190
PATROLOGIAE CURSUS COMPLETUS
SIVE BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA, OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORI QUI AB AEVO APOSTOLICO AD INNOCENTII III TEMPORA FLORUERUNT; RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER DUODECIM PRIORA ECCLESIAE SAECULA, JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS LECTIONIBUSQUE VARIANTIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS SAECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS, AUCTA; INDICIBUS PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS, SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITIS, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUS, ADORNATA; OPERIBUS CUM DUBIIS TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA; DUOBUS INDICIBUS GENERALIBUS LOCUPLETATA: ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID UNUSQUISQUE PATRUM IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAE SACRAE, EX QUO LECTORI COMPERIRE SIT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM SCRIPTURAE TEXTUS COMMENTATI SINT. EDITIO ACCURATISSIMA, CAETERISQUE OMNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PERPENDANTUR: CHARACTERUM NITIDITAS CHARTAE QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAS TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO OPERIS DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITAS, PRAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA, SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS AD OMNES AETATES, LOCOS, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS, COADUNATORUM.
SERIES SECUNDA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIAE LATINAE A GREGORIO MAGNO AD INNOCENTIUM III. Accurante J.-P. Migne, BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE. PATROLOGIA BINA EDITIONE TYPIS MANDATA EST, ALIA NEMPE LATINA, ALIA GRAECO-LATINA. โ VENEUNT MILLE ET TRECENTIS FRANCIS SEXAGINTA ET DUCENTA VOLUMINA EDITIONIS LATINAE; OCTINGENTIS ET MILLE TRECENTA GRAECO-LATINAE. โ MERE LATINA UNIVERSOS AUCTORES TUM OCCIDENTALES, TUM ORIENTALES EQUIDEM AMPLECTITUR; HI AUTEM, IN EA, SOLA VERSIONE LATINA DONANTUR.
PATROLOGIAE TOMUS CXC.
1854
SAECULUM XII
NEC NON
CLERICI EJUS A SECRETIS
OPERA OMNIA
JUXTA EDITIONEM V. CL. J. A. GILLES, LL. D., ECCLES. ANGL. PRESBYTERI ANNO 1845 OXONII DATAM ACCEDUNT EX EJUSDEM RECENSIONE
EX ABBATE GLOCESTRIAE EPISCOPI PRIMUM HEREFORDIENSIS, DEINDE LONDONIENSIS NEC NON
EPISTOLAE
ACCURANTE J.-P. MIGNE BIBLIOTHECAE CLERI UNIVERSAE SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIAE ECCLESIASTICAE RAMOS EDITORE
TOMUS UNICUS
VENIT: 8 FRANCIS GALLICIS.
1854
S. THOMAS CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPUS ET MARTYR
Vita S. Thomae ab auctoribus contemporaneis scripta.
Col.
1-363
Hymnus de S. Thoma.
369
Documenta historica de S. Thoma.
371
Epistolae S. Thomae.
435
Epistolae variorum ad S. Thomam et alios.
671
GILBERTUS FOLIOT, EX ABBATE GLOCESTRIAE EPISCOPUS PRIMUM HEREFORDIENSIS, DEINDE LONDONIENSIS.
Epistolae.
745
Epistolae variorum ad Gilbertum et alios.
977
HERBERTUS DE BOSEHAM, S. THOMAE CANTUAR. CLERICUS A SECRETIS.
Vita S. Thomae.
1073
Liber Melorum.
1293
ALANUS TEWKESBERIENSIS ABBAS.
Epistolae.
1475
Epistola dedicatoria
Viro spectatissimo et reverendo fratri Willelmo WHEWELL, collegii Sanctae Trinitatis Cantabrigiensis magistro, caeterisque amicis suis qui in eodem collegio socii conversantur, Joannes A. GILES, humilis eorum servus et consacerdos, salutem et debitum grati animi obsequium.
Magnorum virorum vitam et acta posteritati tradere, eorum praecipue est, qui aequales illorum sive aetate sive familiaritate, omnia certo sciendi quae scripto exararent occasionem nacti sunt. Inter illos tot tantosque viros quos Anglia celeberrimos protulit, pauci sunt qui cum Thoma Becket, sancto Cantuariensi archiepiscopo et martyre possint comparari. Cujus Vitam et gesta cum quindecim haud minus, imo fortasse plures, plene descripserint, mirari possumus haec scripta jam pluribus saeculis in codicibus manuscriptis latere nec jam in lucem prolata esse. Horum ego scriptorum opera edendi et quam accuratissima in mundum proferendi aggressus laborem, intra muros vestri collegii, viri egregii, subsidium nactus sum, quod susceptum laborem lenivit, expedivit et jam ad finem perduxit. Cujus subsidii liberrime mihi commodati, gratam mentem habens, ad pedes vestros librum meum depono, obnixius deprecans ne sine patrocinio vestro post septingentos annos fama Thomae, quae diu sopita est, reviviscat et iterum reflorescat. Valeat fraternitas vestra!
Dat. London. Kal. Jul. A. D. 1845.
Epistola dedicatoria altera
Venerabili patri et domino Ashurst TURNERO, Cicestrensi episcopo, Joannes Allen GILES humilis ejus parochianus, salutem et obedientiam canonice debitam.
Mos, Pater, fuit patribus nostris, ut is, qui scriptis suis mundo se commendare vellet, nequaquam suis innixus viribus, sed secundum ordinem jam multis saeculis observatum auctoritate dioecesani sui fultus sic in publicum prodiret. Quem ordinem servare volens, etsi in episcopatu tuo satis brevi tempore constitutus, ad pedes paternitatis tuae librum meum depono; librum sane, si ad materiam spectas, quovis pretio pretiosiorem, quippe qui epistolas continet sancti Thomae Cantuariensis, in illa Ecclesia, pro qua martyrium passus est, nunc primum vulgatas. Cujus vitam et merita, quoniam in alio libro a me nuper edito satis patent, inpraesentiis discutere supersedeo; nec enim verba mihi libet nunc multiplicare: satis fuisset epistolas illas me primum inter Anglos edere, nisi id accessisset, sub paternitatis tuae praelatione edidisse.
J. A. GILES.
East Dene, juxta Eastbourne, in com. Sussex. Id. Sept. A. D. 1845.
Praefatio
Thomae Cantuariensis archiepiscopi Vita ex variis coaetanorum colligitur testimoniis, quae eo ordine recenseri possunt:
Primo loco, Epistolae, tum archiepiscopi ipsius quum variorum ejusdem aetatis, de quibus infra;
Secundo, memoranda quaeque ex coaevorum Chronicis, Matthaei Parisii scilicet, Bromptoni et caeterorum, collecta;
[Col. XI] Tertio, Vitae ipsae ad tunc temporis etiam exaratae, de quibus prolixius in tomi primi principio disseritur.
Nunc brevius satis erit meminisse complures etiam Thomae Vitas a coaetaneis esse descriptas, quarum:
I. VITA SANCTI THOMAE, AUCTORE EDWARDO GRIM. โ Monachus erat ille Grim, qui Thomae ab exsilio Cantuariam redeunti obvius fuit; ejusdem tunc primum cum scelestis illis, qui mox eum necaturi erant, colloquentis assecla; occumbenti etiam testis et fidelis utique, sed eheu! inutilis adjutor. Opus quod sub nomine ejus hic datur in tribus Britannici Musaei codicibus inventum est [Ar. 27, Vesp. E. X. Vitell. c. XII]; quorum quidem unius exemplar, a Galeo exscriptum, in Cantabrigiensi Sanctae Trinitatis Collegio nunc asservatur. Quam Vitam ab Edwardo Grim descriptam esse declarant haec verba quae martyris historiae praefixa sunt: praeciso eodem ictu brachio haec referentis. A Surio quidem abbreviabatur et edebatur in Actis Sanctorum; cujus etiam fragmenta nonnullas Passionum illustraverunt.
II. VITA EJUSDEM, AUCTORE ROGERIO DE PONTINIACO. โ Accipitur ex ms. codice quodam regiae bibliothecae Parisiensis [n o 5615] cujus exemplar etiam, inter Galei mss. codices, in Sanctae Trinitatis Collegii bibliotheca, Cantabrigiae invenitur. Quis fuerit auctor ex opere ipso omnino latet; in prologo vero refertur archiepiscopo, tunc Pontiniaci degenti vitam, monachum quemdam ministrasse, quum ex alias praemissis Rogerium quemdam, monachum nempe, et Thomae Pontiniaci ministrantem, exstitisse videamus, qui non multo post, domini sui, jam de medio sublati, ipse scripturus erat historiam. Rationi ideo admodum consentaneum ducimus suum auctori opus restituere. Videres quoque ad calcem Parisiensis ms. codicis, sub rubrica Haec quae sequuntur in alia legenda sunt: ยซQuis quod sequitur sine lacrymis, etc.,ยป nisi ad aliam Vitam, auctore Joanne Sarisberiensi, referenda essent. Quae excipit Prologus in visiones, breve scilicet compendium de miraculis Thomae, alias quoque et multo prolixius enarratis. Et in his verbis explicit tomus: Explicit Vita et passio, miracula et signa sancti Thomae Cantuariensis archiepiscopi anno Domini millesimo quadringentesimo sexagesimo quarto per me Lodewinum Confluentiae fratrem hujus domus, in crastino Luciae virginis et martyris.
III. VITA EJUSDEM, AUCTORE WILLELMO FILIO STEPHANI. โ Pretiosissima inter omnes, a Sparkio evulgabatur in scriptoribus Historiae Anglicanae, fol. Lond., 1723. Quis nomine ac dignitate fuerit et quomodo ad plenam nefarii hujus certaminis, in quo Thomas oppressus est, notitiam auctor pervenerit, ipse nos in prooemio commonitos esse voluit. In parte prima laudatur ea Londini urbis sub Henrico II descriptio, quae doceat lectorem simul et magnopere alliciat. Idem opus in Lelandi Itinerario multo splendidius excusum, sed copiosius minime. Utrumque nos equidem unum cum altero collatum, ad usus nostros, accuratissime redegimus: compluribus insuper additis, quae ex dato a Dulci [ Douce ] Oxoniensi universitati ms. codice omnia deprompta sunt.
IV-V. VITA EJUSDEM, AUCTORIBUS ALANO DE TEWKESBERIA ET JOHANNE SARISBERIENSI. โ Duae archiepiscopi Vitae in Bodleianae bibliothecae mss. codicibus exstant, ita compositae indeque typis excusae, ut nil propositi in Alano esse constet, nisi quae desunt in brevi nimis compendio Joannis Sarisberiensis, omnia ipse sufficiat. Quod quidem Joannis opus non tantum ad collectionem fol. quamdam, pervetustam sane, quae Acta sanctorum nuncupatur, pro parte accedit; sed et in compluribus mss. codicibus inseritur in integrum. Quamobrem nos illud accuratius, collatis inter se Bodleianae ms. cod. [n o 937], Dulcis [n o 287], nec non variis locis e Quadrilogo depromptis, typis mandare voluimus. Cum autem Bodleiano illi n o 937 copiosa epistolarum series innectatur, concedas necesse est, si modo illis consentias quae in Alani Vita principio Epistolarum praemittuntur, Alanum, non Joannem, ut dicunt, has collegisse epistolas, veluti a Thoma et coaevis ejus descriptas. Quod semel admissum tuetur et confirmat singularis illa Bodlieani ms. cod. n o 937 vetustas, nec pluribus equidem impar, talis saltem, quae post Alani tempora initium sumpsisse non habeatur.
VI. VITA EJUSDEM, AUCTORE WILLELMO CANTUARIENSI. โ Desideratur nimis, vel unum quodlibet, Vitae hujus exemplar. Quapropter pro virili sua enixus est Editor ut, quae loca passim in Quadrilogo usurpata fuerant, ipse colligeret et collecta ita recenseret ut argumento omnia consentirent. Contextum vero ut reviseret emendaretque, fragmenta illa contulit codici ms. Duacensi n o 810: citius quidem, sed attente satis, ut scriptorem transcriptoremve in recensendis nominibus auctorum et operibus minime fidum invenerit. Inde lectorem ipse admonitum velit plura equidem sub Willelmi hujus Cantuariensis nomine fuisse laudata quae ad eum nullo pertinere modo comprobantur. Auctoris ipsius nulla quasi memoria. Utrum sit idem ac ille Cantuariensis prior qui litteras quasdam ad Gilbertum Foliot direxisse dicitur [vol. II, p. 171] , hoc etiam incertum.
Unum fortasse restat certi ac singularis pretii, inter tot levia verba, monumentum, id est specimen quoddam sermonis, prout ratio temporum rerumque ferebat, Anglice instituti.
VII. VITA EJUSDEM, AUCTORE E. DE EVESHAM. โ Praefatis exceptis et de translatione martyris [a. 1220] capitulo quodam superaddito idem est Vitae hujus atque Quadrilogi secundi argumentum. In Britannici Musaei ms. codice, unico et perantiquo illo [Cott. Vesp. B XIV, fol. 33], opus continetur ab E [lia] Eveshamensi exscriptum et Henrico Croylandensi abbati dicatum, ad id temporis, ut apparet, quum de translatione martyris quam maxime ageretur [Col. XI] Nescitur equidem collector iste: nisi ego in vetusto quodam libro cujus nomen me fugit id compertum habuerim. Vitam scilicet quamdam archiepiscopi ab Elia Eveshamensi esse descriptam. . Veniam igitur condonet mihi lector, si totum ipsum corpus operis omisisse videar, qui omne quod desiderandum foret admisi, praefata scilicet et caetera omnia quae in capitulo superaddito digesta sunt.
VIII. VITA EJUSDEM, AUCTORIBUS HENRICO ABBATE ET ROGERIO MONACHO CROYLANDIAE. โ E folio ms. codice copioso vere, in Regia Bibliotheca Parisiorum, n o 5372. Praemittitur praefatio una, quam altera excipit: illa quidem, auctore Henrico Croylandensi abbate, ad opus Langtoni Stephano dicandum; haec autem Croylandensi quodam monacho, nomine Rogerio, qui, et si ab Henrico eodem, ut opus iterum jam typis mittendum castigaret atque augeret se jussum esse dicat, nil novi tamen, se ipso auctore additum fuisse profitetur, nisi verba quaedam, pauca nimirum et in id unum argumenti intenta ut Epistolas quarum hic etiam pars magna accedit, temporum ordine recenseret. Quod opus, sic descriptum, haud aliter nos evulgandum esse curavimus; quippe cui cum Lupi Quadrilogum ac Vitam auctore Eveshamensi contulerimus, idem, quasi verbatim adeoque ex tribus constare invenimus, ut, exceptis epistolis et colligentis Rogerii verbis, nihil omnino supersit. Causa est igitur cur totius libri summam, nisi praefata ejus et quasi specimen quoddam sermonis, in quantum a Lupi editis maxime distat, dimiserimus. In praefatis autem videres, ad calcem, [Col. XIII] primum hoc opus ad ultimos Richardi regis annos excusum fuisse; idemque iterum a. D. 1213, Joannis regis 14.
IX. VITA EJUSDEM, AUCTORE ANONYMO, QUI SE DECIMUM APPELLAT. โ Seu ex variis excerpta, ut fatetur collector ipse. Praefata insunt quae in historias illustrando et qui sint earumdem auctores demonstrando haud minoris quam priora momenti apparent. Vita autem ipsa brevis, in duode viginti scilicet capitibus descripta. Occurrit duobus Regiae Bibliothecae Parisiorum mss. codicibus n s 5371 et 5373; sed a Quadrilogo quamvis multum in dicendo discrepet, non nobis tamen, quae huic nostrae collectioni suppeteret, digna satis inventa est.
X. VITA EJUSDEM, AUCTORE BENEDICTO ABBATE PETRIBURGENSI. โ Ex Cantuariensi monacho Petriburgensis abbas, ille Benedictus omnibus ipse quae digessit, Thomae ideo passioni, testis oculatus evasit. Cujus autem argumentum cum totum singillatim non exstiterit, sed ex variis quae in Quadrilogo passim habentur locis depromendum esset, textus igitur Quadrilogi ms. codici in Oxoniensi C.C.C. bibliotheca praeservato a nobis collatus est. Benedictus de Vita Henrici II regis luculenter egisse videtur. Idem de Thomae miraculis. Quod ultimum opus in illam miraculorum collectionem, refertissimam vere, immergendum ivit quae in Lotnithisense bibliotheca, in Parisiensi, Bruxellensi superest, nec non in Bodleiana, nisi copiosa multo minus. Caeterum ista miracula, quia ad historias authentice probandas minime pertinent, nullo negotio dimittimus, quippe quae quo magis inquiras, eo magis a proposito dissonant [Col. XIII] Subinfer Anglicano. Falso enim concluditur, quia praemittitur falso. Miracula equidem, etsi supernaturaliter, tamen ut in oculis complurium perfecta, ad authentica pertinent, ergo ad propositum. โ ED. P. .
XI. PASSIO EJUSDEM, AUCTORE ANONYMO LAMBETHIENSI. โ In Lomithisensis bibliothecae ms. codice fol. saeculo XIV exarato. Inest eidem illa Miraculorum amplissima collectio de qua modo disserebatur. Deest vero auctoris nomen; deest etiam argumenti principium ut ex abruptis ejusdem apparet. Quo tempore absoluta fuerit nulla ratione posita, nullo die vel anno, statuat quisque ut sibi libuerit. Opus ipsum, ut ut sit, ad hanc illam aetatem, cujus judicia et sensus de vita moribusque martyris tam diserte amplexum est, pulchre pertinere videtur. Quod etiam auctor, quisquis sit, confirmat et ipse, quum occumbenti martyri testem oculatum se esse declaraverit.
XII. PASSIO EJUSDEM, AUCTORE ANONYMO. โ Tractatus brevis, e ms. cod. Bodleiano n o 509, fol. 15, quem Parisiensi ms. cod. n o 5278 collegimus, excerptus.
XIII. PASSIO SECUNDA. โ Alia Passio brevis, primum in Gregorii (sancti) operibus, ad calcem edita, Voss. 4 o , Mogunt. 1604, e cod. ms. lectionario Basilicae S. Petri in Urbe. Colligebatur textus Par. ms. cod. n o 5308.
XIV. PASSIO TERTIA. โ Duobus prioribus non absimilis. Edebatur e Paris. ms. cod., [n o 3414].
XV. PASSIO QUARTA. โ Item e Paris. cod. ms. [n o 5269].
XVI. PASSIO QUINTA. โ Edidit primum (dom.) Martenius in Thesauri anecdotorum, t. III, p. 1737. Quam utique auctore Edwardo Grim, descriptam esse concludas necesse est, si modo rubricae ad calcem positae assentias, ubi supra laudati hujus haec verba: praeciso vero eodem ictu haec referentis brachio. Sed quicunque in his animadvertendis sese, vel leviter, implicari permiserit, is admodum contraria admittet: passionem videlicet istam non tanta vetustate antiquissimam esse quanta faciebant; imo nihil aliud esse ac congeriem quamdam, quae, lectionaria, ut dicunt ad usum Ecclesiae, sicut alia ejusdem pretii opera, undecunque inconsulte nec indigeste minus exaggerata fuerit. Nos excudimus, collato textu Martenii cum ms. codice Valencenensi et Parisiensi n o 5281. Sed et alia ejusdem invenias exemplaria, Bruxellense scilicet, n o 7959, Montense et Londinense e Mus. Britan.
Duo accedunt ad illas quinque Passiones: una, v. g. in Burgundiana Bruxellorum bibliotheca asservata, quae incipit: In Anglia, etc.; altera inter Fulmani transcripta, in C. C. C. Oxoniensis. Sed cum ne minimi quidem momenti sint, satis est, et plus quam satis fortasse dices, ea vel pauca, de passionibus istis explicuisse.
XVII. VITA EJUSDEM, [Quadril. I]. โ Multo majoris est pretii illa collectio. Edebatur Parisii, 4 o 1495 sub hoc titulo: Vita et processus S. Thomae Cantuariensis super libertate ecclesiastica; sed ab omnibus fere Quadrilogus nuncupatur. Totum hoc opus ex variorum fragmentis constat; quorum uno vel duobus exceptis, idem est ac Quadrilogus secundus. Cujus igitur, collatis inter se codicibus, illa tantum ex uno edidimus, quae in altero desunt, nisi illa ipsa in aliis libri hujus nostri locis inventa fuerint.
XVIII. Vita sancti Thomae Cantuariensis archiepiscopi et martyris, ab anonymo quodam scriptore ex aliorum scriptis compilata. โ Sub hoc titulo Vita inseritur jam a Lupo edita, seu Quadrilogus secundus. Nec mirum si auctori cuique fragmenta, quae sua sunt, restituere nequeas, cum hoc tantum generatim collector ipse dicat ab Alano, Herberto, Willelmo Cantuariensi et Joanni Sarisberiensi materiam suam accepisse; quibus addas Rogerium nam plurima ipse tertii libri argumento sufficit. Opus, nedum recentius, prius typis excusum fuisse quam Quadrilogum nomine primum nobis videtur. Sed ut liquidius res innotescat, dicam quo rerum ordine haec opera omnia collecta fuerint.
Escriptoribus Vitae archiepiscopi primus accedit, ut videtur, Guerneus de Ponte Maxentii, a quo poema quoddam anno post mortem Thomae quinto de eadem re conditum est. Quod equidem, in Britannico Musaeo asservatum, nos, ad veterem Normannicum sermonem illustrandum, mox typis mandaturi sumus. Sed quia perpauca nimirum poemata sunt qui in re historica enucleanda valeant, a praesenti proposito nostro illud ipsum secludere decernimus.
Constat suam navasse operam Herbertum anno post Thomae obitum quinto. Ad quid vero temporis Joannes Sarisberiensis, Edwardus Grim, Rogerius Pontiniacus, Willelmus Cantuariensis, Benedictus Petriburgensis et Willelmus Stephani filius scripserint, suam quinque, Thomae archiepiscopi Vitam subobscurum est, si non penitus in incerto. Hoc tantum animadvertas, Edwardum Grim scilicet quum prius vita functus esset quam Herbertus ipse rei litterariae se immiscuerit, priorem idcirco in Vitam Thomae archiepiscopi enarranda exstitisse.
Suum deinde breve compendium eo edebat Alanus Tewkesberiensis modo, ut Joannis Sarisberiensis desiderata suppleret qui et Epistolis Thomae utrumque opus praemisit. Quae omnia, si ad quasdam Herberti de Bosham animadversiones attendas, sic collecta sunt et descripta, auctore Alano e Joanne Sarisberiensi, a. D. 1185.
Sequitur Lomithisensis ille scriptor qui rebus gestis testis oculatus exstitit et quidquid descripserit, ex seipso descripsit. Hunc excipiunt alii duo: quorum unus, Lansdowniensis ms. codicis [398] auctor, etsi nil tanti ponderis exegerit ut a nobis restitueretur in integrum, ea tamen antiquitate se commendat quae [Col. XV] eum ipsum Thomae coaetanum fuisse probet; alter vero, Paris. ms. cod. anonymus auctor, cujus praefata usurpamus, sibi, tum juveni, Edwardum Grim jam senescentem occurrisse asserit. Ipse ideo inter coaevos Thomae deputandus foret, nisi omnia quae exscripsit a seipso ex Variorum historiis collecta esse fateretur. Quorum ideo nihil, praefatis exceptis, ad nos pertinere arbitramur.
Haec de coaetanorum scriptorum serie, quam sequitur altera, id est quasi coaetanorum. Siquidem tempore translationis Thomae [a. D. 1220] cum celebrasset martyrium Stephanus Langtonius, multis aemulantibus et scriptitantibus, pullulaverunt Thomae Cantuariensis archiepiscopi Vitae. Plurima equidem sunt istius generis opera, sed adeo similia, ut, prologo excepto et locis quibusdam in dicendi modo solum inter se discrepantibus, idem ubique invenias. Inde utrum temporis ordine praecesserit Aelias Eveshamensis an Croylandensis Rogerius; an collector Quadrilogi primi, an secundi, illud omnino ignoratur. Quod si absolvere contendas, res non parvi negotii est, momenti vero minimi. Quamobrem id nobis eo magis placet quo verisimilius esse videtur, omnibus idem, autographum scilicet vel exemplar, adfuisse; quod, ut quisque suum faceret, dum in praefatis et locis quibusdam vel etiam mendis desudaverint, frustra utique conati sunt. Nam si cunctis mens eadem furandi non deerit, nullus equidem voti sui compos exstitit. Caeterum, ut finem faciamus, lectorem volumus admonitum nos Quadrilogum primum in colligendis verbis semper secutos fuisse. Hunc autem excudendum ab omnibus locis illis disjungimus quae sibi varii auctores tam saepe laudati vindicabant. Ideo nihil apud ipsum hic invenies quod ad collectorem ipsum pertinere non videatur. Quamvis, si omnia sibi constarent et cuique suum redderetur, multo minoris etiam momenti haud dubie remaneret. Aliter, nil proprii habet Quadrilogus secundus, nisi forte totum illud opus quod Gesta post martyrium nuncupatur. Cujus autem sit istud, utrum collectores ipsius qui de rebus gestis post Thomae obitum digressus est, an Herberti de Bosham qui in libro Melorum eadem ratione temporum nactus est argumentum idem? Sub judice lis est. Videas tandem excerpta omnia quae, latente auctore vel codice, ad fontem referri non possunt, uncinis tamen esse insignita perinde ac si locum quempiam suum in mss. codicibus nunc deperditis vel ignotis haberent.
XIX. Hactenus de Vitis Thomae; quas excipit Hymnus ex Atrebatensi ms. cod. [n o 557] excerptus et sic completur tota biographorum series.
DOCUMENTA HISTORICA:
XX. Causa inter Cantuariensem archiepiscopum et episcopum Londoniensem โ Accipitur a ms. cod. Cavei in Gilberti Foliot epistolis [Bodl. e Mus. 249], ubi occurrit sub n o 176; sed neque ex titulo neque ex auctoris nomine constat. In quo agitur de Londoniensi episcopo excommunicato A. D. 1169.
XXI. Capitula concilii Alexandri tertii habiti Turonis. โ Turonensis Concilii A. D. 1163 celebrati recensentur acta et decreta. Occurrunt in ejusdem Bodleianae ms. cod. [e Mus. 249 fol. 231] .
XXII. Qua jurandi formula juris se alligaverit Girardus Pucelle, antipapae partes derelicturus, explanatur. Inest Lupi Epist. lib. XV, n o 176; sed hic melius Documentis historicis.
XXIII. Sequentia apud Lomithis. biblioth., in uno quodam Warthonii transcriptorum, ex antiquissimo ms. codice ed. Haec animadvertit Warthonius:
Primus, inter Angliae reges Henricus IV, sancto illo chrismate unctus est, quod de coelo descendit in ampulla lapidea, inclusa aquilae aureae [sic]. De quibus ritibus disseritur satis in Walsinghamii Hist. 4 o ipso statim initio, nec non in aliis hist. ab eodem laudatis. (Vid. Selden. Tit. Hon. p. 153 ms. cod. in biblioth. Cott. Idem est, ut videtur, ac ille quem legas ad calcem tertii tom., in operibus Joannis Tinmuthicensis, apud Lomith. bibl. cod. ms. fo. n o 12, de cujus infra.)
XXIV. Accipitur hoc fragmentum e vol. III novissimi Thomae Epist. ms. codicis in quinque vol. fol. digesti, in Trin. Coll. Cantabr. bibl. nunc asservati. Duo transcripta ejusdem huic vol., insunt quae argumento quidem concinunt usque ad verbum apostolicam, verum a proposito sub finem discedunt et in alienarum epistolarum sententias declinant. Unde translatorem erravisse et finem fragmenti ipsius deesse credere est.
XXV. SUMMA CAUSAE, etc. E Dulcis ms. cod. [287] in Bodleiana bibliotheca asservatum. Videas, si modo Thomae Vitae, auctore Fitz Stephano hoc documentum conferas, Vitae illae ipsae exerceptum quoddam inesse, ab argumento maxime dissonans. Quod mendum Editor ad calcem tomi cum animadverteret, ipse tamen excerptum ad suum referre locum minime potuit. Porro SUMMA CAUSAE parte illa quae de prima nuncupatur, occurrit sub n o 164 * in Epistol. Gilberti Foliot e Cavei ms. cod. [apud Mus. 249]; parte autem secunda, id est de compromissione, invenitur in Epist. 12, lib. I Thomae epist. a Lupo ed. Verum Clarendonensia decreta sexdecim dimittebat, quia alias evulgata fuerant. Sic et nos. Tertia pars seu De exsilio etc., accedit n o 158 in Cavei ms. cod.
XXVI. DE JURAMENTIS, etc. Invenitur in ms. cod. supradicto Trin. coll. Cantab.; item in cod. Brit. Mus., Tit. D, XI: art. 8.
XXVII. E Cavaei ms. cod. n o 178; Dulcis n o 64 *.
XXVIII. E Lomithisensis ms. cod. [136] n o 5, cum Parisiensis cod. 5372 n o 47 coll.
XXIX. E Claud. B II, lib. II, ep. 130; Bodl. 947, n o 176, part. III.
XXX. E Paris. ms. cod. 5372.
XXXI. E Cland. B II. Epist. excipit illas quae hisce verbis incipiunt: Non ignorant.
XXXII. Stephani Langtonii sermo, e Lupi ed. translatus.
XXXIII. Tractatus de promissione beati Thomae martyris, videlicet quod talis esset sibi successurus, qui ecclesiae Pontiniacensi recompensaret pro liberalitatibus sibi tempore sui exsilii impensis. E Martenii Thesauro, vol. III p. 1873, post B. Edmundi historias; parvi equidem pretii, sed numerus ipse.
XXXIV. Excerptum e cod. Mus. Britan. Reg. 13. E. VI.
XXXV. Haec de documentis et completur tomus, edito ad calcem fragmento quodam Vitae archiepiscopi in Lansdownensi ms. cod. descriptae. Asserit auctor eo tempore se vixisse vitam de quo deinde ipse disseruit.
Hactenus igitur haec de variorum Vitis et Documentis historicis. De Heriberto Boshamensi dicendum nobis erit infra. Videas tantum, cum una typis ambo mandarentur, materiem cujusque eo digestam fuisse modo, quem, nisi colliget textus et elucidet, intelligi minime potest. Nunc ad epistolas Becqueti transeamus.
E testimoniis cunctis magni istius discidii, quo Henricum II inter et Thomam Cantuariensem archiepiscopum tam diu dimicatum est, plurimi sunt momenti virorum illorum Epistolae, qui tam funestae rei pars aliqua, vel minima, ipsi fuerunt. Quarum utique autographa plura, ut ex ipsis passim accipias, ab archiepiscopo fidei Vaticanae bibliothecae nec non forte locorum aliorum demandata sunt. Earumdem vero epistolarum, cum plurima exemplaria inveniantur, nullum pretiosius quam illud quod in Vaticana bibliotheca quoque superest. Jamdudum equidem Epistolae multae in Historia quadripartita seu Quadrilogo, Parisii, a. 1495 ed. excusae fuerant, cum vim totam, id est quingentas vel sexingentas epistolas, quas omnes in Vaticana invenerit, edidit Lupus, Bruxellis a. 1682 sub hoc titulo Vita et Epistolae sancti Thomae. Nam sancti epistolis Vitam praemittebat editor ex Variorum scriptis depromptam et totum opus eo nuncupabat nomine quo prius, id est Quadrilogum. Omnia illa iterum in Lupi fol. editione invenies. Praeterea exstant in Rerum Gallicarum et Francicarum scriptoribus trecentae circiter Thomae et coaevorum epistolae, quas ex duobus Regiae Biblioth. Paris. primus vir clarissimus D. Bouquetus edidit.
Quod si ad nomen subscribentis cujusque attendas, occurrunt in primis Alexandri papae epistolae plurimae; Joannis Sarisberiensis deinde, nonaginta ferme; Gilberti Foliot, quinque vel sex; Arnulphi Lexoviensis, multo plures; Henrici II regis, paucissimae. Cum autem Arnulphi ac Gilberti Foliot epistolae cum aliis eorumdem operibus singillatim ederentur, e re litteraria minime visum fuit bis in idem repetere. Item de Joannis Sarisberiensis epistolis. Verum, his exceptis, alia omnia hic invenies quae ab editoribus cunctis hucusque collata fuerint. Videsis modo materiem sic ad argumentum fuisse redactam, ut pars una Epistolarum Gilberti Foliot Collectioni insereretur; pars altera, Thomae. Quod equidem in prooemio ad Gilbertum jam notavi. Sed hic vere bis repetita placent, ne quid ex antehac editis apud nos desiderari existimes.
Sub finem tomi adest epistolarum index, ita ordine alphabetico digestus, ut hanc novissimam cum prius editis, imo cum mss. cod. conferre possis editionem; nisi vero Arnulphi Joannisque Sarisberiensis epistolas, quippe quae sigillatim editae sunt, ad suum peculiarem locum requiras.
Sic colligebatur Epistolarum editio illa nostra, refertissima vere, utpote quae tam plurima tunc primum in lucem adduxerit: nullis exceptis, ut diximus, nisi quae ad Arnulphi Joannisque Sarisberiensis opera pertinent et in hisce libris, a nobis quoque editis, inveniuntur.
Hanc seriem Epistolarum universam, ut Alanus Tewkesberiensis primum, sic deinde Lupus pro ratione temporum instituit; verum difficultates plurimas, si non errores in eo chronologico ordine reprehendes. Quapropter, ut in Gilberti Foliot Epist., ita aliam secuti sumus viam. Quum enim quid scriptum sit et quo auctore scriptum praesertim inquiras, in eo dignitatis vel gradus ordine propalamus litteras, ut res tibi liquido innotescat. Legas igitur in utraque collectione Thomae vel Gilberti Foliot primum, ut illius de quo agitur, epistolas; deinde vero SS. Pontificum, cardinalium, archiepiscoporum, et sic deinceps usque ad ultimum in ecclesiastico ordine novissime positum. Quod si adsint plures ejusdem dignitatis vel gradus scriptores, tunc alphabetice, nomine sedis vel abbatiae, vel prioratus, vel etiam parochiae colligendi sunt: Cantuariensis, verbi gratia, Eboracensis, Moguntinensis, etc. Postponimus tandem, ut decet, laicos omnes scriptores, reges scilicet, reginas, primates, equites, etc. Et sic, simplici intuitu, quisquis es, epistolam quamlibet si appetas, cito nactus es. Qui fortasse, dum in minimis quidem, sed levius attendis, rem ad votum perfecte non deductam esse senties; verum attentius intuere, quaeso: videas enim idem, verbi gratia, nomen variis in locis posse usurpari. Quia autem adeo copiosissima est collectio, ut rudis nimirum indigestaque moles habeatur, nisi quo fuerint scripta eodem ordine omnia commemorentur, index annectitur secundus qui rem chronologicam ipsam pulchre patefacit.
Colligebatur opus cum plurimis mss. codicibus de quibus in notis largius disseritur. Qui sint et unde sint satis erit hic meminisse: 4 scilicet in Bodleiana Oxoniensi bibliotheca; 2 in S. Joan. coll. bibl. Ox.; 2 in C. C. C. bibl. Cant.; 1 in Trin. cur. bibl. ejusdem loci; 1 in Lomith. bibl. Londin.; 6 in Mus. Brit. 3 in Reg. bibl. Paris.
- 1116. โ In terra sancta captus Gilbertus Becket inservit Amurath, cujus filia christianum servum Mathilda deperit.
- 1117. โ Fugit Gilbertus et Londinum repetit, comitante Mathilda; quam, modo nuptam, deinde relinquit, iterum cruce signatus.
- 1118. โ Natus est Thomas Becket. Eadem nocte Gilberti domus incenditur.
- 1121. โ Redit Gilbertus.
- 1130-35. โ Ad id temporis, Thomas prioris Mertonensis tutelae demandatur alumnus.
- 1139. โ Obiit Mathilda.
- 1140. โ Apud Parisios studiis vacat Thomas Becket.
- 1141-43. โ Osberni Octonumini [ sic ] clerico fungitur officio. Non multo post ad Theobaldi archiepiscopi curiam accedit, ubi diaconus, deinde archidiaconus ordinatus Otfordii et S. Mariae ad rivos [ Strand ] beneficia, Beverleiacum dominium, nec non alia privilegia obtinet.
- 1155 [ al. 58]. โ In cancellarium eligit eum atque recipit rex Henricus. Pacem regni Thomas reformat.
- 1159. โ Inter Tolosanum comitem et Francorum regem bellum desaevit.
- 1160. โ Ad Francorum regem delegatus accedit Becket.
- 1161. โ April. 16, obiit archiep. Theobald.
- 1162. โ In archiepiscopum eligitur Thomas. Westmonasterii, feria quinta ante in albis confirmata electione, Cantuariae, in albis, ordinatur presbyter, mox a Vincestriensi Henrico in archiepiscopum consecrandus. Ipse dicat Readinensem abbatiam et praeest S. Edwardi, cognomine confessoris, corporis translationi, quae equidem, eo procurante, splendidissime celebrata fuit. Privilegia, non jure irrogata, revocantur.
- 1163. โ Concilio Turonensi adest. Quia Ecclesiae reformat pacem, regem a se alienat.
- 1163. โ Kal. Octobris concilium usurpat Westmonasterii Henricus rex. Abest Joannes Sarisberiensis exsul.
- 1164. โ Celebratur Clarendonense concilium. Ter fugae consulit incassum Thomas Becket.
- 1164. โ Pridie Non. Octobris seu feria tertia, usurpatur Northamtunense concilium; aufugit archiepiscopus III Id. (feria tertia) ac Flandriis perlustratis papam Senonae adit; quo jubente, Pontiniacum pergit, ibidem commoraturus.
- 1165. โ Annum quiete perducit Pontiniaci.
- 1166. โ Fautores quosdam regis excommunicat; quam excommunicationem, Vezelaei, regi ipsi minatur.
- 1167, 68, 69. โ Per hos tres annos, dum subdole undequaque conversantur et fide ficta ad Romanam sedem appellant, Londinensem et Sarisberiensem episcopos Thomas vinculis innodat excommunicationis. Tum rex, ad componendam pacem inter omnes, apud Montmirail, Montem Martyrum et alibi cum schismatico imperatore Frederico consilium init.
- 1170. Freitvillae, tandem conceditur ut archiepiscopus sedem suam repetat; quod tamen per nonnullos menses, semper reluctancte rege, non efficit.
- 1170. โ IV Non. Dec. cum denuo rediisset archiepiscopus, vix quatuor hebdomadis tum Londini quum Cantuariae exemptis, a quatuor equitibus idem, in sua ipsa Cantuariae metropolitana ecclesia, P. M. hora quarta, IV Kal. Januarii trucidatur, ac die sequenti in ecclesiae ejusdem crypta tumulatur.
- 1221. โ Translatio Thomae, cujus reliquiae, astantibus Henrici III rege, primatibus et totius regni clero, in splendidissima capsa deponuntur.
Vita I S. Thomae Cantuariensis
Professores artium saeculi proprios singuli conatus habent, quibus ad altiora conscendant, et quid emolumenti ferat perfectio disciplinae, quam professi sunt, infatigabili perpendentes intuitu, dum ex finis proventu conatus sui leniunt inclementiam, quasi quodam animati compendio viae robustius ad proposita consurgunt. Et hi quidem, ut transitoriam quandoque coronam consequantur, quos labores, quae certamina subterfugiunt, quibusve nonnunquam subduntur injuriis vel quid reputant impossibile? Sed horum profecto laboris industriam qui mundo militant, cum mundo perire nullus ambigat, nemo aliud affirmare conetur. Cum igitur nostra sit causa dissimilis, quibus Christus proponitur via, laborum finis aeterna promittitur vita, quanta, quaeso, inter [Col. 0001B] varios ac multiplices mundi casus opus est vigilantia! Non nos a proposito vitae remissioris lenocinia labefactent: non revocent a recto tramite laboris incommoda viae, quibus felici commercio pro caducis aeterna, pro terrenis coelestia praeparantur. Et ad haec quidem ut alacrior aspiret Christiana devotio, sinistra perversorum aemulatione contempta, illorum gradiamur via, innitamur vestigiis, quorum astruit fidem conversatio sancta, commendat vitam consummatio felix et gloriam nobis virtutum insignia clamant. Neque enim Christianae professionis est ab his vivendi formam contrahere, quos vel opus invalidum reddit infames, aut imperfecta voluntas compellit a proposito relabi. Verum si te quaecunque [Col. 0001C] infirma anima ad correctioris vitae vias temporis ut assolet interjectu veterum minus accendit auctoritas, ubique consulit, ac medetur indevotioni nostrae misericors providentia Salvatoris. Ut si veterum facta fastidimus, vel hunc pudeat imitari nolle quem licuit intueri. Auctor igitur humanae salutis, dum multorum refrigescente charitate et abundante malitia, quasi minus curasse creditur temporalia, sicut semel assumptae humanitatis exhibitione, visitavit et fecit redemptionem plebis suae, sic per suos invisibilis operatione majestatis quos redemit ad meliora incessanter invitat. Ac ne tanti muneris exsors videatur hic noster dies, novus in medium procedat [Col. 0002A] Christi miles, et martyr egregius beatus Thomas sanctitatis spectaculum, justitiae norma, incentivum patientiae, virtutis exemplar, assertor invictissimus veritatis. Sed quid mihi, inquis, cum martyrio? quid cum miraculis quae non humanae viribus efficaciae tribuenda sunt, sed Deo? Bene: non nos tibi martyrium, nec miracula proponimus imitanda, sed vitam considera martyris plenius, contemplare mores, mirare hominem, inter omnes mundi divitias, et quidquid pretiosum aestimatio habet humana, tantam animi tenuisse constantiam, ut nec prospera illum ad amorem mundi mollescerent, nec adversa quaevis ab amore Conditoris, ut primum sensibus ejus cognitio sese veritatis infudit, aliquatenus retardarent. Unde fundatus et ipse supra firmam petram, jure cum Apostolo proclamabat: ยซQuis me [Col. 0002B] separabit a charitate Christi?ยป Passus siquidem tribulationes multas et malas, exsilium dignitatis, privationem rerum omnium, proscriptionem et, quod altius insedit animo et vehementer afflixit, charorum lacrymas et desolationem; sed haec universa alta mente transcendens, devotior in dies reddebatur, nequaquam similis insipienti cui psalmus improperat quoniam confitebitur tibi cum benefeceris ei. Pie igitur parere cupientes quorumdam devotioni, qui gesta martyris pretiosi plenius nosse solliciti sunt, quae ad nostram pervenere notitiam, illorum scilicet relatu, qui viventi familiarius adhaeserant, vel nos ipsi perspeximus, ipsius de quo loquimur patrocinantibus meritis stylo perstringere satagemus, [Col. 0002C] praemonentes lectorem, minime consonare veritati, quidquid hinc alii vel scripserunt, vel scripturi sunt, quod huic narrationi nostrae probetur esse contrarium. Plane ad haec agenda, etsi minus dignos nos pro materiae dignitate non levis nos addicat praesumptio, sensusque confundat inopia, sed rursus amor erigit trepidantem, invitat devotio, et animant non mediocriter ad loquendum profluentia ab ubertate domus Dei stillicidia gratiarum: quibus per hunc famulum suum Salvator faciem terrae non desinit irrigare. Etenim si sileamus nos, solutus in laudem martyris mutorum lingua, et quam accepta Creatori fuerit illius et vita et mors, virtutes loquuntur. [Col. 0003A] Nostrae igitur devotioni lineas rectitudinis nunquam in scribendo excedere, per beati Patris nostri merita gloriosa, spiritus veritatis inspiret, ut pura ac fide plena prosequatur oratio quod pia aggredimur intentione.
Electus igitur ante mundi constitutionem in Christo sanctus Thomas ortu suo felici Britanniarum caput Londonias illustravit. Pater ejus Gilbertus, cognomento Beket, mater vero Mathildis fuit: ambo generis ac divitiarum splendore suis nequaquam concivibus inferiores; quibus e regione morum ingenuitate et piae conversationis innocentia longe excellentius praeeminebat. Justitiae siquidem actionibus insistentes, sine crimine et querela, ut traditur, conversati sunt, ut ex iis tanquam Zacharia et Elizabeth [Col. 0003B] novum se laetetur Anglia suscepisse Joannem. Nec hunc immerito pro modo suo Joannem dixerim, cui quanta cum Joanne fuerit convenientia poenitentiae, labor et amor indicat veritatis, pro qua usque ad mortem decertans, nec sub gladio quidem trepidavit, quominus testimonium redderet veritati. Sed haec sequens sermo loquatur. Nunc autem, ut paulo altius seriem repetamus historiae, de visionibus breviter intuendum est, per quas futuram credimus sanctae sobolis excellentiam praefigurari.
Previ ergo intervallo postquam concepit mater, vidit in somniis in sinum suum universam aquam Thamensis fluminis influxisse. Quo illa muliebri metu perfusa ac suspicata laborem quempiam peregrinum, [Col. 0003C] quem vulgus consuevit interpretari per aquarum exuberantiam, audivit econtra a sapiente interpretationem divinitus inspiratam: unde meruit non mediocriter consolari. ยซNasciturus, inquit, ex te reget populos multos.ยป Et alter quidam, in nullo dissidens a prioris sententia, adjecit quod fluenta gratiarum esset accepturus, quibus natale solum instar fluminis irrigaret, commemorans illud evangelicum: ยซQui credit in me, fluent de ventre ejus flumina aquae vivae.ยป
Secundo autem Cantuariam venisse se visum est mulieri. Ubi cum ecclesiam Christi cum caeteris, qui aderant, inciperet ingredi, in tantum ejus venter intumuit de puero quem conceperat, ut nullus ei ad aliquod ostiorum pateret ingressus. Qua visione mulier [Col. 0003D] quasi quae indigna videretur ingressu ecclesiae, tristis admodum et turbata permansit, usquedum evacuavit visio tertia moestitiam praecedentis.
Instante etenim partus tempore, visum est matri de coelo in suum gremium splendoris insoliti duodecim sidera cecidisse. Unde mulier magnifice confortata perpendit magnum quiddam de nascituro hac visione figurari. Sed et nos ex his, quae per fidelem suum Dominus operatus est, dignitatis futurae supereminentem gloriam aestimantes, ipsum in futuro examine cum illis duodecim electis coeli luminaribus, judicaturum esse orbem terrarum credimus et confitemur.
Rursum vero cum in cunis jacuisset infantulus, [Col. 0004A] nudum hunc mater conspexit in somniis. Unde indignata adversus nutricem: ยซCur, inquit, non tegis infantem?ยป Cui nutrix: ยซOptime, domina mea, coopertus est purpura pretiosa et plicata.ยป Surgunt illico mater et famula, moliuntur explicare pallium, ut diligentius inde parvulum operirent. Cujus latitudinem cum nec thalami paterentur angustiae, nec amplior aula, sed et platea longe angustior appareret, ad Smedefeld, qui locus amplus est in civitate, ut vel ibi suis satisfacerent votis, ambae pariter, ut visum fuerat, festinarunt. Cumque de loci latitudine securitatem sibi promittentes coeptis insisterent, vox ad illas illapsa de supernis intonuit, dicens: ยซIncassum conamini, purpura hac Anglia tota minor est, nec ejus poterit comprehendere latitudinem.ยป Ad [Col. 0004B] hanc vocem evigilat mater, memor quidem quid viderit, sed ad quid prorsus ignara. Nos vero, quibus intellectum fides oculata revelat, purpuram pretiosam sanguinem interpretamur martyris innocenter occisi, quo perfusus in passione jacuit et velatus, nunc vero per tot terrarum regna exterasque nationes extensum est, secundum quod praecedens visio figuravit.
Tradunt propinqui quod die, qua ad has mundi natus est tenebras hic noster parvulus, egressus ignis de domo paterna partem plurimam civitatis incendit. Et tu sane, si diligenter advertas, a die qua ingressum meruit aeterni luminis martyr noster, quanta in aedificandis seu restaurandis ecclesiis, vestiendis altaribus ferveret devotione, quam liberalis [Col. 0004C] in pauperes, quam prompta operibus injustitiae renuntiare, punire peccata per poenitentiam, quam denique prona ad omne opus pietatis exemplo martyris informata exstiterit, accensam de illo fateberis et tu non solum Londoniarum urbem, sed universam plane civitatem Dei quacunque nomen illius auditum est. Jamque lucerna super candelabrum positum est, ut qui ingrediuntur lumen videant. Jam quod a Salvatore promittitur electis, in isto cernimus adimpletum: Qui vicerit sicut ego vici, faciam illum columnam ignis in templo meo. Et jam gratias supernae providentiae columnam tenemus, intueamur lucernam; qua ivit ingrediamur, ne forte offendamus ad lapidem pedem nostrum, quia qui ambulat in tenebris, nescit quo vadat. Sed jam nunc ad ordinem [Col. 0004D] historiae revertamur.
Ubi tenera admisit aetas, litterarum primordiis puer traditur imbuendus. Quibus decursis, ad artes missus multa in brevi comprehendisse memoratur. Quam docilis, quantaeque fuerit etiam in teneris annis industriae ac vivacitatis aetas fortior comprobavit: quin jam factus vir uberes messuit sapientiae fructus, in quibus adhuc junior desudavit. Sed nequaquam diu scholis intendere sinebat variatio rerum. Parentes nimirum, ut praelibavimus, primi quondam inter suos divitiis et gloria saeculi, sed frequentibus incendiis caeterisque infaustis incursibus rerum non mediocriter attenuati, minorem noscuntur in instruendo filio diligentiam adhibuisse. [Col. 0005A] Quam profecto attenuationem, imo sobriam quamdam et honestam mediocritatem, ipsorum justificationi militasse nullatenus dubitare permittimur, cum dicat sermo divinus: Ego quos amo arguo et castigo. Ut videlicet caminus tenuitatis exureret, quidquid de mundi pulvere per opulentiam contraxerit. Sed et filii desolationem geminavit interitus genitricis, quae eo tempore viam universalem ingressa, destitutum pene propriisque expositum consiliis filium dereliquit: pater quippe jam senuerat, nec ad filii sumptus sufficere poterat substantia quae remansit. Sed nec ipse diutius matri fertur superfuisse.
In illius autem domo vir nobilis et dives admodum, Richerius de Aquila, veniens ad civitatem hospitio [Col. 0005B] se suscipere consuevit. Cui Thomas associatus, aliquanto tempore illius consiliis et prudentiae se commisit. Jam enim puerilibus annis evolutis, optimis coepit pollere moribus, ingenio clarus, acceptus eloquio, vultu mista gravitate jucundus, venustus aspectu, forma satis elegans, gratum sese omnibus et amabilem exhibebat. Jamque commune videndi iter ingrediens, his animum dabat, quibus illa solet aetas intendere, canum cursu ac velocitate aviumque volatu ac rapina ludicra delectabatur. Sed in his atque similibus mundi vanis ac variis oblectamentis, integrum et immune servatur vas electionis ab his, quibus tenera praesertim solet juventus infestari. Ad praesagium vero futurae constantiae fertur [Col. 0005C] adolescentis animo tam pertinaciter inhaesisse amorem veri, quamvis adhuc saecularia sectaretur, ut vix aut nunquam joco vel serie quidquam protulerit contrarium veritati. Quam perfecte id ipsum impleverit postquam factus est vir, sequentia declarabunt. Itaque ad praenominatum divitem a scholis rediens, et varias saeculi sequens curiositates, nunc venatu, nunc avium captura, quibus maxime pascebatur animus juvenilis, pro libitu nunc domi cum patre, nunc rure cum divite morabatur. Factumque est ut in hunc modum dimissus sibi scholaribus studiis proponeret renuntiare.
Die vero quadam accidit ut ad ripas eunte Thoma simul cum divite, motam de flumine anatem accipiter insequeretur, secutusque divertentem in flumine [Col. 0005D] cum ipsa pariter mergebatur. Quod videns adolescens, miseratus accipitrem jam periturum, equo desiliit, seque in gurgitem ut avem eriperet praecipitavit: sed priusquam avem contingeret, raptus ipse intra alveum fluminis, et nunc mersus sub aquis, nunc undarum vi impellente levatus periclitari coepit, et penitus periisse putabatur ab intuentibus, dum nullus adesse potuit qui manum porrigeret pereunti. Denique ad molendinum, quod tunc forte molebat, aquae tractu perlatus, ubi primo aquae exitibus propinquavit, stetit rota nec se movit semel, quousque vivus quidem sed vehementer afflictus adolescens extractus est. Sed fovit afflictum medica manus Salvatoris, quem inter undas desperatum protexit ne exstingueretur lucerna futurus in Israel, cujus [Col. 0006A] morte pretiosa tanta cernimus beneficia provenisse.
Rursus vero Osbernus Octo-numini cognomine, vir insignis in civitate et multarum possessionum, cui carne propinquus erat, detentum circa se Thomam fere per triennium in breviandis sumptibus reditibusque suis jugiter occupabat.
Jamque pedem porrexit in semitas saeculi, jam ad honores aspirare, effundere animum in exteriora, et vanas mundi amplitudines ambire coepit. Et ad haec quidem consequenda multas illi occasiones et animi sapientia, qua pollebat, et honestas vitae offerebat. Singularis namque et supra annos enituit in viro matura quaedam senectus, sapientiae canities, consiliorum ac morum quaedam jocunditas, gravitas, ut merito in admirationem et amorem sui converteret [Col. 0006B] universos. Sed didicit tunc, quod postmodum fatebatur, non esse in homine viam ejus sicut nec vitam, sed a Domino dirigi gressus hominis; aliud nimirum disponebat ipse, aliud atque aliter operata est in ipso divina dispositio. Siquidem, ut facilior ei ad honores pateret promotio, invitatus a quodam ministro domus archiepiscopi Theobaldi, illo ductu divinae gratiae adveniens, quali decuit honore susceptus est. Ubi ludis et levitate postposita seniorum sapientumque sermonibus ad meliora semper animum informabat. Cognitaque in brevi vivacitate viri per verba prudentiae, ac si per scintillulas quasdam jugiter erumpente secundum quod Sapiens ait, sermo hominis annuntiat de eo, consiliis archiepiscopi negotiisque, et causis publicis et privatis interesse jubetur. [Col. 0006C] Nam sensu pervigil, providus in consilio, in responsione prudens, sermone disertus ac temperatus, intrans et egrediens ad imperium domini sui, verbis et opere nulli inferior, domino suo carus et gratus omnibus apparebat, ut malevolum se magis probaret quisquis in viro tanta dona gratiae non diligeret. Denique tantam invenit gratiam in oculis archiepiscopi, adeoque illius animum sedulis sibi devinxit obsequiis, ut palam fateretur archiepiscopus quod neminem ante tam integrum sibi in omni negotio tantaeque fidelitatis invenisset. Sed hostis humani profectus videns, nec sine invidia tabescente, tantam in adolescente industriam animi, ingenii acumen, in moribus honestatem, quibus facilem illi praevidit accessum [Col. 0006D] ad summos honores, si ut coepit inoffenso curreret pede, aemulum ei suscitavit Rogerum archidiaconum Cantuariae, quem de Ponte episcopi cognominabant, qui donec ultimum coelo spiritum redderet Thomas, tunc quidem conceptum virus in ipsum, quibus potuit modis effudisse cognoscitur. Interim autem, ut a curia illum amoveret, nunc apertis conviciis, nunc jocis irrisoriis aggressus est: denique clericum cum ascia sive securi faceta contumelia crebrius appellavit cognomento videlicet illius, a quo ad curiam archiepiscopi fuerat invitatus, et revera Thomas securim accepturus erat opportuno in tempore, vel potius gladium Petri, quo ipsum Rogerum cum complicibus a coetu sanctorum praecidit, quin nec cibum signandi facultatem habebant sicut regi conquesti [Col. 0007A] sunt, sed haec alias. Interim vero vir prudentia praeditus nequaquam his sive similibus movebatur, quominus obsequiis archiepiscopi pervigil inhaereret, audiens a sapiente quia melior est patiens viro forti, cum e diverso audiat, ille qui profert contumelias insipiens est, sed nec divinum poterit infirmare consilium humana malitia. Inter haec autem venerandae memoriae Willelmo Eboracensi beatitudinis aeternae suscepto finibus, praelibatus Rogerius ope et industria archiepiscopi Theobaldi substituitur a quo secundum morem inungitur et consecratur, archidiaconatum vero Cantuariae Thomae donavit, cui, ut jam dictum est, nequaquam similem se crederet habiturum virum, per omnia bonum et fidelem in omni domo sua; nec mora intervenit, etiam praeposituram [Col. 0007B] Beverlaci achidiacono suo obtinuit, ecclesias quoque et reditus alios multipliciter accumulavit. Vir autem liberalis animi secundum monita sapientis, melius esse arbitrans nomen bonum quam thesauros plurimos, ad augmentum famae et nominis ampliationem divitias studuit detorquere, ne quando pecuniae parcens parcitatis naevo splendorem nominis obfuscaret. Quid autem moras innectimus? nullas ipse passus est ad superiora progrediens, neque enim in humili potuit morari loco, flamma vivacitatis, quae pectus illud impleverat sublimitas animi, et quod amplius est mirandum, in tanta sublimitate integritas vitae.
Adducuntur igitur habitis ampliora, potiora prioribus, et cumulatius crescunt honores. Volens namque archiepiscopus sublimius munerare virum, regiae [Col. 0007C] illum majestati commendat, quanta polleret virtute retexens, animi sapientiam, providentiam consiliorum, et quae his excellunt, fidum praedicat et veritatis amatorem, facile regi inspiratum est commendatum habere quem propria satis merita commendabant, cui et cancellariam suam sine mora concessit. Novus itaque erigitur super Aegyptum Joseph, praeficitur universis regni negotiis post regem secundus, augentur honores, praedia, possessiones, et divitiarum splendor ac mundi gloria multiplicatur, sequuntur ex more innumeri mancipiorum greges, stipantur electorum catervae militum, nec cancellario prorsus quam regi minor comitatus adhaesit, ita ut nonnunquam corriperetur a rege quod regis hospitium vacuasset. Larga [Col. 0007D] nimirum ac liberali manu tam proprios quam regni reditus profudit in militum stipendiis et donariis profuturum, sed et regi fidus et integer animo actuque permanens, illius ad honorem et gloriam omnia reservavit. Rex econtra tantum illi honoris, tantum illi lectionis et libertatis quantum nemini unquam hominum impendisse cognoscitur, quod tempore posteriori rex ipse saepenumero commemoravit. Quaecunque statuit, quaecunque mutavit, quaecunque sancivit, quocunque dominatio regis attingit, quasi pro lege tenebatur. Sed ut semel et secundo, vae saeculo nequam, quanta ejus infelicitas, quam sit conditio miserabilis, quis confideret? videas si attentius intuearis, quia quanto pene in saeculo persona potentior, tanto pronior ad peccatum, quanto ditior tanto deterior, [Col. 0008A] quanto sublimior tanto proclivior ad ruinam, et rursus quanto firmior in terrenis, tanto infirmius ad divina consurgit, et a vera sapientia remotior, quo prudentior in humanis, cum sapientia carnis inimica sit Deo, et prudentia mors; nam quanto quis mundum amplectitur, arctius eo mundi fumo caecatus, delinquentiae nocte vehementius astringitur, et fortius retinetur. Accedit hostis humanae naturae, amator mali, invidiae auctor, innocentiae praeco, invidens homini locum beatitudinis, unde per propriam nequitiam irrecuperabiliter lapsus est: volens igitur innocentiam deperire, iter obsedit quo itur ad patriam sedens in insidiis sicut leo in spelunca sua, ut interficiat innocentem, tendit laqueos, compedes injicit, hamum operit esca, ut qui fuerit avidus escae hamo [Col. 0008B] juguletur, facile nonnunquam sternit iter ad honores, favet ad fastigia conscendenti, ut possessionis jure teneat in sublimi, cui in planioribus non poterat propinquare. Sanctus Thomas ante cancellariam quam innocenter, quam sine querela priora tempora transegerit in imo positus, sermo superior explanavit; nunc autem locatus in sublimi quantae audaciae, quantae fuerit praesumptionis difficile dictu. Quantis enim necem, quantis rerum omnium proscriptionem intulerit, quis enumeret: valida namque stipatus militum manu civitates aggressus est, delevit urbes et oppida, villas et praedia absque miserationis intuitu voraci consumpsit incendio, et inimicis domini sui undecunque insurgerent, intolerabilem se exhibebat. Denique quem unquam timebat offendere [Col. 0008C] ut regis satisfaceret votis, pareret imperiis? Sed in his omnibus (licet aliter aliqui aestimaverunt) corpore castus, corde humilis, sed inter humiles, nam inter potentes potentior ipse ac sublimior apparebat: nullus eo discretior, nemo munificentior nec ipso prudentior habebatur, pauperibus absque aestimatione necessaria ministrabat, sed ita omnia dona gratiae exteriori fastu velabantur, ut nemo nisi pro saeculi pompa hunc ipsum, etiam cum archiepiscopus esset, putaverit accitasse. Tantam quoque gratiam adeptus est a rege et regno universo, ut hos solum beatos reputaret opinio, qui in ejus oculis complacere et regis consiliario et cancellario obsecundare in aliquo potuissent. Ut hinc uberior Redemptori [Col. 0008D] personet gratiarum actio, et vox laudis, quod tam misericorditer eripuit mundo, quem tot nexibus novimus obligatum. Et haec dicta sufficiant de vita qua mundo vixit; abhinc vero qualiter mundana omnia mente calcaverit ipso duce nostra dirigatur oratio.
Sortitus est interea finem temporalis vitae Theobaldus archiepiscopus, et sedes vacavit a praesule. Rex autem arbitratus cancellarium suas per omnia sequi voluntates, ut ante, et imperiis obtemperare, ipsi archiepiscopatum dedit, sed aliquandiu differtur negotium, donec a conventu consensum extorqueat, qui liberam ab antiquo solet habere vocem in electione pontificis, nam illo reclamante nulli regum licuit intrudere quemquam propria auctoritate. Igitur, [Col. 0009A] ut conventus sibi inclinaret assensum tres episcopos destinavit Cantuariam, et cum eis Ricardum de Luci virum nobilem et praefectum patriae. Cancellarium quoque misit in Angliam pro diversis negotiis, et praesertim ut filio suo, jam tunc coronando in regem, fidelitatem et subjectionem acciperet ab universis et juraretur in regem. Episcopi vero transmisso mari venientes Cantuariam salutaverunt conventum ex nomine regis, et in capitulo coram omnibus Ricardus vir magnae facundiae allegans causam pro qua missi sunt. ยซHoc, inquit, mandat vobis rex, diutius hac Ecclesia orbata pontifice non mediocre ovibus imminere periculum, unde ipsius sciatis esse voluntatem, ut liberum etiam nunc sicut pridem habeatis in electione pastoris arbitrium, persona [Col. 0009B] tamen talis provideatur, quae tanto sufficiat oneri, digna sit honore et regi complaceat.ยป Ad quem prior, ยซDominus, ait, universitatis auctor, qui suam Ecclesiam sibi proprii sanguinis effusione comparavit, acceptum sibi, utilem nobis, et qui universae Ecclesiae suae forma sit virtutis, exemplum justitiae, dignetur providere pastorem; et regi gratias, qui Ecclesiam hanc dignitate, quam obtinuit tanto tempore, non privavit.ยป Responso autem ab omnibus adjungunt nuntii, ยซCum propria sit omnium vestrum voluntas regiis parere mandatis, consultius est ut talis eligatur, qui libere causam Ecclesiae nostrae tueatur, et qui nobis valeat in omnibus erga regiam majestatem, nam si talis eligatur qui regi non placeat, in schismate eritis et discordia, sub tali [Col. 0009C] pastore dispersionem non refugium habituri, cum e regione non modicum promotionis vobis accessisse experiemini, si in quo regi complaceat eligatur.ยป Coacto igitur in partem saniori consilio, cum legatis cominus de electione tractatum est, et invocato spiritu Dei per quem rectores justa decernunt, cancellarius in pastorem eligitur et patronum, cum voto omnium acclamatione, ut divinitus inspiratum fuisse nemo dubitet. Approbant electionem nuntii regis, asserentes regem facile assensurum fore, nec esse in regno aptiorem sive honestiorem quempiam ad hunc honorem. Quid multa? cogitur Londoniis solemne concilium, eligiur cancellarius a clero et populo, confirmatur electio, et placuit universis, [Col. 0009D] solo Londoniensi episcopo reclamante; sed clamante turba voce Dei et non hominis, siluit ille et digitum ori suo imposuit; praesentatur electio regis filio coronando adhuc, consensit ille et gratum habuit. Wintoniensis autem praesul vir grandaevus et prudens, concionem et eos praesertim, quibus rex vices suas commiserat in hoc negotio, ut quidquid facerent, ratum foret, his affatus est verbis. ยซVir iste, inquit, quem communi consensu eligimus in patronum, cancellarius et primus patriae thesauros regis et reditus regni in manu habuit, et ut diversa poscebant negotia tractavit. Verum ne cui in posterum pateat exactioni vel calumniae, quasi qui pro libera magis voluntate quam regni commodo dissipaverit bona domini sui, liberum eum et absolutum ab omni [Col. 0010A] reclamatione suscipimus. Incongruum enim videtur, ut patrem sibi faciat sancta Ecclesia vel patronum, qui pecuniae probatur esse mancipium, et qui humanae servitutis obnoxius sit necessitati.ยป Ad quem ministri regis: ยซEx ore, inquiunt, regis liberum eum clamamus ab omni calumnia et exactione nunc et in omne tempus.ยป Et ita contraxit ad tempus iniquitas os suum, et conticuit calomniator, videns et invidens ab ea se, quam conceperat, decidisse spe. Perductus igitur Cantuariam, solemni ut decuit devotione, a conventu et civitate susceptus, et inthronizatus, et more canonico consecratus est. Celebrata autem ordinatione, et singulis in sua reversis, venerabilis quoque archiepiscopus mox in seipsum reversus, et ad Dominum totus conversus [Col. 0010B] est, et quod dictu mirabile est, non eitius est sacramentabiliter sacra delibutus unctione, quam animus ipsius re ac virtute sacramenti multiplici videlicet Spiritus sancti gratia debriatus, ex integro etsi non habitum illico sed animum immutavit, imo non illius hoc fuit sed mutatio dextrae Excelsi. Processu vero temporis ne ex honore superbiret, onere et jugo Dei carnis insolentiam enervare diversis poenitentiae laboribus elegit, et tam ordinem quam habitum canonici regularis suscepit, et susceptum ita mirifice pariter cum officio archiepiscopi conservavit, ut quamvis quilibet de se praesumat, in alterutro tamen saepe deficiat, cum ipse utrumque et quaedam his difficiliora perfecte consummaverit. Interim autem vir altioris ingenii oculum mundi, [Col. 0010C] qui semper nequam est, latere volens, quod in corde ipsius plantaverat divinus amor donec videlicet altius fixa radice mundi turbines non timeret, novella plantatio, nequaquam statim mutavit habitum. Sed orto inter monachos murmure quod contra morem in veste saeculari frequentaret chorum, corripiens illum ex domesticis quidam retulit astitisse sibi personam vultu terribilem, et verbis minacibus imperasse: ยซVade, dic cancellario (tacito nomine archiepiscopi prae nimia indignatione) ut sine cunctatione commutet habitum, quod si contempserit, ibo illi in adversum omnibus diebus vitae suae.ยป Quod audiens venerabilis vir, amarissime lacrymatus est, et tunc quidem pauca locutus haec [Col. 0010D] dicenti, tacitus secum considerat quid egerit, qualis fuerit, et quod onus susceperit, onus plane in omnibus attendens potius quam honorem; videns nempe se animarum obnoxium rationi, divinitus inspiratus erexit se circa se, et tali secum deliberatione congreditur.
Anima mea, quid agimus? quam pro commissis ovibus reddimus rationem, qui viximus negligenter, aut quid pro alienis dicturi, qui propriis gravamur excessibus? Hactenus mundo viximus, militavimus pro terrenis, habes jam quas concupisti vanas celsitudines, perituram cum mundo divitiarum gloriam, jam potita cordis tui desiderio; num his ampliora ambire, num altius conscendere niteris? Ad inferni novissima nos potius ista celsitudo reducet, [Col. 0011A] si non consultius agamus, redimentes tempus et dimidiantes dies, dum patientia Dei ad poenitentiam nos invitat, ne sicut fur in nocte veniens dies illa terribilis secum rapiat imparatos, nec jam sit qui eripiat. Fuerit ignorantiae et juvenilis animi quod anteriora tempora transegimus sub contemptu, sed abhinc nullum penitus residet excusationis umbraculum, ignorantiae velamen aufertur. Nam si nos propria nequaquam coegit in melius, saltim commissorum nobis nos cura sollicitet, ne perdite viventes et ipsi pereamus, et multis simus materia mortis, perditionis causa. Igitur quod solum restat amplectamur refugium, salutiferam Salvatoris intenta aure percipiamus vocem, et pium imitemur exemplum dicentis; ยซQui vult venire post me abneget semetipsum [Col. 0011B] sibi, et tollat crucem suam et sequatur me.ยป Quid enim proficit homo, si lucretur mundum universum, animae autem suae detrimentum patiatur, et seipsum perdat? Propterea ut ex nobis proficiant quorum nobis committitur cura, luceat lux nostra coram hominibus, ut videant opera nostra bona et glorificent patrem. Et ut nobis prosit quod facimus, indefesso nisu contendamus per angustam portam coelestis atrii latitudinem intrare, ne si tarde quaesierimus ingressum, jam clausa janua mereamur audire, ยซNescio vos.ยป
His et similibus quotidie imo et continue ad congressum spiritualis militiae vir sanctus armavit animum, et propositum solidavit. Praeventus siquidem inspiratione divinae gratiae, et jam terrena omnia [Col. 0011C] sub se videns et contemnens, animo ad coelestia conscendebat. Nec moratus arrepto spiritualis zeli mucrone secuit nodum necessitatis antiquae, qua vinciri videbatur eatenus, et serius exactor sibi semetipsum mactavit Deo hostiam vivam, sanctam Deoque placentem. Siquidem attenuato victu gulae jugulat appetitum, irrumpentes in animum illicitos motus sacrae lectionis et orationis assiduitate reverberat, repremit insolentiam naturalis incendii, somno breviore, et vestis mollitiem asperiore commutavit cilicio, et ut multa praeteream, carnem suam crucifigens cum vitiis et concupiscentiis, totum se redegit infra metas necessitatis, et ab eo qui fuerat totus alter efficitur. Quidquid honestum, quidquid sanctum, [Col. 0011D] quidquid justitiae fuit, et fecit et docuit, et quaecunque his contraria a se funditus elongavit. Et quidem ab exordio ordinationis suae, tantum divinae dilectionis et devotionis sanctae, tantum etiam zeli contra omnem injustitiam concessit, ut nulli personae, cujuscumque esset dignitatis, pepercerit, quae quidquam contra traditam sibi a Domino justitiae normam praesumpsisset, sed nec regis obsequiis seu voluntati contra Regis omnium voluntatem, nec minis nec amore victus obtemperare ulterius acquievit.
Quis autem hominum digne sufficit admirari inaestimabilem divinae miserationis intuitum in tam subita et tam perfecta mutatione mentis humanae? Prorsus mirabilis Deus in sanctis suis, commendat in [Col. 0012A] homine divitias bonitatis suae, qui, cum sit peccator et inimicus justitiae, reconciliat eum sibi secundum multitudinem misericordiae suae, non hominem sed vitia hominum insectatur, revocat recedentem, aversum redire facit, et ad se convertit contemptorem, inspirat affectum poenitentiae, odire facit quidquid amaverat, et facile efficitur quod impossibile videbatur. Undique sanctorum exempla nos excitant, hinc quidem lapsorum poenitentium, hinc vero justorum qui lapsi non sunt. Et quidem ut surgere conetur qui forte ceciderit, sanctorum nobis proponitur casus, justorum vero perseverantiam legimus, ne quando a proposita professione labamur. Et ne deesse causemur exempla, proponitur nobis forma perfecta poenitentiae venerabilis archiepiscopus et martyr [Col. 0012B] Christi sanctus Thomas. Qui quidem postquam graviter se deliquisse sequendo saeculi pompas, multa imo innumera contra Dei voluntatem et imperium, ut regi mortali servaret fidem, praesumpsisse consideravit, conversus poenituit, et percussit femur suum. Quidquid videlicet carnale, quidquid fluxum senserat in se, largo lacrymarum imbre diluit, et pii amoris incendio amara cordis cremavit, et grave sibi bellum indicens, exegit a seipso per poenitentiam, quidquid se meminit commisisse per culpam, et quae prius tanto amplexus est desiderio, haec conversus ad amorem Dei opportune importune praedicat contemnenda, et terreni regis postposita voluntate et obsequiis, summum sibi conciliare Regem vigiliis sacris, jejuniis et orationibus, et sanctarum meditatione [Col. 0012C] lectionum, eleemosynarum quoque liberali largitione festinabat. Tot namque pauperibus necessaria vitae, tam in cibis quam vestibus, quotidie ministrabat, ut licet multitudo infinita mendicantium ad eum conflueret, ex paucitate potius eorumdem quam voluntate cohibendi manum, largiri cessabat, reminiscens illius prophetici: Dispersit, dedit pauperibus, justitia ejus manet in saeculum saeculi.
Ut autem in hunc modum dispergere et pauperibus dare nullam dispersio frequens parturiret inopiam, possessiones Ecclesiae studiosius retinere, et dispersas revocare satagebat. Praedia quoque Ecclesiae a praedecessoribus suis minus juste donata, his qui vel saecularis potentiae favore seu affinitate aliqua [Col. 0012D] conjuncti fuerant, auferre nisus est, et pristinum jus Ecclesiae reformare. Clericorum etiam qui de curia regis erant, cum deprehendisset incuriam, ecclesias ac possessiones quae ad ecclesiasticam jurisdictionem pertinent, tanta auctoritate vindicabat, et postmodum vindicabat ut sacrilegi et rerum Ecclesiae invasores sociatis sibi quibusdam episcopis, regem et omnem ejus familiam adversus sanctum Dei exasperent, protestantes quod regias consuetudines ac donationes exinanire disposuisset, et secundum regulas canonum cleri pariter et plebis vitam coarctare et moderari.
Advertens quoque rex solito sibi indevotionem apparere archiepiscopum, et contemptum se suspicatus ab eo, quem supra omnes homines adamaverat, crescente [Col. 0013A] paulatim amaritudine, et subintrante odio, a cordis illum secreto et consiliis suis efficit alienum. Adfuit sine mora fratrum accusator, incentor odii, concordiae persecutor, haud ignarus regiae commotionis, quippe qui perambulat terram, et circuit eam quaerens quem devoret, et in suam redigat possessionem. Itaque auget odia, praeparat semina discordiarum, jurgiorum ministrat fomitem, et comparatis viribus sanctum aggreditur archiepiscopum, ut vel eum dedecore ejiciat a proposito, si adversitate victus legi consentiat injustitiae, vel si in sententia perstiterit, infami illum murmure maculet, et quod penitus evacuare non valet meritum, saltem illud minuat impatientia. Rursum vero regis animum tum per se occulta intrinsecus inspiratione, tum extrinsecus [Col. 0013B] per nequitiae suae ministros, contra patrem spiritualem et pastorem animae suae accendit ira, armavit malitia, et lethali tandem odio induravit. Admovit deinceps odiorum materiam, et quasi ex ratione sufficientes composuit causas dissidii. Denique episcopos et principes regni, regisque ministros et domesticos venenosis infecit afflatibus, ut videlicet partem archiepiscopi sancti infirmiorem faciens, et ipsum facilius obrueret, dum solus in stadio decertaret, caeteras quoque, dum contra divinam justitiam regiis faverent praesumptionibus, traheret ad perditionem.
Hae sunt astutiae Satanae, hi circuitus anguis lubrici, qui non laetatur nisi cum mala fecerit, et iter [Col. 0013C] obstruit quo itur ad Dominum. Sed Christi miles invictus, ac si turris erecta in Jerusalem contra faciem Damasci, quamvis solus in certamine, non Satanae, non satellitum ejus expavit assultus, confidenter canens cum propheta: Dominus fortitudo mea, Dominus firmamentum meum, et refugium meum, et liberator meus; et Dominus mihi adjutor, non timebo quid faciat mihi homo. Praemonitus autem a Salvatore, quoniam beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam, modicum aestimabat quidquid pro justitiae vel veritatis assertione posset mundus vel diabolus irrogare secundum apostoli sententiam dicentis: ยซNon sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in nobis.ยป Igitur ut ad narrationis ordinem [Col. 0013D] revertamur, initium inimicitiarum inter sanctum Thomam archiepiscopum et regem, quantum creditur, hoc fuit.
Commorante rege in praedio suo apud Wodstoke, praesente archiepiscopo et primis patriae, inter alia movetur quaestio de consuetudine quadam quae in Anglia tenebatur. Dabantur de hida bini solidi ministris regis qui vicecomitum loco comitatus servabant, quos voluit rex conscribere fisco et reditibus propriis associare. Cui archiepiscopus in faciem restitit, dicens non debere eos exigi pro reditibus; nec pro reditu, inquit, dabimus eos, domine rex, salvo [Col. 0014A] beneplacito vestro. Sed si digne nobis servierint vicecomites, et servientes vel ministri provinciarum, et homines nostros manu tenuerint, nequaquam eis deerimus in auxilium. Rex autem aegre ferens archiepiscopi responsionem, ยซPer oculos Dei, ait, dabuntur pro reditu, et in scriptura regis scribentur; nec dignum est ut contradicas, cum nemo tuos contra voluntatem tuam gravere velit.ยป Praevidens archiepiscopus et praecavens ne per ipsius patientiam consuetudo induceretur, unde posteri gravarentur: ยซPer reverentiam oculorum, quos jurasti, domine mi rex, non dabuntur de tota terra mea, et de jure Ecclesiae ne unus quidem denarius.ยป Siluit rex, libera pontificis objectione repercussus, sed regis indignatio non quievit, nam tacito interim de laicalibus, [Col. 0014B] quae contra archiepiscopum minus facere viderentur, in clerum convertitur furor, et in Ecclesiae ministros indignatio se dilatat, quorum contumelia in archiepiscopum specialiter redundaret.
Novo autem praemeditato nocendi genere subintroducitur contra clericum Philippum de Broii nomine ab olim consopita calumnia, siquidem de mortemilitis cujusdam fuerat appellatus, sed in audientia Lincolniensis episcopi cum ventilata fuisset causa, ecclesiastico jure purgatur, et soluta controversia liber a parentibus clamatus est. Rursum vero minister regis, ad cujus providentiam illud pertinebat negotium, volens clericum deperire ex antiquo odio, [Col. 0014C] causam revocavit in medium, et calumniam homicidii reiteravit. Clericus autem ut vir ingenuus, dolore tactus et indignatione, conviciis vicecomitem aggressus est, qui cum regi detulisset illatam sibi a clerico contumeliam, gavisus, ut creditur, rex accepta occasione saeviendi in clericum, conceptam commotionem refudit in Philippum. Et facta quaestione de clerico in praesentia archiepiscopi, protestatur rex, quod plenaria fiet justitia et de homicidio pariter et de convicio, nec stabit penitus solutio facta. Archiepiscopus vero infra curiam suam et tuitionem Ecclesiae clericum recepit, ut ibi pro se loquatur, et respondeat calumnianti. Missis igitur a rege episcopis aliisque ordinis utriusque, qui clericum [Col. 0014D] judicarent, negat ille homicidium, asserens non debere cogi ulterius super eo responsum reddere, nec haberi in legibus causam revocari in medium, quam purgatio solemnis terminarat, et pax inita cum adversariis sepelivit: ยซQuod autem regis ministrum dehonestavi, animi victus amaritudine, fateor, inquit, sed plenam pro maledicto polliceor emendationem, tantum rationis metas correptio non excedat. โ Et nos, inquiunt, decernimus ut biennio maneat sub manu regis praebenda tua, et possessiones, omniaque quae in reditibus habes ad nutum ipsius eroganda pauperibus.ยป Adjungunt adhuc nuntii quod nudus astaret ministro regis, laicali more, et ipsi offerret arma pro injuria, et in illius viveret subjectione; paruit clericus judicio, laetus quidem [Col. 0015A] evasisse se, quam rex minabatur, sententiam mortis. Rex ex adverso volens hominem mortis subisse judicium, injuriam causatur fieri sibi, et curiae suae praejudicari, episcopos quoque detulisse personae propter archiepiscopum, nec secundum aequitatis considerationem judicasse calumniatur, et secutus per oculos Dei, ait, jam mihi jurabitis quod justum judicium judicastis nec pepercistis viro quia clericus est. Quibus jurare paratis, nescius quid ageret, vel quo se verteret prae furore, communicato tandem consilio cum filiis Belial, qui ipsum incitabant adversus sanctum archiepiscopum, alias atque alios exstruxit machinas, et palam faciens quod corde conceperat, convocatos ad se episcopos omnes, qui adfuerant, praesente archiepiscopo et principibus regni his eos [Col. 0015B] sermonibus affatus ait:
ยซNe nobis imperantibus tepescente justitia malorum insolentia se dilatet, voluntatis meae est, et consilii, ratio quoque id ipsum astruit, ut consuetudines et legitima quae traditurus sum, et quae sancivit avus meus, a vobis confirmentur, ad pacem populi custodiendam, salva ordinis vestri professione.ยป Respondent una voce pontifices: ยซVestris legibus obtemperamus.ยป Quibus ille: ยซLegibus, ait, regni volo obediatis, et eas confirmetis, quae ad ordinis salvationem noscuntur institui.ยป Rursus episcopi idem quod prius responsum reddunt. Et rex in iram conversus, ut vel minis flecteret quos prece non potuit, jurat terribiliter, nullum eis patere [Col. 0015C] diffugium, omnimodis oportere, ut leges regni, quae pro pacis custodia traditae sunt, episcopi quoque confirment et custodiant. Addiditque quoniam tempore avi sui et priorum regum istae quas nunc traditurus erat leges, custoditae sunt ab archiepiscopis et episcopis quos sanctorum numero novimus sociatos, ut nec mirum nec magnum videatur episcopis, qui nunc sunt, si praedecessorum suorum et sanctorum maxime sequantur vestigia. At venerabilis archiepiscopus suspectum habens pacis nomen, ne forte lateret sub melle venenum, sciensque non esse tutum in lubrico ponere pedem, et tenebris circumfusum proximare periculo, constanter respondet regi, nullis se velle legibus obtemperare, quae divinis perhibentur legibus adversari, caeterisque idem [Col. 0015D] dicentibus, conventus ille inimica quadam hinc inde contentione solutus est.
Luxoviensis autem episcopus volens sibi conciliare regis animum, quem aliquandiu infensum habuit, de transmarinis ad regem per idem tempus advenit; pace vero redintegrata probans quo spiritu ductus est, loquitur placentia regi potius quam utilia, materiam ministrat decipiendi fratrem, vincendi archiepiscopum, modum describens quo id compendiosius efficeretur.ยป Domine, inquit, ut archiepiscopus a conceptu cordis sui facile reflectatur, prius episcoporum aliqui revocentur, qui vestras foveant partes et instituta confirment, et sic demum illius infirmata pertinacia, levare manum solus contra multitudinem non audebit, dum enim coepiscoporum constantia [Col. 0016A] roboratur et fulcitur assensu, invincibilis perseverat.ยป Factum est ut suggessit.
Tres statim de numero episcoporum absque arcu vel gladio, sine grandi ac gravi congressu capiuntur inermes, imo quod verius est, ipsi projectis in terram armis bellicis hosti dedere manus, et quod improperando scribit dominus papa, quasi arietes non habentes cornua, abierunt absque fortitudine ante faciem subsequentis. Fuerunt autem qui traducti fuerant in partem regis, Cicestrensis episcopus Hilarius, Rogerius Eboracensis, et episcopus Londoniensis. Ab his error regis, etsi non initium forte, firmamentum tamen non mediocre et incrementum sumpsisse creditur. Ab his ergo disseminata sunt zizania, creverunt semina nequam horum industria in [Col. 0016B] cordibus caeterorum; promittunt itaque observaturos se regias consuetudines, ut caeterorum nemo formidet idem facere, quod ab his qui inter caeteros eminebant initiatum est. Spondet rex quod non quaereret citra ordinem quidquam; ut horum securitas alios inclinaret, quod absque cunctatione factum est. Horum igitur non consiliis sed insidiis et fallacia armatus, rex acrius insurgit in archiepiscopum; siquidem et ipsi tanquam gladium exacuerunt linguas adversus Christum Domini, de pharetra malitiae venenata in illum spicula contorquentes, et nunc minis nunc blanditiis pulsantes pectus validum ut interficerent innocentem. Unde et praenominatus Hilarius primo quidem familiariter monet sanctum, ut domini [Col. 0016C] sui regis consentiat voluntati, et confirmet leges, priorem illi promittens amicitiam et domesticum fieri regis, ut ante. Sanctus autem archiepiscopus ad hoc ait: ยซMe nunquam pervertes, non me latet dominum Eboracensem et te, frater Hilari, manus dedisse regiis traditionibus, ut exemplo vestri alii subsequantur, sed certus esto quoniam incassum conaris me vestri reatus participio maculare.ยป Itaque durius aggreditur sanctum, ยซQuid, inquiens, in sermonibus domini nostri regis intelligitis, ut caveamus et nos? spondet rex quoniam nihil quaeret quod ordinem dedeceat, et quis aliud audeat suspicari? Sed et invitum te faciet observare statuta regni, si placuerit, dum subjectionis jure sub illius potestate vivis.ยป Archiepiscopus autem: ยซVos, ait, videritis [Col. 0016D] si expediat adimplere quae spopondistis: ego nulla ratione consentio.ยป
Veniens interea de transmarinis vir quidam magnae apud omnes aestimationis, tunc quidem abbas de Eleemosyna missum se a domino papa Alexandro, cujus et apices secum deferebat, asseruit. Forma vero litterarum erat ut archiepiscopus regis consentiret voluntati, et sic sociarentur in pace. Abbas etiam in periculo ordinis monet ut quod dominus papa mandavit hoc faciat, et ipse in culpa sit, si in aliquo archiepiscopus oberraverit; tantum paci consentiat. Litteras quoque cardinalium abbas habuit, in quibus mandabant securitatem accepisse a rege, quod non quaerat aliud ab archiepiscopo, nisi ut verbo tantum statutis assentiat quae traditurus est, quatenus publice [Col. 0017A] honoraretur coram potentibus regni cum simul fuerint nec contra ordinem suum exigerentur ab eo consuetudini consentire. Adjunxit etiam abbas sicut erat potens in persuadendo, regem nullatenus velle vinci, nec decere, annuat ille regi et pax erit, regnumque illi subjicietur ut ante, et omnia quae regis sunt illius erunt, nec veniet in memoriam omnis illa commotio.ยป Caeterum vestram, inquit, personam rex supra omnes homines honoravit, et tu ei quanta nemo unquam fidelitate servisti. Proinde ne per quem debuit sumpsisse fomentum, per te solvatur vinculum dilectionis, et ne quod tantis comparasti sudoribus tantaque devotione, commotione brevi depereat.ยป Quid plura? non cessavit abbas usque dum persuasibilibus humanae qua pollebat sapientiae verbis, [Col. 0017B] seductum archiepiscopum secum duxit ad regem; facile quippe creditum est viro, qui tantae videbatur auctoritatis. Instante igitur abbate cum caeteris, qui ad idem convenerant, promittit archiepiscopus regi quod avitas consuetudines in fide servabit, nihil de eo ulterius auditurum se confidens, ut promissum fuerat, nec dolum suspicatus post factam securitatem. Quod audiens rex: ยซUt sponsioni, inquit, tuae fidem demus, dignum est ut publica audientia haec fatearis, universis siquidem notum est, in quantis mihi contrarius exstiteris, publicis regni legibus contradicens. Et nunc convocemus ad diem certum ego quidem optimates et primos regni, tu vero episcopos et clerum; ut te coram multitudine consentiente, caeterorum nemo legibus nostris audeat refragari.ยป [Col. 0017C] Igitur castro regio Clarenduna coacto solemni concilio, propositis capitulis tenendarum consuetudinum, super facta sponsione rex archiepiscopum convenit. Volo, inquiens, ut secundum pactionem publice profitearis quod pollicitus es. Sanctus vero archiepiscopus poenitentia ductus, quod tenere consuetudinem concesserit, sub qua certum est Ecclesiae libertatem periclitari, graviter ingemuit pro sponsione. Et considerans non levem hac occasione confusionem ecclesiasticae paci emergere, elegit incidere in manus hominum et regis motum incurrere, quam derelinquere legem Dei; nec minas metuit cujusquam hominum, quo magis a recto tramite deviaret, postquam ab hoc lapsu resipuit. Animadvertit nimirum vir [Col. 0017D] sanctus hoc esse studium regis et molitionem, ut Ecclesiae libertas in jus regium redigeretur. Et ut palam fiat hoc fuisse consilium regis et voluntatem, sex tantum capitula tunc factae et traditae constitutionis huic operi inseruimus, quorum auctoritatem sanctus ipse in epistola sua condemnavit. Sunt autem haec.
- 1. Quod non appelletur ad sedem apostolicam sine licentia regis.
- 2. Quod non liceat archiepiscopo et episcopo exire de regno, et venire ad vocationem domini papae sine licentia regis.
- 3. Quod non liceat episcopo excommunicare aliquem qui teneat de rege in capite, sine licentia regis, [Col. 0018A] vel terram illius vel officialium suorum sub interdicto ponere.
- 4. Quod non liceat episcopo coercere aliquem de perjurio vel laesa fide.
- 5. Quod clerici trahantur ad saecularia judicia.
- 6. Quod laici, seu rex, seu alii, tractent causas de decimis vel ecclesiis.
Viderint hi qui adhuc hodie nimis pertinaciter restitisse regi calumniantur sanctum archiepiscopum, si justum fuit inter haec et multa in hunc modum patientiam exhibuisse, et non magis illud exclamasse propheticum: ยซZelus domus tuae comedit me;ยป legerat profecto, quoniam qui consentit peccantibus et alium peccantem defendit, maledictus erit apud Deum et homines, corripieturque correptione severissima. [Col. 0018B] Rex vero postquam vidit archiepiscopum poenitere de promissis, et ab eo quod pepigerat resilire, seipsum ultra non ferens, prae nimia indignatione, minas jaculatur inordinatas, quod ipsorum videlicet curvabit cervices, et si facultas non defuerit extollentiam conquassabit. Sed nec minae nec monita sanctum a sententia deducere, nec regiae poterant humiliare voluntati, pulsatur tamen, ut quandoque vel taedio victus consentiat.
Duo siquidem ex his qui ipsum utcunque sequebantur adhuc, Salesbiriensis scilicet et Norvicensis episcopi in multa anxietate et moerore supplicant, ut ipsorum causae compatiatur archiepiscopus. ยซTanta, inquiunt, in nos innovato vestri causa antiquo odio regis indignatio inflammatur, ut in periculum nostri [Col. 0018C] capitis tota haec convertatur malitia, nisi hodie pacem feceris.ยป Idem hortantur qui de consilio regis erant consules duo, ut scilicet provideat sibi, misereatur Ecclesiae, et de suis curam habeat. Adjungunt terrentes quoniam nisi in ea die pacem faceret cum rege, in tantum se et tam inauditum prolapsuros fore piaculum, ut rex et regnum universum quasi gens sine consilio ut sine lege ab omnibus in circuitu subsannarentur. Sanctus vero archiepiscopus quasi miles invictus inter medios hostium cuneos festinans ad palmam, quem preces non moverant, nec minis cedere dignabatur, sed quoniam omnia in bonum cooperantur electis, iste tentandus erat adhuc ut post lapsum fortius insurgeret in adversarium.
[Col. 0018D] Duo igitur milites Templi, magni ambo nominis, nec animi virtute, ut creditur, inferiores, videntes iram regis implacabilem fore, si regiae voluntati non consentiat archiepiscopus, ipsum iisdem quibus anteriores; conveniunt verbis dicentes: ยซQuandiu sic agis, domine, quod Ecclesiae sanctae, quam regendam suscepisti, non compateris? da honorem regiae majestati, et sopitis irarum stimulis unum eritis sicut a principio; sin alias, gravi clerum et Ecclesiam universam ac lacrymabili exposuisti jacturae.ยป Securos praeterea et certificatos se astruunt, quod nihil exigit rex, quod archiepiscopum dedeceat vel contra ordinem sit, et quod ita futurum sit se consentiat, seipsos suamque legalitatem audacter interponunt. Denique ne incredulus existat promissis, concedunt [Col. 0019A] ut ipsi sine remedio et fine pereant si sit in conscientia regis fallacia aliqua sive dolus contra archiepiscopum, nisi ut in publica tantum audientia honoretur, et coram cunctis concedat quod contradixit. Asserunt regem nullo modo velle vinci, ne vilior appareret, et caeteri regis scita audacius praeterirent quibus archiepiscopum cognoscerent refragari. Sanctus vero archiepiscopus fratrum lacrymis, quos veritatis ac fidei noverat aemnlatores, non modice motus, et e regione sanctam Ecclesiam considerans praecipitio proximare, si non regis animum leniret assensus: ยซVestris, inquit, cedo consiliis, et regis annuo voluntati.ยป Et spopondit cuntis audientibus quod in fide bona servaret leges et consuetudines regni. Rex confestim quasi rapto hoc sermone ex [Col. 0019B] ore archiepiscopi: ยซAudistis, inquit, quid archiepiscopus sui gratia spoponderit, volo ut aliis episcopis injungat quod ipse concessit. โ Concedo,ยป ait. Nec mora in medium assensere omnes. Rex igitur dicto ad archiepiscopum: ยซSemper mihi adversarius es,ยป ad optimates consequenter et consiliarios sic locutus, adjunxit: ยซTenentes episcoporum sponsionem super legum regni custodia, provida tractemus examinatione negotium, ne quando opus sit de legibus inter nos iterare sermonem. Cum summa itaque diligentia leges avi mei Henrici regis recordatae et conscriptae publice coram omnibus recitentur, ne novum aliquid tradidisse quisquam nobis praesumat imponere.ยป Consummato autem negotio secundum regis edictum: ยซVolo, ait, ut sigillo archiepiscopi [Col. 0019C] signetur hoc scriptum et confirmetur.ยป Sanctus vero archiepiscopus tum primo dolum, quem fuerat suspicatus, advertens interposita fide quam Deo debuit: ยซNon hoc fiet, respondit, quandiu in hoc vasculo spirat haec anima.ยป Nam domestici regis, dato consentiendi consilio, securum fecerant archiepiscopum, quod nunquam scriberentur leges, nunquam illarum fieret recordatio, si eum verbo tantum in audientia procerum honorasset, et quia rex ex toto cederet voluntati archiepiscopi, et omnis utrinque malevolentia conquiesceret. Nunc ficta se pactione seductum videns, ad animam usque tristabatur, et cautius providere sibi in posterum deliberabat. Rex autem et consiliarii, aliud schema [Col. 0019D] excogitantes, partito instar chirographi scripto praenominato medium archiepiscopo contradunt. Quod accipiens invitus quidem, sed defensionis intuitu, suis ista locutus est: ยซScio, inquiens, damnandum fore quod fecimus, si non opus reprobum sana intentio excusaret; hinc maxime illorum experiemur fallaciam, patebunt doli, et laquei nudabuntur, ut amodo frustra expandant rete suum coram oculis pennatorum, hactenus quidem funes extenderunt in laqueum, ut nos praecipitarent, sed nunc omnis illorum detegitur fraus, ut facile jam caveamus.ยป
Soluto tandem in hunc modum concilio, abiit vir sanctus in viam suam, tristis quidem et iratus supramodum sibi, quod tam enormi malitiae consensum dedit. Nam regi quidem et ex parte paruit, et [Col. 0020A] regis tamen irreparabiliter animum amisit. Errorem autem nequaquam passus impune praeterire, seipsum ab officio missae suspendit, et tenuit in sententia quousque a domino papa absolveretur. Interea Ebrensis episcopus de transmarinis ad regem venit ut regi archiepiscopum reconciliaret. Rex autem cum interminatione ยซ:Verba, inquit, sunt: omnibus inde diebus quoad vixerimus ambo, loqui poteris, nex pax erit ulla, nisi a papa impetret archiepiscopus, ut sigillo suo leges regni mei consignet et sanciat auctoritate.ยป Instante episcopo, per eumdem scripsit sanctus archiepiscopus domino papae, ut dignaretur sua auctoritate et sigilli impressione regias traditiones confirmare. Papa vero perpendens illico quod hanc petitionem archiepiscopus summa [Col. 0020B] constrictus necessitate fecisset, scriptum cum indignatione quadam a se repulit et reprobavit. Quo cognito, rex aegre ferens irritum fieri consilium suum, ira vehementiori inflammatur in archiepiscopum, totum illi ascribens quod abusionibus suis dominus papa non consensisset.
Ab illo ergo die convocat consiliatores qui loquuntur quod libeat magis quam quod deceat, multiplicat ingenia et instaurat machinas, nec curae fuit quo id fieret modo, tantum archiepiscopi curvaret constantiam et minueret auctoritatem. Hoc autem sensere domestici, ut si Eboracensi archiepiscopo posset impetrare a papa regni legationem, facile dominum Cantuariensem hoc modo quassaret. Transmissis ad papam duobus clericis, multa instantia [Col. 0020C] laboratum est ut effectum consequeretur voluntas regis, sed hoc post alia legatis responsum est, quoniam Elboracensis inferioris omni tempore fuerit dignitatis et auctoritatis quam Cantuariensis Ecclesia; et ยซErit, adjunxit, quoad vixero.ยป Referunt nuntii protestantes quia nisi regem postulata legatione placasset, archiepiscopus capitis sententia puniretur. Et papa quidem, hoc audiens, ex animo suspiravit. Considerans autem, ut vir sapientissimus, leviori nonnunquam consentiendum noxae, ut perfecte gravior evitetur, legationem quidem transmittit regi, sed penitus potestatem interdicit gravandi quemquam sive promovendi Eboracensem contra dominum Cantuariensem. Instabant nuntii affirmantes non [Col. 0020D] esse in conscientia regis hac occasione velle gravare quemquam, sed ut hac permissione contradicentem humiliet archiepiscopum, et devotiorem efficiat regiae majestati. Super omnia autem ne in regis injuriam infames ordinatorum ausus actionesque insolescant, cum regi perspexerint non deesse facultatem gravandi archiepiscopum, sub cujus tuitione clerici temerare leges publicas non verentur. Sed nuntii aliam quam dictum est nulla ratione poterant extorquere legationem, quam tamen in publicis conventibus ostendens, divulgari fecit potestatem obtinuisse se a domino papa, qua posset archiepiscopi praesumptiones refrenare, cum, sicut dictum est, omnem cum permissa legatione nocendi sive promovendi aliquem auctoritas apostolica potestatem ademerit. [Col. 0021A] Hinc sane cum nec ratione nec quasi apostolica auctoritate gravare posset archiepiscopum in propria persona, in subjectis persequitur, et vultu tristiori quod animo gerebat odium lethale praetendens minis fecit, quod opere non valebat; ordinatos et Ecclesiam Dei quacunque potuit occasione, ut archiepiscopum irritaret, opprimere non cessavit. Quantas habuerit lites, quantas pertulerit a rege et ministris regiis injurias pro defensione ecclesiasticae libertatis, quantas ab invasoribus rerum Ecclesiae sub occasione regiae commotionis contumelias passus sit, omittimus enarrare.
Sed et ordinatorum inordinati mores inter regem et archiepiscopum auxere malitiam, qui solito abundantius per idem tempus apparebant publicis irretiti [Col. 0021B] criminibus, quos regis consilium et voluntas decrevit publicis regni legibus debere subjici, sed archiepiscopus libera auctoritate reclamavit. Voluntas siquidem regis erat ut secundum leges quas avitas appellavit, ordinati in furto, homicidio, vel etiam proditione deprehensi, primo quidem ordinibus exspoliati, postmodum privationi membrorum pro modo delicti traderentur; fiebatque lethale spectaculum et lugendum omnibus saeculis. Cerneres de ordine sacerdotum, diaconorum, et inferioris gradus, trahi ad concilia, ibi contra sacros canones a laicis condemnandos morti, sive membrorum contumelia deturpandos, sive in carcere regis miserabiliter retrudendos. Sed sanctus archiepiscopus dolens conservos suos, pro quibus Christus mortuus est, tantis [Col. 0021C] ascribi indignitatibus, et in hoc considerans libertatem Ecclesiae deperire, ipsorum in se suscepit miserias, causam egit, et pro ipsis quibus potuit viribus repugnavit. Spondet regi quod in curia ecclesiae pro clericis respondebit, et juri eos exhibebit pro quacunque calumnia. Rex autem perseverans in sententia, asserit neminem eorum qui in custodia sunt egressurum, nisi degradati et tortoribus traditi poenas persolverint quas meruerant. Econtra vero archiepiscopus, quia non sic erit, respondit: ยซNunquam, ait, degradabo, nunquam Dei ministros laicali justitiae exponam, peccantes secundum Dei leges et Patrum decreta corripiam, nec quantum in me est, Ecclesiae dignitates, quas per tot saecula ad nos usque [Col. 0021D] sanctorum transmisit auctoritas, deperire permittam.ยป
Cum itaque secundum quod mente tractaverat, ordinatos comprimere nequaquam liceret regi, renitente archiepiscopo, his sermonibus conquestus ad optimates causam suam contra archiepiscopum allegavit. ยซJuravi quod justitiam et pacem tenerem in regno commisso mihi, dispositione divina, eosque qui injuste viverent justo judicio secundum merita condemnare, et id quidem hactenus feci, faceremque pro viribus, si non archiepiscopus nos et regnum sua pertinacia perturbaret; auctoritate namque sua protegit homicidas, tuetur fures et sacrilegos, et ad se refugientes suscipit inimicos justitiae, pacem praestans his, qui regni pacem confundunt. Et quidem [Col. 0022A] juste clericos insequimur, quibus in omni scelere et flagitiis nequiores vix quisquam invenietur, si diligenter attendatur, unde et ad majorem contemptum de custodia publica, de carceribus reos extrahit et absolvit, et sub interdicto Christianitatis curiae meae subducit, ne debita in eos exerceatur justitia. Denique quid nos, quid regnum universum valet, si justitiae leges deperierint? pereunt plane si pepercero. Sed nec parcam si praevaricati fuerint. Clerici et comprehensi tradantur mox justitiae exactoribus, et ordinibus privati secundum leges justitiae poenis subjaceant. ยซAddidit quoque quomodo avus suus suo in tempore secundum communes regni leges corripuit ordinatos, quando et sancti fuerant archiepiscopi pariter et episcopi: Eapropter praedico, inquit, [Col. 0022B] malo suo et confusioni fore, si his archiepiscopus contradixerit, quae tot sanctos patienter portasse cognovimus.ยป Quo dicto, cum ira et indignatione nimia sanctus archiepiscopus nihil subtrahens veritati consequenter ad regis objectionem respondit: ยซSi placuisset, domine rex, emendatius dixisses, nam ego nec homicidas nec fures tueri soleo, sed persequi. Verum nefas duxi et pro crimine reputo, mancipatos divino cultui laicis legibus ad contemptum sanctae matris Ecclesiae condemnari, ordinum videlicet privatione confundi et corporaliter perire. Nulla hoc docuit lex, nec ratio consentit ut simplex praevaricatio duplicem sustineat ultionem, nulla me ratio ab hac sententia revocabit. Cum prolapsi fuerint, et in lethali crimine comprehensi, tali conditione [Col. 0022C] priventur ordinibus, ut deinceps a membrorum laesione immunes maneant; si post degradationem ad suum vomitum denuo revertuntur, vivi si placet absorbeantur, affigantur patibulis et inaudita mulctentur poena.
ยซQuod asseritur avum vestrum vel alium quemlibet in clericorum necem saevisse, subita quadam praesumptione et semel id factum fuisse cognovimus; sed incongruum valde est, ab his sumi exempla justitiae, qui quidquid propria elegerant libertate, pro legibus affirmabant. Denique cum in regem descripsisset Salomonem sanctus David, contra regis propositum coronando et consecrando Adoniae interfuit sacerdos Abiathar, pro quo schismate et temerario [Col. 0022D] ausu suspensum quidem ab officio, pristina ac paterna legimus dignitate privari, sed membrorum nequaquam pertulisse jacturam. Indignum proinde videtur ut pro simplici commisso duplicem judex homo exigat ultionem, cum judex omnium Dominus neminem, ut scriptum est, ยซbis judicet in idipsum.ยป Sed et quae poterit unquam ordinato vehementior irrogari confusio, quam si fuerit degradatus? nullum ei majus infertur opprobrium. Igitur cum ad hoc divina dispensatione assumptus sim, ut meo patrocinio et tuitione Ecclesiam Dei protegam et ordinatos, ab hoc proposito non me nisi mors separabit.ยป Viso itaque quod immobilis staret archiepiscopus in sententia, ut nec regiis in aliquo praesumptionibus acquiesceret, nec ordinatos sineret tractari cum dedecore, [Col. 0023A] rex totus incanduit ira, et rupto tandem silentio in haec verba prorupit: ยซHumiliabo, inquiens, superbiam archiepiscopi et ibi merito pertinaciae consumam, unde ad tantum fastigium sublimavi.ยป
Plura sub hac lite tempora transierunt, conante quidem rege ad conculcationem ecclesiasticae libertatis archiepiscopum a sententia revocare, archiepiscopo econtra pro defensione cleri modis omnibus repugnante. Et revera jam solus id agere visus est, episcoporum destitutus consortio; qui omnes pene abeuntes retro regem secuti sunt, et qui remansisse credebantur, compressit timor regis ne libere loquerentur mala quae fiebant, et sic solum in certamine reliquerunt, et sine solatio, sed humano; nam solus esse non potuit, cum quo justitia dimicavit. [Col. 0023B] Caeteri vero gloriam hominum diligentes non Dei, dum terga verterent viso praeliorum apparatu, hostibus auxere virtutem et cornu dederunt peccatori, gladium quippe verbi Dei nudare formidantes illic trepidaverunt timore, ubi non fuit timor. Sed Deus quoque dissipabit ossa eorum qui hominibus placent, quia qui hominibus placere volunt Christi servi non sunt. Cur autem archiepiscopum destituerint, dominus papa causam aperit, scribens ad episcopos quia scilicet majorem homini quam Deo reverentiam exhibebant. Viderint ipsi quid dicturi, quid acturi sint in judicio Dei, qui regi loquentes placentia, faventes errori ipsum faciunt deviare, quem praesertim corripere conveniret, ne ejus exemplo audacius caeteri deliquissent, quando autem [Col. 0023C] vel errare se crederet, cum uno tantum reclamante, universitas aliorum consensisset errori, et factus est secundum prophetam, ยซsicut populus sic sacerdos?ยป Quinimo ad sui ordinis contumeliam solus episcoporum consensus sufficeret, si non insuper adversus virum Dei consiliis nequam regis animum armavissent.
Sanctus igitur archiepiscopus considerans episcopos unanimi pene omnes contra se conspirasse consensu, nec regis indignationem ulla posse ratione leniri, nec in his omnibus aliquod pacis apparere vestigium, suam ad tempus praesentiam [Col. 0023D] subtrahere deliberavit, videlicet ut eo subtracto qui materiam commotionis ministrasse creditur, dum regis usurpationibus non faveret, rex saltem desolatae Ecclesiae compateretur. Simul et alia causa egrediendum patria decrevit, ut auctoritate et auxilio domini papae, quem adire disposuit, oppresso regi in aliquo subveniret. Assumptis itaque paucis secum navem conscendit, et primo quidem prospere spirantibus auris, cum jam ducerentur in altum, nautae mutuo loquebantur dicentes: ยซQuid agimus, transportantes de regno inimicum regis? insipienter operamur; nos et tota nostra progenies perpetua proscriptione exhaeredabimur.ยป Ad archiepiscopum quoque locuti affirmant quia in tali vento nemo posset applicare quo jusserat, tum [Col. 0024A] ille placide satis respondit: ยซSi etiam venti proposito nostro contrarii sunt, Domini voluntas fiat, et vos portum tenete quem dominus assignabit,ยป et statim in Angliam reduxere. Sanctus vero recognovit postea et suis confessus est, nec dum fuisse voluntatis Dei ut tunc transfretasset, adhuc illi certamen grave reservatum et tentationes per quas transiret ut probatior appareret; quod factum est. Rex autem, audito quod navem conscendisset archiepiscopus, tristis mansit et anxius, donec reversum cognovit, timuit namque vehementer ne eunte illo ad dominum papam, regnum sub interdicto maneret.
Castro igitur Northamtonia solemne statuens [Col. 0024B] celebrare concilium, omnes qui de rege tenerent in capite, mandari fecit; citatus est et archiepiscopus. Ante illud sane concilium quidam de domesticis regis et potens apud regem, clamabat in curia archiepiscopi possessionem, quae de jure Ecclesiae fuerat ab antiquo; cum autem, reclamante justitia, calumniam suam miles prosequi non valebat, regi negotium intimavit conquestus quod jus suum archiepiscopus injusto tulisset judicio, et falsam fuisse curiam archiepiscopi, et in regis injuriam redundasse juratione interposita derogavit. Rex vero, qui occasiones quaerebat adversus archiepiscopum, mandavit ut occurreret militi responsurus de violentia; qui cum adesse non posset gravi retentus infirmitate, missis qui regi responderent, excusavit [Col. 0024C] diem. Rex vero penitus nullam excusationem suscipiens, ipsum publicam audientiam subterfugisse suspicatus est, hac igitur causa quantum ad negotii superficiem spectat, sanctus praesul Northamtoniam, quasi super his judicandus, ante tribunal Caesaris citatus est. Re autem vera et intentione, ut ex fine colligitur actionis, quatenus publice lacessitus et a sententia deductus, vel regi consentiat super legum regni susceptione et custodia, vel si pertinacius resistat, sententiam accipiat damnationis. Adfuit igitur, ut dictum est, et incontinenti regem adiit submissius, orans ut pro communi utrorumque commodo et salute, dominum papam adeundi licentiam dignaretur concedere, qua postulatione [Col. 0024D] rex in iram versus respondit, quod nequaquam sicut speravit abiret: ยซPrius, inquit, responsurus es quod ad meam citationem supersedisti venire.ยป Ad quem archiepiscopus: ยซNon sic, ait, loquatur dominus meus, morbus detinuit et excusavit.ยป Sed nec humili rex excusatione delinitus nec morbo, jubet ocius judicium fieri et decerni quae sententia feriatur pro contemptu. Judicatur quingentas libras dandas esse regi in satisfactionem supersessionis. Recitato judicio sanctus ingemuit, videns in loco judicii iniquitatem. Conanti autem contradicere judicio, reclamatur ab omnibus, suggeriturque ut ira postposita in hoc saltem studeat placere sibi regis animum. Annuit tandem, hac sperans via finiri posse motam controversiam Exigitur [Col. 0025A] dare obsides qui respondeant pro pacta pecunia. Quibus inventis, revocatur in medium causa militis unde contentio orta est. Videns sanctus quia occasionem quaererent, unde illum in aliquo accusarent, asserit cum summa libertate, quod nemini inde respondere habeat extra curiam Ecclesiae, cum nequaquam miles probare potuerit quod in curia archiepiscopi quidquam sibi contra justitiam judicatum sit, juratio siquidem qua falsare nisus est judicium Ecclesiae, nec usitata fuit, nec legitima; unde intulit quod nulla cogeretur ratione extra curiam suam super hoc negotio respondere. Et miles quidem, qui sanctum archiepiscopum gravare non timuit, et manum mittere in christum Domini, eodem anno amissis duobus filiis quos disposuit de [Col. 0025B] Ecclesiae patrimonio haeredare, ipse quoque vitam perdidit et possessionem.
Rex autem, ut vidit haec ad archiepiscopi accusationem non proficere, alia excogitavit. Jubet ut rationem reddat archiepiscopus eorum quae tempore cancellariae custodienda suscepit, et qualiter et in quibus ea dispensaverit non cunctetur edicere. Turbatus primo archiepiscopus inopinatae quaestionis novitate, respondet tandem non decere talia revocari in causam, quae pridem absolutione solemni fuerant terminata. Jurat ille oculos Videntis omnia, audire se velle pro omnibus his rationem in crastino. Causante archiepiscopo induciarum angustias, ac dicente nec legitimum esse nec rationi consentaneum, ut sub tanta celeritate pro tali negotio respondeatur, [Col. 0025C] jurat iterum rex, sicut ante, quod nulla fiet excusatio, nec longiores dabuntur induciae, sed in crastino respondebit. Sanctus igitur, expensa in litibus die et jam advesperascente, receptus hospitio, et gravi mox tactus dolore splenis, lecto decubuit, noctemque sine cibo et insomnem ducens, miserabili decoctus dolore, vix diem praestolatus est. Solebat hoc modo vexari, sed nunc anxius solito, turbato nimirum sanguine post iras diurnas et litigia.
Adsunt ministri regis, qui sanctum urgerent ad concilium; excusat ille, praetendit morbum, et indicem anxietatis sudorem ostendit; ad curiam se iturum, cum transierit vehementia aegritudinis, pollicetur. Jurat rex terribiliter: Venire illum oportet, [Col. 0025D] nulla erit excusatio; quantoque anxius querebatur archiepiscopus, eo plures rex nuntios misit qui ipsum curiae praesentarent. Suspicatus denique ne forte affectata esset infirmitas ut audientiam declinaret, duos mittit de nobilioribus et primis regni, consulem Leyecestriae et Cornubiae, qui renuntiarent regi, ne simulationis suae archiepiscopus tempus conetur redimere. Astant comites viro sancto, dicunt oportere eum absque mora et excusatione curiae praesentari. Sanctus vero quantis premeretur angustiis indicavit. Urgent comites, ille supplicat, illos adjurans per nomen Salvatoris, ut vel illius diei concedantur induciae: ยซCras, inquit, vita comite, auditurus quid domino regi placeat, vel in sella portatus assistam.ยป Datis induciis, ea tamen [Col. 0026A] conditione quam sanctus interposuit, comites reversi sunt. Die eodem dictum est ei pro certo quosdam ex regalibus in ejus necem conspirasse, et a rege praelocutum fuisse, quod si ad curiam iret, vel capite plecteretur vel redigeretur in carcerem. Expavit pro tristi nuntio, et toto contremuit corpore, ut postea confessus est, minus quidem mortem quam vincula metuens, ne videlicet libertas loquendi pro causa Ecclesiae adimeretur, et hoc non solum tunc sed et semper timuisse eum certum est. Confessus vero timorem suum religioso ac timenti Deum, admonitus est, ut mane processurus ad curiam in honorem beati martyris Stephani hostiam salutarem offerat Salvatori, ne die illo noceret illi inimici malitia. Paruit ille, et expletis cum multa devotione et [Col. 0026B] lacrymis salutaribus sacramentis, stolam sanctam circumdans humeris, sub habitu tamen exteriori, dextram sanctae crucis vexillo munivit, crucem propriis manibus bajulans, ne a se passionis suae elongaretur exemplum.
Martyr ergo nobilis solo Deo comitatus ingreditur ubi consedere pontifices et ex principibus nonnulli, rege residente cum domesticis in interiore conclavi, nam ea die sese mutuo non viderunt rex et archiepiscopus. Ingressus itaque sella remotiore consedit crucem tenens. Ad quem Londoniensis episcopus accedens, hortatur ut crucem deponat, ne quasi nudato ense videatur super dominum regem intrasse: ยซHoc, inquit, modo accenditur ira, discordia [Col. 0026C] cumulatur, et exasperatur regis animus:ยป cui cum persuadere non posset verbis, vi crucem extorsisset ei de manu, si non utrisque manibus vi similiter eam vir Domini detineret. Eboracensis quoque, eadem repetens quae a superiore objecta sunt, hortatur et ipse ut crucem deponat: ยซTu, inquit, ingrederis armatus super dominum regem, sed certus esto quod dure incidit ensis regius, et jam contra te exsertus est, si non consultius egeris.ยป Tunc sanctus archiepiscopus humili usus affatu, ne daretur occasio insidiantibus: ยซScio, ait, quod regis incidit gladius, sed carnem; nam crux ipsam pertransit animam, et spirituales transverberat potestates; absit a me quod objicitis! ne quando gladium [Col. 0026D] portem contra dominum regem: crux enim pacem portat, non gladium, quae in coelis sunt, et quae in terra pacificans, et ego pacem volo, nec crucem dimitto.ยป
Decrevit autem rex revocare in medium criminationes quae superius motae sunt contra clericos, ut inde archiepiscopum accusaret; sed proceres dehortati sunt, ne forte si adversus ordinatos calumnia moveretur, episcopi cum archiepiscopo suos singuli tuerentur: ยซAlia, inquiunt, quaestio proponenda quae specialiter ad archiepiscopum respicere videatur.ยป Interim nuntiatur viro sancto ab his qui consilio regis interfuerant, quod nisi consulat sibi, eadem die vel plecteretur capite vel in carcerem et vincula retruderetur, sicut hesterno audierat. At venerabilis [Col. 0027A] archiepiscopus pro se quidem intrepidus, sollicicitus autem et anxius pro causa desolatae Ecclesiae et pauperum Christi, quibus qualemcunque videbatur protectionis umbram obtendere, si quod illi pateret evadendi refugium attentius consideravit, et paululum deliberans, cum neminem prorsus videret, qui verbum loqueretur, quo regis erga ipsum defervesceret furor, stantibus circa se episcopis et proceribus, sedem apostolicam appellavit, quod solum videbatur reis esse remedium: ยซNam haec curia, adjunxit, qualiter Ecclesia gravetur inquirit.ยป Stupentibus illis ad subitam appellationem et frementibus in eum, Londoniensis, stimulante, ut creditur, conscientia, ut sibi remittatur appellatio, deprecatur. Ad quem sanctus archiepiscopus: ยซNec te, inquit, [Col. 0027B] absolvo nec quempiam caeterorum, sed in vi obedientiae ex auctoritate Dei et domini papae injungo omnibus in commune, ut plenariam justitiam exigatis de homine qui in me manum miserit, quicunque fuerit ille.ยป Et adjungens imperavit sub anathemate et in periculo ordinis et animae ipsorum ne parcerent. Wintoniensis vero, commotis omnibus pro illata appellationis sententia, volens paci consulere, timensque lethale quiddam oriri circa archiepiscopum, his eum verbis adhortatus est. ยซRedde igitur archiepiscopatum, ait, in manum et misericordiam regis, si forte hoc modo adversum vos et nos pariter vestri causa regis indignatio detumescat, aliter vero mortiferum video tumultum, nec ullum paci locum vel concordiae reservari.ยป Ille contra cum interminabili [Col. 0027C] juratione protestatur quia nunquam archiepiscopatum redderet, donec ipse tenere potuerit: ยซNon ea, inquit, conditione suscepi ut reddam, sed ut pro eo meipsum impendam.ยป Exhinc nonnulli pontificum perpendentes quod necem archiepiscopi moliretur et maturaret consilium regis, tristes turbatique et praesertim pro facta appellatione, qualiter ipsum eriperent de manu regis et praesenti periculo collocuti sunt, et idcirco quos malitiae ministros noverant exstitisse a principio et incentores discordiae, Eboracensem videlicet, Londoniensem, Cicestrensem (necdum enim Salesbiriensem praenominati duo sociaverant sibi), his sermonibus allocuti sunt. ยซNovit universitas vestra quod ab initio [Col. 0027D] ordinationis archiepiscopum fueritis insecuti, neque enim inter vos integer unquam fuerit amor vel societas; nunc ergo si, tacentibus vobis, occidatur, ad vestram specialiter infamiam respicit et opprobrium, rex quoque perennem portabit maculam, universi nos ordinis et officii suspendium irreparabile sustinebimus.ยป Denique communicato invicem consilio idem omnes sensere, ut si permittente rege, contra archiepiscopum appellarent praesentiam domini papae, hac ipsum arte a praesenti liberarent periculo et a sede depositum perpetuo silentio condemnarent. Adeunt regem ut sui ipsius et ipsorum necnon et totius regni misereatur, ne tanto ac tali facto, ipse et tota ipsius posteritas violetur opprobrio sempiterno. ยซNostrae, inquiunt, committatur curae ac sollicitudini [Col. 0028A] haec causa archiepiscopi, ipsum vestrae humiliabimus voluntati, sempiternum illi de caetero silentium imponentes.ยป Annuit rex media conditione tali; pontifices nil cunctati, astantes archiepiscopo, praesentiam domini papae appellabant et ipsi, quod jubente eo regias traditiones pro lege tenendas susceperint et confirmaverint, quas ipse post factam sponsionem contrarias ecclesiasticis institutis conabatur astruere. Sanctus vero archiepiscopus laetus quidem appellationem amplectitur, nihil aeque desiderans quam ut audientia concederetur. Sed adhuc instabat commotio regis, et intantum exacuerunt illum membra Zabuli, consiliarii nequam, ut missis militibus mandaret, ut rationem redderet incontinenti triginta millium librarum quas tempore cancellariae [Col. 0028B] suae, absque conscientia regis et eorum qui super negotia regni fuerant, profligavit. Vir autem Domini libere quidem respondit ad haec, nequaquam decere super his facere quaestionem, quae, teste populo, legitime terminata sunt: ยซElectus, inquit, ad hunc honorem ex ore domini mei regis, liberum me ab omni exactione in posterum clamavit potestas publica, quod nec vobis excidisse debet, sed nec latet dominum meum quod in regni negotiis et obsequiis illius universa expenderim, si dignatur advertere, unde et hinc in causam ingredi nulla me constringit ratio.ยป
Audita responsione hac, rex in iram versus et more suo Dei oculos protestatus: ยซHomo, inquit, meus est et subjectionem debet, et mihi rationem [Col. 0028C] non reddet? amplas de meo haereditates habet et respondere contemnit; decernatur ocius cui subjaceat sententiae pro contemptu. โ Non hinc, aiunt, tantum judicandus est; nam gravior ejus praesumptio contemptusque intolerabilior est, quod curiam Domini sui falsitatis arguere contendit dum alterius interpellat judicium.ยป Et quidam de ordine episcoporum, qui hic nominandi non sunt, huic feruntur interfuisse consilio. Itur ad judicium, ubi justitia locum non habuit, ubi justus opprimitur, condemnatur innocens, addicitur aequitatis amator nemine resistente seu contradicente. Quid familia Pilati, quid milites Herodis, quid Neronis malitia nequius excogitavit? Nihil hic legi, nihil relinquitur [Col. 0028D] aequitati. Denique ut libera daretur delinquendi licentia, nemine reclamante decretum est, ut redactus in vincula, in carcerem retrudatur velut perturbator et proditor communis pacis.
Mittuntur mox consules duo, qui in superioribus jam tertio nominati sunt ad virum Dei venisse, qui ex ore regis et principum datam sententiam archiepiscopo recitarent. Sanctus vero archiepiscopus cum a multis et super multis causis impeteretur, ne stans sacerdotis personam inhonoraret, residendo, quod ei divinitus inspiratum est, mirifice respondit, majorem scilicet a minoribus non debere ad judicium vocari, neque eorum sententia ligari. ยซOrdo, inquit, confunditur, si pastorem ovis feriat, si discipulus [Col. 0029A] magistrum, si filius parentem verberet; neque enim ita pretiosius est aurum plumbo, sicut sacerdotalis dignitas regia potestate.ยป Ad legatos quoque dixit, quia nequaquam judicium audiret, post factam appellationem. Ad quem nuntii: ยซQuo, inquiunt, modo decretum publicum subterfugies, declinabis sententiam? haereditates amplas de rege tenes, et in regis curia non respondebis, non auscultabis judicium?ยป Haec autem omnia objicientes cum indignatione quadam respiciens sanctus: ยซNon est, ait, haereditas, quod teneo, nec de rege, sed de Deo, cui in eleemosynam data sunt quae possideo. Et vobis praecipio per reverentiam divini nominis et sacramentorum Christianae fidei, ne in me hodie feratis sententiam, nec judicium faciatis.ยป Laici vero [Col. 0029B] qui de concilio regis erant et circumsteterant, et suffraganei episcopi, imo refraganei, eum haec dicentem et sedem apostolicam appellantem nihilominus condemnaverunt. Itaque athletam Domini a concilio malignantium recedentem aggrediuntur undique maledictis et conviciis clamantes: ยซEcce proditor abit.ยป Denique cum in aulam venisset, ubi vulgus circumsedit et nonnulli ex regalibus ministris, adeo graviter offendit pedem, ut vix seipsum retineret a lapsu. Quid hunc animi habuerit, quando omnem evadendi perdidit confidentiam, nec ipse postmodum referre potuit qui haec passus est, timens ne discerperetur. Continuo namque, secundum quod scriptum est: ยซQuia in adversis non se abscondit inimicus,ยป exclamavit Robertus de Broc: ยซProditor [Col. 0029C] regis abit, proditor regis abit,ยป caeteris conclamantibus et, impetu facto, contorta stramina et levia quaeque, quae occurrebant, jacientibus ex omni parte. Clamor deinde probrosus insurgit et non minus tumultuosus, quam si quatuor civitatis partes ignis vel hostium insultatio invasisset. Ut autem suggestum est regi ad perpetuum illi futurum opprobrium, si infra curiam suam sineret conculcari archiepiscopum ac discerpi, clamatum est ex ore regis, ut liberum paterentur abire. Vir autem Domini nemini quidquam respondens, stupens vero ac tremens ne forte retineretur, declinata jam die ad vesperam hospitio se recepit, ubi cum de tam numerosa familia sua non amplius quam sex servientes invenisset, [Col. 0029D] caeteris ob metum et minas regalium dispersis quo sibi quisque tutum putabat, introductis pauperum turbis cum ipsis refecit. Deinde servientibus qui aderant lectum suum in oratorium beati Andreae (apud monachos enim hospitatus est) deportare jussit, et de retro majus altare componere ac si illic propter refugium quiescere disposuisset.
Profunda autem incumbente jam vespera sumptis secum duobus fratribus, quibus ante propositi sui secretum aperuerat, et famulo fideli, cum vehemens imbrium inundatio et tempestas hiemalis de illorum profectione neminem prorsus sineret esse sollicitum, per portam aquilonalem, caeteris omnibus diligentius obseratis, soli quatuor elapsi sunt. Nam pro certo accepit vir Domini a dicentibus, quod si diem crastinum [Col. 0030A] exspectasset, absque retractione in carcerem truderetur. Tota autem nocte iter agentes, erumpente tandem aurora, Lincolniam ingressi apud civem, Jacobum nomine, notum fratribus, latitabat. Sed et sanctus sumpto habitu conversi et nomine mutato frater Dermannus appellatus est. Inde cymba brevi transvecti Semplingeham diebus aliquot pausaverunt. Inde quoque resumptis jam viribus grangiis Chikestrande recepti, optatas ibi latebras reperiunt. Et ut clarescat quam sancta, quam pia vir sanctus intentione illam inierit fugam, idem hospitium fidelis sui Salvator multis miraculis proccessu temporis illustravit. Inde etiam assumpto canonico sacerdote, noctibus ambulantes, diebus vero latitantes locis opportunioribus, donec demum ad portum [Col. 0030B] Sanwicum perventum est, unde latenter in navicella transmissi, applicant in arena retracto mari, portum publicum devitantes. Incedentibus autem illis per arenam aliquandiu ac festinantibus corruit in terram sanctus archiepiscopus insolita vestium calceamentorumque grossitudine praepeditus, erectus vero manus elevans et inspiciens ingemuit graviter, magistra praemonitus experientia, quam non sit sperandum in incerto divitiarum, quam fallax, quam fugitiva sit omnis vitae praesentis gloria. Pro copia namque, quae illi pro voto aderat paulo ante, equorum fortium ac pretiosorum vix inventum vilissimum, jumentum conductum feno capistratum et sine sella, ut in Christi paupertate, et ipse jam pauper factus, pro Christo incipiat gloriari. Quanta [Col. 0030C] autem trepidatio! quantave sollicitudo fugientes occupaverit! ne subito comprehensi reducerentur, quis referet? Denique ad augmentum formidinis apud sanctum Audomarum cum jam ulterius occultari non possent, Ricardum de Luci reperiunt, qui pro responso quodam ad comitem missus est.
Miles igitur, ut cognovit, aggreditur archiepiscopum, hortatur ut secum redeat, reconciliabit eum regi. Excusat ille, negat reditum, nec se committere audet militi, sciens regis animum implacabilem cum semel amittitur; papam potius adibit, illius deinceps ope et consilio reversurus. Tumet miles et minatur, et ne in illum confidat interdicit ulterius, sed magis ut inimicum devitet; Ad haec archiepiscopus: [Col. 0030D] ยซNon minas, inquit, non improperia merui, sed fidem mihi et subjectionem debes.ยป Ad comitem mittit vir Dei ducatum postulans et liberum per Flandriam transitum. Minatur comes, et archiepiscopus ad dominum suum conversus, qui non deseruit sperantes in se, nec misericordiam amovit a genere justorum, ipso duce et episcopo Tavernensi auxiliante, nocte eadem liberatus est de ore leonis et de manu bestiae, et regem declinavit et comitem et Flandriam pertransivit immunis. In crastino autem remandavit sociis ut properantes post ipsum, Suessionem venirent.
Cognita autem ac publicata fuga archiepiscopi, transmisit rex legatos suos ad regem Galliae ne pateretur archiepiscopum in regno suo recipi nec habere [Col. 0031A] refugium. Astruunt sic convenisse ambobus in reconciliatione mutua, ut si cujus eorum fugitivus in regno alterius comprehenderetur, tentus mox redderetur domino suo, et nunc, inquiunt, potentissimus post regem nocturnus exiit et fugitivus. Rege autem dissimulante primo, et quasi quid vel unde loquerentur ignaro, dixerunt nuntii quoniam archiepiscopus Thomas, cum rationem super interrogatis reddere non valeret, ad indicium damnatae conscientiae, judicium domini sui subterfugiens, furtim de regno egressus est. Quibus rex ait: ยซVidi Thomam archipraesulem, novi optime cancellarium, nec latet quanta cum devotione, nec ad oculum nec in facie sed in fide servierit regi, cui digna famulatus recompensatio redditur, ut nec cum ipso pacem, nec hic [Col. 0031B] patiatur rex invenire refugium. Digne, inquam, reddidit famulatum, quod de regno suo fugatum etiam in alieno persequitur.ยป Ad quem legati: ยซHostis, inquiunt, et adversarius exstitit regno vestro archiepiscopus, quem tueris, et tuam ipsius non semel molitus est mortem, et de regno Franciae non modicum domini sui subjecit imperio.ยป Rex autem interposita juratione: ยซSi mihi, inquit, ita ad votum deservisset, nequaquam ingratus existerem, et nunc si scirem ubi esset, festinus occurrerem venienti.ยป Orant nuntii ut hoc saltem faciat pro rege Angliae vice dilectionis alternae, scribat contra archiepiscopum papae, ne et ipsum ad gravamen regis et regni totius circumveniat. Abeunt nuntii et rex illico per fidelem scribit domino papae, quatenus paternam [Col. 0031C] quam ipsi semper impenderat dilectionem, Thomae quoque Cantuariensi archiepiscopo dignetur impendere, ipsumque tueatur, ne quavis occasione quemquam audiat adversus justitiae sectatorem. Parat interim sanctus archiepiscopus ad papam proficisci appellationem suam prosecuturus, sed nuntii regis praevenerunt. Mox etenim rex audito responso regis Galliae, direxit ad papam Eboracensem archiepiscopum, Wigorniensem, Exoniensem, Cicestrensem episcopos, aliasque personas nobiles et nominatas; porro astantes domino papae causam regis argute satis et eloquenter allegant, existimantes posse se pectus illud sapientiae plenum circumvenire sermone composito. At papa sanctissimus veritatis utrobique [Col. 0031D] vestigia servans, inordinate et durius justo calumniantem sanctum archiepiscopum, unum de praelatis his arguit et confudit: ยซFrater, inquit, tempera te, ne maledicas proximo tuo, neque enim maledicentem archiepiscopo patienter ausculto.ยป Prosequuntur legati, dicentes ex nomine regis, ut ad pacis et concordiae reformationem inter ipsum et archiepiscopum, et divinarum legum redintegrationem cardinales duo a sede apostolica mittantur in Angliam, quibus perfecta ligandi ac solvendi potestate concessa, nemo audeat refragari, nulla contra ipsos appellatio fiat, sed ratum sit quidquid fecerint, et per ipsos trangressio omnis emendetur. Papa autem sanctissimus considerans statim fraudem latere in verbis, respondet, hanc potestatem nulli concedendam [Col. 0032A] cardinalium, ut locum papae obtineat, nec per ipsum, intulit, quidquam contra rationem cardinalibus concedetur. Tale reportantes responsum legati regis in Angliam reversi sunt, non exspectato archiepiscopo qui quarto abhinc die Senonas venit.
Advolutus autem ad pedes domini papae causam adventus sui non ignoranti quidem exposuit, et oblationis vice chirographum regis utraque tenens manu extensum obtulit, et super genua erectus ait: ยซDomine Pater, haec causa, haec tota mea culpa est, pro qua ab Ecclesia mea pulsus exsilium patior. Istae leges, quarum gratia implacabilem sentio iram regis, istae traditiones quas in regno suo tenendas proposuit rex, et juramento confirmandas, ut ad posteros [Col. 0032B] transmittantur; his ergo statutis contra divinas et apostolicas leges assensum praebere detestans, solum ac solitum praesentiae vestrae refugium inventurus adveni.ยป Et ut mihi pro certo dictum est, jus archipraesulatus sui in manu domini papae resignans expostulavit ut aliquem doctiorem et fortiorem de Anglorum Ecclesia in eorum metropoli episcopum constitueret cardinalem. Sanctus autem papa elevans filium, amplexatur, osculatur, lacrymas lacrymis immiscens, et Deo gratias referens, quod virum tam humilem spiritu, pastorem tam sollicitum in salute ovium, advocatum tam constantem in causa, imo in multis causis, Dei invenisset. Dignitatem ergo, quam refutaverat, quia neminem ad hoc onus fortiorem esse cognoscebat, dominus papa [Col. 0032C] reddendam esse decrevit, renitenti etiam et invito.
Lecta autem in audientia scriptura, quam archiepiscopus obtulerat, quo tenderet, quem esset habitura finem, quam contraria foret divinis legibus et ecclesiasticis institutis si teneretur, evidenti ratione et eleganti eloquio per singula verba vir sanctus probavit. Sed causam regis tueri conatus est contrariis objectionibus Willelmus de Papia cardinalis, alii quoque de cardinalibus multa pro rege locuti sunt, cumque medium plene diei occupasset alterna contentio, nec haberet quid ulterius objiceret pars adversa, juxta dominum papam sanctus, ipso praecipiente, resedit, mirantibus universis qui [Col. 0032D] adfuerant super prudentia illius et constantia responsionum ejus. Imperat apostolicus animaequiorem esse, debitum tanto labori solatium repromittens. Scriptum quoque quod lectum est et auctoritatem illius, et quicunque illi assensum praeberent, perpetuo condemnavit anathemate. Sanctus autem archiepiscopus post moram mensis unius circa apostolicum ab eo missus Pontiniacum abbati commendatur et fratribus, qui curam illius habeant in omnibus quae necessitas deposcit humana, quod prona quidem mente compleverunt.
Rex autem postquam in tuto stationis portu locatum agnovit archiepiscopum, ubi nec illius feritate moveretur nec minis, in parentes fugitivi furor regius debacchatus est. Illi, quorum se Deus dicit [Col. 0033A] patrem et judicem, orphani, viduae, pupilli, innocentes et ignari pentius discordiae cujusquam viri inveterati, mulieres cum pendentibus ad ubera parvulis, clerici, laici, cujuscunque essent aetatis et sexus, de cognatione archiepiscopi, et quidam familiares ejus, ut ex hoc amplius contristaretur, miserabili proscriptione nudati facultatibus universis de toto regno jussi sunt exsulare, et servientes illius in vincula conjici ac teneri. Archiepiscopatus revocatur in manus regis, et Ranulfo de Broc ministro regis, ob veteres inimicitias quas exercuisse cognoscitur adversus virum Dei, traditur observandus. Qui totius inventor malitiae et discordiae fomes inter regem et archiepiscopum, omni hoste ferocior, clericos archiepiscopi cum parentibus absque ulla [Col. 0033B] miseratione, ubicunque inventi fuissent, insecutus exterminavit. Igitur quid facerent miseri? quo se verterent tantae calamitatis inventuri remedium? num archiepiscopum peterent, qui peregrinis mendicabat ovis desolatus et exsul? ipsum adiere tamen, qui materia exstitit miseriarum ut putabant. Sed martyr fortissimus quid animi habuisse creditur, cum suos cerneret advenire prius quidem opulentos et divites, nunc vero sui causa nudos et inopes? Quos putamus fudit lacrymarum imbres? quae suspiria traxit quum videret pendentes ad ubera matrum parvulos tam dira propter se et inaudita deportatione damnari? Grave quidem in moerore suorum creditur pertulisse martyrium, qui in barbarorum quoque afflictione et miseria compassionis et [Col. 0033C] misericordiae visceribus affluebat, auxit dolorem quod unde suorum relevaret inopiam, minime suppetabat. Nec quisquam nostram hanc dicat esse sententiam, multas potius elegisset mortes, quam tantam suorum cernere desolationem, cujus causa a principio ipse creditur exstitisse. Sed humilium consolator Deus, humiliatum sui propter se et propter justitiam nequaquam deseruit, in hac desolatione, nam rex Francorum, inspirante Deo, et principes regni larga manu contulere viro sancto unde et sibi et suis omnibus abundabat. Sed nec ipse surdus auditor Domini acies suas cohortantis et dicentis: ยซBeati qui persecutionem patiuntur propter justitiam,ยป ad tolerantiam accendit animum. Totus denique [Col. 0033D] ad divinum conversus et coeleste solatium, potuit e facili persuadere sibi, quod per multas tribulationes oportet introire promissam beatitudinem. Et consideratis sanctorum vestigiis, damna rerum temporalium, aeternorum amore, patienter amplectitur, reminiscens quoniam Abrahae dictum est: ยซEgredere de terra tua et de cognatione tua,ยป sicut terram, ita et cognationem suam postponendam Ecclesiae honori penitus destinavit. Audiens interea rex quod episcopos Angliae dominus papa mandasset, Clarenduniam coegit concilium, ubi juramentum exegit a pontificibus ne quis eorum pro quavis appellatione patria egrederetur, nemo mandatum domini papae susciperet. Et quidem in hunc modum episcopi promiserunt, a laicis vero juratum est. Clamatum est [Col. 0034A] ex ore regis quod si quis pro quocunque negotio sedem apostolicam appellasset, omnia quae illius essent scriberentur ad opus regis et ipse traderetur in carcerem. Proh pudor! ubi tunc timor Dei? ubi reverentia legum? ubi pontificalis honor? omnes judicium regis et praesentiam appellabant. Causas Ecclesiae tractabat populus qui ignorabat legem Dei. Nusquam decreta Patrum, nusquam audi um est Evangelium, silentium ibi sumpsit divina lex, conticuit ratio, praesumptio sola obtinuit principatum, pauperes spoliantur ecclesiis, vestiuntur nummosi. Oblatio illa fidelium, quae nummus Petri dicitur, quia Petri specialiter debebatur haeredibus, detinebatur cum censu publico reponendus. Portus et littora maris arctius servabantur, ut si quis mandatum [Col. 0034B] aliquod detulisset, suspendio statim vel aliqua dira morte periret. Plures tamen eo tempore dominus papa direxit epistolas quibus praelatorum arguebat errata, et suspensionem minabatur officii si non resipiscerent.
Per idem quoque tempus Eboracensi archiepiscopo scripsit haec: ยซALEXANDER, servus servorum Dei, Eboracensi archiepiscopo et universis Angliae episcopis salutem et apostolicam benedictionem. Illius dignitatis et,ยป etc. ( Vide indicem epistolarum alphabeticum. )
Episcopi autem, si dicere licet, quod ipsi facere non formidabant, praevaricationi junxere comtemptum. Nam cum filium suum coronari rex vellet, coronationis officium Eboracensis implevit, junctis [Col. 0034C] sibi Gilberto Londoniensi, et Salesbiriensi Jocelino, contempta auctoritate et postposita reverentia domini Cantuariensis ad quem de antiquo jure regum inunctionem certum est pertinere. Ubi nulla ex more de conservanda Ecclesiae libertate mentio facta est, nulla cautio data est, sed juramentum potius interponitur, ut regni consuetudines quas avitas dicunt, sub quibus dignitas periclitatur Ecclesiae, illibatas debeat conservare. Haec in epistola domini papae scripta sunt, in qua a pastorali officio suspendit episcopos, qui coronationi huic irregulariter interfuere. Et quidem plures interfuerant, sed in praenominatis tribus pendebat negotium et per ipsos operatum est. Hi praesumptionis hujus ministri, auctores [Col. 0034D] erroris ut regis satisfacerent voluntati, parerent praevaricationibus, non ordini suo honorem, non mandatis apostolicis obedientiam exhibentes, patienter ferebant divinae legis proscriptionem. Imo ut quod verius est fateamur, ipsi libertatem Ecclesiae subvertere nisi sunt, consiliis suis commoventes regis animum adversus virum sanctum; concordiam persuadentes inutilem esse regno, inhonestam regi, nihil magis formidantes quam pacem, sicut sanctus ipse ad papam scribens testatus est.
Suspensi igitur ab officio et contemptus sui merito, quidem vinculo anathematis processu temporis innodandi, nec sic cessarunt sanctum in exsilio verborum spiculis, quem aperto quominus opere non poterant, irritare. Pari siquidem tres ipsi conspiratione [Col. 0035A] faederati quaecunque de scripturis, quaecunque de exemplis praecedentium poterant perscrutari, coacervabant sibi, quibus suam ipsorum et regis causam corroborare contra sanctum archiepiscopum conati sunt, dicentes: Quae vestro pater in longinquo, etc. ( Vide indicem epistolarum alphabeticum ).
Haec inserere huic opusculo libuit, ut pauca de multis colligens lector intelligat illos in exsilio et desolatione sua sanctum archiepiscopum sensisse adversarios, a quibus debuit sperare solatium. Vir autem Domini in persona Londoniensis episcopi rescripsit haec.
Mirandum et vehementer stupendum, etc. ( Vide indicem epistolarum alphabeticum. )
Plura sanctus praenominatis tribus scripsit in hunc [Col. 0035B] modum: multis quoque et frequentibus illum pulsavere mandatis ut hinc inde perpendatur, illi quidem quantae devotionis ad justificandum opera regis, sanctus vero quantae constantiae in assertione veritatis exstiterit. Tunc etiam ipsi pariter sicut caeteri omnes qui coronationi filii regis interfuerant, missis a domino papa epistolis suspensi sunt.
Sanctus vero Thomas commoratus Pontiniaco, quo illum dominus papa commendavit, ut praelibatum est, corpori suo multas et graves ac soli Deo cognitas tribulationes indixit, memor quippe Dominicae commonitionis: ยซNesciat sinistra tua quid faciat dextra tua,ยป quidquid sanctae religionis, quidquid devotionis in se sensit, quantum in ipso [Col. 0035C] fuit, teste conscientia occultavit. Ex eo igitur tempore olerum esu et grossioribus contentus epulis, et quae levioris essent sumptus, delicatiora quaeque furtim sibi subtrahere, nescientibus qui considebant, et indigentibus infirmis ministrare fecit. In amnem quoque, qui per officinas monasterii decurrit, latenter descendens, et supra virtutem fragilitatis humanae moratus quantas cruces corpori ex illa frigoris injuria intulerit, ut concupiscentiarum stimulos, qui adhuc vivere videbantur, in eo contereret, sequens infirmitas declaravit. Nam non multo post una facierum in tumorem versa usque ad interiores fauces computruit, et in morbum quem fistulam dicunt tumor excrevit. Diutius autem hac passione laborans [Col. 0035D] non sine multa molestia et dolore extractis inde duobus ossibus demum sanatus est. Nocte vero quadam orationis et genuum curvationis fatigatus instantia, ubi sopori traditur, videt in somnis quasi, orta inter ipsum et regem contentione gravi, solus ipse in praesentia domini papae et cardinalium causam suam expositurus astaret, cardinales autem qui causam regis tuebantur non mediocriter moti, quod contra regem tam constanter ageret archiepiscopus, facto impetu in illum oculos illi effodere digitis ac discerpere moliti sunt; clamavit papa, sed cardinalium clamor et tumultus invaluit, et clamantem apostolicum obmutescere fecit; deinde egressis illis, alios ad se videt ingredi quasi carnifices destinatos ad ipsum cum solus esset, qui quidem terribiles [Col. 0036A] aspectu et furore pleni archiepiscopum aggressi capitis ejus summitatem quantum occupavit latitudo coronae gladiis extractis abraserunt, ita ut pars abrasa in frontem decideret. Turbatus vir Domini novitate visionis horrendae, alta cordis consideratione non sine causa haec ostensa fuisse perpendens, magis magisque se ipsum divinis mancipavit obsequiis, et ad omnium tolerantiam injuriarum solidavit.
Ut autem cognovit rex quod in tuto locatus archiepiscopus nullius egeret eorum quae usus deposcit humanus, nec illi nec suorum cuiquam posset inferre gravamen, quandiu Pontiniaco consisteret, inde eum amovere molitus est; sed quoniam id efficere per regem [Col. 0036B] Galliae non potuit, quippe qui veri ac totius bonitatis amator summo semper archiepiscopum venerabatur affectu, et contra adversarios suis sustentabat auxiliis, ad alias se convertit machinas. Scripsit ad abbatem Cistercii, cui subjectionis jure Pontiniacum sicut et caeterae domus ejusdem ordinis obtemperant, quod suum in ordine et totius regni sui hostem publicum tenebat, certusque esset abbas quod si vel ibi remanere vel alias in ordine refugere permitteretur archiepiscopus, universos ejusdem ordinis monachos, qui in suo regno invenirentur, ad ipsum sine contradictione transmitteret. Sanctus vero archiepiscopus, ut haec audivit, mandante Cisterciensi abbate placide ac benigne respondit: ยซAbsit, [Col. 0036C] inquiens, a me transgressio haec, ut mei causa patiar tot viros virtutis, tot animas innocentes in desolationem venire, tot loca, tot monasteria tantis conquisita sudoribus in solitudines redigi sempiternas, nam meam, inquit, levabit inopiam, ยซqui suscitat a terra inopem, et de pulvere erigit pauperem,ยป et vobis rependat vicem Pater misericordiarum et quae mihi exhibuistis retribuat officia charitatis.ยป
Itaque mandavit regi Francorum, qua arte eum de Pontiniaco deposuisset rex Angliae, paratum se suscipere dicens quae pridem oblata fuerant. Siquidem cum primo fugitivus ab Anglia venisset ad regem Ludovicum, obtulit illi rex et multis precibus adjuravit, ut circa se maneret, quomodo vel ubicunque potius elegisset, quod tunc quidem renuit, ne [Col. 0036D] quis objiceret quod ad injuriam domini sui regis Angliae obligasset se regi Francorum, quasi potentiori; consilio domini papae Pontiniacum elegit, parciore victu et vita sobria delectatus. Rex vero mandatum archiepiscopi cum omni devotione suscipiens Pontiniacum festinus occurrit, ingressusque monachorum capitulum gratias abbati et fratribus egit qui Franciam honorarunt in tanti hospitis susceptione, et ยซNunc, ait, ne pro beneficiis aliquio vestrum offensam regis odiumque pro subventione sustineat, mecum veniat.ยป Conversi ad lacrymas monachi singulorum patrem et solatium singulare queruntur abire, et ad mentem revocantes, quanta cum mansuetudine et humilitate inter ipsos et quasi unus ex ipsis commoratus fuerit, quem praesentem dilexerant, abeuntem [Col. 0037A] luctu et suspiriis prosequuntur. Inde profectus cum suis postquam ibidem duos annos transegit, in ulteriores partes Galliarum, ad sanctam scilicet Columbam, coenobium grande monachorum in vicino situm Senonis civitatis, transportatus est. Ubi officiosissime susceptus ab officialibus regis, qui praemissi fuerant, quatuor ibidem annos provisione regia sustentatus exegit; perfacile fuerat illi hoc spatio cum episcopis sive archiepiscopis, et offerebatur a plurimis, demorari, sed ignem supernae dilectionis quem Salvator misit in ossibus illius, quo totus jam aestuabat, tutius in silentio fovere cupiens vir sanctus vitabat publicum, et semotus a turbis et tumultibus utrumque tempus diei et noctis maxime sacris occupavit meditationibus, orationique et compunctioni [Col. 0037B] lacrymarum, quibus abundantius exuberavit, nec ab hoc studio cessavit, nisi cum familiaris rei cura cogeret vel negotium quod non posset vitari.
Sed hanc pacem et propositum venerabilis archiepiscopi videns, et invidens pacis adversarius, ยซper cujus invidiam mors intravit in mundum,ยป rursus adversus ipsum instigat regem consiliis impiorum, quibus ascribendam esse discordiam amplius quam regi, et sanctus scripsit, et nos credimus, suggerens indecorum et ignaviae imputandum fore, si quietum permitteret remanere qui tantas in regno suscitasset inquietudines. Rex igitur cum in nullo nocere posset viro Domini, nisi consensisset rex Francorum, ipsum circumvenire tentavit hoc modo. Transmittit [Col. 0037C] filium suum jam coronatum in Galliam, ut filio regis qui patri successurus erat in regnum, homagium faceret et fidelitatem sponderet. Mittuntur munerum diversae species, dantur domesticis et consiliariis regis pretiosa quaeque, et tandem occurrunt sibi reges de pace et concordia in posterum locuturi. Ubi vero de his tractatum est, firmatis pactionibus, juratur in medio quod ex illa die firmam servarent amicitiam et fidem, et in hoc maxime quod neuter eorum alterius inimicum susciperet nec susceptum post hanc conventionem usquam in regno sineret demorari. Concessa in hunc modum conventione, aliud sine mora rex Angliae ordinavit, colloquium, quo sibi reges occurrerent. Cui cum rex [Col. 0037D] Francorum a consilio suo non permitteretur adesse, irritos fieri videns conatus suos, rex Angliae mandavit regi, quod violata conventione quam alterna juratione firmaverant et suum et regni hostem publicum detineret et tueretur. Ad quem remandavit rex Franciae quod nulla in conventione de archiepiscopo mentio facta est, unde nec violatae conventionis deberet nec posset argui Ut autem cognovit vir Domini quod etiam de Francia eum expellere conaretur rex Angliae, scripsit illi quatenus persequi desineret servum suum, et tantos incassum expendere labores, adjiciens sibi et suis omnibus multa plura suppetere, providente Deo, quam vitae necessitas poposcisset, ut neminem jam praeter omnium dominatorem formidare cogeretur, impleta in ipso promissione veritatis [Col. 0038A] qua dicitur: ยซPrimum quaerite regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia subjicientur vobis.ยป Quam sollicite regnum Dei quaesierit, quale et a quo inter labores exsilii sui solatium habuerit subjiciendum putavimus, ut videat lector talem merito conversationem martyrio consummari.
In primis, ut accepimus, nullus eum dies reperit dormientem, raro quievit in lecto, nisi gravis infirmitas immineret. Deinde primus ei labor ecclesiam ingredi, divinis interesse laudibus, cum summa devotione et reverentia sanctorum mysteriorum celebrare solemnia, post expletionem vero horarum regularium solus in oratorium suum ingressus et clauso ostio intra cubiculum orans Patrem in corde contrito et humiliato, oratione et lacrymis, seipsum hostiam [Col. 0038B] vivam, sanctam Deoque placentem quotidie obtulit Creatori. Sancti familiares, qui pia curiositate arcanum illius perscrutati sunt, quid inclusus et solitarius egerit, ex suspiriis et crebris gemitibus perpendebant. Inde circa horam refectionis egressus cum pauperibus et familia se refecit. A nullo quidem abstinuit cibo, humanum in omnibus favorem fugitans, sed revera de omnibus cum summa sobrietate sumpsit, sciens non esse cibum in vitio, sed concupiscentiam reprimendam. Surgens a mensa non otio, non fabulis, non levitate, sed lectione sancta pascebat esuriem animae, sive de necessariis tractabat, sive de instructione loquens domesticos exhilarabat. Et hic erat ordo diei, nisi inevitabile negotium aliquid immutaret. Nocte vero cum lectus, ut archiepiscopum [Col. 0038C] decuit, mundis et pretiosis componeretur vestibus, ipsum in eo quiescere suspicantibus universis, sanctus in oratorio suo solitudinem habens nocturnum silentium in oratione pernoctavit. Deinde suscitans capellanum, quem solum secum habuit in thalamo quo jacebat, cum totum sanctitati impendisset diem, ut dignior corona censeretur quam verbere, reverso cilicio quo induebatur, flagellum obtulit, et dorsum humili devotione flagellandum exhibuit, quod cum primo capellanus facere trepidasset, adjuratus in vi obedientiae sanctum caedere usque ad sanguinem non cessavit, et ipse qui caedebat miseratione victus corpore nonnunquam lassaretur. Ubi autem capellanus ad lectum rediit, [Col. 0038D] nequaquam ille a corporis injuria quievit, unguibus illud discerpens et lacerans, et in haec verba inter singultus et suspiria prorumpens: ยซMiser ego et omnium infelicissimus miserorum, utquid natus sum? cur in hanc veni miseriam?ยป Post haec autem tertiam plene noctis partem, secundum aestimationem ejus qui interesse meruit, in genuum curvatione et oratione expendit. Et cum jam nimia totius corporis fatigatio cogeret ad quietem, solo procumbenti, posito ad cervicem lapide, tantum molestiae intulit vestis aspera ac vermium multitudo, ut sopor tenuissimus turbaret potius quam reficeret. Horum testis et relator exstitit venerabilis Robertus de Meritona capellanus sancti archiepiscopi, qui plene omnia vel ab eo didicit vel ipse vidit, quae neminem [Col. 0039A] praeter ipsum scire voluit, qui et fidem dederat, quod nulli hominum donec superesset archiepiscopus, horum aliquid revelaret. Testatus est idem, quod a die ordinationis suae sanctus nullam sinebat praeterire diem, quo non quinquies aut quater vel ad minus ter in die graviter caederetur. His sanctae conversationis exercitiis, hoc divino amoris stimulo, vir sanctus seipsum mundo mortificans carnis quotidie trucidavit affectus, concupiscentias jugulavit, et solam Salvatoris praesentiam perferre sitiens, cum Propheta cantabat: ยซSitivit anima mea ad Deum fontem vivum, quando veniam et apparebo ante faciem Dei.
[Col. 0039B] Inter haec autem, dum quadam die post missarum solemnia prostratus coram altari, prae nimio fervore spiritus supra se raptus, solito vigilantius intenderet orationi, manifesta ei visione Salvator apparuit dicens: ยซThoma, Thoma, in tuo sanguine magnificabis Ecclesiam meam.ยป Cui ille: ยซQuis es, Domine, qui me visitasti? โ Ego, inquit, frater tuus sum, et Salvator, qui Ecclesiam meam glorificabo in tuo sanguine.ยป Tum ille: ยซUtinam autem sic fiat, ut locutus est Dominus!ยป Hoc ille non mediocriter animatus oraculo, magis de die in diem ad amorem coelestis patriae suspirabat, cupiens dissolvi et esse cum Christo.
[Col. 0039C] Rex vero Francorum instantius egit ut pacem inter regem et archiepiscopum reformaret, et frequentia inter reges super hoc colloquia fuerunt. Sed et domini papae mandata in conciliis quibus reges convenerant lecta sunt, quibus regem corripuit, primo quidem patienter ac paterne satis, ad posterum cum nequaquam patientia leniretur, cum interminatione vindictae mandavit, quatenus consopita omni malitia et remissis hinc inde querelis cum archiepiscopo suo rediret in pacem. Dissimulavit rex aliquandiu et statutum pacis diem mutando negotium prolongavit. Sanctus itaque scripsit haec regi in concilio apud Chinum.
[Col. 0039D] ยซDesiderio desideravi videre faciem vestram,ยป etc. ( Vide indicem epistolarum alphabeticum. )
Perlecta epistola venerandi pontificis rex, nec hinc quidem contradicere nec annuere volens, in diem certum terminavit responsum. Tandem vero convenientibus in unum rege et archiepiscopo, et per dominum papam et regem Francorum reformata pace ut putabatur, donatis alterutris querelis sine ira et indignatione et omni malitia, restiturum se promisit rex quae ablata fuerant, et quae ad archiepiscopatum pertinere probarentur. Ipsi quoque et suis omnibus redeundi licentiam, et pacem stabilem condonavit. Sanctus autem memor desolati gregis, qui per absentiam pastoris a via recta deviarat, ut sine offensa pacis osculum porrigeret universis, de [Col. 0040A] clericis suis praemisit unum qui vice ipsius absolveret, si qui forte his qui in sententia fuerant in aliquo communicassent. Qualiter vero redierit, vel quid causae exstiterit quod non statim rediit post pacem factam, sanctus ipse post reditum suum domino papae scribens exponit.
Epistola beati Thomae ad dominum papam.
ยซReverendo patri et domino in Christo charissimo Alexandro, summo pontifici, Thomas Cantuariensis Ecclesiae minister humilis salutem, et omnimodam cum summa devotione obedientiam. Quam justis, quam honestis conditionibus,ยป etc. ( Vide indicem epistolarum alphabeticum. )
Hoc igitur ordine sanctus Thomas, septima jam [Col. 0040B] exsilii sui vertente bruma, reversus Cantuariam, tanto ferventius, tantoque devotius ad futuram et veram festinabat vitam, quanto in hac nil sibi praeter tentationes et pericula restare certum habuit. Nam etsi pax illi fortassis arrisisset exterior, adeo jam pridem grave sibi ipse indixerat bellum, ut inter mundi delicias posito asperioris eremi molestia vel potius martyrium non deesset. Sed e regione, quod vehementius pie volentem vivere perurgebat, cum his, qui oderunt pacem et veritatem, pacificus habitans in se expertus est Salvatoris sententiam, quoniam inimici hominis domestici ejus. Nam cui prae caeteris inniti ratione dictante debuerat, adversus ipsum archidiaconus suus legatione functus est, qui regis filio persuaderet [Col. 0040C] quod coronam illi minuere moliretur archiepiscopus, vel penitus, si processus daretur audaciae, proposuisset auferre. Ad palliandam quoque propriae adinventionis malitiam, inimici justitiae virum Dei calumniati sunt, leoninae feritatis stimulis agitatum de exsilio repedasse, ut regis propositum et instituta dissolveret, cum ex fine claruerit agmina illum lenitate mitescere, quando instar agni non reluctans neque reclamans cervicem obtulit percussori. Interim vero vir magnanimus ad futurum in brevi certamen sanctae devotionis exercitiis animum roboravit, instabat orationi, lectioni sanctae, et praedicationi, adeoque intentus in his exstitit, et eleemosynarum erogatione profusus, ut quibus in transmarinis [Col. 0040D] sancta illius conversatio innotuerat mirarentur.
Brevi autem intervallo ante Domini Salvatoris natale, regis filium, cui jam regis nomen imponebatur, adire volens super Ecclesiae negotiis, inter sacras ferias familiarius locuturus, Londonias profectus est. Necdum urbem ingressus est, et ecce quidam de regalibus occurrit denuntians ei, ex regis nomine et mandato, ne procederet, nec civitates regias, villasque, vel oppida ulterius ingrederetur. Expavit primum vir sanctus et obstupuit, inopinata denuntiatione turbatus, et haec regis nuntio respondit: ยซQuid promerui quod et te quoque experior inimicum? quid peccavi quod mihi talia refers? a teipso haec loqueris? โ Nequaquam, ait nuntius, [Col. 0041A] de proprio ista corde composui, sed sic mandatur tibi a domino rege; pacem ille iniit tecum et tu primus rupisti foedera pacis, et pactum praevaricatus es, qui domesticos regis et pontifices ab Ecclesia segregasti, et militum manu per urbes regias armatus incedis, unde tibi mandat rex, ut ad sedem tuam redeas, injuncto officio diligentiam adhibeas, nec usquam progrediaris.ยป Pluraque minis interpositis nuntio prosequente, sanctus ait: ยซPacem ego putavi nec aliud suspicatus sum, sed video, non est pax in qua confidam.ยป Instabat nuntius sic omnimodis a rege fuisse mandatum affirmans. Sanctus igitur ex verbis et mandato regis certissime, quod postmodum accidit, notavit opus, et tanto quidem alacrior, tantoque ad omnem voluntatem [Col. 0041B] Dei promptior factus est, quanto ex his quae audierat jam proximare se praesensit ad palmam. Quanto autem fervore fidei, quanto desiderii coelestis inflammatus amore redierit, ac si auditis quae quidem poterant terrere consolatus, testem tenemus gratiam sanitatum quae per illud iter coelitus monstrabatur, postquam ad superos sanctus martyr ascendit. Nam ubi restitit parvulis imponens manus, diversa laborantibus aegritudine salus restituta est.
Reversus itaque cum summa animi devotione ac puritate sacram Salvatoris celebrat nativitatem, alacriter suis commemorans non esse in homine viam ipsius. Die vero nativitatis Dominicae, finito jam sermone ad populum, terribili sententia damnavit [Col. 0041C] unum de regalibus, qui pridie caesis servientibus archiepiscopi, equos nihilominus ad ipsius contumeliam turpiter decaudavit, cujus etiam propinquum carne, nec mente quidem mitiorem Ranulfum de Broch, malitiae totius incentorem, simili multavit poena, qui in homines archiepiscopi ac parentes bestialiter debacchatus est. Tres quoque pontifices cui sententiae subjacerent, ne quis communicaret talibus, populo palam fecit, qui ecclesiae Christi Cantuariae contra majorum statuta inunctionem regum subtrahere non formidarunt. Ad postremum autem: ยซA Jesu Christo, inquit, maledicti sint, et a coetu sanctorum deleatur illorum memoria, quicunque inter me et dominum meum regem odium aut discordias seminabunt.ยป Sed quos semel armavit [Col. 0041D] malitia adversus Christum Domini, nequaquam veriti sunt terribilis sententiae prolationem. Denique pontifices praenominati cum se regis indignationi committere, quam Dei judicio et Ecclesiae delegissent, ocius transmisso mari regem adeunt, et se regis inclinantes vestigiis, querula satis et quae durum licet animum flecteret oratione sua, ipsorum suspensionem deploraverunt, allegantes qualiter cum ipsis egerit dominus Cantuariensis, cujus industria et ingenio ad regis et regni dedecus a sacerdotali penitus separantur officio, ut nec signandi panem habeant facultatem. Adjiciunt accusantes quod majus aliquid audebit adhuc, si istam rex patienter portaverit praesumptionem. Talibus circumventus rex, et velut amens effectus, nec se [Col. 0042A] capiens prae furore, nescius quid objiceret, haec iteratis vicibus dixisse fertur: ยซInertes ac miseros homines enutrivi et erexi in regno meo, qui nec fidem ferunt domino suo quem a plebeo quodam clerico tam probrose patiuntur illudi.ยป Dixit et e medio secedens colloquium pariter et locum familiarem petiit, si quod forte concepto furori daret solitudo solatium, ubi liberius sermo saevientis haustum virus evomeret. Quod verbum milites quatuor genere quidem conspicui et de domestica regis familia excipientes, funeste illud, et alia prorsus quam a rege prolatum fuerat intentione interpretati sunt. Nec moram passi, ipso nimirum excitante qui homicida fuit ab initio, in necem innocentis unanimiter conspirarunt, facilitatem quoque [Col. 0042B] tribuit ad perpetrandum, qui facinus inspiravit. Egressi namque, rege penitus ignorante, navemque conscensi ad votum spirantibus auris transportantur in Angliam, portu Canum appulsi, canes ipsi extunc et miseri non milites appellandi. Ut autem innotuit regi milites abiisse, suspicatus malignum aliquod, post illos misit ut citius reverterentur. Sed tanta velocitate transvecti sunt ut minime revocari vel a nuntiis comprehendi possent ante piaculum perpetratum. Nam quod contra propositum regis ac voluntatem fuerit illa maledicta praesumptio, satis claruit ex consequentibus. Cum enim nuntiata fuisset passio venerandi pontificis, tanta ejus animum praeoccupavit confusio, turbavit moestitia, absorbuit [Col. 0042C] pariter et possedit horror facinoris inauditi, ut nullus haec sermo sufficiat explicare. Decrevit siquidem, ut post innotuit, aut carceris illum custodia, aut alio quolibet modo corripere ut a sententia revocaret. Sed nonnunquam malis bene utens providentia Dei, inde sublimius dilectum suum honoravit, unde hunc humiliatum credidit humana malitia. Invalida etenim sunt hominis ingenium et calliditas contra consilium divinitatis. Placuit nempe Salvatori ab hac miseria per martyrium eripere quem dignum martyrio fecerat fidei plenitudo.
Igitur praefati non jam milites, sed miseri ac miserabiles, ubi primum applicuere, sociatis sibi regis officialibus jam ab archiepiscopo anathematis sententia praedamnatis, militum manum satellitumque [Col. 0042D] de provincia contraxerunt, ex ore regis et nomine mentientes in dominum suum. Facile persuasum est scelus, illis affirmantibus quod ex mandato regis ad hoc negotium advenissent. Jamque coacervati in unum, promptique ad omnem impietatem, quinto demum die post Christi nativitatem, crastino autem sanctorum Innocentium, adversus innocentem conveniunt. Hora jam refectionis expleta sanctus quoque jam tunc cum domesticis in interiorem domum a turba secessit, de negotiis tractaturus. Turba autem foris in atrio praestolante, soli quatuor cum satellite uno ingressi sunt. Occurritur illis cum honore, quasi domesticis regis, et bene notis, invitantur ad mensam, edentibus adhuc qui archiepiscopo ministrarunt. Respuunt cibum, sanguinem potius sitientes. [Col. 0043A] Igitur imperantibus illis, nuntiatur archiepiscopo viros quatuor venisse qui vellent cum ipso loqui ex parte regis, quo innuente introducti cum diutius in silentio consedissent, sanctum archiepiscopum nec salutaverunt quidem nec allocuti sunt. Sed nec ipsos vir magni consilii statim ut ingressi sunt salutavit, ut secundum Scripturae sensum: ยซEx verbis tuis justificaberis,ยป ex ipsorum interrogatione internam animi discerneret voluntatem Post moram vero conversus ad illos et diligentius singulorum considerans vultum pacifice salutavit. Sed infelices, qui cum morte foedus inierant, salutantem continuo maledictis aggressi, et ficte ut Deus illum adjuvet imprecati sunt, ad quod verbum amaritudinis et malitiae vir Dei incredibili rubore perfunditur, haud [Col. 0043B] ignarus jam nocendi studio venisse viros. Igitur qui primus videbatur et caeteris promptior ad piaculum filius Ursi spirans furorem in haec verba prorupit: ยซHabemus, inquit, aliqua tibi dicere ex mandato regis, si vis tibi coram multitudine recitari, dic.ยป Cognito autem archiepiscopus unde vel quid essent dicturi: ยซHaec, inquit, non privatim, non in cubiculo, sed in publico proferenda sunt.ยป In tantum autem in necem pontificis arsere miseri ut, nisi clericos ostiarius revocasset (omnes enim egredi jusserat), archiepiscopum ipsum hasta crucis quae propius stabat, ut postea confessi sunt, confodissent. Regressis autem qui exierant, ipse qui supra his verbis contra virum Dei calumniam exorsus est: ยซRex [Col. 0043C] ait, inter vos pace reformata liberum te, querelis omnibus consopitis, ad propriam sedem ut poposcisti remisit, et tu econtrario prioribus injuriis contemptum adjiciens, violato pacis foedere, superbe adversus dominum tuum tibi ipsi in malum operatus es; nam quorum ministerio regis filius coronatus est, et regni sublimatus honore, pertinacis animi tumore ductus suspensionis sententia condemnasti, ministros quoque regis, quorum consiliis et prudentia tractantur negotia regni, vinculo anathematis innodasti, ut ex his manifestum sit, quoniam filii regis coronam auferres, si facultas adesset; jam enim molitiones tuae et instantia, ut ad effectum perduceres quod contra dominum tuum excogitasti, omnibus innotuere. Super his igitur in praesentia regis responsurus si [Col. 0043D] venire dignaris edicito, ad hoc enim missi sumus.ยป Ad quem archiepiscopus: ยซVoluntatis meae, Deum testor, nunquam fuit ut domino meo filio regis coronam auferrem, vel minuerem potestatem, cui tres potius coronas optarem, et amplissima terrarum regna conquirere cum ratione et aequitate juvarem. Sed nec indignari justum est dominum regem, ut objicitis, si me per urbes et oppida homines mei comitati sunt, et occurrunt, quos praesentiae meae solatio jam septem annorum proscriptio defraudavit. Et nunc quidem, ubi domino meo placuerit, satisfacere praesto sum, si in aliquo forte deliqui, sed urbes suas et oppida villas quoque ne ingrederer comminando denuntiavit. Caeterum nequaquam a me sed a domino papa pontifices ab officio suspensi sunt.ยป โ ยซPer te, inquiunt [Col. 0044A] vesani, illi suspensi sunt, et tu eos absolve. โ Non nego, ait, quin per me factum sit, sed supra me est et meae prorsus non congruit dignitati quos dominus papa ligavit absolvere, ipsum adeant in cujus redundat injuriam, quod me et matrem suam Ecclesiam Christi Cantuariae contempserunt. โ Nunc igitur, aiunt carnifices, hoc est praeceptum regis, ut de regno et terra, quae ipsius subjacet imperio, cum tuis omnibus egrediaris, neque enim pax erit tibi vel tuorum cuiquam ab hac die, qui pacem violasti.ยป Ad haec ille: ยซCessent, inquit, minae vestrae et jurgia conquiescant, confido in regem coeli qui pro suis in cruce passus est; quoniam ab hoc die nemo inter me et Ecclesiam meam mare videbit, non veni ut furem, hic me reperiet qui [Col. 0044B] quaesierit. Sed nec dominum regem deceret mandare talia, sufficere contumelia quae mihi et meis a ministris regis illata est, etsi non minaretur in posterum. โ Haec, inquiunt, mandavit dominus noster rex et hoc probabimus, nam qui regiae debueras majestati deferre et regis examini differre vindictam, ministros regis ac domesticos, furentis animi secutus sententiam, de ecclesia turpiter ejecisti.ยป Quibus athleta Christi in fervore spiritus erectus contra calumniantes ait: ยซQuisquis sanctae Romanae sedis instituta, vel Christi Ecclesiae jura violare praesumpserit, et non venerit ultro satisfaciens, quisquis ille fuerit, non parcam, nec morabor ecclesiastica censura corripere delinquentem.ยป Prosiliunt milites hoc [Col. 0044C] sermone perculsi, responsionis constantiam ulterius non ferentes. Accedentes vero propius: ยซTibi, inquiunt, denuntiamus quod in capitis tui periculum locutus es. โ Num me, ait, venistis occidere? universorum judici commisi causam meam, unde nec minis moveor, neque enim gladii vestri promptiores sunt ad feriendum quam animus meus ad martyrium; quaerite qui vos fugiat, me enim pede ad pedem in praelio Domini reperietis.ยป Illis ergo in tumultu et contumeliis exeuntibus, bestialiter exclamavit quem Ursum merito cognominavimus: ยซEx parte regis vobis edicimus tam clerici quam monachi, ut hominem istum comprehendatis et teneatis, ne fuga lapsus evadat, donec rex de corpore ejus plenam justitiam fuerit consecutus.ยป Abeuntes [Col. 0044D] igitur in haec verba vir Dei ad ostium usque prosecutus exclamat et ipse: ยซHic, hic reperietis,ยป posita super cervicem manu ac si locum praemonstrans ubi fuerant percussuri.
Reversus autem ad locum ubi sederat prius, suos consolabatur in Domino, et ne timerent hortatus est, et ut nobis visum est qui adfuimus, ita imperterritus residebat, qui solus quaerebatur perimendus, tanquam ad nuptias illum invitaturi venissent. Nec mora, redeunt carnifices in loricis cum gladiis securibusque et bis acutis, et caeteris utensilibus commodis ad scelus quod animo conceperant peragendum. Cumque obserata ostia reperissent, nec pulsantibus aperiretur, secretiori quodam aditu per pomerium ad ligneum obstaculum divertentes scindunt, [Col. 0045A] cedunt, et diruunt. Quo fragore terribili ac tumultuoso tremefacti, servientes ac clerici fere omnes, velut oves ante faciem luporum, hac illacque dispersi sunt. Acclamantibus autem qui remanserint ut in ecclesiam fugeret, memor ille promissi prioris, metu videlicet mortis non se fugiturum carnis interfectores, fugam renuit, non enim in tali casu fugiendum erat de civitate in civitatem, sed dandum magis subjectis exemplum ut mallet unusquisque gladiis succumbere quam videre legis divinae contemptum, et sacrorum canonum subversionem. Simul etiam, qui ab olim martyrii flagrabat amore, implendi illud occasione ut videbatur adepta, ne differret ipse, vel penitus auferret sibi, si in ecclesiam fugeret, formidavit. Insistunt monachi [Col. 0045B] dicentes non decere ipsum vespertinis deesse laudibus quae jam tunc celebrabantur in ecclesia. Mansit ille immobilis minoris reverentiae loco, felicem illam ac multis praeoptatam suspiriis, multa devotione quaesitam, consummationis suae horam exspectare deliberans, ne, sicut dictum est, aedis sacrae reverentia et impios arceret a proposito et sanctum cordis sui desiderio defraudaret. Certus namque quod ab hac miseria migraret post martyrium, postquam ab exsilio reversus est, multis audientibus dixisse fertur: ยซHabetis hic dilectum Deo ac vere sanctum martyrem Elfegum, alium vobis divina miseratio providere non morabitur.ยป O sinceram et securam conscientiam pastoris boni, qui in gregis sui causa ac defensione non propriam mortem [Col. 0045C] differre voluit cum valeret, nec vitare tortorem, ut pastoris sanguine satiata luporum rabies ovibus abstineret! At ubi nec ratione nec precibus persuaderi potuit ut in ecclesiam refugeret, invitum ac renitentem arripiunt monachi, trahunt, portant, et impellunt, nec attendentes quanta conviciando opponeret, ut ipsum dimitterent, in ecclesiam usque perducunt; ostium vero per quod iter erat in claustrum monachorum multis ante diebus diligentius obseratum, cum jam tortores a tergo insisterent, omnem prorsus evadendi fiduciam abstulit: currens tamen unus, ubi primum seram contigit, non sine multa omnium admiratione tanta facilitate extraxit ac si glutino cohaesisset. Postquam autem intra [Col. 0045D] fores ecclesiae monachi se receperant, jam dicti milites quatuor cursu rapidissimo post terga secuti sunt. Adfuit inter illos subdiaconus quidam, eadem qua milites armatus malitia, Hugo Malus-Clericus merito suae nequitiae cognominatus, qui nec Deo nec sanctis reverentiam exhiberet, quod sequens factum probavit. Intranti vero monasterium sancto archiepiscopo omissis vesperis quas Deo libare incoeperant, occurrunt monachi glorificantes Deum quod patrem suum, quem exstinctum audierant, vivum cernerent et incolumem. Valvas etiam ecclesiae repagulando hostes a nece pastoris arcere festinant, ad quos conversus athleta mirabilis imperat ecclesiae januas aperiri: ยซNon decet, inquiens, orationis domum ecclesiam Christi turrem facere, quae, etsi [Col. 0046A] non claudatur, suis sufficit ad munimen: et nos patiendo potius quam pugnando triumphabimus hostem, qui et pati venimus, non repugnare.ยป Nec mora, gladiis evaginatis, ingrediuntur domum pacis ac reconciliationis, solo quidem aspectu et armorum strepitu non modicum horroris cernentibus ingerentes. Turbatisque qui aderant ac tumultuantibus, jam enim qui vespertinis intenderant laudibus ad lethale spectaculum accurrerant: in spiritu furoris milites exclamaverunt: ยซUbi est Thomas Beketh proditor regis et regni?ยป Quo non respondente, instantius vociferati sunt dicentes: ยซUbi est archiepiscopus?ยป Ad hanc vocem intrepidus quidem et, ut scriptum est ยซJustus quasi leo confidens absque terrore erit,ยป occurrit e gradu quo delatus [Col. 0046B] fuerat a monachis metu militum, et satis audibili sermone respondit: ยซEcce adsum non regis proditor, sed sacerdos; quid me quaeritis?ยป et qui se eos non timere jam antea dixerat, adjunxit: ยซEcce praesto sum in nomine ejus pati, qui me sanguine suo redemit, absit ut propter gladios vestros fugiam, aut a justitia recedam.ยป Quo dicto, divertit in dextram sub columna hinc habens altare beatae Dei genitricis et perpetuae Virginis Mariae; illinc vero sancti confessoris Benedicti, quorum exemplo et suffragiis crucifixus mundo et concupiscentiis ejus, tanta animi constantia ac si in carne non esset, quidquid carnifex inferebat, sustinuit ac superavit. Quem insecuti carnifices: ยซAbsolve, inquiunt, et communioni restitue quos excommunicasti, et caeteris officium [Col. 0046C] redde qui suspensi sunt.ยป Quibus ille: ยซNulla, ait, satisfactio praecessit, nec eos absolvam. โ Et tu, inquiunt, modo morieris suscipiens quod meruisti,ยป et ยซEgo, ait, pro Domino meo paratus sum mori, ut in meo sanguine Ecclesia libertatem consequatur et pacem, sed meis, sive clerico sive laico, in nomine Dei omnipotentis interdico ne in aliquo noceatis.ยป Quam pie suis, quam prudenter sibi providit martyr egregius, ne videlicet laederetur proximus, innocens opprimeretur, ne gloriam properantis ad Christum proximi casus tristior offuscaret. Decuit plane ducis sui militem martyrem Salvatoris inhaerere vestigiis, qui cum quaereretur ab impiis: ยซSi me, inquit, quaeritis, sinete hos abire.ยป [Col. 0046D] Igitur facto impetu manus sacrilegas injecerunt in eum, durius illum contrectantes et trahentes, ut extra fines ecclesiae aut jugularent aut vinctum inde asportarent, sicut postmodum confessi sunt. Sed cum facile a columna non posset moveri, unum ex ipsis acrius insistentem et accedentem propius a se repulit lenonem appellans, dicensque: ยซNon me contingas, Reinalde, qui fidem ex jure debes et subjectionem; insipienter agis cum tuis complicibus.ยป Miles vero pro repulsione terribili totus incanduit, ensemque vibrans contra sacrum verticem: ยซNec fidem, ait, nec subjectionem tibi debeo contra fidelitatem domini mei regis.ยป Cernens igitur martyr invictus horam imminere, quae miserae mortalitati finem imponeret, paratam sibi et promissam [Col. 0047A] a Domino coronam immortalitatis jam proximam fieri, inclinata in modum cervice orantis, junctis pariter et elevatis sursum manibus Deo et sanctae Mariae et beato martyri Dionysio suam et Ecclesiae causam commendavit. Vix verbum implevit et metuens nefandus miles ne raperetur a populo, et vivus evaderet, insiliit in eum subito et summitate coronae quam sancti chrismatis unctio dicaverat Deo abrasa, agnum Deo immolandum vulneravit in capite, eodem ictu praeciso brachio haec referentis. Is etenim, fugientibus tam monachis quam clericis universis, sancto archiepiscopo constanter adhaesit et inter ulnas complexum tenuit, donec ipsa quam opposuit praecisa est. Ecce simplicitatem columbae, ecce serpentis prudentiam in hoc [Col. 0047B] martyre, qui corpus percutientibus opposuit, ut in caput suum animam scilicet vel Ecclesiam conservaret illaesam, nec contra carnis occisores, quo magis hac necessitate careret, cautelam vel insidias machinatus est. O pastorem dignum, qui ne oves laniarentur, seipsum luporum morsibus tam confidenter opposuit! et quia mundum abjecerat, mundus eum volens opprimere nescius sublimavit. Deinde alio ictu in capite recepto adhuc quoque permansit immobilis. Tertio vero percussus martyr genua flexit et cubitos, seipsum hostiam viventem offerendo dicens submissa voce: ยซPro nomine Jesu et Ecclesiae tuitione mortem amplecti paratus sum.ยป At tertius miles ita procumbenti grave vulnus inflixit, quo ictu et gladium collisit lapidi, et coronam [Col. 0047C] quae ampla fuit ita a capite separavit, ut sanguis albens ex cerebro, cerebrum nihilominus rubens ex sanguine, lilii et rosae coloribus virginis et matris Ecclesiae faciem confessoris et martyris vita et morte purpuraret. Quartus miles supervenientes abegit ut caeteri liberius ac licentius homicidium perpetrarent. Quintus vero non miles, sed clericus ille qui cum militibus intraverat, ne martyri quinta plaga deesset, qui in aliis Christum fuerat imitatus, posito pede super collum sancti sacerdotis et martyris pretiosi, horrendum dictu, cerebrum cum sanguine per pavimentum spargens caeteris exclamavit: ยซAbeamus hinc, milites, iste ulterius non resurget.ยป
Sed in his omnibus incredibilis constantiae virtutem [Col. 0047D] exhibens martyr insignis nec manum nec vestem, ut est infirmitatis humanae, opposuit percussori, nec percussus verbum protulit, nec clamorem edidit, nec gemitum, nec sonum cujuscunque doloris indicem, sed caput quod inclinaverat gladiis evaginatis immobile tenuit, donec confusus sanguine et cerebro tanquam ad orandum pronus, in pavimento corpus, in sinum Abrahae spiritum collocavit. Erectus nimirum supra se ad amorem Conditoris et supernae dulcedini totus intendens, leve duxit quidquid doloris, quidquid acerbitatis inferre potuit cruentus carnifex. Et quam intrepide, ubi de sua salute principaliter et fide certaretur, esset iste martyr pugnaturus, qui pro aliorum tuitione ut videlicet secundum paternas traditiones, et Ecclesiae [Col. 0048A] scita, res ecclesiasticae tractarentur, seipsum tam viriliter, tam devote obtulit occisioni. Ut enim pace martyrum loquar, propriam singuli principaliter agebant causam cum daemoniis immolare et idola colere cogerentur, iste vero aliorum salutem pretioso sanguine suo mercatum venit, existimans majorem hoc non esse charitatem quam animam ponere pro amicis suis. Pro mirabili ergo constantia hunc ei honorem divinitus collatum credimus, quod non Judaeos, non paganos, non ignobiles quosque sed Christianos nobilissimos ac potentes victoriosa morte triumphare concessum est. Denique cumulatur honor, quod militis sui martyrium, imo natale martyris, ita sui Salvatoris clementia continuavit, ut salva concivium suorum praerogativa, nec [Col. 0048B] possit esse conjunctius nec ulterius protelari. Sed et loci martyrio deputati celsitudinem quis metiatur? ipsa domus Christi, cunabulum regis pridie nati, recenti martyris cerebro et sanguine depingitur, ut ex hoc facto et persecutorum immanitas, et martyris eminens dignitas figuretur. Itaque Dei sacerdos a saeculo migrans coelis nascitur quarto Kalendas Januarii, anno ab incarnatione Domini ac Salvatoris nostri 1171, die proxima post solemnitatem Innocentium, ut qui diu innocenter vixerat et innocenter occisus est, proximo post Innocentes tempus celebre sortiretur.
Consummato autem per martyrium venerabili pontifice, infelices illi et caeteris homicidis immaniores cum exsultatione et tripudio, quasi qui regis [Col. 0048C] adversarium prostravissent, insigne regium conclamantes, ad palatium ecclesiae reversi, et per aedes et officinas archiepiscopi discurrentes quidquid optimum in auro, argento, vestibus, et vasis pretiosis invenerant, libros etiam et ecclesiae chartas et privilegia, cum caeteris quae numerare longum est, non minus cupidi quam crudeles depraedati sunt. Nec his satiata crudelis impietas, cum non haberet in quo per martyrium coronato noceret ulterius, ipsum in clericis et clientibus, parentibus quoque persequi non cessavit. Comprehendit quos potuit potestas publica et diversis contumeliis affectos facultatibus spoliavit, qui per ignotas provincias miseri ac mendici pastore percusso dispersi sunt. [Col. 0048D] Quid Judaeo, quid hic Christi crucifixoribus relictum sit, lector attendat. At ubi insonuit triste nuntium de morte pontificis, turbatur civitas, curritur ad spectaculum. Quis stupor intuentium, quis luctus? quanta fuerit lamentatio intuentium, quis explicet? Nemo tamen palam ausus est profiteri quia malum est, metu ministrorum regis qui discurrebant, tum quia nec monachorum maxima pars nec caeterorum quispiam de persona quidem, quam si unus quilibet cecidisset e turba, aliter opinati sunt praeter quod in ecclesia gestum tam inauditum scelus horrorem intulit universis. De persona dixerim, nobis enim audientibus calumniatus est quidam habitus nostri ac tonsurae, quod nequaquam loco martyris habendus esset, qui merito pertinaciae suae occisus est. [Col. 0049A] Sed fidelis sui providentia Salvatoris et vitae puritatem, et causa quam fuerit justa, quae sola martyrem facit non poena, multimoda miraculorum gloria non distulit innotescere mundo, qui tanta cum sollicitudine quoad vixit in carne cognitionem sui negavit mundo. Siquidem die tertia postquam consummato jam non mortalitatis metu, subiit in Sancta sanctorum perenniter in coelis victurus cum Christo venerandus Christi martyr et pontifex, missa de supernis lux nova lumen mundi restituit nomen martyris invocanti.
Uxor etenim militis cujusdam de Sussexta, cui oculorum caecitatem vehementia diuturni languoris [Col. 0049B] intulerat, audiens hoc modo occubuisse dominum Cantuariensem, divinitus inspirata in hos illico voces erupit: ยซSancte martyr Christi Thoma, tibi me devoveo, si mihi subveneris in hoc periculo, cum devota oblatione locum tuae requietionis abibo.ยป Vix verba complevit et optato diu lumine eadem hora potita in brevi de residuo morbo perfecte convaluit. Verum hoc, sicut alia nonnulla, tunc quidem sub silentio premebantur quasi non crederetur eis, quousque multiplicitate miraculorum omnis adversantium cessit impietas, et obstructum est os loquentium iniqua. Ipsa quoque nocte beatae consummationis illius quasi missarum solemnia celebraturus pontificalibus indutus apparuit cuidam ex familiaribus, altaris conscendens [Col. 0049C] gradum. Quod cum secunda ac tertia nocte eadem visio apparuisset, adjecit is qui hoc viderat sanctum interrogare, dicens: ยซDomine mi, nonne mortuus es?ยป ad quem sanctus: ยซMortuus, inquit, fui, sed surrexi.ยป Tunc ille: ยซSi vere surrexisti et inter martyres computandus es, ut credimus, quare teipsum non manifestas mundo?ยป Tunc sanctus archiepiscopus: ยซLumen, inquit, porto, sed non potest propter nebulam interpositam apparere.ยป Lumen plane; nam ut taceamus interim lumen illud ineffabile, gaudium videlicet Domini sui in quod mox ut hinc exiit intrasse credendus est, lumen erant illa lucis opera, quibus vivens vir sanctus abundantius exuberabat, lumen fuit martyrium et [Col. 0049D] illud maxime, quamvis adhuc nebula persecutionis interjecta non luceret. Sed haec in testimonium tetigisse sufficiat, ut hinc lector intelligat quam pretiosa fuerit in conspectu Domini mors sancti archiepiscopi, quam sub tanta celeritate miraculorum gloria commendavit, quod raro de aliquo sanctorum legimus.
In crastino autem cum adhuc corpus sacrum in ecclesia servaretur humandum, matutinus adfuit quidam de regiis satellitibus et haec ore sacrilego palam prosecutus ait: ยซJuste periit proditor iste, opus plane eximium et dignum praeconio, quod de medio sublatus est, qui regis filio coronam praeripere conabatur.ยป Deinde ad monachos conversus: ยซTollite, ait, et hunc humo recondite quantocius [Col. 0050A] ne compareat, sed dispereat memoria illius de terra, qui sic operatus est adversus dominum suum regem, aut equis illum discerpere faciam, et in fetentem puteum projiciam, porcis et canibus devorandum.ยป Hinc turbati omnes ac perterriti ne forte faceret secundum quod minabatur impius ille et complices ejus, quorum impia et invida mens nec forte morte quidem sancti poterat satiari, si non etiam mortuus cum dedecore tractaretur, in crypta illum recondere festinarunt. Prius tamen ut moris est, corpus mundissimum martyris lavandum exspoliantes, sub habitu canonici regularis eum in habitu et ordine monachorum tam secreto diu reperiunt exstitisse, ut etiam hoc suos lateret familiares; ad ultimum carni proximum inveniunt cilicium sic bestiunculis [Col. 0050B] obsitum, ut levius isto pristinae diei fuisse martyrium quivis judicaret, et hostes majores minoribus minus nocuisse, et quod a nullo sanctorum praesumptum esse cognovimus, femoralibus cilicinis ita stricte cruribus insutis usus fuerat, ut alveolus a poplite supra in longum sub sutura cilicii vermiculis scaturiens extenderetur, quibus inspectis inopinatae religionis compuncti miraculo monachi mox in haec verba prorumpunt: ยซVidete, videte, quoniam hic vere monachus est, et nos nescivimus eum.ยป Qui gemitus, quae suspiria, quam largi lacrymarum imbres omnium qui aderant interceperint verba, referri non potest. Quibus tamen jam tunc non modicum consolationis accessit, cum, qualis a nullo hominum praeter paucissimos familiares credi potuit, [Col. 0050C] vitae sanctitas et insolitus poenitentiae rigor apparuit, ut ex eo jam nemini daretur ambigere martyrium promeruisse coronam, cujus vita martyrii merito non careret. Recondito igitur in crypta venerando corpore cum quo decuit honore et reverentia, sanguinem sacrum, quem de pavimento susceperant cum cerebro extra tumulum collocarunt, superna inspiratione praecaventes, ne cum corpore clauderetur, cujus haustu saluberrimo tanta in brevi beneficia collata sunt, ut si scriberentur per singula, fidem excederent infirmorum. Hic est enim fratrum amator et populi Israel, hic est qui multum orat pro populo, et pro civitate sancta Jerusalem, cujus triumpho laetatur coelum, cujus passionibus sancta [Col. 0050D] in fide confirmatur Ecclesia, cujus meritis et interventu caeci vident, claudi ambulant, leprosi mundantur, mortui resurgunt, et pauperes resonant gloriam Christo, qui electo suo in prima vocatione dedit fidem, in passione constantiam, et tandem consummato per martyrium plenitudinem gratiarum et laudem et gloriam nominis sui qui est cum Patre et Spiritu sancto Deus benedictus in saecula. Amen.
Abhinc autem viduata pastore mater Ecclesia moerens, et amaro animo, injustum patris diebus multis lugebat exitium, illi quidem congaudens qui ad sempiternum transivit gaudium, sed pro sui ipsius desolatione sollicita, quae debita pontificis protectione [Col. 0051A] careret. Denique per anni circulum, decem tantum exceptis inde diebus, conticuit in ea divina laus, et missarum solemnia cessaverunt, quousque per pretiosum martyris sui sanguinem visitavit plebem suam oriens ex alto, et fit ipse consolationis causa, cujus mors principium creditur ministrasse moerori. Interim vero committitur cura archipraesulatus inimicis justitiae ad conculcandum potius quam custodiendum, ad perdendas animas, non lucrandas. Hinc pauperes opprimuntur, violantur Ecclesiae jura, contra vetitum coguntur sacerdotes tremenda celebrare mysteria, silebant canones, decreta Patrum nec audiebantur quidem, nullus rationi, nullus aequitati locus, id solum eligitur quod suggerit avaritia, et cui facultas major, hic melior [Col. 0051B] aestimatur. Denique ne regi displiceret malitia ministrorum, de oblatione fidelium, de pauperum refrigerio census regins cumulatur, et quae specialiter Dei sunt contra Salvatoris sententiam redduntur Caesari; sed nequaquam impune feret, quisquis divinae legis integritatem praesumpserit temerare. Veniet quandoque qui judicabit in justitia pauperes, et arguet in aequitate pro mansuetis terrae, qui nunc clamant in tribulatione sua ad Dominum, et vide si non in ipsa praesenti ultione inaestimabilis quidam appareat circa genus humanum divinae miserationis intuitus, ut dum videlicet exterius admonentur adversa mens interior facinoris commissi facilius admoneatur, et sic redeat praevaricator ad cor secundum [Col. 0051C] quod psalmus ait: ยซImple facies eorum ignominia, et quaerent nomen tuum, Domine.ยป
Igitur cum de terra clamaret ad Dominum sancta mater Ecclesia dicens: ยซVindica, Domine, sanguinem servi tui qui innocenter effusus est,ยป subito et contra spem omnium pax universa confunditur, suscitantur seditiones, et bellum oritur intestinum, filius insurgit in patrem, pater in filium, et regnum in seipsum divisum celerem sui ipsius desolationem minabatur, et quidem juste ubi praelocuta fuerat mors innocentis. Normannia hostili gladio traditur ferienda, quam tantus mox belli furor invasit, ut non ecclesiis, non ministris ecclesiasticis etiam inter sacra missarum solemnia parceretur. Nam altaribus adstantem in veste sacra sacerdotem accepimus ab [Col. 0051D] impiis jugulatum, multaque alia horrenda nimis et inaudita tunc temporis perpetrata fuisse relatum est. Anglia proinde contremuit et commota est a facie futurae cladis, quam jam jamque suis cerneret cervicibus imminere. Obsessa siquidem hostibus circumfusis in gyro, intus vero mortiferis plena seditionibus, ut nusquam tuta fides, nulli crederetur amico, dum iste patris, alter filii causam contenderet justiorem; nihil jam nisi generale quoddam discidium exspectabat. Sed ne martyris sui gloriam tristiorem redderet sanguis effusus; pro cujus morte iram intulit, quod nulli venit in dubium, ejus denuo meritis pace reddita, liberavit populum suum de manu hostili, qui non vult mortem peccatoris, sed ut convertatur et vivat.ยป Quis unquam crederet [Col. 0052A] tanti sceleris auctores ad poenitentiam reservari, nisi ut hinc quoque Christus sanctum suum magnificaret? Unde jam nunc cernere est ipsos etiam ejusdem adversarios propensiori studio devotionis mortuum venerari, quam viventem fuerant persecuti.
Denique conscius sibi rex ipse sanguinis innocentis, etsi non ab ipso nec per ipsum, causa tamen commotionis quam in ipsum habebat, effusi, ostenso per visionem non esse aliud iter obtinendae pacis, nisi placato et reconciliato martyre, in cujus ultionem tanta rerum confusio regnum jam universum praeoccupavit, ut absque sanguine multo nemo pacem speraret, posita interim extollentia regali, corde contrito et humiliato, ad tumbam pretiosi martyris [Col. 0052B] de praesumptione veniam postulaturus advenit. Quo dum properaret et jam civitati proximus esset, ut palam faceret quanta devotione fervebat erga sanctum Dei, quanto pro his quae in ipsum commiserat poenitentiae turbaretur affectu, ab ecclesia beati patris nostri Dunstani quae prior occurrit ingredientibus urbem, ad ecclesiam majorem ubi beati martyris corpus quiescit, nudis pedibus et veste communi incedens et flens, ubicunque asperior apparuit via per medium civitatis ascendit, non itineris inclementiam, non pedum teneritudinem, non vulgi hinc inde spectaculum, sed animae consideravit periculum, et conscientiae laesionem.
Moris quidem fuerat conventum regibus festive procedere, et nonnulla reverentiae obsequia solemniter [Col. 0052C] exhibere, sed haec universa sibi prohibebat impendi, qui magis luctu quam laetitia pascebatur, dicens: ยซVersa est in luctum cithara mea, et organum in vocem flentium.ยป Veniens igitur ad ecclesiae fores procedit et oravit, ingressus vero locum martyrii ubi sanctus occubuit, rigavit lacrymis et osculatus est. Dicta autem confessione astantibus coram episcopis cum tremore multo ac reverentia ad tumbam accessit, ubi totus prostratus corpore ac mora non modica, orationi intentus, quos singultus ediderit, quae suspiria, quam largo lacrymarum imbre marmor ipsum perfuderit, aestimari non potest. Postquam vero diutius oratum est, monachis et multitudini quae convenerat pro rege satisfaciens, [Col. 0052D] Londoniensis episcopus his verbis exorsus ait: ยซQuoniam aliter opinari nonnullos notum est, quam se habeat gestorum integritas ante Deum cui nuda et aperta sunt omnia, et coram Christo Domini quem hic veneratur in fide et veritate et in praesentia fraternitatis vestrae, pura confessione, recognoscit dominus noster rex quod nec ipso jubente nec sciente quidem, venerabilem archiepiscopum maligni homines occiderunt, ut autem cognovit occisum, tantam animi contraxisse moestitiam, quod prospeximus tunc praesentes, quantam nunquam pro quovis eventu passus est. Super verbo autem, quod ira praeventus protulit, unde materiam ipsum occidendi sumpsisse creditur profana temeritas, et quia viventem adeo pertinaciter insecutus est, culpabilem [Col. 0053A] sese clamat et veniam precatur pro vestro judicio per omnia satisfacturus. Ea propter universitatis vestrae adesse sibi suffragium supplicat, quatenus in conspectu Domini ac Salvatoris nostri qui ยซcor contritum et humiliatumยป non spernit, et beato martyri Thomae humilis illius accepta sit poenitentia. In integrum hodie restituit dignitates et jura hujus ecclesiae quaecunque a retroactis temporibus, sive in hoc, sive in aliis ubique terrarum regnis Ecclesia catholica liberius cognoscitur habuisse. Sed et de propria ratione triginta librarum reditus offert in munus martyri, quatenus vobis intercedentibus immemor injuriarum propitius fiat. Omnem insuper malevolentiam ex corde remittit omnibus, qui ipsum in causa venerabilis archiepiscopi offendisse viderentur [Col. 0053B] et universos qui de ipsius advocatione erant, sive clericos, sive propinquos, sive servientes, quos aliquando supra quam debuit, contristavit in aliquo, in priorem hodie gratiam recipit et dilectionem.ยป Talia prosequente episcopo, ut cessavit loqui, rex universa benigne concessit, et rata fore in posterum protestatus est. Post haec autem exteriori exutus veste scapulis et capite inclinato in unam fenestrarum tumuli humili prorsus devotione, adeo ut in luctum converteret universos, primo quinquies caesus a praelatis, postmodum a monachis LXXX et eo amplius, ter a singulis caesus, et sic solemniter absolutus est. His ita gestis, nuda humo residens, nudis nec lotis saltem post lutum pedibus, jejunus quoque [Col. 0053C] ut venerat, neque enim quidquam sibi poenitentiae dolor sinebat indulgere quietis, noctem totam orando transegit, demisso vultu ac totius gestu corporis satis insinuans, hoc illius opus, hanc esse mentis immutationem qui respicit terram et facit eam tremere Neque facile reperitur in aliqua historia Christiani temporis aut humilior isto principe in poenitentia, aut devotior aliquis exstitisse. Et ne cui in dubium veniat per beati martyris Thomae merita mutatam divinae sententiam severitatis, quam inspiravit, regis satisfactione placari, evidens hujus rei jam tunc monstrabatur indicium. Nam quo die rex Cantuariam venit super his quae in sanctum deliquerat satisfacturus, comes Flandrensis, qui cum immenso [Col. 0053D] exercitu oram maris obsederat ut in Angliam repentinus irrumperet, mutato repente consilio reversus est. In crastino nihilominus, sicut postea computatis diebus inventum est, comprehenso in acie Scotorum rege qui et ipse Northanhumbrales Anglos vastare aggressus est et praedari, omnes in brevi conticuere hostes, et pacem regni turbantes humiliati sunt. Et sicut in ultionem sanguinis innocenter effusi ira Dei in regem pariter et regnum regis interveniente reatu desaevit, sic rursus humiliato regi, martyre mediante venerabili, repropitiata divinitas et hostes subegit, et uberiorem pacis gratiam reformavit. Hinc nos tibi, martyr insignis, fructum labiorum, et laborem manuum immolamus, orentes et sicubi nostra lineas veritatis excessit oratio, [Col. 0054A] tua sancta intercessione et meritis indulgentiam consequamur et vitam. Amen.
Insimulatione quorumdam, quorum est discordias serere inter fratres, antequam prioratum Cantuariae suscepisset, dominus Benedictus offensam regis incurrit, adeoque in virum profecit perversorum malignitas apud regem, ut nisi beati Thomae reverentia, cujus se monachus tuitione specialiter advocabat regis impetus infregisset, supra quam regiam deceret majestatem furor regis in hominem desaeviret. Est nempe criminosae mentis, cum ipsa virtutes non appetat viros virtutis si non datur opere vel sermonibus insectari. Quae quidem invectio non regis animum odio habentis mala, sed eorum mordet malitiam quorum suggestione rex in Benedictum iracundiae [Col. 0054B] creditur concepisse calorem. Beatus igitur Thomas, cujus martyrium et miracula vir iste, de quo loquimur, eleganti stylo transmisit ad posteros, vice famulatus exhibiti purgatum infamia qua venerat in suspicionem, quasi secus incedens, quam se habeat professionis suae norma, hac arte reconciliavit regi. Cum enim adepto jam prioratu, compulsus a suis propter Ecclesiae negotia, diu regem secutus nequaquam sese auderet ingerere ob metum et minas regis, ostensa coelitus visione, qua tumebat adversus innoxium regis feritas delinitur. Nam vidit in somnis quasi per pontem incederet magnum valde et elevatum, cumque ad medium fluminis pervenisset quod rapido subtus volumine decurrebat, [Col. 0054C] soluto repente tabulatu cui pes regis innitebatur, ipse illico per medium lapsus foramen suspensus haerebat brachiis, mox totus in patentem inferius voraginem ruiturus, cui nullum prorsus solitudo loci suffragium spopondisset. Igitur post conatus plurimos cum jam viribus coepisset destitui nec humanae subventionis spes ulla resedit, memor quoniam Domini est salus mellifluum, Domini ac Salvatoris nomen crebrius inclamavit, matris quoque Mariae nomen ingeminans, et universos patronos invocans, cum nemo pereunti succurreret: ยซSubveni, inquit, martyr Christi, sancte Thoma, succurre, ne memineris injuriarum extremi temporis, quem in primordiis supra omnes homines adamavi.ยป Vix verba finivit et ecce Benedictus prior festinus [Col. 0054D] accurrens, sciscitanti cur vel unde veniret, haec regi respondit: ยซQuem invocasti in fide, sanctus archiepiscopus ut te eriptam misit me, et porrigens illi manum, ereptum de loco mortis et lacu miseriae statuit super pontem, et visio non comparuit.ยป Evigilans autem rex et horrore turbatus visionis insolitae reliquum noctis sine somno transegit, tantamque membris omnibus vexationem horrendus animi stupor infudit, ut vix circa medium diei prae nimio dolore de lecto surgeret. Igitur, ut prior adfuit, exponitur visio, nec minor prorsus Deo et pretioso martyri Thomae persolvitur actio gratiarum a rege, quam si vita illi de vero periculo redderetur. Testatus namque est quod pro nullo quamvis inaestimabili pondere pecuniarum in eumdem recideret visionis [Col. 0055A] horrorem. Et ne quis haec casu accidisse, et somnum non mirandum esse contendat, nos e regione tanto illud sublimius quanto subtilius est veneramur, tantoque magnificentius et majori fatemur attollendum praeconio, quanto per hoc non a morbo quolibet caro mox moritura sed victura in perpetuum ab odii lethalis abysso anima suscitatur. Rex siquidem, quem pridie quam haec videret, tum per ministros publicae functionis, tum per seipsum aperta verborum contumelia fuerat insecutus, hunc [Col. 0056A] correptus ab illo, qui respicit terram et facit eam tremere, in familiarem recipit gratiam, et pro quibuscunque postulavit prona mente largitus est; ut in hac mutatione dextrae Excelsi, ipse laudetur et adoretur, in cujus manu corda sunt regum, qui cum sit in sanctis suis mirabilis, ad laudem et gloriam nominis sui, cujus sit meriti martyr noster egregius, subtili admodum ac multiplici miraculorum indicio declaravit. Aliter alii hinc dixerunt sed sic fuit visio.
Vita II S. Thomae Cantuariensis
[Col. 0055B] PROLOGUS.
Quoniam apud omnium fidelium mentes pretiosissimi martyris Thomae, Cantuariensis archiepiscopi, passio veneranda singularem obtineat reverentiam et devotionem, multorum tamen movet animos, quod de ejus vita et actibus nusquam plena reperiatur historia, maxime cum lucerna ista non sub modio latuerit, sed in evidenti super Ecclesiae candelabrum posita, non tantum occidentalium partium angustias, verum etiam totius orbis latitudinem splendore suo irradiaverit. Pro ignorantia enim veritatis nonnullos de beato viro non solum diversa, sed etiam contraria sensisse cognovimus, quorum ignorantiae necessaria quidem sed tamen temeraria et nimis forte praesumptuosa diligentia consulendum [Col. 0055C] aestimavimus, ne et falsitas illis fiat in devotionis detrimentum et posteris in erroris seminarium.
Porro aliquid de beati viri vita et lactibus pretiosae que mortis ejus triumpho vir illustris, Joannes Salesberiensis, claro quidem et fideli sed admodum succincto edidit eloquio; in quo, etsi devotioni fidelium plurimum profuit, ad plenum tamen minime satisfecit, compendiario, ut ipse asserit, utens sermone, ne illa scilicet quae tunc temporis notissima et vulgata habebantur diffusius et expressius prosequens, non tam necessarius quam superfluus videretur. Sane si hoc eidem Joanni facere placuisset, nullus procul dubio utilius vel melius illo id efficere potuisset, cui et dicendi facultas erat incomparabilis, [Col. 0055D] et rerum gestarum certissima inerat notitia; quippe, qui ab ineunte aetate beato viro socialiter adhaeserat, et in persecutionibus comes individuus [Col. 0056B] exstiterat. De his et quibus post mortem Dominus sanctum suum mirificavit, eumque non tantum coelis sed et terris pretiosae mortis merito vivere declaravit, vir venerabilis Benedictus Cantuariensis ecclesiae prior copiosam texuit relationem unde evidenter agnoscitur quam sit pretiosa in conspectu Domini mors sancta ejus, quem tantis virtutum et miraculorum indiciis incessanter commendare non desinit.
Denique nos etiam qui beato viro tempore exsilii sui ministravimus, quique sacra manuum ejus impositione officium sacerdotale suscepimus, ea, quae de ipso minus dicta sunt, ne temporis vetustate penitus pereant a memoria, stylo quidem rudi et inculto, sed veritate plenissima adnotare curavimus, [Col. 0056C] nihil omnino inserentes, nisi quod vel ipsi vidimus et audivimus, vel certissima ac fidelissima eorum, qui interfuerunt, relatione cognovimus. Si cui tamen vilitas forte et abjectio dictaminis sorduerit, veritas tamen lacinioso tecta schemate non vilescat.
Thomas igitur civitate Londoniarum parentibus secundum civilem statum eminentissimis oriundus fuit. Patri nomen erat Gilbertus, mater vero ejus Mathildis vocabatur. Quae, quamvis ultra civilem conditionem generis excellentia claruisse visa sit, eam tamen multiplex morum honestas et religionis ac devotionis eleemosynarumque assiduitas multo magis venerabilem et commendabilem faciebant.
Haec quodam tempore cum concepto fetu gravida [Col. 0056D] se de nocte sopori dedisset, visum est ei quasi Tamesis fluvius, qui Londonias praeterfluit, totus in [Col. 0057A] ventrem suum per os influeret. Expergefacta plurimum de visione mirata est, nec otiosum reputabat quod praeter solitum ita sibi contigisset. Virum quemdam religiosum et litteratum super visione consultura adiit, qui licet somnia non curanda didicisset, nec muliebres visiones multi penderet, reverentiam tamen matronae sciscitantis attendens respondit, quod in Scriptura sacra aqua populos significaret, mirarique se quidnam sibi vellet quod aquas, hoc est populos, in ventrem influere vidisset, ignarus nimirum futurorum quae hodie in Ecclesia Cantuariensi palam est videre. Correpta igitur a viro illo et edocta ne deinceps somniis, quae multos errare fecerunt, crederet, reversa est ad propria.
Nec multo post elapso tempore, iterum visum est [Col. 0057B] ei quiescenti quasi Cantuariam orationis gratia advenisset: cumque ad ecclesiam quasi jam ingressura accederet, subito, ut ei videbatur, ita venter ejus intumuit, ut vix per majoris ecclesiae januas se ingredi posse putaret. Postquam tamen cum difficultate ingressa est, in tantam tamque diffusam magnitudinem venter illius, ut ei videbatur, intumuit et excrevit, ut totus ecclesiae spatia occuparet. Evigilans et recordans somnii vehementer obstupuit et expavit; non tamen ad conjectorem suum supra memoratum redire praesumpsit, verita ne ab eo curiositatis argueretur. Siluit igitur conservans ista in corde suo. Impleto autem tempore pariendi, peperit filium. Die festo beati Thomae apostoli puer [Col. 0057C] natus est, eodemque die post vesperas baptizatus Thomae nomen accepit. Exinde diligenter enutritur, habens nutricem quae maternis in puerili ministerio parceret laboribus, ut ipsa ejus mater interim orationibus et solitis pietatis operibus licentius insistere posset.
Quadam vero nocte cum mater de filio sollicita obdormiisset, visum est ei quasi puer nudus et absque operimento in cunabulis jaceret, unde, ut sibi videbatur, vehementer commota nutricem de negligentia et incuria vocibus asperioribus increpabat. Nutrix vero puerum et diligenter obvolutum et fascia curiose astrictum dicebat, quin imo et pallium holosericum rubrum, miri splendoris et operis, ei suppositum asserebat.
[Col. 0057D] Visum est matri quasi festina accurreret, cognitura utrum nutrix tam de puero quam de pallio vera testaretur. Cumque secundum verba nutricis invenisset, mirata est plurimum pulchritudinem et splendorem pallii, volensque venustatem mirifici operis certius et plenius considerare, coepit illud ex parte nutrice adjuvante velle explicare; sed brevitas ipsius camerae explicare penitus non sinebat. Egrediuntur in majorem domum, quae et ipsa sua brevitate hoc fieri non patiebatur. Inde in plateam exeunt, sed et ipsa nihilominus modica parte pallii explicata tota visa est occupari. Unde majori videndi desiderio anxie tandem extra civitatem in campum qui dicitur Smedhefell egrediuntur, ut vel saltem ibi in maxima campi patentis latitudine decorem [Col. 0058A] et magnitudinem pallii pro voto inspicere possent. Cumque modis omnibus in explicatione pallii laborarent, et ipse etiam campus sua brevitate eas jam concludere et coarctare videretur, audiunt vocem dicentem frustra eas et incassum niti, quum nec tota Anglia pallii illius magnitudinem comprehendere sufficeret. Haec non dicimus quasi per muliebres visiones viri magnificentiam velimus astruere; sed ne ea quae contigisse constat, saltem in hujusmodi supprimere videamur.
Sed nec divinae pietati indignum videtur, et piae et religiosae matri de filii futura magnificentia et gloria hoc modo innotescere, cum de hujusmodi multa in Scripturis contineantur exempla.
Cum autem puer ad annos dociles pervenisset, [Col. 0058B] litterarum studiis a matre traditur. Jam enim etiam in tali aetate prae caeteris coaevis suis quiddam splendoris et gratiae in ejus vultu et moribus eminebat. Verum quia non prius quod spirituale sed quod carnale est, qualiter primaevae aetatis tempora transegerit, procuramus, nihil more laudantis vel aliquem commendare satagentis apponentes, sed simplicem veritatem simplici et fideli sermone breviter adnotantes. Crescente itaque corpore roboris augebatur simul et intelligentia mentis, tantaque ei inerat ingenii et memoriae vivacitas, ut et facile audita caperet, et quae semel didicisset, sine difficultate quando et quoties volebat, recoleret. In sententiis quoque difficillimis elucidandis et in quaestionum perplexarum enodationibus multos viros graves et doctos [Col. 0058C] acumine felicis ingenii praecedere videbatur. Sed et ipsorum corporalium sensuum mira ei inerat perspi cacitas et subtilitas, quod nos quoque in majori ejus aetate multoties probavimus, ita ut vix aliquid in ejus praesentia licet longiuscule et submisse dici posset, quod non audiret, si aurem apponere voluisset. Similiter etiam nihil quod odoratum irritare poterat, quod non statim quamvis remotum vel fetidum nares ejus offenderet vel odoratum demulceret: et unde ista nisi de gratia, quae etsi necdum spiritualiter, corporaliter tamen in eo ista usque ad multorum admirationem operabatur?
Hospitabatur in domo patris sui miles quidam nomine Richerius de Aquila, vir quidem secundum [Col. 0058D] saeculum nobilis et honorabilis, canum tamen et avium exercitationi fere semper intentus. Hunc Thomas adhuc puer, cum per dimidium annum a scholis vacaret, ad talia negotia procedentem libenter frequenterque sequebatur, plurimumque talibus occupationibus delectabatur, indeque hujusmodi traxisse creditur consuetudinem, cui etiam in majori postea aetate, quoties vacabat, operam impendebat. Contigit autem ut memoratus miles quadam die ad simile negotium more solito exiret, et Thomas eum equo sedens sequeretur, eratque iis transitus per quemdam fluvium rapidissimum in quo erat pons parvus et arctus, qui tantum pedestres transmittere posset. Erat quoque non longe inferius molendinum, ad quod iste fluvius, ripis hinc inde [Col. 0059A] congestis ne efflueret, magno cum impetu praeceps vergebat. Miles autem compendii causa periculum contemnens transivit pontem prior: quem Thomas tutus et capuciatus, quippe qui nihil infortunii suspicabatur, e vestigio subsequitur. Et ecce, cum ad pontis medium venisset, subito pes equo labitur et puer cum ipso equo in medium fluminis prolabitur. Excipitur igitur ab aquis et violento undarum impetu ab equo disjunctus ad inferiora rapitur, jamque molendino, tam a rota conterendus, quam ab aquis suffocandus, approximabat. Dum haec agerentur, et Thomas in confinio mortis constitutus videretur, homo, qui molendinum curabat, nihil penitus de his quae agebantur sciens, aquam subito a rota exclusit. Miles autem et qui eum comitabatur, [Col. 0059B] magnis et miserandis clamoribus puerum secus ripam sequebantur, quorum vocibus molendino jam quieto et a strepitu cessante auditis: homo praefatus tandem de molendino admirans quid vellet egreditur, et Thomam in mediis fluctibus conspicatus, injecta celeriter manu semivivum eum et vix palpitantem ad terram extraxit. Nullus hoc casu contigisse crediderit, et non potius divinam providentiam tam subitam et inopinatam subventionem periclitanti puero et futuro Ecclesiae suae antistiti misericorditer procurasse.
Mater vero ejus, cognito quod acciderat, non tam de periculo doluit, quam de mirabili et inopinata ejus liberatione gavisa est; exinde de futuris spem [Col. 0059C] colligens, quod non frustra eum divina miseratio tali modo a morte eripuerit.
Consueverat autem ipsa ejus mater venerabilis certis temporibus filium suum ponderare, appositis ei panibus et carnibus et vestimentis, nummis etiam et aliis speciebus quae usibus essent pauperum necessaria, et ea omnia egenis distribuere, per haec eum divinae pietati et beatae semper virgini Mariae protectione attentius satagens commendare. Nam et ipsa, inter opera pietatis quae et diligenter et indesinenter exercebat, praecipuam devotionem circa beatae Virginis memoriam semper habebat, docebatque sollicite filium suum, sicut ipse referre solebat, timorem Domini, et ut beatam semper virginem Mariam speciali devotione amplecti et venerari satageret, [Col. 0059D] eamque tanquam vitae et actuum suorum gubernatricem atque patronam incessanter invocaret, eique post Christum spem suam committeret. Cum autem Thomas annum aetatis vicesimum primum implevisset, mater, quae sola, ut erudiretur, instabat, defuncta est, et exinde circa studia Thomas se remissius coepit habere.
Paternam igitur domum quasi vacuam et desolatam sublata matre fastidiens, ad quemdam Lundrensem cognatum suum, qui non solum inter concives, verum etiam apud curiales grandis erat nominis et honoris, se contulit, apud quem ferme per triennium consistens plurima bonae indolis experimenta his qui tunc eum nosse poterant praestitit.
Luxuriam namque, scurrilitatem, et avaritiam [Col. 0060A] tanto studio et exsecratione detestatur, ut illis, quibus talia placent, omnino se odibilem et ingratum fecisset, nisi superexcellens ejus mansuetudo et liberalitas etiam ipsis, quibus in hac parte displicebat, eum amore dignum praestitisset. Nihil enim ex his quae habere poterat curans aut reservans, universa in usus et voluntates sodalium suorum liberali munificentia dispertiebat, jam talibus praeludiis informante eum gratia ad illum, qui postmodum in eo claruit, mundanarum rerum contemptum et erga pauperes miserationem.
Interdum autem cum inter sodales confabulationis fieret occasio, verba habebat communia et quasi amatoria, ne ab hujusmodi quoque hominum genere omnino extorris et inhumanus haberetur. cum tamen [Col. 0060B] in castitatis puritate esset admirandus. Faciebat hoc ex industria, qua plurimum callebat, frontem juxta sapientis consilium praetendens aliis non dissimilem, cum intus essent vere omnia dissimilia.
Eo tempore vir reverendissimus Theobaldus de Beccensi monasterio assumptus, Ecclesiae Cantuariensi et merito et dignitate praesidebat: vir quidem per omnia laudabilis et magnificus, et tam in saecularibus quam ecclesiasticis negotiis experientissimus. Hujus quidam officialis, cum commissorum sibi causa agendorum Londonias frequentare et in domo patris Thomae hospitalitatis gratia ex longo tempore divertere consuevisset, Thomamque ab infantia plenius cognovisset, videns eum jam juvenem elegantem et [Col. 0060C] tam litteris instructum quam prudentia et moribus ornatum, coepit ei suadere ut una secum ad domini sui Cantuariensis curiam proficisceretur. Sed Thomas reputans se non tam officiosum quam praesumptorem habendum si se non vocatus ingereret, iterum distulit; donec supradicti viri suasione plenius certificatus, tandem cum competenti et honesto apparatu, ipso comitante, pontificis se reverendis aspectibus praesentavit. Quem vir altioris prudentiae intuitus, et ex occursu faciei sensatum intelligens, gratanter et honorifice suscepit: secumque manere praecepit. Exinde Thomas in curia familiariter conversatus, brevi tempore in tanta a pontifice habitus est gratia, ut nullum illi familiariorem, nullum, ut putabat, [Col. 0060D] haberet chariorem. Siquidem vir sapiens, mansuetudinis illius et prudentiae sinceritate celeriter cognita, eum consiliis suis indesinenter adhibebat: et negotia ei sua frequenter committebat: experiensque illum et in consiliis prudentem et in negotiis strenuum ac fidelem, arctiori sibi eum dilectionis et familiaritatis vinculo conjungere satagebat, verumtamen non absque invidia.
Erat namque quidam tam pontificali familiaritate quam ecclesiastica dignitate sublimis, nomine Rogerius de Ponte, episcopi Cantuariensis archidiaconus, qui non aequanimiter Thomae tantam in curia gratiam sustinebat. Hic non solum apud se intestina invidiae peste tabescebat: verum aliquoties palam in contumelias et improperia erumpebat, ita ut Thomam [Col. 0061A] clericum Baillehache plerumque vocitaret: sic enim cognominabatur vir ille, cum quo ad curiam venerat. Nec fuit momentaneus et transitorius hujus livor invidentiae, sicut postmodum rei probavit eventus. Thomas tamen nihilominus in solita se continens mansuetudine, gratia proficiebat apud Deum et homines. Interim autem, quantum licuit, juri civili et sacris canonibus studium adhibuit; ut per haec in causis perorandis seu decidendis instructior haberetur, et ecclesiasticarum rerum notitiam plenius consequeretur. Exstitit causa, qua Cantuariensis antistes Theobaldus Romanam Ecclesiam visitare disponeret, profectusque est, ut dignum erat, cum honesto et copioso comitatu, assumpto etiam secum Thoma, de cujus prudentia et fidelitate praecipue [Col. 0061B] confidebat. Nec immerito, nam in ipso itinere et negotio suo eum sibi in multis necessarium expertus est. Reversus autem prospere, et de Thomae praestantia certior factus, majori eum dignum reputans, primo illi ecclesiam de Otforda contulit. Postea vero aliquoties ecclesiasticorum negotiorum causa eum Romam direxit; in omnibus ejus industriam merito collaudandam experiens. Ea tempestate Willelmus Eboracensis archiepiscopus vitae termino et pontificali officio feliciter expleto, beato fine quievit.
Eboracensi itaque sede vacante, Theobaldus Cantuariensis antistes et totius Angliae primas, modis omnibus sategit, qualiter archidiaconum suum Rogerium [Col. 0061C] de quo paulo ante meminimus eidem sedi praeficeret, quatenus per hoc et dignitati Ecclesiae Cantuariensis et honori suo et in clerico suo prospiceret, et Thomae ad majora viam aperiret. Nec frustratus est a proposito suo: nam memorato Rogerio cum conniventia regis in Eboracensi sede substituto et consecrato, absque mora archidiaconatum Cantuariensis ecclesiae et praeposituram Beverleiae, quae Rogerius obtinuerat, cum aliis ecclesiis pluribus Thomae assignavit.
Thomas igitur, his adeptis, non jam privato morum genere contentus, ad majora atque clariora evidentioraque virtutum argumenta se sustulit: redditus suos in usus et necessitates indigentium misericorditer abundeque dispertiens, et reliqua quaeque, [Col. 0061D] nam et illud pro tempore omittere non oportebat, in quoslibet mira libertate et honorificentia profundens. Archiepiscopus vero cernens circa Thomam suum minime errasse judicium, imo spe majora provenisse, plurimum ejus magnificentia delectabatur. Ipse vero Thomas cum in omnibus et ab omnibus magnificus haberetur, nullam tamen inde concipiens insolentiam, solito majori humilitate et reverentia pontifici suo in omnibus obtemperabat.
Eo tempore, anno scilicet ab incarnatione Domini millesimo centesimo quinquagesimo quarto, Henrico Gaufridi Andegavensis comitis et Mathildis imperatricis filio in avitum regnum succedente, varii per Angliam tumultus et novarum rerum studia oriebantur: [Col. 0062A] eratque in Ecclesia regni illius non modica trepidatio: tum propter suspectam regis aetatem, tum propter collateralium ejus circa ecclesiasticae libertatis jura notam malignitatem. Nec frustra, sicut rei exitus indicavit. Cantuariensis autem antistes tam de praesenti sollicitus quam de futuro timidus, aliquod remedium malis, quae imminere timebantur, opponere cogitabat: visumque est ei, si Thomam regis posset inserere consiliis, maximam exinde quietem et pacem Anglicanae Ecclesiae posse provenire. Sciebat enim eum magnanimum et prudentem: qui et zelum Dei haberet cum scientia, et ecclesiasticam libertatem totis affectibus aemularetur. Ascitis igitur ad se Cantuariensis antistes Philippo Baiocensi et Arnulfo Lexoviensi episcopis, quorum consiliis [Col. 0062B] rex in primordiis suis innitebatur, coepit de Thomae prudentia, strenuitate, et fidelitate, atque morum laudabili et admirabili mansuetudine inferre sermonem, memoratisque episcopis secundum voluntatem et suasionem archiepiscopi annuentibus, Thomas regiam ingressus curiam cancellarii nomen officiumque suscepit. Exinde qualiter geminum virum gesserit, ecclesiasticum scilicet et curialem, non est facile explicare. In primordiis tamen suis tantos aemulatorum assultus pertulit, tantaque delatorum lacessitus est protervia, ut sicut ipse pontifici suo et aliis amicis suis familiari conquestione fateri solitus erat, a curia recedere disponeret, si absque opprobrio et infamiae nota id fieri posset. Verum [Col. 0062C] rex fide illius et industria citius cogni a, tanta eum dilectione charissimum habuit, ut neminem aliquando aeque dilexisse putetur. Omnibus itaque ei creditis, rex juvenilibus exercitiis operam dabat, Thomas vero vices ejus et negotia strenue et potestative exsequens, nunc princeps militiae loricatus exercitum praeibat, nunc vacans ab expeditionibus jura populis dictabat. Solo namque nomine a rege differens regnum universum pro voluntate disponebat: principibus et magistratibus ad ejus nutum subjectis: certissimeque scientibus hoc solummodo regi gratum fore quod Thomas expedire judicasset. Et licet rex jam animo concepisset, quod postmodum opere declaravit, interim tamen Thomae praesidio tutus et quietus manebat Ecclesiae status: ipso in omnibus [Col. 0062D] pravam regis voluntatem et collateralium ejus clandestinas machinationes caute et quasi ex occulto. ne suspicioni pateret, frustrante. Neque enim facile erat eo tempore aliquid fieri, quod Thomae sententia non approbasset. Ad ampliorem quoque dilectionis commendationem tradidit ei rex filium suum primogenitum Henricum, injungens ei ut hominia et fidelitates regni Anglorum ei fieri faceret: sciens procul dubio tantum negotium per nullum melius quam per illum effectui mancipandum: sicut et factum est. Nam rege in Normanniae partibus commorante, Thomas, convocatis comitibus et omnibus majoribus regni, regis mandatum, nullo contradicente vel resistente, effectui mancipavit, mirantibus quamplurimis quoniam id non facile absque tumultu nec [Col. 0063A] ipso rege praesente posse fieri putabatur. Quamvis igitur in saecularibus negotiis esset occupatissimus, non tamen ea quae Dei sunt obliviscebatur vel negligebat. Nam circa pauperes ita pietatis et misericordiae visceribus affluebat, ut in hac parte eum homines saeculares superstitiosum potius quam religiosum reputarent. Introducebatur ad mensam ejus quotidie pauperum magna multitudo: quibus tanta victualium apponebatur copia, quae etiam divitibus sufficere posset. Quocunque vero transiret, nunquam manus ejus vacabat a munere, dummodo esset qui peteret: omni namque occurrenti et eleemosynam postulanti manum misericorditer porrigebat. Patebat ad eum incunctanter accessus miseris et oppressis: et causa viduae ingrediebatur ad eum, faciebatque studiose [Col. 0063B] judicium inopis et vindictam pauperum. Sequebatur autem eum tanta militum et diversi generis hominum multitudo, ut in comparatione multitudinis aliquoties domus regia pene quasi vacua maneret, et rex ipse quasi vacuus degere videretur. Sed quanquam favori populari supra modum deditus videretur, fervebat tamen in eo fidei pietas et zelus ecclesiasticae libertatis, castitatisque puritatem, quam ab ineunte aetate conceperat, vigilanti semper studio conservabat: sciens procul dubio quia, etsi omnia ei pro tempore et potestate licerent, non tamen omnia expedirent. Et licet ei mundus et quidquid mortalis vitae lenocinia continent in omnibus applaudere videretur, nihil tamen eum aliquando fecisse [Col. 0063C] constat, quod castitatem ejus in aliquo laederet vel minueret. Cognovimus certe ab his qui ei per viginti et eo amplius annos in ministerio familiariter astiterunt, quod nihil hujusmodi aliquando comperissent in eo; quin potius medicis suadentibus ut in hac parte naturae suae condescenderet, asserentibus quod hoc et aetati ejus et complexioni congrueret, plurimumque ei ad conservationem sanitatis conferret, respondere solitum, istiusmodi medicinam sibi penitus esse contrariam, quae tam corpus quam animam potius foedaret quam juvaret.
Per idem tempus defuncto Cantuariensi archipraesule Theobaldo, rex ei Thomam successorem dare disposuit: credens eum tanto honore dignissimum et ad suam utilitatem atque voluntatem in omnibus [Col. 0063D] paratissimum. Thomas namque ex industria circa personas et res ecclesiasticas quasi severissimum se exhibebat; ut tali occasione omnem a se suspicionis notam excuteret, et regis voluntati, quam intime noverat, melius sub hac palliatione conveniret. Credens itaque rex propositum suum adversus Ecclesiam per eum potissimum posse impleri, quippe quem sibi in omnibus fidelissimum et ad voluntates suas pronissimum expertus fuerat, irrevocabiliter disposuit ut Ecclesiae Cantuariensi praeficeretur antistes.
Missis igitur duobus episcopis et cum iis magnate quodam fidelissimo sibi, Richardo scilicet de Luci, dedit iis in mandatis ut Cantuariensem conventum super electione pontificis convenirent. Qui venientes [Col. 0064A] Cantuariam, capitulumque ingressi, regis primum benignitatem et devotionem multiplicibus verbis ex tulerunt; deinde Richardo de Luci, ut mandata regis iis proponeret, injunxerunt. Tunc Richardus, ยซQuoniam, inquit, sic placet dominis nostris episcopis, ut nos vobis regis voluntatem intimemus, noveritis certissime quod dominus noster rex, sicut ab ipsis melius audistis, studiosissimus est circa ea quae Dei sunt, et circa sanctam Ecclesiam maximam et praecipuam gerit devotionem: praecipue autem circa Ecclesiam praesentem Cantuariensem, quam specialem in Domino matrem suam filiali dilectione humiliter et fideliter recognoscit. Quapropter, ne ex diutina pastoris absentia in aliquo forte turbetur vel gravetur, sciatis ab ipso liberam vobis electionis [Col. 0064B] datam licentiam; ita tamen ut personam tanto oneri et honori congruam eligatis. Non enim vos latet quod dominus noster rex in tali negotio nihil attendere consuevit, nisi quae Deo credit esse placita et sanctae Ecclesiae utilia. Vobis itaque de caetero incumbit et omnino expedit, ut talem eligatis, cujus patrocinio secundum Deum et secundum homines gaudeatis. Si enim rex et archiepiscopus grato dilectionis vinculo sibi invicem cohaeserint, seseque mutuo amicabiliter confoverint, non est dubium quin interim felicia sint tempora, quin status Ecclesiae jucundus et quietus perseveret. Sin autem, quod absit! res in contrarium cesserit, quot exinde sequantur discrimina, quae perturbationes, qui labores [Col. 0064C] et tumultus, quot denique damna rerum et pericula animarum, vestram non puto latere sanctitatem!ยป Cumque Richardus finem dicendi fecisset, et ipsi episcopi ejus orationem laude dignam approbassent, prior Cantuariensis primum Deo gratias, deinde regi grates immensas pro sua erga se benevolentia et sollicitudine cum debita reverentia retulit: sicque ad nutum episcoporum nominatis et ad se vocatis quibusdam monachis natu et prudentia majoribus egressus est foras. Cumque consedissent et de verbo quod audierant tractare coepissent, visum est iis nihil circumdici vel statui posse sine episcoporum et ipsius consilio Richardi, qui utique regis voluntatem optime noverant: ex qua totam electionis summam pendere oportebat. Vocaverunt itaque [Col. 0064D] regios legatos, Bartholomaeum videlicet Exoniensem episcopum, et Hilarium Cicestrensem, et Richardum. Qui cum venissent, et cum iis multum denique super proposito negotio contulissent, tandem omnes unanimiter, tam monachi quam episcopi, una voce eademque sententia cancellarium in pastorem et episcopum animarum suarum elegerunt. Monachi vero aliquandiu haesitaverant in electione, non quia Thomam virum esse virtutis ignorarent, sed quia religionis habitum non praeferebat, cum usque ad illa tempora fere semper Ecclesia Cantuariensis viros vita et habitu religiosos habuerit pontifices. Sanctus namque Augustinus, beati et apostolici papae Gregorii monachus, qui genti Anglorum fidem Christi praedicavit, Cantuariensem et alias plures in partibus [Col. 0065A] illis ecclesias sub regulari et monastica disciplina ordinavit et instituit, quoniam consuetudines maxime in electione pontificis Cantuariensis ecclesia prae caeteris diligentius hactenus observaverat. Verumtamen solum illud quod in electi sui moribus horrebant, caeterarum virtutum et gratiarum, quae in eo clarius eminebant, consideratione compensantes, corde bono et animo volente eum unanimes elegerunt. Episcopi itaque, quos ad hoc rex destinaverat, diem apud Londonias priori et monachis Cantuariae assignaverunt, quo ea quae de electionis celebritate restabant, publice coram omnibus episcopis et abbatibus regni totius in praesentia regis junioris consummarentur. Jam enim ei rex pater suus regnum disposuerat, et sicut superius dictum [Col. 0065B] est, hominia et fidelitates regni per manum cancellarii sui ei fieri fecerat. Scripserat etiam ei rex de electione Cantuariensis ecclesiae, significans quia, quidquid in ejus praesentia factum fuisset, ipse quoque concederet et confirmaret, ac per omne tempus ratum haberet.
Memorati igitur episcopi ex mandato regis universos episcopos et abbates regni; sed et conventualium ecclesiarum priores, necnon et comites atque proceres, omnesque regis officiales, ad praefixam diem Londonias convocaverunt. Cumque die statuto simul omnes convenissent: prior Cantuariensis formam electionis apud Cantuarium ex voluntate et mandato regis, praesentibus episcopis, quos ad hoc ipsum rex direxerat, celebratam, in praesentia et [Col. 0065C] audientia omnium episcoporum cum reverentia propalavit: seque sancto inspirante Spiritu, Thomam regni cancellarium in archiepiscopum concorditer et canonice elegisse. Episcopis quoque, qui apud Cantuariam missi a rege electioni interfuerant, tam electionis formam quam electi personam multipliciter commendantibus, assentiunt universi, et Deum tam votis quam vocibus consona gratulatione benedicunt.
Solus tamen inventus est Gilbertus Foliot, episcopus Londoniensis qui obloqueretur et submurmuraret; qui tamen videns unanimem omnium assensum suamque singularem malitiam nihil posse obtinere, et ipse pariter assensit. Eratque vir ille grandaevus [Col. 0065D] et multum litteratus, habituque monachus; qui, ut ferebat opinio, ad archiepiscopatum ex diu aspiraverat. Accedunt igitur omnes simul episcopi ad regis junioris praesentiam, assensum illius, favorem et gratiam in sua electione postulantes: quibus ipse cum multa exsultatione applausit, favit et assensit. Magistratus quoque officiales regni, nam et ad ipsos rex pater super electione scripserat: ยซCum devotione et immenso gaudio electionem acceptaverunt et laudaverunt.ยป Henricus autem Wintoniensis episcopus non minus genere quam prudentia et religione clarus, ad regem puerum sic locutus est: ยซDominus, ait, cancellarius electus noster multo jam tempore in domo regis patris vestri et in omni regno summum obtinuit locum, habituque in dispositione [Col. 0066A] sua regnum, nec aliquid in tempore suo in regno actitatum est, nisi ad suum arbitrium; unde eum liberum et absolutum ab omni nexu et ministerio curiali, ab omni etiam querela et calumnia, omnique penitus occasione, Ecclesiae Dei et nobis tradi postulamus, quatenus ab hac hora et deinceps emancipatus et expeditus quae Dei sunt libere exsequatur. Cognovimus enim regem patrem vestrum vices suas in hoc negotio vobis delegasse, gratumque et ratum habiturum, quidquid a vobis inde fuerit constitutum. Gratam habuit rex hujuscemodi petitionem, Thomamque gratanter, secundum postulationem Wintoniensis episcopi, liberum et absolutum ab omnibus ecclesiastico ministerio contradidit. Ipse vero Thomas a principio, ex quo sermonem [Col. 0066B] de sua promotione egressum comperit, modis quibus potuit, obviavit, ne res ad effectum veniret: sciens indubitanter duobus dominis concorditer non posse servire, quorum voluntates longe ab invicem discreparent: et quisquis Cantuariensis episcopus fieret, cito Deum aut regem infensum esse habiturum. Verumtamen, Deo aliter disponente, et Henrico Pisano praesbyterum cardinali et apostolicae sedis legato, monacho vero ordinis Cisterciensis procurante et modis omnibus instante, eumque ad susceptionem regiminis cohortante et animante; tandem ejus electio qualem breviter memoravimus exitum habuit.
Episcopi igitur condicto inter se consecrationis die apud Cantuariam convenerunt: simulque cum [Col. 0066C] eis abbatum et religiosorum et clericorum nobiliumque terrae illius multitudo infinita: tanti pontificis consecrationi et missarum atque benedictionum primitiis cupiens interesse. Ipse quoque Thomas cum maximo virorum religiosorum et aliarum venerabilium personarum comitatu ad diem occurrit, processeruntque venienti obviam cum gaudio et honore multo episcopi cum monachis et clero, populique multitudine innumerabili: tantaque fuit occurrentium devotio et exsultatio ut verbis nequeat explicari. Cumque vox laetitiae et exsultationis undique personaret, Thomas tamen ad ista animum non apposuit: sed cum magna humilitate et contritione lacrymis ubertim fluentibus pedes accessit, plus cogitans [Col. 0066D] de onere sibi imposito quam de honore impenso. Ordinatus est itaque et consecratus pontifex, imponente ei manum viro venerabili Henrico Wintoniensi episcopo. Is quippe inter coepiscopos tam religione quam genere eminebat; erat enim monachus et frater Stephani Blesensis qui regnum Anglorum post Henricum regem seniorem ferme per viginti annos obtinuerat. Willelmo namque Notho successit filius ejus, cognomento Rufus, qui sanctum et illustrem virum Anselmum Cantuariensem archiepiscopum de regno suo expulit; cui Willelmo Rufo, in venatione occupato, et a quodam milite sibi charissimo non tam casu quam divina, ut creditur, voluntate sagitta perempto, successit Henricus frater ejus, qui fuit pater Matildis imperatricis; [Col. 0067A] huic autem Henrico magnifico et potentissimo regi successit praefatus Stephanus Blesensis, frater Wintoniensis episcopi et illustrissimi comitis Theobaldi senioris. Stephano vero adhuc superstite et regnante, supervenit Henricus Matildis imperatricis filius, accepitque regnum. Cujus regni anno octavo Thomas est consecratus Cantuariae antistes.
Consecratus autem studium et diligentiam propensiorem exhibere curavit, qualiter vita et moribus tanto gradui conveniret: moxque, divina cooperante gratia, mutatus in virum alterum, veterem hominem cum actibus suis exuit, novumque induit in justitia et sanctitate, celans tamen iterum hominibus propositum suum soliti habitus honestate; cilicio namque ad carnem indutus, lectioni et orationi indesinenter [Col. 0067B] instabat: eripiens et subtrahens se quantum poterat negotiis saecularibus, ut spiritualibus studiis liberius et efficacius vacare posset. Quoties tamen causis aliquibus eum interesse officii necessitas deposcebat, miram exhibebat in audiendo patientiam, in inquirendo seu discutiendo diligentiam, in judicando quoque justitiam. Tam munerum quam personarum acceptione prorsus postposita corripiebat cum magna libertate delinquentes, durius autem semper divites et potentes: paratum ad ulciscendum se omnem inobedientiam, non solum verbi sed et operis attestatione, quoties expediebat comprobans, opera autem misericordiae et pietatis, quae dum adhuc esset cancellarius diligenter exercuerat, multipliciter auxit et cumulavit: decimis [Col. 0067C] omnibus, quaecunque eum aliqua ratione alicubi contingebant, usibus pauperum deputatis. Viduis et orphanis atque infirmantibus lectoque decumbentibus egenis multa beneficia conferebat, eorumque quamplurimis quotidiana victus et vestitus stipendia perpetuo deputaverat. Praedecessor ejus piae memoriae Theobaldus predecessorum suorum eleemosynas pietatis studio duplicaverat; Thomas vero liberali aemulatione etiam duplum illius studuit duplicare. Introducebatur ad mensam ejus quotidie pauperum magnus numerus; et praeter illos qui ad mensam ingrediebantur alios tredecim pauperes omni die circa vesperam faciebat secretius introduci, singulisque eorum post pedum ablutionem et [Col. 0067D] deosculationem, post copiosam refectionem, quatuor argenteos largiebatur. Quod si quando forte propter majorem aliquam occupationem manibus propriis perficere impediebatur, per servientes suos impleri faciebat. Inferebatur ad mensam ejus quotidie ferculorum et potionum varia copia, ut per hoc et patriis moribus congrueret, et de reliquiis abundanter solaretur egenos. Varia etiam auri et argenti supellex mensam ejus et onerabat et honestabat; non quidem ad divitiarum ostentationem, sed pro more gentis et patriae consuetudine. Ipse vero quantum ad se nihil nisi usum necessarium in hujusmodi reputabat: sic utens vasis aureis et argenteis quomodo fictilibus. Vestis adhuc ei erat in exterioribus ut prius, splendida scilicet, pretiosa [Col. 0068A] et honesta. Unde monachi Cantuarienses qui in caeteris quidem omnibus de felicitate vitae et actuum illius in Domino gaudebant et gloriabantur, de hoc solo scandalizari et submurmurare videbantur: unus autem ex ipsis habens familiaritatem cum illo, secreta eum allocutione super hoc reverenter convenit: referens ei visionem quam cuidam monacho religioso et servo Dominus super hac re demonstrare dignatus fuerat. ยซApparuit, inquit, Dominus cuidam religioso et sancto viro, dicens ad eum: Vade, dic arhiepiscopo ut absque dilatione vestes mutet, nam quandiu id facere distulerit, me sibi placatum habere non poterit.ยป Haec audiens archiepiscopus motus est in lacrymas; propositum tamen suum ista sibi referenti monacho minime [Col. 0068B] revelavit. Parvo itaque interjecto tempore vestes pretiosas et coloratas cum pellibus variis et peregrinis penitus a se abjiciens, super cilicium quo ad carnem induebatur, pellicias agninas bysso tantum munda coopertas induit; indesinenter satagens qualiter in conscientia apud Deum, et non in hominum aestimatione, religionis sibi meritum collocaret, et in exterioribus ecclesiastico ministerio conveniret. Amiciebatur quoque pallio pullo, id est nigro, parvi pretii solo tenus defluente. Quod agninis pellibus muniebatur. Vita igitur et veste religionisque et sanctitatis exemplo factus forma gregis ex animo, totum se ministerio, cui Deo vocante addictus erat, impendere firmiter apud se statuit. [Col. 0068C] Quid autem venerandus antistes ageret et quomodo se haberet, regem latere non potuit: praesertim aemulis ejus, nam et ipsi non deerant, vitam illius curiosius explorantibus, et regi cuncta quamquam aliter renuntiantibus. Singularem namque eum et superstitiosum potius quam religiosum dicebant, tegisque animum subdolis et malignis delationibus vehementer sollicitabant. Rex autem callide dissimulabat: nolens eum inimicum lucrari gratis quem necdum in aliquo sibi contrarium expertus fuerat. Quoties vero occasio se offerebat, cum multa eum reverentia et honore excipiebat, multisque obsequiis et blanditiis demulcebat. Sciebat namque viri magnanimitatem et prudentiam, nolebatque ei propter clandestinas delatorum suggestiones [Col. 0068D] praepropere adversari.
Contigit eo tempore in quodam celebri conventu ut Thomas ad clerum et populum, rege praesente, sermonem faceret: fuitque ei sermo de regno Dei Christi quod est ecclesia et de regno temporali: deque coronis eorumdem regnorum sacerdotali videlicet et regali: simul etiam de gladio spirituali et materiali. Cumque sub hac occasione de potestate ecclesiastica et saeculari multa mirabiliter disseruisset, erat enim facundissimus, rex ejus verba per singula notabat, intelligensque quod dignitatem ecclesiasticam cuilibet excellentiae seculari longe immensum praeferret, non aequo animo accepit. Sensit namque ex verbis illius quantum ab opinione sua archiepiscopus abesset: [Col. 0069A] cum ecclesiam nihil prorsus habere vel posse, nisi quantum ipse ei indulgeret, persuasum haberet. Exhinc jam quae in corde regis latuerant qualiter in apertum prodierint, qualiter etiam venerandus antistes pro domo Domini se murum opposuerit: quantave constantia regio furori se pro tuendo ecclesiasticae libertatis jure objecerit consequenter dicendum est. Tyranni namque, qui regnum obtinuerant, jura ecclesiastica annihilavorant penitus: quorum adhaerens vestigiis rex iste Henricus totius ecclesiasticae dispositionis et ordinationis summam sibi usurpaverat, nam et episcopatus et abbatias quibus volebat conferebat, jamque ipso praecipiente et constituente, sicut populus sic sacerdotes et clerici indifferenter ad saecularia [Col. 0069B] judicia trahebantur.
Prima igitur occasio, qua archiepiscopi propositum et constantia regi innotuit, talis fuit. Erat consuetudo in partibus illis ut rex ad abundantiorem cautelam et custodiam regni sui, per singulos comitatus regni, vicecomitem unum de fidelibus suis constitueret, consueverantque comites et barones eidem vicecomiti, regio videlicet ministro, duos solidos de singulis dimensionibus terrae suae quas patrio nomine hidas vocant, annuatim ab hominibus suis facere dari; quatenus tali servitio et beneficio eos a gravaminibus et calumniis hominum suorum cohiberent: videns autem rex quod duo illi solidi de singulis hidis si in unum conferentur [Col. 0069C] immensum efficere possunt cumulum, sunt namque plura hidarum millia, voluit eos suis usibus et reditibus applicare. Quapropter convocatis apud Wodestocke episcopis et proceribus regni, coepit rex de praefata pecunia suis reditibus connumeranda verbum in medium proferre. Cumque ad hunc sermonem universi obmutuissent, solus archiepiscopus cum magna libertate satis modeste respondit: ยซDomine, inquiens, non decet excellentiam tuam alienum beneficium ad tuos usus, retorquere, praesertim cum duo illi solidi, non necessitate nec debito, sed gratia potius tuis ministris conferantur. Nam si vicecomites vestri pacifice et modeste se ad homines nostros habuerint, libenter quidem dabimus: sin autem, non dabimus, nec cogi jure poterimus.ยป [Col. 0069D] Ad haec rex cum furore: ยซPer oculos, ait, Dei, protinus irrotulabuntur; tali verbo usus propter rotulos illos, in quibus regii reditus annotati continentur, sed tu ipse bene super haec meae voluntati assentire deberes.ยป Tunc archiepiscopus: ยซPer oculos, inquit, per quos jurasti, nunquam de terra mea me vivente dabuntur.ยป Sentiens igitur rex archiepiscopum sibi palam adversari, aegre nimis accepit.
Nec multo post tempore facta est iterum inter eos contentio vehemens, pro quodam canonico nomine Philippo de Broc, qui super interfectione cujusdam militis, a quibusdam fuerat impetitus. Is enim cum coram episcopo suo super objecto sibi homicidio sufficienter respondisset, et deficientibus in causa [Col. 0070A] adversariis, ipse ad innocentiam suam certius comprobandam se sacramento purgasset, iterum eum in causam revocare nitebatur quidam Simon, filius Petri, quem rex in partibus Pedefordiae, ubi idem Philippus morabatur, judicem constituerat. Philippus autem de causa jam finita et ordine judiciario terminato, iterum respondere noluit, praesertim ante laicam justitiam: quinimo ipsum Simonem pertinacius instantem cum indignatione a se repulit, multis eum afficiens conviciis et contumeliis. Rege itaque apud Londonias constituto, accessit ad eum memoratus Simon, retulitque ei omnia quae sibi Philippus intulerat. Quibus auditis, rex in furiam versus, solito suo more per oculos Dei terribiliter jurabat, sic se habere convicia [Col. 0070B] illa militi suo illata, ac si sibi ipsi intulisset Philippus. Quapropter absque mora eum judicari praecepit; archiepiscopus autem cum praesens esset, et haec audiret: ยซNequaquam, ait, ita fiet.ยป Nam clericorum judices laici esse non possunt. Quidquid autem iste vel alius quilibet de clero excesserit, in ecclesiastica debet emendari curia. Quapropter quidquid est illud quo rex laesum se queritur, vel miles ejus, Cantuariam veniat vel mittat, indeque plenam justitiam ex ecclesiastica auctoritate reportabit. Rex vero vehementer irascens et multa dicens, tandem, licet invitus quosdam episcopos et proceres ad diem sibi ab archiepiscopo constitutam Cantuariam transmisit, qui cum venissent, Philippum de veteri querela [Col. 0070C] homicidii instanter impetebant. Cumque causam ecclesiastico judicio terminatam iterari non debere judicatum fuisset, ventum est tandem ad contumelias regio militi illatas. Quod cum Philippus minime inficiari dignaretur, erat namque vir magnus et de magno genere, adversarii ejus prosilientes in medium: ยซJudicium, inquiunt, de evidenti et non negata injuria postulamus.ยป Et cum Philippus se ad spontaneam satisfactionem offerret, nihilominus tamen eum judicari oportuit. Diffinitum est igitur ut Philippus per biennium praebendam suam in manu regis admitteret, et rex iterum de reditibus ejus quod vellet faceret; ipse vero ante militem, nudum se secundum morem patriae satisfacturus offerret. Revertentibus autem qui missi [Col. 0070D] fuerant et quod gestum erat conferentibus, rex honorem suum laesum sibique abjudicatum esse respondit. Episcopi vero cum se juste judicasse dixissent excepto quod Philippum ultra quam meruisset, pro pace et honore regis gravassent, rex magis inardescens: ยซPer oculos, ait, Dei, vos ipsi mihi jurabitis, quod verum expresseritis judicium.ยป Sed nimis longum erit, si per singula prosequi voluerimus, quae vel a rege improbe vel ab archiepiscopo constanter dicta seu facta sunt: quapropter iis omissis, ad communem ecclesiae causam accedamus.
Emersit igitur sermo super veterum regum abusionibus quas rex consuetudines regni dicebat, procurantibus et ad hoc ipsum regem enixius impellentibus archiepiscopi aemulis, Rogerio videlicet Eboracense [Col. 0071A] archiepiscopo; et quibusdam aliis filiis Belial, quos ad perturbationem sanctae ecclesiae antiquus hostis suscitaverat; convocatisque rex universis regni episcopis exigere coepit ab eis ut consuetudines regis Henrici avi sui perpetuo observandas confirmarent. Venerabilis vero antistes Thomas, qui verbum istud futurum quandoque jamdudum praesenserat, ad haec regi respondit: ยซEcclesia sancta a sanctis apostolis et apostolicis proceribus ab exordio fidei Christianae edocta et instituta, consuetudines vitae et disciplinae Christianae in eorumdem sanctorum Patrum canonibus et decretis plenissime habet expressas; praeter quae nihil novum, Domine mi rex, expedit tibi, imo vel licet exigere, nec nobis concedere. Si quidem nobis, qui licet indigni pro prioribus [Col. 0071B] surreximus, non jam novas institutiones credere, sed veteribus humiliter obedire et reverenter indicitur.ยป โ ยซNequaquam, ait rex, expostulo; sed ea tantum quae praedecessorum meorum regum temporibus in regno constat observata, mihi quoque volo concedi, meisque temporibus observari.ยป Exstiterunt et illis temporibus archiepiscopi te meliores et sanctiores; qui ista viderunt et consenserunt nullamque difficultatem vel controversiam de his aliquam regibus sui temporis intulerunt. Ad haec archiepiscopus: ยซSi qua, inquit, a pristinis regibus contra ecclesiasticae institutionis canonem praesumpta sunt, et aliquanto tempore violenter timore regum observata, non consuetudines, sed abusiones dicendae sunt: pravissimum usum abolendum potius quam [Col. 0071C] propagandum Scripturae testimonio edocemur. Quod vero sanctos illorum temporum episcopos tacuisse et non declamasse asseris, viderint ipsi quare tacuerint; erat enim forte tunc tempus tacendi; nulla tamen nobis hoc eorum exemplo ingeritur auctoritas, qua in ecclesia nobis divina dispensatione commissa aliquid contra Deum et ordinem nostrum atque officium fieri minime assentiamus. Verumtamen in quibuscunque salvo ordine nostro voluntati tuae et beneplacito concordare et consentire poterimus: paratos nos et obsequentes habebis.ยป Rex igitur furibundus et per oculos Dei suo more jurans: ยซNulla, ait, penitus de ordine vestro fiet mentio, sed absolute et expresse meas mihi consuetudines concedetis et confirmabitis.ยป [Col. 0071D] Archiepiscopus vero nihil nisi salvo ordine suo et jure ecclesiastico se aliquando concessurum nihilominus constanter et libere asseruit. Rex igitur ad praesens ab intentione sua frustratus, post non multum temporis apud Northamtoniam positus archiepiscopum ad se vocavit, volens ejus animum tentare, si quo forte modo eum posset flectere, et ad suam voluntatem inclinare. Cumque archiepiscopus ad locum appropinquasset et ejus adventus innotuisset regi, nescitur qua calliditate rex quosdam obviam misit qui dicerent: ยซRex in oppido cum multis est positus, et tu nihilominus cum maxima multitudine advenisti: nec sufficit locus ut ambos vos capiat, quapropter mandat rex, ut hic eum exspectes. Adest enim ipse tecum locuturus.ยป Cumque [Col. 0072A] in agrum divertisset pontifex, statim sine mora rex advenit, cui occurrens debito eum salutationis honore praevenire curavit. Sed cum propter lascivientium equorum, quibus insidebant, hinnitus et recalcitrationem ad se invicem accedere non possent, tandem mutatis equis in parte seorsum simul ambo constiterunt. Tunc rex ad episcopum ita exorsus est: ยซNonne, ait, ego te ex humili et paupere in maximum honoris et excellentiae culmen extuli? Parumque id mihi visum est, nisi et patrem regni te constituerem, et etiam mihimet ipsi te praeferrem. Quomodo ergo tot beneficia, tantaque meae circa te dilectionis indicia, omnibus notissima, tam subito tibi a mente excidere potuerunt, ut non solum ingratus, verum etiam in omnibus contrarius mihi [Col. 0072B] existas?ยป Et episcopus: ยซAbsit! inquit, domine mi: non sum immemor beneficiorum tuorum, quae non quidem simpliciter tu, sed Deus tribuens omnia per te mihi conferre dignatus est: quapropter absit ut ingratus vel in aliquo voluntati tuae contrarius existam, dummodo tu divinae voluntati concordes. Scit enim dignatio tua quantae fidelitatis tuae exstiterim, a quo temporalem tantum praestolabar remunerationem: quanto magis omnipotenti Deo, a quo et temporalia bona accepimus et aeterna speramus, fidele et sincerum ministerium nos exhibere necesse est. Tu quidem es dominus meus, sed ille et meus et tuus est Dominus, cujus voluntatem praeterire ut tuae acquiescam, nec tibi nec mihi expedit: in tremendo namque ejus examine ambo ut unius [Col. 0072C] Domini servi judicandi sumus, ubi neuter nostrum pro altero poterit respondere, sed unusquisque secundum facta sua, excusatione cessante, recipiet. Est enim dominis temporalibus obtemperandum, sed non contra Deum, dicente beato Petro: Oportet obedire Deo magis quam hominibus. Tunc rex ad ista: ยซNolo, inquit, mihi modo ut sermocineris: nonne tu filius fuisti cujusdam rustici mei?ยป Et archiepiscopus: ยซRevera, inquit, non sum atavis editus regibus, sicut nec beatus apostolorum princeps Petrus: cui Dominus claves regni coelorum et totius Ecclesiae principatum conferre dignatus est.ยป ยซVerum est, ait rex, sed ille pro Domino suo mortuus est.ยป Venerabilis vero antistes respondit: ยซMoriar [Col. 0072D] et ego pro Domino meo, cum tempus advenerit.ยป Tunc rex: ยซTu, inquit, nimis affigeris et inniteris scansilibus tuis.ยป Et archiepiscopus: ยซIn Domino, ait, confido et innitor. Quia maledictus homo qui spem suam ponit in homine. Verumtamen quidquid tu mihi dixeris et ego tibi respondero: ad honorem tuum et beneplacitum, salvo ordine meo, sicut olim ita et nunc paratus sum. Sed et super his quae ad honorem tuum et salutem animae tuae spectant, ego potius consulendus eram, quem toties tam fidelem et utilem in consiliis expertus es, quam illi qui quasi sub obtentu honoris tui de me, qui eos non laesi, gratuita succensi invidiae flamma vindictam expetere satagunt. Quem enim infra sacros ordines adhuc constitutum fidelem tibi fuisse ut credo non negabis, [Col. 0073A] multo magis sacerdotii officio sublimatum me tibi in omnibus fidelem aestimare debuisti.ยป Cumque multa verba salubria dilectionis et fidei plena archiepiscopus perorasset, rex tamen vehementer instabat; ut verbum illud, scilicet salvo ordine nostro, penitus omitteretur. Quod cum minime obtinere potuisset, archiepiscopo inflexibiliter in sententia persistente, ab invicem discesserunt.
Per idem tempus Arnulfus Lexoviensis episcopus mari transito ad regem quem offenderat venit, cupiens si quomodo posset eum sibi placabilem facere. Cumque per omnia eum demulcens ei placentia loqueretur, etiam contra archiepiscopum ei consilium dare non timuit; dixit enim ad regem: ยซControversia [Col. 0073B] quae inter te et archiepiscopum vertitur difficilis est et vix finienda; impossibile namque est archiepiscopum tibi subjici, quandiu unanimes et in eadem cum eo sententia suffraganei sui fuerint, quapropter si omnes ab eo avellere non potueris, saltem aliquos de numero eorum tibi quoquo modo applicare satage: quo facto non facile pars reliqua subsistere poterit. Faventibus enim tibi episcopis, si solus archiepiscopus in sententia pertinaciter perstare decreverit, non solum non obtinebit, verum etiam suspensionis litteras, procurantibus episcopis, facile incurrere poterit. ยซTali igitur instructus rex consilio, vocavit ad se apud Glocestriam quos flexibiliores inter episcopos credidit, Rogerum scilicet Eboracensem et Lincolniensem episcopum, egitque cum [Col. 0073C] eis quatenus ad confirmationem suarum consuetudinum parati essent, promittens se nihil ab eis exacturum, quod eorum ordini obviaret. Cesserunt itaque illi duo spondentes regi secundum quod voluit. Nec multo post rex Hilarium Cicestrensem episcopum suae parti sociavit. Quo facto, venit idem Hilarius ad archiepiscopum apud Lentham; coepitque ei suadere quod persuadere non potuit, quatenus scilicet regi ad voluntatem faveret, asserens ei multum hoc per omnem modum expedire. Erat namque mirabilis in litteratura, habens verba multa polita et suasoria. Archiepiscopus vero qui non quae sua sed quae Jesu Christi erant quaerebat: ยซAbsit, inquit, ut tali commercio terreni regis gratiam redimam, exponendo ei Ecclesiam quam rex coelestis [Col. 0073D] sanguine proprio comparavit: tu autem et Lincolniensis cum Eboracense, utinam non impune, venales, vel potius quantum in vobis est irritas feceritis ecclesiasticas sanctiones: promittentes regi vos ejus consuetudines servaturos, quae sanctorum canonibus Patrum usquequaque noscuntur adversari. Verumtamen quidquid nos feceritis vel alii forte sint facturi, me in tam horrendam praesumptionem nunquam consortem habebitis.ยป Ad haec Hilarius: ยซRogo, inquit, te quod est hoc tam horrendum tamque grande malum; quod tu solus in hoc facto vides et intelligis: et nullus alius tecum? Rogavit nos rex ut in hoc verbo ei deferremus, eumque honoraremus; promittens etiam ipse nobis, quod nunquam hujus concessionis causa aliquid a nobis exquireret quod [Col. 0074A] ordini nostro resultet. Estne, quaeso, hoc tam grande malum tamque enormis praesumptio dominum suum honorare?ยป Et archiepiscopus: ยซNon est enim malum, quinimo bonum, dominum suum honorare, dummodo Deus non inhonoretur et Ecclesia sancta non perturbetur, neque periclitetur: illud autem certissime noveritis: quod rex a vobis exiget quidquid ei promisistis; vos autem ut stet in promissis eum cogere non potestis.ยป
Per idem tempus Alexander papa in Francia constitutus misit quemdam Cisterciensis ordinis abbatem, nomine Philippum de Eleemosyna, virum magni nominis et auctoritatis, qui inter regem et archiepiscopum pacem, si possibile esset, reformaret. Venit igitur abbas ille in Angliam et sociatis sibi episcopo [Col. 0074B] Herefordense, nomine Roberto de Melidino, et Joanne Windochinense comite, venit ad archiepiscopum apud Herges, porrexitque ei idem Philippus litteras apostolicas, et quorumdam cardinalium scripta, in quibus continebantur verba exhortatoria, quatenus se modestum et flexibilem archiepiscopus regis voluntati exhiberet. Commemorabatur etiam in litteris illis, quod status ecclesiae propter schisma turbidus esset et nubilus; cavendumque summo opere ne tempestas, quae caput Ecclesiae occupaverat, etiam per membra diffunderetur et ita nulla esset requies. Esse interim necessariam dispensationem, nec expedire ad praesens ut ecclesiastici rectores debitam severitatem exercerent; sed multa dissimulanda, [Col. 0074C] nonnulla etiam pro tempore essent toleranda. Multa in hunc modum continebantur in litteris illis quibus episcopus et abbas una cum comite socio viva voce addiderunt, quod rex eos in verbo veritatis certificasset se nunquam ab archiepiscopo quidquam requisiturum quod ordini ejus vel voluntati contrarium foret. Regem vero hac intentione tam pertinaciter egisse, eo quod turpe ei videretur ab archiepiscopo vinci, nec posse ab eo extorquere, ut saltem verbotenus eum honorare dignaretur. Rogabant igitur et suadebant memorati viri modisque omnibus instabant, quatenus una cum eis archiepiscopus ad regem veniret, et simplici tantum verbo ejus voluntati faveret, omisso verbo illo, scilicet salvo ordine nostro; quo facto, plenam apud regem pacem et gratiam [Col. 0074D] tam ipse quam universa Ecclesia Anglicana consequeretur, et mentio quae de consuetudinibus fuerat regni introducta, penitus in perpetuum aboleretur. Erat autem idem abbas de Eleemosyna tantae opinionis et famae, cui facile fides haberetur, undo archiepiscopus, tam domini papae et cardinalium consiliis quam ipsius abbatis et eorum qui cum illo venerant verbis inductus et promissionibus credulus, una cum eis ad regem profectus est. Inventum autem regem apud Wodestoche venerabilis pontifex cum multa mansuetudine allocutus est, proponens ei in exemplum sanctos regni illius reges, quos non solum fides et pietas Deo feeit acceptos verum etiam plures ex eis martyrii corona reddidit gloriosos: exhortans et suppliciter rogans, ut et ipse eorum [Col. 0075A] exemplis et vestigiis inhaereret, tyrannorumque deletis et in perpetuum damnatis abusionibus sanctorum regum meritis et collegio sociari satageret. ยซEt ne quid, ait archiepiscopus, offendiculum bonae voluntati tuae, si eam tibi Dominus inspirare dignatus fuit, per me opponi videatur, scias quod consuetudines regni bona fide servabo, tibique de caetero, ut decet et justum est, per omnia in bono obtemperans ero.ยป Tunc rex ad eum: ยซOmnibus, inquit, notum est quam pertinaciter te in hoc verbo exhibueris, et quantum honorem meum in tua contradictione laeseris; quapropter, si ut decet me honorare decrevisti, coram omnibus emendari et recognosci necesse est, quod honori meo in hac parte detractum ab omnibus scitur. Mitte igitur et convoca [Col. 0075B] episcopos et abbates et caeteros omnes qui in ecclesiasticis honoribus sunt eminentiores; et ego ex parte mea convocabo universos majores regni, quatenus in praesentia et audientia omnium ad honorem meum sermo iste recognoscatur.ยป Cum igitur tempore statuto universi apud Clarendonam convenissent, coepit rex instanter exigere ut sermo praedictus de observatione consuetudinum ab archiepiscopo recapitularetur. Sentiens autem archiepiscopus rem longe distare ab eo quod ab abbate de Eleemosyna acceperat: regemque a pravo proposito in nullo mitigatum, sed magis stabiliendis et confirmandis consuetudinibus illis exsecrandis toto animo insistere, elegit potius de se solo regi occasionem calumniae dare, quam ecclesiae causam [Col. 0075C] penitus in discrimen mittere. Dissimulavit itaque et avertit se quantum potuit, ne aliquam ibi recognitionem seu concessionem faceret. Quod postquam regi innotuit, amens et furibundus effectus, non jam consilio sed gladio utendum decrevit, alterum Saulem se sacerdotibus Domini mox futurum comminans, nisi voluntas sua statim sine mora impleretur. Nec mora, fit nota regis indignatio: turbantur mox omnia: tumultuantur universi, discurrunt regii clientes; praetendentes facies solito truculentiores: seseque jam ad facinus quasi praeparantes. Fiunt illico omnia horroris et formidinis plena. Nec mirum; ira enim regis sicut rugitus leonis. Stant interim sacerdotes Domini, quasi [Col. 0075D] grex paratus ad victimam, pavidi nimis et tristes: solus archiepiscopus persistens vultu hilari et jucundo eos consolabatur, dicens talia decere veros Ecclesiae sacerdotes; qui autem in clero qui convenerant obscurioris erant famae et nominis, huc illucque diffugiunt subducentes se periculo quod jam jamque imminere timebant. Erant autem inter episcopos duo episcopi Joscelinus scilicet Salesberiensis et Rogerus Norwicensis, quos rex diversis de causis exosos habebat. Norwicensis enim qui regem consanguinitatis propinquitate contingebat, licet aetate esset juvenis, religiosus tamen et ecclesiasticae libertatis aemulator erat, regemque de excessibus suis liberius increpando ejus iram incurrerat; Salesberiensis vero aliis de causis eum [Col. 0076A] sibi infensum reddiderat. Hi duo ad archiepiscopum accedentes voce flebili ut eorum misereretur rogare coeperunt dicentes quod nisi ipsa die plenam cum rege pacem faceret, etiam si forte aliis parceret, sibi minime parcendum quin occiderentur. Archiepiscopus vero timiditati et pusillanimitati eorum blanda consolatione occurrens in sententia permansit immobilis. In ipsa hora accesserunt ad eum duo comites de majoribus et de nobilioribus regni, Willelmus videlicet Leicestrensis et Reinaldus Cornubiensis avunculus regis, monentes et rogantes obnixe quatenus sui ipsius et eorum qui cum ipso advenerant misereretur dicentes regem vehementissime iratum et commotum atque ad ultionem sui contemptus jam exerto gladio paratum. ยซDum [Col. 0076B] etiam, inquiunt, qui amici et fideles tui sumus ut miserearis obsecramus, quia nisi hodierna die regi plenarie satisfeceris, scelus inauditum propriis manibus necessitate inevitabili explere nos convenit.ยป Et archiepiscopus: ยซNon est, inquit, magnum nec inauditum si pro ecclesiasticis sanctionibus nos occumbere contingat, cum hoc nos innumera sanctorum turba et verbo docuerit et exemplo: Domini tantum voluntas fiat.ยป His itaque repulsis et recedentibms, accesserunt ad eum duo templarii qui et ipsi secundum modum suum magni erant nominis et opinionis, quorum unus dicebatur Richardus de Hastinges magister Templariorum totius regni, alter vero vocabatur Hostes nihilominus et ipse in curia nominatissimus. Isti duo ante archiepiscopum [Col. 0076C] steterunt: et ita cum singultibus et lacrymis eum allocuti sunt: ยซQuare, domine, ita inexorabilis es in causa sanctae Ecclesiae, quae hodie procul dubio grave et hactenus inauditum est passura discrimen, nisi voluntas regis fuerit adimpleta? Certissime enim scimus quod rex nec artem nec dolum erga te cogitat, sed grave nimis et intolerabile ei videtur, si in hoc verbo visus fuit a te superari; quapropter modis omnibus rogamus, et bona fide monemus et consulimus ut regi verbo tenus satisfacias: nunquam mentionem auditurus de caetero de consuetudinibus illis, quas quantopere refugis et detestaris, sed mox ut regem in communi audientia verbo tantum honoraveris, omnis [Col. 0076D] indignatio et inimicitia obliterabitur; et plena pax et dilectio inter te et ipsum reformabitur. Haec tibi in verbo veritatis fideliter promittimus et de hac re nosmetipsos fidejussores et obsides damus: animasque nostras aeternae damnationi obnoxias obtestamur, si rex a te deinceps contra voluntatem tuam vel ordinem tuum aliquid requisierit.ยป Motus itaque archiepiscopus eorum fletibus verbisque cum tanta protestatione prolatis, videns etiam regem cum suis ad sceleris caedisque patrationem paratum; collocutus prius cum episcopis super his quae audierat: una cum ipsis ad regem accessit et ita ei locutus est: ยซSi de jure proprio, domine mi rex, inter nos controversia verteretur, statim absque ulla contradictione dicto citius me vestrae voluntati [Col. 0077A] cessisse noveritis; nunc vero cum de ecclesiasticis negotiis nobis interim, Deo auctore, commissis sermo quidem gravis et periculosus mutuo ventiletur, non debet excellentiae tuae mirum vel indignum videri si in Dei causa aliquantulum scrupulosior fuerim, sciens quod redditurus sim ei rationem villicationis meae, qui non parcit delinquenti. Jam vero de prudentia et mansuetudine tua spem habens meliorem libenter ad postulata consentio consuetudinesque regni bona fide me servaturum dico.ยป Vix verbum de ore pontificis exierat et rex alta voce respondit: ยซAudistis universi, quae mihi archiepiscopus sui gratia concesserit, restat nunc ut episcopi, ipso imperante, idem faciant.ยป โ ยซVolo, ait archiepiscopus, ut sicut ego ita et ipsi honori vestro satisfaciant.ยป [Col. 0077B] Tunc surgentes episcopi annuerunt. Solus Jocelinus Salesberiensis episcopus communiter cum aliis non assensit, sed residentibus aliis, quaesivit ab archiepiscopo utrum idipsum facere deberet, dicente vero archiepiscopo sic oportere, assensit. Movens autem rex caput, improperavit Salesberiensi, qui semper contrarius sibi exstitisset. Archiepiscopus itaque, quamvis secundum quod a memoratis templariis audierat controversiam terminatam aestimaret, adhuc tamen trepidus et velut in pendulo constitutus, rei exitum praestolabatur incertus. Ait igitur rex: ยซAd omnium credo pervenisse audientiam, concessum mihi esse ab archiepiscopo et episcopis, ut leges et consuetudines regni mei de caetero firmiter [Col. 0077C] teneantur et observentur. Ne igitur deinceps inter nos iteretur contentio vel contradictio; surgant prudentiores et antiquiores procerum et foras cum clericis meis egressi recordentur legum et consuetudinum avi mei regis Henrici, easque diligenter conscriptas mihi cum omni celeritate afferant.ยป Nec mora factum est ut imperavit, consuetudinesque descriptas et in medium allatas jussit rex legi. Quibus lectis, dixit iterum rex: ยซEcce haec sunt quae mihi concessa sunt. Quapropter ne deinceps super his quaestio oriatur, vel nova forte emergant placita, volumus ut archiepiscopus his sigillum suum appendat.ยป Ad haec archiepiscopus. ยซPer Deum, inquit, omnipotentem nunquam, me vivente, sigillum meum his apponetur.ยป Tunc ad aliud commentum se clerici [Col. 0077D] et officiales regis convertunt. Chirographum, rege jubente celeriter conficiunt: quod per medium juxta morem scindentes: partem unam archiepiscopo porrigunt. Et archiepiscopus: ยซAccipio quidem, inquit, non tamen vel consentiens vel approbans, sed ad cautelam et defensionem Ecclesiae, ut videlicet hoc indicio cognoscamus, contra quae nobis agendum sit. Cognitis namque laqueis et muscipulis quae nobis obtenduntur, cautiores Deo annuente erimus.ยป His dictis, iratus surrexit et abscessit. Et quamvis ad liberationem cleri qui convenerat, ita fieri necessarium fuit; archiepiscopus tamen de excessu suo, quo quidem deceptus deliquerat, consolationem non recipiens, gravissimam sibimetipsi poenitentiam indixit; seque ab officio altaris suspendit, [Col. 0078A] donec missis ad papam Alexandrum nuntiis qui ei rei gestae ordinem et modum intimarent, ab eo absolutionem mereretur. Admiratus etiam dominus papa zelum illius et constantiam, litteras consolatorias honoris et dilectionis plenas ei transmisit.
Post haec venit ad regem apud Porcestriam Rotroldus Ebroicensis episcopus, cupiens inter regem et archiepiscopum pacem et concordiam reformare. Rex autem, uno modo tantum possibile esse respondit, si videlicet tam ipse quam archiepiscopus impetrare possent quatenus dominus papa bulla propria consuetudines suas roboraret et confirmaret. Accessit itaque Ebroicensis episcopus ad archiepiscopum rogans instanter et consulens quatenus domino papae super hoc negotio scriberet. Archiepiscopus [Col. 0078B] vero, cavens ne aliquam justam malignandi occasionem daret regi, sciensque certissime preces suas quantum ad effectum nihil profuturas regi, scripsit et rogavit apostolicum super confirmatione consuetudinum juxta regis et episcopi voluntatem. Dominus vero papa, intelligens petitionem illam non de voluntate sed de necessitate processisse, abnuit illico, et legatos qui ad hoc missi fuerant ab spe impetrandi repulit. Quod ubi regi innotuit, vehementiori indignatione accensus, crebra cum suis agebat consilia, quid sibi agendum esset: visum est ei tandem, quod si legationem Angliae Rogerio Eboracensi archiepiscopo beati viri aemulo a domino papa obtinere posset, facile archiepiscopum posse subjugari et consuetudines [Col. 0078C] suas firmius stabiliri. Duos igitur ex clericis suis, Joannem scilicet de Oxenefordia, et Gaufridum, cognomento Ridellum, pro obtinenda legatione ad dominum papam direxit, quos dominus papa nec auditu dignos aestimavit, dicens: ยซA tempore beatissimi papae Gregorii, quo procurante gens Anglorum fidem Christi suscepit, nusquam legitur vel recolitur usque ad praesens Cantuariensem ecclesiam Eboracensi fuisse subjectam; et idcirco a nobis minime fieri debet, quod praedecessores nostros necdum fecisse cognoscimus. Constat namque Cantuariensem Ecclesiam dignitate et primatia caeteras regni illius ecclesias antecellere; justumque non esse ut quae prima est secundaria efficiatur; Joannes autem de Oxenefordia, magna fretus calliditate, [Col. 0078D] flexis ante papam genibus, juravit quod nisi rex in reditu eorum de petitione sua gauderet, archiepiscopum procul dubio periclitari de vita. Timens autem dominus papa suspectamque nimis habens regis malitiam, necessaria usus pro tempore dispensatione, legationem ipsi regi contulit, ita tamen quod nec Eboracensi eam assignare, nec aliquem legationis auctoritate posset gravare. Litteras namque alias secreto direxit in Angliam: quae mox regem legatione spoliarent, si potestate legationis uti vel quemquam gravare tentasset. Rex autem litteras, quibus ei legatio conferebatur, accipiens, hujusmodi legationem non multipendit; litteras tamen ipsas multis ostendit, seque legatum innotuit, ut archiepiscopum de sua legatione terreret. Tandem vero cum aliquandiu [Col. 0079A] litteras illas inutiliter detinuisset, missis nuntiis legationem domino papae cum indignatione reddidit, et litteras ipsas ei remisit. Post haec rege Ecclesiam et ecclesiasticos viros solito acrius infestante, et archiepiscopo nihilominus constanter resistente intentor mali diabolus querelam gravem adversus Ecclesiam suscitavit, officialibus namque regis cuncta infatigabiliter pugnantibus et sollicitius investigantibus, reperti sunt quidam de clero diversorum criminum rei, quos tenentes vinculis et carceribus mancipaverunt. Erant autem quidam ex eis sacerdotes; alii vero diaconi et diversorum ordinum clerici, quos constabat in furtis et homicidiis esse sceleratissimos. Sed nec tales laicae justitiae deferendos venerandus antistes arbitratus est, quinimo eos a [Col. 0079B] rege constanter requirebat sub anathemate interdicens, ne quis eos extra curiam ecclesiae judicare praesumeret. Se autem paratum ut eos ad justitiam exhibeat, et de eis secundum canones et decreta judicet. Tandem necessitate rationis compulsus rex consentit ut redderentur quidem archiepiscopo, ita tamen ut et ipse eos meritis exigentibus exordinatos suis ministris condemnandos traderet. At vero archiepiscopus duplici modo non eos esse puniendos dicebat, sed sufficere eis ad poenam si exordinarentur. Si autem postea in sceleribus deprehenderentur, tunc ad se non pertinere quo eos judicio condemnaret. Diu diversisque modis pertracta est haec contentio, sed brevitatis causa plura narrare vitamus. Tandem cum rex et archiepiscopus cum multitudine [Col. 0079C] episcoporum et procerum de ipsa querela cognituri convenissent, intelligens rex beatum virum de jure ecclesiastico flecti omnino non posse, iratus minari ei coepit, dicens: ยซEgo te humiliabo, et restituam te in loco ubi te inveni.ยป
Dumque in dies singulos vexationes et gravamina intolerabilia circa Ecclesiam Dei multiplicarentur, nec esset jam spes ulla quietis et pacis, necessarium aestimavit venerabilis pontifex dominum papam, qui tunc temporis in Francia morabatur, super his consulere. Et parata paucis scientibus profectione et navigio, apud Romenellum mare ingressus est. Et cum jam magnum maris spatium emensus fuisset, locuti sunt ad invicem seorsum nautae, dicentes: Quid [Col. 0079D] est quod agimus? Inimicum regis, quem usque ad mortem odit et persequitur, de manibus illius educimus, et putamus hoc regem posse latere? Nequaquam; quapropter certum est nos contra animas nostras agere. Accesserunt itaque ad archiepiscopum, dicentes difficilem nimis esse navigationem ventumque contrarium, nec posse se sine discrimine vitae terram quam petebant attingere; archiepiscopus vero, audiens imminere periculum, et non intelligens dolum, jussit se reponi ad littus unde exierat.
Nec multo post tempore, ut pervenit sermo ad regem quod archiepiscopus mare ingressus fuisset et pene transfretasset, vehementer anxiatus est, timebat namque ne forte, si ad dominum papam posset [Col. 0080A] attingere, ipsum anathemati et regnum ejus interdicto supponeret. Quapropter ne simili de caetero casui subjaceret, edicto publico prohibuit, ne quis sine litterarum suarum testimonio transfretaret. Fecerat quoque rex novam constitutionem suis ut sibi videbatur utilitatibus profuturam: unde universi proceres regni valde gravati submurmurando ingemiscebant. Erat autem hujusmodi quod constitutum fuerat: ยซSi quis in curia cujuslibet domini sui causam habens, videret post primam vel secundam placiti diem non sibi in negotio prospere nec pro voto succedere, licebat ei inde recedere et ad superioris domini curiam convolare, prius tamen tertia manu praestito sacramento: quod injuste a causa dilatus fuisset.ยป Contigit autem ut quidam ex proceribus [Col. 0080B] terrae nomine Joannes Marescallus causam habens in curia domini sui archiepiscopi, hujus novellae constitutionis auctoritate sacramento dato judicium declinasset; et a curia recessisset, sacramentum tamen non secundum morem super textum evangeliorum vel sanctorum reliquias praestiterat, sed super libellum quem troparium vocant, quem ipse sibi ex industria exhiberi fecerat. Hic itaque Joannes, sciens omnem occasionem adversus archiepiscopum regi fore gratissimam, accessit ad eum asserens archiepiscopum sibi in justitia defuisse: ยซEt ideo, inquit, quia fidelis vester sum;ยป rex igitur accepta occasione archiepiscopum vocari jussit, mandans ut responsurus occurreret de eo quod proceri suo justitiam in curia sua denegasset, sed archiepiscopus [Col. 0080C] cum forte eo tempore infirmaretur et ad diem nullatenus ocurrere posset, rationabilem impossibilitatis suae excusationem regi mandare curavit. Rex autem, qui occasiones malignandi adversus eum quaerebat, nullam excusationem quin adesset se recipere respondit. ยซAdhaerens igitur huic occasioni rex edicto publico convocavit episcopos et abbates, comites etiam et proceres, et omnes officiales suos, omnesque omnino qui alicujus essent auctoritatis vel nominis: die designato apud Northantonam. Mandavit etiam ut archiepiscopus occasione remota adesset. Vir igitur Domini, die praefixa instante, cum ad locum praenominatum appropinquasset, servientes sui qui eum illuc praevenerant [Col. 0080D] obviam ei fuerunt dicentes regios ministros omnia hospitia illius occupasse. Siquidem et hoc ipsum rex fieri praeceperat in contumeliam ejus. Substitit igitur venerandus antistes, mandavitque regi se ultra non progressurum, quo usque hospitia sua vacuari jussisset. Nec mora jubente rege supervenerunt servientes archiepiscopi, regiamque familiam cum festinatione de hospitiis suis expulerunt. Ipse vero archiepiscopus in monasterio Sancti Andreae apud monachos hospitatus est. Facto mane, venit ad curiam; capellamque ingressus ubi rex missam auditurus advenerat, eum cum debito honore salutavit. Sedensque juxta regem humiliter et reverenter ei suggessit quatenus ad dominum papam excurrendi sibi licentiam concederet: habenti multa de consilio [Col. 0081A] animae suae ei intimanda. Abnuit illico rex, impossibile fore dicens ut vel ipse vel alius transfretandi licentiam impetraret. Confestim itaque post missam jubet rex archiepiscopum respondere de eo quod ab eo vocatus ad diem non venisset. Respondit archiepiscopus aegritudine detentum se fuisse, excusationemque suam tempore competenti juxta morem regi denuntiasse; rex autem excusationem illam audisse quidem se non negavit, sed eam minime se recepisse respondit: quapropter eumdem contemptu statim judicari imperavit. Egrediuntur mox ad judicium, quos rex ipse judices ex nomine designabat, decernuntque ut archiepiscopus quingentas argenti libras hac de causa regi persolvat. Quod ubi relatum est archiepiscopo, judicium sprevit et irritum habuit, [Col. 0081B] dicens se neque a rege neque a quoquam eorum judicari posse, cum ipse judicandi de eis a Domino potestatem accepisset, non illi de ipso. Cum igitur quod injuste judicatum fuerat, juste dissolvere et cassare vellet, fregerunt eum sermonibus et suasionibus quidam ex amicis et familiaribus suis, dicentes: ยซRegem pro causa pecuniaria non esse gravius exacerbandum; si forte vel sic quod volebat assecutus quiesceret.ยป Acquiescens igitur vir Domini eorum consiliis, statim quod iniquo judicio exactum fuerat, fidejussoribus praestitis solvit, sed nihil ad mitigationem tyrannici furoris profuit. Nam statim incontinenti alia querela inducitur de supradicto Joanne Marascallo; cui incuria archiepiscopi [Col. 0081C] justitia negata fuisse dicebatur. Respondit archiepiscopus se ei in justitia nequaquam defuisse, sed ipsum Joannem in causa sua penitus defecisse, jusque suum probare non potuisse, praestitoque contra morem sacramento judicium subterfugisse. Cumque in hac causa se nihil obtinere posse rex intellexisset, ad alia se convertit. Tempora administratae cancellariae revocantur in medium, et ut rationem de reditibus regni archiepiscopus reddat, rex instanter exigit. Negat archiepiscopus ad ista respondere se debere cum ab iis omnibus liber prorsus et expeditus tempore electionis suae a curia secessisset. Variis igitur querelis et contentionibus protrahitur dies in vesperum, rege satis improbe instante et a proposito non recedente. Tandem mandavit ei rex ut occasione [Col. 0081D] cessante mane paratus esset ad objecta respondere; vir autem Domini praeter jus esse et morem respondit ut quis in crastino de recenti querela placitare cogeretur. Sed rex a proposito non recedens terribilibus vocibus et juramento negotium jam ultra differri non posse vociferabatur. Soluto tandem concilio revertuntur singuli ad propria. Sed et archiepiscopus in suo se recepit hospitio. Et ecce citra noctis medium cum vir Domini post anxietatem et laborem quieti se dedisset, vehemens dolor lateris eum arripuit, et tota nocte illa cum diei sequentis parte non modica graviter afflixit. Frequenter namque ita pati consueverat, sed et tunc propter anxietatem, quam die praeterita pertulerat, dolor ejus renovatus est. Mane facto, mittuntur a rege qui archiepiscopum [Col. 0082A] vocent ad curiam; responsum est quod infirmaretur et venire non posset. Quo audito, rex solito terribilius intonans oculos Dei crebro jurabat, nullam occasionem vel aegritudinem ei ad excusationem proficere, quominus sui praesentiam exhiberet. Iterum igitur mittuntur a rege duo comites, Robertus scilicet Leicestrensis et Rainaldus Cornubiensis, qui eum ad curiam venire compellant: vel certe utrum vere aegrotet cognoscant. Putabat enim rex quod dilationis causa aegritudinem simulasset. Venientes autem ad eum praefati comites cum multa reverentia mandatum regis ei intimaverunt; sed cognoscentes dum gravi dolore vexari usque in crastinum ei inducias concesserunt. Quibus ait archiepiscopus: ยซNe quis me occasiones vel subterfugium ex industria [Col. 0082B] quaerere aestimet; cras, Deo volente, si vita comes fuerit, praesens adero; etiamsi feretro me gestari oportuerit.ยป Ipso autem die intimatum est beato viro a duobus proceribus qui amici et fideles ejus erant, occulti autem propter metum regis, quod si se in crastino curiae committeret; procul dubio capiendus esset, et aut oculis erutis aut lingua abscisa carceri mancipandus, aut certe ex abrupto occidendus. Hoc audiens vir sanctus totus, nec mirum, intremuit, surgensque sine mora ante altare se prostravit, ibique cum multa devotione et lacrymis diutissime stratus permanens omnipotenti Domino causam Ecclesiae suae attentius commendavit. Inde consurgens misit et vocavit quemdam virum religiosum, cum quo diu [Col. 0082C] super statu suo collocutus, tale ab eo consilium accepit. ยซMane, inquit, consurgens antequam procedas ad curiam, missam de beato Stephano protomartyre solemniter celebrabis. Ibique ante sacrosancta Dominici corporis et sanguinis mysteria, causam sanctae suae Ecclesiae Jesu Christo commendabis simulque etiam et beatae semper Virgini Mariae et ipsi beato Stephano necnon et beatissimo apostolico nostro Gregorio et sancto Elfego caeterisque sanctae Cantuariensis Ecclesiae patronis: quod cum feceris confidens de Dei misericordia et sanctorum patrociniis securus procede, et fiducialiter age: neque enim tuum est negotium sed Dei, qui tibi in omnibus aderit. Scimus enim quam facillime te ab omni periculo eximere possis, si velis, et non solum regem [Col. 0082D] non habere iratum, verum etiam placatum et ad omnes voluntates tuas paratum. Unde indubitanter credimus divinum tibi non defuturum favorem; cujus intuitu humanam gratiam contempsisti.ยป
Fecit itaque vir Domini secundum quod vir ille religiosus eum docuerat: et celebrata summo mane cum devotione missa de beato Stephano pontificalibusque sicut erat indutus, ad curiam ire disposuit; sed dissuadentibus suis sacerdotalia deposuit ornamenta. Solito itaque modo indutus stolam tantum collo et humeris innexuit, sicque ascenso equo et cruce, quae eum semper ex more praecedebat, in manu dextera sumpta, coepit velle ire. Cumque multos haberet socios mensae, habebat enim in comitatu ferme quadraginta clericos in litteratura nominatissimos: [Col. 0083A] exceptis capellanis suis et viris religiosis, vix tamen in hoc articulo inventus est unus qui eum sequeretur. Egredienti itaque de hospitio suo et dextera manu crucem bajulanti, occurrit plebis innumera multitudo, quorum pars maxima ubertim lacrymas fundens benedictionibus illius se supplex humiliabat. Eratque videre pium et miserandum spectaculum, qualiter plebs devota pastoris sui quasi ad agonem properantis vestigia stipatim ejulando prosequeretur. Jam enim apud universos percrepuerat quod ipsa die esset occidendus; appropinquante itaque eo ad castellum, in quo rex erat, cum magna festinatione portae patuerunt, nec minori celeritate eo ingresso iterum clausae sunt, et vectibus immissis diligenter obseratae. Prosilit mox et concurrit [Col. 0083B] undique procerum et militum, diversique generis hominum multitudo, quae convenerat, spectatura virum inaestimabilis constantiae; ipsis etiam qui ei inimicabantur, obstupescentibus et mirantibus ejus magnanimitatem atque confidentiam. Ad januas igitur regiae equo desiliens, uno tantum se comitante clerico, crucem manu bajulans, aulam ingressus pertransiit, et in ulteriorem domum pervenit. Porro rex cum familiaribus suis in remotiori camera consistebat. Venerunt itaque ad archiepiscopum quidam ex episcopis, e quibus unus erat Gilbertus Folioth Londoniensis episcopus, qui sic locutus est: ยซDomine, inquit, archiepiscope, malum habes consilium quod ita evaginato gladio ausus fuisti ad regem ingredi. Noveris procul dubio et ipsum regem [Col. 0083C] suum adversum te exemisse gladium, illumque in te cum multa indignatione vibrare: quapropter quandiu ita vos ad invicem habueritis, spes nulla pacis esse poterit: meo igitur usus consilio, crucem de manu tua deponas.ยป Et archiepiscopus: ยซCrux, inquit, protectio fortis est, et signum pacis: et ideo eam minime depono.ยป Item Londoniensis ad eum: ยซEgo, ait, decanus tuus suum et debeo tibi ministrare: trade eam mihi. โ Nequaquam, ait archiepiscopus, eam dimittam: non est enim mihi oneri.ยป Tunc Londoniensis, injectis manibus, voluit eam vi de manibus illius extorquere, sed archiepiscopo viribus praevalente, non potuit eam evellere. Tunc Wigorniensis episcopus ad Londoniensem: [Col. 0083D] ยซCessa, inquit, ab irreverentia tua, et dimitte domino nostro archiepiscopo crucem suam, non est enim nimis bonus qui portet crucem domini sui.ยป Et Londoniensis ad eum: ยซEt tu, inquit, contra teipsum locutus es; nam verbum, quod ex ore tuo modo jaculatus es, graviter lues.ยป Eboracensis vero archiepiscopus qui his intererat et praesens astabat, ait ad Cantuariensem: ยซNe dominus rex gravis adversum te inflammetur et exacerbetur, meo consilio gladium tuum, hoc est crucem tuam, de manu tua depones; nam gladius regis multo acutior est quam hic tuus.ยป Cui venerandus antistes respondit: ยซGladius regis carnali quidem viget acumine, mens autem spirituali, nec debet rex ex hoc indignari, si crucem Domini mei et sui in manibus tenuero, sed [Col. 0084A] magis placari.ยป Ut autem cognovit rex archiepiscopum venisse, coepit cum suis disponere quam ei calumniam primo objiceret, visumque est ei primo agendum de clericis quos in homicidiis et furtis aliisque sceleribus deprehensos superius diximus. Sed dictum est ei de consilio, quia si inde aggressionis faceret exordium, statim omnes episcopi, qui ei modo favebant, audito hoc verbo, ab eo resilirent et cum archiepiscopo starent: quippe cum causa clericorum omnibus episcopis esset communis. Quapropter aliunde agere statuit. Rex enim et archiepiscopus seorsum et non in uno loco constituti erant; mediatoresque verbi inter eos erant episcopi, qui frequenter huc illucque discurrebant. Variis itaque querelarum et objectionum assultibus [Col. 0084B] rex iniquus venerandum antistitem tota die appetere non cessavit; at ille, sancto se confortante Spiritu, universas ejus objectiones et cavillationes validioribus rationum et assertionum responsionibus elusit et confutavit. Interim nuntiatur archiepiscopo a quibusdam amicis et fidelibus suis qui erant de consilio regis, quia rex jam de morte ejus tractaret. Ipsi etiam episcopi, cognoscentes quod rex agere disponeret, vultu lugubri et demisso ad virum Dei venerunt nihilque penitus dicentes velut stupidi et amentes eum circumsteterunt. Tunc vir venerabilis, ex eorum vultus immutatione certior factus de his quae sibi nuntiata fuerant, ait ad eos: ยซSentio me a curia ista, vobis tacentibus et non reclamantibus, [Col. 0084C] modis inauditis praegravari, et causam Ecclesiae in detrimentum vergi, qua necessitate magna coactus ad dominum papam appello.ยป Tum Londoniensis episcopus: ยซMe, inquit, rogo ut ab hac appellatione relaxes.ยป Cui archiepiscopus: ยซNec te, inquit, nec alium absolvo; sed in periculo animarum vestrarum et ordinis vestri in communi omnibus praecipio, quatenus, ut dicitur, si ego occisus vel captus fuero, nemini parcentes debitam justitiam faciatis.ยป Wintoniensis vero episcopus anxius nimis et pavidus archiepiscopo dixit: ยซObsecro, domine, ut verbis meis, quae tibi bona fide dicturus sum, acquiescas. Archiepiscopatum in manu et dispositione domini regis reconsigna; hoc enim videtur necessitas inevitabilis ad praesens exposcere, donec ex gratia [Col. 0084D] et indulgentia ejus honori tuo restituaris.ยป Archiepiscopus vero ad eum: ยซFrustra, inquit, tale mihi consilium dedisti; nam episcopatum et vitam una dies eademque hora terminabit.ยป Ad ista Hilarius Cicestrensis episcopus subintulit: ยซUtinam, inquit, fieres et remaneres Thomas tantum absque alia dignitate!ยป Igitur episcopi, quibus mens sanior erat, convocantes Eboracensem archiepiscopum et Londoniensem atque ipsum Cicestrensem episcopos dicunt eis: ยซSi contigerit archiepiscopum nobis praesentibus capi vel occidi, quid restat nobis, nisi ut ab officiis et honoribus nostris ignominiose projecti perpetuo anathemati et opprobrio quod nulla delebit oblivio, subjiciamur? si autem nobis hoc timemus, quid de illis fiet, quibus ut dicitur [Col. 0085A] procurantibus et instigantibus tantum nefas patrari contigerit: monemus igitur ut pari consilio videamus et decernamus: qualiter eum ab instanti periculo valeamus eripere.ยป Cumque aliquandiu qualiter id fieri posset ad invicem tractassent, tandem simul omnes regem adeuntes, dixerunt ei: ยซProspicientes, domine, honori tuo, quem in negotio isto periclitari timemus, rogamus ut nobis copiam agendi cum archiepiscopo concedas: habemus namque multa, quae ei juste objiciamus; maxime illud quod cum in praesentia vestra apud Clarendonam praecepto obedierit, nos ad observationem consuetudinum vestrarum compulerit; nunc autem, sibi ipsi contrarius, ne eas observare debeamus contradicit. Quapropter si tibi videtur et si [Col. 0085B] placet, ad dominum papam eum appellare decrevimus.ยป Et ait rex: ยซPlacet.ยป Regressi igitur ad archiepiscopum ad dominum papam appellaverunt. Et archiepiscopus: ยซAudio, inquit.ยป Rex, etsi appellationem fieri permiserit, a proposito tamen quo eum interficere decreverat, non destitit. Mittens namque ad eum milites suos, jubet ut rationem reddat de negotiis et reditibus regni, maxime autem de triginta millibus libris argenti quas tempore cancellariae de pecunia regia minus caute expendisse a quibusdam deferebatur. Archiepiscopus vero regem saepe de omnibus rationem audisse respondit: nec jam se ad ista quae ad se non pertinebant respondere debere, praesertim cum tempore electionis [Col. 0085C] suae ex mandato regis coram filio ejus et officialibus regni ab omni ratione administrationis suae, et ab omni omnino occasione quae inde quoquomodo emergere posset, absolutus fuisset: ยซSicut, inquit, vos ipsi vidistis et audistis.ยป Quae ejus responsio postquam regi renuntiata est, furore et iracundia plenus, dixit ad suos: ยซIste homo meus est; et rationem mihi reddere non dignatur!ยป Et dixerunt qui ei assistebant: ยซEst, domine, et alia causa qua eum jure gravare poteris; nam, cum homo tuus sit, ut dicis, et jure fidelitatis honorem tuum per omnia et in omnibus conservare teneatur, ipse tamen, spreto honore tuo et reverentia contemptoque judicio curiae tuae, ad aliam curiam appellare praesumpsit: unde si judicari meretur, tuum [Col. 0085D] est decernere.ยป โ ยซPatet, inquit rex, quia de omnibus his vindicandus est.ยป Misit igitur statim cum festinatione qui eum judicarent. Relatum est autem de judicio quod capi debeat archiepiscopus et carceri mancipari, donec de objectis sive objiciendis regis voluntati in omnibus satisfaceret. Jubente itaque rege, Robertus comes Leicestrensis et Rainaldus Cornubiensis archiepiscopum adeunt, formam judicii ei ex parte regis intimaturi; locutus est igitur comes Leicestrensis archiepiscopo, dicens: ยซAudi judicium quod tibi in curia regis judicatum est, quodque rex ipse per nos tibi mandat.ยป Tunc vir sanctus torvo eum intuens vultu: ยซEgo, inquit, nullius judicium audiam, quippe qui jam ad dominum papam appellavi.ยป Et comes ad eum: ยซEt quomodo, inquit, [Col. 0086A] potest averti quin judicium regis audias? home enim regis es; et villas atque castella possessionesque infinitas de eo in feodo et baronia tenes. Et idcirco judicium in curia ejus audire et sustinere te oportet.ยป โ ยซAbsit, inquit archiepiscopus: nihil prorsus in feodo et baronia de eo teneo, sed quidquid habet Ecclesia, in perpetua libertate possidet, non in feodo vel baronia, vel in aliqua terrenae dominationis subjectione.ยป Nam quidquid Ecclesiae Dei a regibus antiquis seu modernis collatum est, perpetua eleemosyna est, libera prorsus et immunis ab omni terreni principatus nuncupatione vel subjectione, sicut etiam ipse rex in suis privilegiis declaravit et confirmavit. Quapropter auctoritate et paternitate qua nos vobis divina ordinatio lege Christianitatis [Col. 0086B] praetulit et praefecit, interdicimus, ne de mejudicium faciatis, vel factum retractetis.ยป Respondit comes Robertus: ยซAbsit a me ut tantae auctoritatis imperium contra animam meam transgrediar, sed potius silentium mihi indicens amodo taceo, teque quantum ad me liberum relinquo.ยป Et conversus ad comitem Rainaldum, dixit: ยซAudis archiepiscopali imo divina auctoritate silentium mihi impositum; amodo tu quae restant prosequere, et quae a rege definita sunt edicito.ยป Et ille: ยซQuod mihi, ait, injunctum non est non praesumam. Tu autem si qua dicere volueris, dicito; quia in hac causa ego tibi penitus deficio.ยป Dixit ergo iterum archiepiscopo comes Robertus: ยซObsecro, domine, ut exspectes [Col. 0086C] donec responsio tua renuntietur.ยป Et archiepiscopus ad eum: ยซErgone, inquit, captus sum?ยป Et comes ad eum: ยซNequaquam, ait, domine, per sanctum Lazarum;ยป sic enim consueverat idem comes jurare. Recedentibus itaque comitibus et regredientibus ad regem, dixit archiepiscopus: ยซRecedo et ego, nam hora praeterit;ยป et, elevata cruce, quam manu tenebat, coepit abire. Cumque aulam ingressus fuisset, multitudo militum et diversi generis hominum, quae ibi convenerant, coepit viso eo clamare et improperiosis atque contumeliosis vocibus ei insultare, garrula et injuriosa procacitate vociferantes. Cum vero paululum surda aure processisset, et ad ligna quae ad praeparationem ignis forte in medio jacebant pedem offendens paululum nutasset: [Col. 0086D] vox insultantium vehementius extollitur, quae etiam a procul positis posset audiri: occurrens quoque viro Dei quidam Randulfus de Broco: ยซUt proditor, inquit, recedis.ยป Quem reverendus antistes responsione indignum reputans pertransibat. Comes quoque Hamelinus frater regis nothus casu occurrens ei, velut proditorem eum recedere dicebat. Cum vir sanctus: ยซSi liceret, inquit, ut miles essem, propria manu te mentitum probarem.ยป Tandem ascenso equo ad portam castelli pervenit, quam diligenter obseratam reperiens, stupefactus et perterritus substitit. Sed quidam e famulis suis, nomine Petrus de Mortorio, fasciculum clavium eminus dependentem conspiciens, celeriter claves arripuit; et quod quasi miraculum quibusdam [Col. 0087A] visum est, inter tam multas claves illam, quam volebat et quae necessaria erat, absque mora et impedimento reperiens, portam cum celeritate nullo contradicente vel resistente aperuit. Exeuntem autem de oppido beatum virum populus, qui rei exitum praestolabatur, gaudens excipit: supplex benedictionem exposcit. Ipse vero dextera laevaque benedictionem incessanter fundens, retardantibus eum aliquantulum turbis, tandem ad monasterium, in quo hospitabatur, pervenit. Statim igitur ante altare in orationem se prostravit, ubi cum aliquandiu lacrymans orasset, mox ut ab oratione surrexit, utrum adhuc nona esset quaesivit: audiens autem quod hora praeterisset, nonam simul et vesperas decantavit, et illico mensam poni jussit. Cumque [Col. 0087B] ex maximo suo comitatu vix decem praesto essent, pavore namque territi universi diffugerant, imperavit iterum refectorium monachorum pauperibus impleri, eisque ciborum copiam apponi: postea sedit ipse cum suis ad mensam satis morose, seque hilarem et affabilem eis exhibuit. Interim autem, dum adhuc sederet ad mensam, jussit lectum suum in ecclesiam deferri, ibique locum quietis sibi parari. Sublatus est itaque lectus ejus, cunctis videntibus, in ecclesiam, et ibi retro majus altare locum dormituro paraverunt. Positus est etiam ibi, ipso disponente, quidam minister familiaris, qui volentes accedere prohiberet, dicens archiepiscopum diurno labore fatigatum non esse inquietandum. Ipse vero vir Domini surgens a mensa in loco secretiori [Col. 0087C] se cum paucis recepit; tractans diligenter quid in articulo instantis necessitatis pro causa Ecclesiae Dei commodius fieri posset. Constans enim erat quod, si crastinum exspectaret diem, procul dubio capiendus esset et carceri mancipandus: quatenus rex ita levius delinquere videretur si sub carceralis custodiae mora aliqua occasione quasi rege nesciente jugularetur. Et quamvis vir sanctus pro libertate ecclesiastica mori paratus esset, ne tamen causa Ecclesiae in suo casu pariter occumberet, non quidem evadere mortem sed interim differre consilium habuit. Mutabatur dies iterum in noctem, siquidem usque in crepusculum coena protracta fuerat et vocavit ad se vir Domini duos [Col. 0087D] conversos religiosos quos in comitatu suo habebat, quorum unus vocabatur Robertus de Cava, alter vero Scailmannus, et quemdam famulum suum proprium, nomine Rogerium de Brai, strenuum valde et fidelem; et his tribus tantum consilium, quod de protectione sua inierat, secretius intimavit: praecipiens ut sine mora parati essent. Ad majorem quoque cautelam, ne scilicet de sua profectione suspicio aliqua saltem in suos oriretur, nullum de suis equis ducere secum statuit, sed quatuor equos aliunde sibi exhiberi fecit. Procurantibus itaque praefatis tribus quos ad hoc negotium quasi fideliores vir Domini praelegerat, adducti sunt statim quatuor dextrarii optimi et praelecti: et extra januam domus, ac si hospitum essent, usque ad horam competentem [Col. 0088A] sub familiari custodia sunt detenti. Sed et ipsum tempus et hora beati viri fugae quasi divinitus adminiculari et cooperari videbatur. Nam tanta imbrium vehementia tota nocte illa erupit, ut nullus ostium domus suae egredi praesumeret. Tantus etiam tenebrarum horror tam ex nubium et imbrium densitate, quam ex naturali noctis caligine invaluerat ut nec in medio positus quis videri posset. Cum autem omnes portae oppidi diligenter observarentur, exploratum est per quam portarum competentius et tutius vir Domini elabi posset. Inventum est vero quod nondum ad aquilonarem portam custodiae adessent. Aestimantibus igitur universis quod archiepiscopus in loco quem ei in ecclesia post altare paratum cognoverant quiesceret, ipse [Col. 0088B] cum praefatis tribus sociis ascensis equis per medium castri ad portam aquilonarem gressum dirigit: fueruntque ei divino nutu tenebrae noctis pro velamento: et aquarum vehemens inundatio equorum celabat strepitum sicque nullo penitus sentiente per portam septentrionalem egressus est.
Tota igitur nocte illa negotium fugae accelerans, tandem appropinquante die Lincolinum pervenit. Tantum autem laborem ipsa nocte ex abundantia pluviarum pertulerat, quod pondus aquarum non sustinens cappam suam alleviationis causa bis antequam dilucesceret praecidi fecerit. Ingressus vero Lincolinum apud quemdam civem, cui nomine erat [Col. 0088C] Jacob, qui fratrum qui eum comitabantur familiaris erat, hospitatus est. Mane autem facto, Wintoniensis episcopus, ignorans quod acciderat, cum archiepiscopo locuturus advenit. Cui occurrens Osbernus beati viri camerarius, qui ipsa nocte lectum ejus in ecclesia custodierat, et interrogatus ab eo quidnam ageret archiepiscopus: ยซBene, inquit, agit, nam sero praeterito a nobis recessit et nescimus quo abierit.ยป Quod cum episcopo in aure dixisset, ille altum trahens suspirium lacrymisque suffusis: ยซCum Dei, inquit, benedictione!ยป Rex autem ut archiepiscopum recessisse cognovit, illusum se intelligens, internaque cordis anxietate tactus, ex nimia indignatione et furore obmutuit, sed post paululum respirans: ยซNondum, ait, finivimus cum isto.ยป Tunc mittens [Col. 0088D] celeriter jussit omnia ubique maris littora diligenter observari. Ipse vero Thomas apud Lincolinum in domo Jacob die ipso secreto permansit. Et ut melius tutiusque secundum quod imminens necessitas exposcere videbatur posset latere, tunicam conversi induit, et calceamenta grossiora pedibus suis aptavit, jussitque sociis ut eum de caetero non Thomam vocarent, sed Christianum. Et hoc quidem elegantissime, ut scilicet et mutatio fieret in nomine, et veritatis assertio maneret in nuncupatione. Circa crepusculum vero naviculam ingressus est, et tota nocte per fluvium navigando ad domum quamdam religionis quae dicitur Sempignebam pervenit. Ibi aliquot diebus in granchiis ejusdem domus delitescens, tandem clam nocturnis horis ad mare properavit. In [Col. 0089A] transitu vero suo apud Chikesand reperit quemdam capellanum, nomine Gilebertum, virum religiosum: ejusdem videlicet ordinis, cujus erant et fratres qui erant cum eo: quem secum venire praecepit. Cum autem ad mare pervenisset, et ibi circa littus paucis diebus latuisset, paratum sibi tandem a quodam sacerdote navigium nocte conscendit, et prospera divino nutu fretus navigatione, cum adhuc magna noctis pars restaret, in partibus Flandriae, non quidem in portu aliquo sed in sabulo, propter cautelam applicuit. Exigebat igitur necessitas ut pedes iter faceret; quem laborem insuetum et intolerabilem graviter ferens, saepius in littore lubrico et arenoso vacillans corruebat. Comites vero itineris videntes tantum virum insolito labore fatigari, jam enim [Col. 0089B] saepius corruendo manus laeserat et vulneraverat, non se facile a lacrymis continebant; die autem facto apparuit eis puer quidam, cui occurrentes rogabant ut equitaturam quamlibet eis salva mercede sua quaereret et adduceret. Qui currens in proximam villam, et multam ibi moram faciens, multum eos sollicitos ac pavidos reddidit, ne forte explorator esset aut delator. Tandem tamen rediit adducens in manu jumentum instratum, cui tantum pro freno funis ex feno confectus a collo dependebat. Sed quoniam necessitas non eligit, nec quod vult facit, superjecta eidem jumento cappa beatum virum desuper sedere fecerunt, talique equitatura per duo fere milliaria usus est. Tolerabilius vero et honestius aestimans, [Col. 0089C] si pedes incederet, iterum coepit cum suis ambulare, cumque quemdam vicum ingrederetur, videns eos quaedam mulier mirata est, venerabilemque virum diligentius intuens, et nescio quid speciale magnificumque in ejus vultu perpendens, labori illius compatiens, et volens ei beneficium praestare, festina cucurrit in domum suam ut baculum quaereret, quem ei ad sustentandum porrigeret. Arripiens autem veru quoddam fumo et fuligine sordidum, nec non et adipe piscium, qui ex eo dependerant, madidum atque confectum ei porrexit. Cujus ille circa se benevolentiam non spernens, quasi pro magno munere gratias egit. Et quod oblatum fuerat suscepit. Cum vero paululum processissent, stabat miles quidam in foribus domi suae accipitrem manu tenens, [Col. 0089D] qui videns quatuor viros religionis habitum praeferentes praeterire et diligentius intuens eos, ait ad circumstantes: ยซUnus ex istis aut archiepiscopus est Cantuariensis, aut ei simillimus.ยป Cui respondit frater Scailmannus: ยซVerene aliquando tu vidisti Cantuariensem archiepiscopum ita gradientem?ยป Pervenerunt autem ad fluvium, ubi reperta navicula usque Clarum Mariscum navigio pervenerunt. Abbas autem et fratres loci illius cognoscentes venerandum antistitem inestimabili gaudio repleti sunt, eumque cum omni honore et reverentia officiosissime susceperunt. Mansit igitur occultus apud eos paucis diebus. Interim quidam ex clericis suis quibus ipse a Northamptona fugiens ut se sequerentur mandaverat, ad eum venerunt. [Col. 0090A] Interim venit Richardus de Luci ad Flandrensem comitem, missus a rege Anglorum. Hic audiens archiepiscopum apud Clarum Mariscum morari, siquidem jam de eo sermo circumquaque percrepuerat, accessit ad eum suadens diligenter quidem, sed frustra, quatenus una secum in Angliam ad regem reverteretur, sed intelligens ex responsionibus beati viri se inaniter laborare, coepit ei minari, dicens se de caetero futurum inimicum. Cui cum vir sanctus diceret: ยซHomo meus es, et talia mihi loqui non debes;ยป ille contra: ยซHominium, inquit, meum tibi reddo.ยป Cui iterum archiepiscopus: ยซTu, inquit, illud a me mutuo non accepisti.ยป Misit itaque venerandus antistes duos abbates ad comitem Flandrensem, petens ut ei conductum praebeat, donec [Col. 0090B] transeat terram ejus. Comes vero, qui regis Anglorum erat consanguineus et partes ejus fovebat, respondit consilium se supra hoc habiturum; addens etiam se satis potentem, qui unum archiepiscopum in sua dominatione et terra detineat. Quo audito, archiepiscopus suspectam habuit hujuscemodi responsionem; timens ne forte comes aliquid erga se violenter ageret ut exinde gratiam sibi majorem apud regem pararet. Quapropter retulit verbum istud ad Milonem Carvanensem episcopum qui tunc forte visitationis gratia ad eum venerat. Erat enim idem Milo de Anglia oriundus, vir prudens valde et magnificus; quique archiepiscopum summa devotione et intima dilectione colebat. Communi igitur amborum consilio et industria protractum est consilium [Col. 0090C] silium inter eos usque in noctem, cumque jam nox esset, et tenebrae cuncta occupassent, surgens episcopus coepit velle recedere; quem archiepiscopus praeeuntibus cereis usque ad portam persecutus est. Tunc jussit archiepiscopus luminaria admoveri et quasi aliquid secretius cum episcopo locuturus paululum a circumstantibus avulsus est, sicque ascenso equo albo quem ei episcopus praeparaverat, una cum eodem Carvanium usque nocte ipsa pervenit: in crastino mandavit suis ut ei apud Suessionem occurrerent. Tali itaque modo Flandriensis comitis minas evasit et usque Suessionem sine impedimento cum suis, Deo protegente, pervenit. Cognito igitur rex Anglorum [Col. 0090D] quod archiepiscopus in Franciam pervenisset, misit nuntios ad regem Francorum Lodewicum, Gilbertum videlicet Folioth Londoniarum episcopum, et Ricardum de Ivelcestria, qui erat clericus regis, et unum ex summis regni judicibus, Willelmum quoque illustrem comitem Arundelli, qui venientes ad regem Francorum apud Compendium invenientes ita ad eum locuti sunt: ยซMeminisse, inquiunt, potest excellentia tua, domine rex, quod cum pax inter te et dominum nostrum regem Anglorum postremo reformata esset, hoc inter caetera constitutum fuisse, ut si quis ex hominibus vestris tam hinc quam inde, aliqua occasione diffugiens, in regnum alterius devenerit, continuo sine contradictione requisitus domino suo redderetur.ยป Et ecce nunc Cantuariensis [Col. 0091A] archiepiscopus, judicium domini sui regis declinans, clanculo et de nocte furtivus aufugit et in terram tuam pervenit. Rogat itaque obnixe fidelis tuus et amicus dominus noster rex ne in sui contumeliam et pactionum injuriam, praefatum archiepiscopum in regno tuo recipias vel detineas. Ad haec piissimus rex Francorum Lodewicus: ยซPactiones, inquit, de quibus dicitis non recolo, quanquam etsi ita constitutum fuisse constaret, nihil hoc ad archiepiscopum quominus eum libenter videamus et gratanter suscipiamus et honoremus; cum ipse inter homines regis vestri reputandus non sit, est enim potius dominus regis et patronus. Accedit etiam ad hoc imo et superexcedit quod mansuetudo regni nostri omnibus oppressis patet ad refugium, [Col. 0091B] nam hoc nobis et pietas animi indicit, ut regnum nostrum libertatem quam sonat in nomine exprimere debeat operis attestatione. Pervenit enim ad nostram audientiam quam injuste et quibus de causis rex vester venerabilem virum oderit et persequatur, unde non miramur si vir discretus, tam vitae suae quam Ecclesiae Dei causae prospiciens, regis furorem declinaverit, et sub nostrae protectionis alas confugerit. Quapropter si scissem ubi inveniendus esset, jampridem ei cum debito honore occurrissem.ยป Tunc Willelmus comes Arundelli ad ista regi respondit: ยซIgnoras forsitan, o rex, quod archiepiscopus, quem tanto studio honorare decernis, semper tibi infestus fuit. Ipse enim est, cujus calliditate et ingenio multoties regnum tuum motum et turbatum [Col. 0091C] est. Ipse namque terras tuas vastavit et oppida cepit, regnumque tuum et dominationem ex parte non modica detruncavit.ยป At rex ad eum: ยซNihil, ait, dicis quominus mihi charus et honorabilis videatur; fecit enim juxta tuam sententiam quod debuit, nam fidelitatem quam domino suo secundum tempus debuit, sinceriter in omnibus et per omnia adimplevit. Fecissetque mihi similia si meus fuisset. Sed ecce pro tantis beneficiis quae mihi, ut dicitis, inferendo damna, regi vestro contulit, quali eum remuneratione dignum aestimavit. Nunquid ut redderet ei mala pro bonis? Et a propriis effugaret qui ei aliena subjugasset?ยป Item locuti sunt nuntii ad regem dicentes: ยซRogat etiam rex Anglorum [Col. 0091D] amicus tuus quatenus domino papae mandare digneris, ne archiepiscopo ad gratiam et familiaritatem suam accessum indulgeat, neque mendaciis illius fidem adhibeat.ยป Indignatus autem rex super improbitate sermonum illorum: ยซEgo quidem, inquit, mandabo, sed non juxta petitionem vestram.ยป Vocansque rex fratrem Franconem domini papae camerarium, qui forte tunc apud Compendium praesens erat: ยซDomino, inquit, meo papae Alexandro mea ex parte dicito: quatenus si tanti sum apud ejus sanctitatem cui gratiam aut beneficium praestare velit, archiepiscopum Cantuariensem, cum in praesentiam ejus venerit, benigne suscipiat, nullamque adversus eum injustam querelam audiat vel admittat.ยป Regressis igitur nuntiis et quod gestum fuerat referentibus, [Col. 0092A] illico rex Anglorum alios nuntios ad dominum papam sub celeritate destinare curavit, qui archiepiscopum in curia praevenirent et domini papae cardinaliumque animos ab eo averterent. Haec autem sunt nomina eorum qui missi sunt. Rogerus Eboracensis archiepiscopus, Gilbertus Foliot episcopus Londoniensis, Wirecestrensis quoque episcopus et Bartholomaeus Exoniensis atque Hilarius Cicestrensis episcopi; Richardus etiam de Ivelcestria et Joannes de Oxenefordia clerici regis; Willelmus quoque comes Arundelli et Guido Rufus, Hugo etiam de Gundovilla et Rainaldus de Sancto Valerico, atque Henricus filius Giroldi familiarissimus regis; et alii etiam, quorum nomina ignoramus. Hi omnes Senonas venientes et praesentiam domini papae adeuntes, [Col. 0092B] multa de beato viro quibus causam ejus deprimerent in medium protulerunt; quae quidem probare non potuerunt, fuitque eorum allegatio tam injuriosa et contumeliosa ut cuidam episcoporum acrius instanti papa diceret: ยซFrater, tempera te: palam est quod virum innocentem gratis oditis et prosequimini.ยป Fuit autem summa legationis eorum ut dominus papa ad petitionem regis duos cardinales cum plenitudine potestatis in Angliam dirigeret, qui inter regem et archiepiscopum appellatione remota dijudicarent. Asserebant etiam quod rex in multa humilitate et devotione ad satisfactionem paratus esset, si in aliquo forte excessisset; porro rex hoc faciebat insidiose, sciens cardinalium judicia non esse gratuita, seque facile quod volebat [Col. 0092C] mediante pecunia obtenturum si sub cardinalium judicio sibi agere liceret. Quod dominum papam non latuit: unde et hujusmodi petitioni minime acquiescere voluit, licet multum obnixe cardinales instarent, ut regis petitio effectum consequeretur. Willelmus namque Papiensis, qui unus erat ex majoribus cardinalibus, regi per omnia favebat caeterosque cardinales ut regi faverent induxerat, sed non gratis. Repulsi igitur ab spe impetrandi, regii legati celeriter regrediuntur. Nam episcopis, qui hac legatione fungebantur, non erat tutum archiepiscopum quem in proximo venturum audierant, in curia exspectare. Quarto deinde die venit Senonas archiepiscopus, convocatisque clericis suis, [Col. 0092D] quisnam eorum causam ejus in praesentia domini papae competentius posset explicare, coepit inquirere. Et, quamvis essent inter eos decretorum legisque periti quamplures, et in perorando eloquentissimi et exercitatissimi, nullus tamen inventus est qui hoc negotium aggredi praesumeret. Timebant enim regem, scientes certissime cum latere non posse, quis eorum in curia pro archiepiscopo allegasset. In crastino vir sanctus, habens fiduciam in Domino, venit ad curiam tenens in manu chirographum illud, in quo regis consuetudines continebantur, quod eum apud Clarendonam in defensionem ecclesiasticae libertatis de manu regis suscepisse praediximus. Cumque in praesentiam domini papae venisset et ad pedes ejus se prostravisset, chartam [Col. 0093A] ipsam explicatam et expansam ante pedes ejus posuit, dicens: ยซEcce, Pater sancte, consuetudines regis Anglorum, canonibus et decretis et etiam ipsorum terrenorum principum legibus adversae, pro quibus exsilium sustinere cogimur; ut eas sanctae paternitati tuae ostenderemus et consilium super eis haberemus, advenimus: Jubeat igitur, si placet, sanctitas tua eas legi et audiri. Quisquis enim ista audierit, mirum est si non tinniant ambae aures ejus, audiens a Christianis contra legem Christianitatis agi et damnatis sanctorum Patrum venerandis institutis novas et inauditas veterum tyrannorum praesumptas abusiones in Ecclesiam Dei introduci.ยป Haec cum genibus flexis dixisset, jubente apostolico surrexit et stetit in medio circumstante eum turba clericorum [Col. 0093B] suorum. Cumque ad praeceptum domini papae consuedines illae legerentur, et qui legebat primum pronuntiasset capitulum, coepit venerandus antistes contra propositum capitulum mirabiliter disserere, et regis in hoc intentionem plenius elucidare et detegere; ostendens et convincens ex decretis et legibus, in quibus et quantis quod pronuntiatum fuerat, sanctorum Patrum canonibus obviaret, quantumque discrimen Ecclesiae Dei immineret, si rex quod intendebat obtineret. Similiter fecit ad singula capitula domino papa eum libenter audiente et assertiones ejus diligenter per singula notante. Cardinales tamen, qui accepta a rege pecunia partes ejus fovebant, multam vexationem beato viro in sua causa praestiterunt, praecipue Willelmus Papiensis, [Col. 0093C] qui prae caeteris regi erat amicior et familiarior; hic enim beatum virum modis omnibus impedire satagens, ad singula insurgebat; seque ei objiciebat multa proponens, et multa inquirens, quae vir venerabilis sicut fila aranearum sine difficultate et haesitatione vel solvebat vel convincebat. Putabat enim iste Willelmus quod archiepiscopus oratione uteretur aliena et non propria; et quia si posset eum a tramite sui sermonis deflectere, continuo eum irrisioni et confusioni habendum. Sed et ipse intelligens Willelmum sibi ex directo obniti, aliquoties eum reciproco sermonis excursu ita suis intricavit et illaqueavit objectionibus ut omnibus manifestum fieret, quod non solum propriis uteretur viribus et [Col. 0093D] disertitudine, verum quod insuperabilis esset ingenii et eloquentiae. Cumque tam in expositione causae suae quam in contentione cum adversariis pars magna diei consumpta fuisset, erant enim sexdecim capitula consuetudinum illarum, ad quae stando responderat, admirans tandem dominus papa ejus magnificentiam atque praestantiam, vocavit eum ad se, jubensque eum juxta se sedere, ait: ยซBene veneris, frater charissime.ยป Cumque congaudens eum bene venisse saepius repetisset, gratias ei agere coepit, quod tantum onus tamque arduum negotium sibi assumpsisset, quod videlicet Ecclesiam Dei tam periculosis temporibus, contra tyrannorum assultus tueri praesumpsisset. Ipse quoque venerandus antistes cum debita humilitate et reverentia domino papae [Col. 0094A] multiplices gratias retulit, quod eum tanto honore dignatus fuerit. Tunc dominus papa consuetudines illas perpetuo damnavit, et observatores atque exactores earum aeterno anathemati subdidit. Vir igitur Domini aliquanto tempore in curia demoratus tandem cum licentia et consilio domini papae Pontiniacum se contulit, ibique per biennium ferme stetit. Pontiniacenses vero de adventu tanti hospitis supra modum gavisi sunt, gratias agentes ei quod ad eos declinasset, maxime autem domino papae qui eos tanto hospite honorare dignatus fuerat: exinde in multo charitatis et devotionis fervore archiepiscopo et suis omnia necessaria tam in victu quam vestitu omni tempore quo apud eos mansit abundantissime procuraverunt. Ipse vero vir reverendissimus quam [Col. 0094B] sancte, quam religiose se ibidem habuerit referre supersedemus, ne et fratribus nostris notum ingeramus et brevitatis metas excedamus. Illud tamen silentio praetereundum non est quod inter caetera sanctae aemulationis studia etiam habitum monachilem ibidem concupivit et accepit. Misso autem ad dominum papam tunc temporis Senonis commorantem secretius nuntio et habitum religionis sibi ab eo fieri, benedici et transmitti postulavit et impetravit; domino papa ita inter caetera rescribente: ยซMisimus tibi, frater dilecte, habitum, non qualem voluimus sed qualem habuimus.ยป Cognoscens vero rex Anglorum in quanto honore a domino papa venerandus pontifex susceptus fuisset et quod in Pontiniaco locum sibi mansionis delegisset, cum jam in ipsum desaevire [Col. 0094C] non posset, in suos inaudito crudelitatis genere debacchatus est. Praecepit namque ut ubicunque aliquis de cognatione ejus vir vel mulier inveniri potuisset, exhaereditatus et spoliatus bonis propriis a regno pelleretur, exacto prius ab eo sacramento quod Pontiniacum contristandi archiepiscopum gratia proficisceretur. Tunc expulsi sunt senes pariter et juvenes ad cognationem illius pertinentes, necnon et mulieres cum pueris et lactentibus in exsilium ire coactae sunt. Reditus quoque archiepiscopales et totum archiepiscopatum rex propriis usibus addidit: constituto super negotia episcopatus quodam viro laico sceleratissimo, nomine Randulfo de Broc; qui et ipse adversum virum Dei semper pro posse inimicitias [Col. 0094D] exercuerat. Cum autem archiepiscopo haec omnia innotuissent, in multa constantia magnanimiter accepit, parvipendens damna terrena, suorum exsilia, dummodo Ecclesia Dei quandoque pacem consequeretur. Igitur archiepiscopus lectioni et orationi caeterisque sanctae conversationis studiis propensius insistens per biennium Pontiniaci quievit. Sed nec ibi eum diutius quietum manere regis Anglorum malignitas passa est. Excogitans namque callide qualiter etiam inde ejicere posset, misit quosdam abbates ordinis Cisterciensis ad generale capitulum ordinis improperans eis bona quae ordini contulerat; deinde eorum ingratitudinem exprobrans quod scilicet in contumeliam sui archiepiscopum sus epissent, et necessaria ei jam multo tempore ministrassent. [Col. 0095A] Quo cognito, archiepiscopus praecavens ne sui causa aliquod detrimentum ordo incurreret, ad regem Francorum Ludovicum qui eum multoties multis et instantissimis precibus ad se venire rogaverat, venit: Senonisque apud sanctam Columbam reliquum tempus exsilii sui rege omnia necessaria ministrante peregit. Igitur rex Anglorum, convocato concilio episcoporum et procerum apud Clarendonam, exegit ab eis sacramentum quod nullus eorum solatium aliquod archiepiscopo praestaret aut mandatum ei dirigeret, vel certe litteras ab eo missas susciperet. Addidit etiam ad sacramentum quod nullus litteras seu nuntios domini papae susciperet, vel ad eum in aliquo negotio appellaret, sed ad regis praesentiam. Constituit quoque ne quis absque licentia [Col. 0095B] ipsius et litteris transfretaret. Posuit etiam ad singulos maris portus custodes qui neminem transire permitterent, et de transmarinis partibus venientes diligenter scrutarentur, ne quis litteras domini papae vel archiepiscopi in regnum ejus inferret. Constituit praeterea ut si quis cum litteris deprehensus fuisset, vetustae quassataeque naviculae impositus in altum pelagus duceretur ibique solus cum ipsa navicula sine remo fluctibus committeretur. Episcopis vero sacramentum modis quibus poterant praestare detractantibus, rex tandem multum diuque exoratus indulsit, ut verbo tantum promitterent, laici autem juraverunt: Tali calliditate usus est rex quoniam audierat quod dominus papa universos episcopos regni ad se vocare disposuisset. [Col. 0095C] Clauso igitur regno iterum universos apud Londonias rex adesse imperat; ubi cum convenissent coepit rex agere de consecratione filii sui et cum murmurantibus episcopis et ad invicem colloquentibus et dicentibus illicitum hoc esse ut in absentia archiepiscopi tale quid praesumeretur, cum ad illius singularem dignitatem regis inunctionem pertinere nullus ambigeret, inventi sunt tres episcopi, Rogerius videlicet Eboracensis et Gilbertus Londoniensis atque Jocelinus Salesbiriensis, qui propter ejus absentiam minime differendum dicerent seque paratos esse ut in hoc voluntatem regis exsequerentur. Igitur, rege dilationem non differente, consecratus est filius ejus memoratis tribus episcopis quae ad celebritatem [Col. 0095D] consecrationis pertinebant prosequentibus, caeteris nec subterfugere valentibus, nec manum apponere volentibus. Exinde diversis modis agitata est causa Ecclesiae Cantuariensis. Nec tamen ad effectum pacis venire potuit, licet rex Francorum Ludovicus in pluribus colloquiis quae interim cum rege Anglorum habuit multum institerit qualiter pax et concordia inter regem et archiepiscopum reformaretur; ipse etiam dominus papa mittens aliquoties legatos suos, regem ad pacem Ecclesiae Dei paterna affectione et litteris provocabat et verbis; sed nihil proficiebat, intelligens quod nonnisi manu forti cum ipso agendum esset: scripsit ei tandem mandans et exhortans, rogans et praecipiens quatenus Ecclesiae Cantuariensi, quae jam multo tempore ex absentia pastoris laboraverat, [Col. 0096A] pacem redderet et cum archiepiscopo concordiam faceret. Alias etiam litteras secretius misit posuitque in manu cujusdam episcoporum Franciae in quibus de interdicto regni Anglorum expressa continebatur sententia, quatenus videlicet si rex contemneret admonitionem apostolicam, continuo regnum ejus interdicto supponeretur. Quod regem non latuit. Condixeruntque inter se reges colloquium de pace Ecclesiae tractaturi. Occurrerunt autem ad colloquium fere omnes episcopi Franciae et Normanniae, maxime illi quibus pondus hujus negotii dominus papa specialiter imposuerat. Tandem igitur vix et post multa facta est pax inter regem et archiepiscopum rege omnes omnino querelas et jura ecclesiastica in libertate canonica dimittente. Verum [Col. 0096B] tamen osculum pacis rex archiepiscopo porrigere recusavit. Dispositum est autem ut in crastino in celebratione missae archiepiscopus a sacerdote pacem accipiens regi porrigeret; sed rex hujusmodi consilium callide illudens mox ut ingressus est ecclesiam praecepit ut pro defunctis missa ageretur in qua pacem minime dari sciebat. Hoc solum suspicioni patuit et argumento fuit, quod non in vero corde rex cum archiepiscopo pacem fecisset. Ipse vero archiepiscopus reversus Senonas coepit disponere reditum suum ad propria misitque ante faciem suam Cantuariam magistrum Joannem Salesburiensem qui postea Carnotensis episcopus fuit ut synodum solemniter celebraret, et eos qui excommunicatis communicaverant injuncta poenitentia absolveret. [Col. 0096C] Igitur vir Domini primo die septimi anni exsilii sui egressus est de Senonensi urbe ad sedem propriam reversurus, accepto a rege Anglorum in conductu quodam clerico ejus nomine Joanne de Oxenofordia.
Cumque in finibus Flandriae ad mare venisset in loco qui dicitur Witsand, cognovit ibi quod tres illi episcopi qui coronationem regis junioris sicut praedictum est sibi indebite usurpaverant, apud Doveram ei occurrissent ejusque ibi praestolarentur adventum; ipse vero citius accito puero nomine Osberno tradidit ei in manu litteras domini papae praecipiens ut celeriter mari transito litteras ipsas tribus praedictis episcopis apud Doveram constitutis porrigeret. Quas [Col. 0096D] cum episcopi accepissent et ex tenore earum se excommunicatos cognovissent, vehementer animo consternati reversi sunt; archiepiscopus vero paratis navigiis mare ingressus est prospereque navigans cum Angliae appropinquasset, noluit apud Doroberniam applicare ne forte excommunicati illi adhuc ibi essent quorum vitabat occursum; divertit autem ad alium portum qui dicitur Santwits qui locus suus erat proprius ibique applicuit. Tres vero proceres, Raynaldus scilicet de Garenna et Gervasius de Cornhilla et Randulfus de Broc, qui cum praefatis episcopis Doveram venerant, archiepiscopo apud Santwits occurrerunt habentes in proposito ut ei si forte in aliquo possent adversarentur. Conquesti sunt autem quasi ex parte regis quod clericos [Col. 0097A] Francigenas in regnum adduxisset, dicentes oportere eum fidejussores vel obsides pro eis dare ne quid forte mali in regno machinarentur. Ipse vero, quamvis eos responsione indignos reputaret, respondit tamen cum voluntate et licentia regis se eos adduxisse, nihilque ex iis quae illi fieri exigebant se facturum. Spretis igitur verbis eorum et cavillationibus, profectus est Cantuariam. Processerunt autem ei obviam in laetitia et exsultatione monachi cum clero et populo universo, eumque gaudentes et Deum magnis vocibus collaudantes in locum suum introduxerunt. Circa viginti vero dies ante nativitatem Domini Cantuariam ingressus est. Ipsisque diebus solito propensius orationi et eleemosynarum largitioni instabat, faciebat quoque justitiam iis [Col. 0097B] qui iniquo oppressi fuerant judicio, personarumque acceptione prorsus postposita, nulli contra justitiam parcebat, sed in multa libertate spiritus juste quod justum erat prosequebatur. Clericos etiam regis qui laica auctoritate ecclesias occupaverant admonebat et eas pristinis possessoribus restituebat. Interim episcopi illi quos apostolica auctoritate apud Doroberniam excommunicatos paulo ante memoravimus, mare celeriter transeuntes regem adierunt prostratique pedibus ejus satis invidiosa et maligna relatione qualiter cum ipsis egerit Cantuariensis archiepiscopus insinuaverunt, asserentes non esse pacificum ingressum ejus in regnum; addentes etiam non tam eum fecisse ipsorum causa [Col. 0097C] quam in contemptum regis. His auditis, rex furibundus in penetralia sua ingressus est circumstantibusque militibus et ministris ignaviam eorum vehementer eis coepit improperare, quod scilicet illudi sibi a vilissimo clerico tanto jam tempore patienter tulissent. Erant autem inter astantes quatuor milites quorum haec sunt nomina: Raynaldus filius Ursionis, Willelmus de Traci, Hugo de Maurevilla, et Richardus Brito, qui cognoscentes verbum regis ex multa animi indignatione prolatum credentesque quod quidquid de archiepiscopo fieret gratum ei foret, jam de animadversione in virum Dei cogitare coeperunt. Collocuti sunt igitur mutuo sicque pari consensu a curia, nemine sciente, recesserunt, iterque in Angliam cum magna festinatione [Col. 0097D] direxerunt. Venientes autem in fines Cantuariae congregaverunt turbam militum secum, dicentes regis esse voluntatem et praeceptum ut archiepiscopus vel capiatur vel interficiatur. Milites vero veritatem ignorantes et regem timentes, simul cum eis Cantuariam profecti sunt; veneruntque illuc quinto die a nativitate Domini circa horam nonam cum jam archiepiscopus a mensa surrexisset; quatuor autem milites qui caeteris ducatum praebebant, relictis aliis extra, venerunt ante palatium archiepiscopale ingressique aulam, servientes qui ad mensam ministraverant, adhuc comedentes repererunt. Videns autem eos et cognoscens quidam Willelmus filius Nigelli, occurrit eis, salutavitque eos et allocutus est; qui cum audisset ab eis quod cum archiepiscopo [Col. 0098A] loqui vellent, ingressus est cameram ubi archiepiscopus cum monachis et clericis suis colloquens sedebat, insinuans ei stare foras quatuor milites de familia regis, qui cum eo loqui desiderarent: et archiepiscopus: ยซFac, inquit, eos venire;ยป et statim iste Willelmus introduxit eos: cumque ingrederentur, vir Domini attentius loquebatur cum quodam monacho et non respexit eos. Ipsi vero nemini quidquam locuti directo gressu usque ante pedes viri Dei venerunt, ibique nec ipsi archiepiscopo aliquid sederunt dicentes. Ingressus fuerat cum eis quidam sagittarius nomine Randulfus, qui et ipse post eos in pavimento sedit. Expleto tandem vir Domini colloquio convertit se ad eos, et videns eos tacentes intentissime intuitus est eos. Tandem fertur eos salutasse. [Col. 0098B] Dicunt tamen quod non omnes, sed solum Willelmum de Traci expresso nomine salutaverit. Ipsi vero salutationem ejus non curantes, nec quidquam penitus respondentes, sese mutuo respexerunt; fertur tamen Raynaldus filium Ursionis quasi ex contemptu dixisse: ยซDeus te adjuvet.ยป Vir autem Domini videns facies eorum alteratas ipsosque perseverantes in taciturnitate mirabatur in aspectu eorum. Tandem Raynaldus filius Ursionis irato vultu erupit in vocem, et ita locutus est: ยซVerba, inquit, mandat tibi rex per nos de partibus transmarinis; dic utrum ea velis audire secretius an in omni audientia.ยป Et archiepiscopus: ยซSicut, inquit, vultis.ยป โ ยซImo, ait Raynaldus, sicut tu vis.ยป Tunc praecipiente eo egressi sunt clerici extra domum in aliam cameram [Col. 0098C] nullusque suorum remansit praeter ostiarium. Raynaldus itaque coepit proponere quaedam quasi mandata regis, sed statim in initio sermonis intelligens vir Domini quo tenderet et quid dicturus esset: ยซVerba, ait, ista non sunt occultanda.ยป Dixit ad ostiarium: ยซDimitte ostium et revoca eos qui egressi sunt, neque enim debeo eos a consilio meo separare.ยป Dum autem solus esset in camera cum militibus, occasione solitudinis cogitaverunt eum interficere; sed cum non haberent gladium nec aliud quid unde id perficerent, cum baculo crucis quae ex more semper ante eum erat eum prosternere meditabantur. Hoc postea ipsis confitentibus ita fuisse innotuit. Regressis itaque clericis in [Col. 0098D] cameram, coepit iterum Raynaldus verbum proponere et dicere: ยซMandat dominus rex se tecum pacem bonam et plenam corde perfecto fecisse, te autem eam non bene servasse; nam per civitates suas et castella cum multitudine armatorum te transisse audivit: necnon et archiepiscopum Eboracensem cum episcopis qui in coronatione filii sui ei obsecuti sunt excommunicasse et alios plures de suis fidelioribus de ecclesiis expulisse. Omnia ista non carent suspicione, quin potius manifestum est te filii sui coronam velle auferre, teque ei in omnibus et per omnia adversari. Scire igitur vult dominus noster rex utrum de his responsurus curiam illius ingredi velis.ยป Tunc archiepiscopus: ยซHabes, inquit, amplius aliquid dicere? si habes dic:ยป โ ยซPrius, [Col. 0099A] ait Raynaldus, audiemus responsum tuum.ยป โ ยซNon, inquit archiepiscopus, coronam filio regis auferre, vel honorem ipsius in aliquo deprimere volo; sed potius regnum ejus et gloriam exaltare in omnibus desidero. Regnum vero ejus et Ecclesiam nostram cum licentia ipsius et conductu ingressus sum, nec debet mihi dominus rex inde calumniam praestruere, si homines Ecclesiae nostrae honorem nobis debitum impendentes nos per aliquantulum itineris spatium comitati sunt; episcopos vero de quibus locutus es, non ego sed dominus papa excommunicavit, tum quia quod suum non erat in coronatione filii regis usurpaverunt, tum quia post perpetratam praesumptionem ad satisfactionem vocati venire contempserint. Verumtamen [Col. 0099B] si aliquo excessi, in curia domini regis vel ubicunque ei placuerit quod justum fuerit exsequi paratus sum.ยป Imo, ait Raynaldus, per te excommunicati sunt episcopi, et idcirco vult et mandat dominus rex, ut tu eos celeriter absolvas. ยซNon nego, inquit vir sanctus, per me id factum, sed non a me tamen. Unde nisi prius dominum papam qui sententiam dedit cum debita humilitate et satisfactione adierint, per me minime absolvi poterunt.ยป Tunc Raynaldus cum furore ait: ยซMandat igitur rex quatenus de terra sua celeriter et sine mora exeas cum clericis tuis alienigenis et omnibus ad te pertinentibus; ne unus quidem remaneat, quoniam de caetero nec teipsum tueri poteris.ยป Ad haec archiepiscopus: ยซNunquam, ait, ab hac hora [Col. 0099C] et deinceps inter Ecclesiam meam et me mare interveniet, nisi per pedes illinc tractus fuero; neque enim ut fugerem veni, semper hic me invenire poteritis; vos quoque talia mihi ex parte regis dicere non debuistis: cognosco enim ego prudentiam et modestiam illius quod ista mihi non mandaret.ยป Responderunt omnes una voce asserentes quod rex ita mandasset: ยซItem, ait vir sanctus, possem ego et deberem juste conqueri de hominibus regis qui multas mihi dehonestationes et gravamina postquam ingressus sum sedem meam intulerunt. Nam inter caetera homines meos percusserunt, summarium meum abscisa cauda dehonestaverunt; dolia quoque cum vino quod rex ipse mihi contulerat et huc advehi fecerat violenter rapuerunt.ยป Ad haec Hugo [Col. 0099D] de Maurevilla: ยซSi homines, inquit, regis erga te vel tuos in aliquo excesserunt, quare non hoc prius intimatum est regi, et non tu propria auctoritate in eos vindicasses, eosque excommunicasses?ยป Et vir sanctus ad eum: ยซHugo, inquit, quam erecto capite incedis! Si quis in aliquo jura ecclesiastica temeraverit, et satisfacere contempserit, nullius exspectata licentia justitiam faciam.ยป Ad haec Raynaldus: ยซNimis, inquit, magnae sunt minae istae.ยป His dictis, exsilientes cum impetu milites surrexerunt et steterunt ante virum Dei, dixitque Raynaldus: ยซThoma, ex parte regis te diffiducio.ยป Id ipsum et caeteri milites una voce conclamaverunt. Tunc dixit eis vir sanctus: ยซScio quia ad me occidendum [Col. 0100A] venistis, sed Deum facio clypeum meum.ยป Percutiensque manu sua crebro cervicem propriam: ยซHic, ait, hic me invenietis.ยป Tunc egressi sunt milites archiepiscopo vehementer comminantes, et praecipientes ex parte regis ut diligenter servaretur ne forte effugeret. Ministris etiam quos in aula repererunt, ex nomine regis terribiliter comminati sunt dicentes quia quisquis cum archiepiscopo remaneret, regis inimicus et morte dignus haberetur. Audiens autem vir sanctus minas eorum, surrexit et usque ad ostium camerae secutus est eos, comminantique sibi militi dixit: ยซQuid dicis? dic, dic.ยป Illi vero non attendentes verbum illius pertransierunt. Reversus itaque vir sanctus ad suos, sedit supra lectum suum. Cui Joannes Saresbiriensis: [Col. 0100B] ยซHaec, inquit, consuetudo tua semper fuit et est, ut quod tibi soli videtur illud semper et dicas et facias.ยป Et vir sanctus ad eum: ยซQuid vis, ait, domine Joannes?ยป et Joannes: ยซConsilium, inquit, tuum debuisses vocasse, sciens certissime quod milites isti nihil aliud quaerant adversum te, nisi tantum occasionem ut te morti tradant.ยป Cui vir sanctus: ยซOmnes, inquit, mori habemus, nec timore mortis a justitia flecti debemus: paratior sum pro Deo et justitia Ecclesiaeque Dei libertate ad mortem excipiendam, quam illi ad inferendam.ยป โ ยซNos, inquit Joannes, peccatores sumus et nondum ad mortem parati, neminemque video qui gratis mori velit praeter te.ยป Et ille inquit; ยซDomini voluntas fiat.ยป Interim egressi milites armis se munierunt inermem [Col. 0100C] aggressuri. Caeteri enim milites, qui foris exspectaverant, dum illi cum viro Dei loquerentur, sub tunicis suis loricati venerant. Quod cum nuntiatum fuisset ei dixerunt monachi ad eum: ยซDomine, veni in ecclesiam, nam homines isti vel ad captionem vel ad interfectionem tuam se praeparant.ยป Et ille ait: ยซNon timeo eos: hic exspectabo quidquid Deo placuerit.ยป Milites vero jam parati cum terrore et strepitu ad januas aulae accesserunt, quas obseratas reperientes nulla vi, quanquam id totis nixibus tentaverunt effringere potuerunt. Erat autem cum eis quidam Robertus de Broco qui omnes aditus et diverticula domus noverat: qui ait ad eos: ยซSequimini me, introducam enim vos alia via.ยป Eo igitur [Col. 0100D] ducente venerunt per pomarium et usque ad cameram pervenerunt. Sed cum nec ibi ingressum invenirent, ascendit praedictus Robertus per deambulatorium, quod ibi de veteri tunc renovabatur, ut aperiret ostia; quos adesse sentientes qui intus cum viro Dei erant, omnes fugerunt praeter aliquot monachos et unum clericum cui nomen magister Edwardus. Hi apprehendentes venerabilem virum, adhuc enim sedebat, coeperunt eum reluctantem et renitentem atque contradicentem inter manus suas ad ecclesiam portare. Circumspicientes autem viderunt curiam plenam armatis et pomarium viasque quibus ad ecclesiam pergebatur, praeoccupatas militibus et obstupuerunt. Tunc diverterunt ad aliud ostium secretius quod multo tempore clausum et [Col. 0101A] obseratum nulli transitum praebuerat. Praecucurrit autem unus ex monachis volens tentare si forte seram viribus effringere posset, sed mox ut eam tetigit, divino nutu, mirante ipso et omnibus qui aderant, ita in manus ejus collapsa est ac si ostio minime adhaesisset. Tunc monachus: ยซApprehendite, inquit, eum et apportate.ยป Qui accipientes eum coeperunt portare nec dimiserunt donec in ecclesiam eum introduxerint. Substiterunt tamen antequam in ecclesiam venirent; bis in claustro, et semel in capitulo. Nam ipse irascens eis reluctabatur et elabebatur de manibus eorum nolens se portari ab eis. Ingresso igitur viro Dei in ecclesiam, respicientes monachi viderunt milites jam ingredi claustrum: clauserunt contra eos januas ecclesiae; videns autem [Col. 0101B] vir Dei claudi januas dixit: ยซPer sanctam obedientiam praecipio ut sine mora aperiantur: non enim debemus facere castellum de domo Dei.ยป Iterum arripuerunt monachi virum Dei, et coeperunt eum per gradus in chorum deducere. Quibus ipse ait: ยซDimittite me, et recedite: nihil hic habetis facere: permittite Deum secundum voluntatem suam disponere de meo negotio.ยป Interim venerunt milites in ecclesiam terribiliter clamantes et vociferantes: ยซUbi est Thomas proditor regis?ยป Vir autem Domini ad ista nihil respondit. Clamaverunt igitur iterum et dixerunt: ยซUbi est archiepiscopus?ยป Tunc vir sanctus: ยซEt sacerdos, inquit, et archiepiscopus sum: et si me quaeritis, ecce invenistis.ยป [Col. 0101C] Haec dicens descendit obviam eis de gradibus quos ascenderat, divertensque in partem ecclesiae aquilonarem, ibi ad murum prope altare beati Benedicti substitit. Accedentes igitur ad eum quatuor milites memorati, et quidam clericus quem secum adduxerant cui nomen Hugo Malus clericus: dixerunt ei: ยซAbsolve celeriter episcopos regis, quos excommunicasti.ยป Quibus ille: ยซNon faciam, inquit, aliud nisi quod jam dixi et feci.ยป Tunc coeperunt ei minari mortem. Quibus ille respondit: ยซMinas vestras non timeo, nam mori pro Deo paratus sum; verumtamen homines meos dimittite neque contingatis eos.ยป Injecerunt igitur manus in eum, coeperuntque eum fortiter trahere, nitentes eum imponere humeris Willelmi et de ecclesia ejicere. Sed vir sanctus firmiter [Col. 0101D] stabat in gradu suo nec loco moveri potuit, magister namque Edwardus, qui solus ex omnibus suis cum eo remanserat, validissime eum contra eos retinebat. Cumque Rainaldus filius Ursionis qui primus injecerat manus in eum, vehementius instaret, excutiens se vir Dei impegit eum a se: ita quod fere corruit super pavimentum, dicens illi: ยซRecede hinc, homo meus es: contingere me non debes.ยป Et Raynaldus ait: ยซNec fidem nec hominium tibi debeo, contra fidelitatem regis.ยป Videns igitur Raynaldus quod a loco moveri non posset, timensque ne a populo qui ad audiendas vesperas convenerat eriperetur, evaginato gladio jam percussurus appropinquavit. Videns vero vir sanctus martyrium suum imminere jamque cominus stare percussorem: junctis manibus, [Col. 0102A] operuit oculos suos caputque inclinans percussori dedit. ยซDeo et beato Dionysio sanctoque Elfego me commendo!ยป haec cum dixisset, accessit Raynaldus et percussit eum ex obliquo fortiter in capite amputavitque summitatem coronae ejus pileumque dejecit. Lapsus est ensis supra laevam scapulam, inciditque omnia vestimenta illius usque ad nudum. Magister vero Edwardus qui juxta virum Dei stabat, videns ictum imminere, jecit brachium econtra quasi eum protecturus, quod fere penitus abscissum est. Tunc accessit Willelmus de Traci, grandique ictu percussit in capite, qui tamen adhuc minime cecidit. Item percussit idem Willelmus enixius, et ad illum ictum corruit vir sanctus pronus in pavimento. Richardus vero Brito jam in pavimento [Col. 0102B] prostratum percussit, fregitque ensem suum per medium ad lapidem oppositum. Dum haec agantur Hugo de Maurevillo in abigendo populo qui imminebat occupatus erat, et ita contigit quod manu sua non percussit eum. Hugo vero Malus clericus omnium hominum sceleratissimus accedens ad jacentem posuit pedem supra collum ejus, gladiumque defigens in capite spargebat cerebrum ejus supra pavimentum, clamans et dicens: ยซEamus, mortuus est enim proditor.ยป His igitur gestis, egrediuntur milites de ecclesia per viam qua venerant, gladios habentes in manibus et vociferantes: ยซRegales, regales.ยป Dimiserant autem interim in camera archiepiscopali Robertum de Broco, et quosdam alios ad custodiam rerum [Col. 0102C] quae ibi erant. Quo iterum reversi, statim fregerunt arca et scrinia, accipientes aurum et argentum et vestes et libros, etiam privilegia et universa quae ibi reperta sunt: diripuerunt quoque etiam equos omnes et universa omnino quae in domibus archiepiscopalibus usui apta invenire potuerunt. Monachi vero emissa multitudine populi de ecclesia clauserunt ostia: colligentesque super pavimentum fusum sanguinem et cerebrum novi martyris reposuerunt in vasa. Tulerunt quoque corpus sanctissimum et exposuerunt ante majus altare ubi et pernoctavit, circumsedentibus monachis in magna tristitia et moerore: subposuerunt autem et vasa ad susceptionem sanguinis defluentis: non ignorantes pretiosissimum esse martyris sanguinem qui pro Dei amore et Ecclesiae libertate fusus [Col. 0102D] fuerat. Mane facto, venit quidam ostiarius regis Robertus scilicet de Broco, missus a Randulpho de Broco qui convocatis monachis dixit: ยซTerra vacuata est a proditore, qui sicut vivus ita etiam et mortuus meruisset inhoneste tractari. Nunc igitur tollite eum de medio, et projicite in locum ubi nesciatur, alioquin noveritis eum vilissime per pedes extrahendum et per frusta discerptum porcis et canibus projiciendum.ยป Timentes igitur monachi acceperunt corpus sanctum et exuerunt illud vestimentis suis. Cumque vestimenta illa, quae usus necessarius exigere vibebatur, sustulissent: invenerunt subtus habitum monachi, id est cucullam, et sub cuculla ad carnem cilicium asperrimum, demum etiam sub femoralibus lineis femoralia cilicina nihilominus asperrima. [Col. 0103A] Ipsa quoque vestimenta ita arte quadam et nodis aptata erant ut facile possent exui et indui propter disciplinam. Crebro siquidem flagellabatur; ipsa etiam die qua passus est, tertio flagellatus asseritur. Passus est autem ab incarnatione Domini millesimo centesimo septuagesimo primo, quinto die a nativitate Domini, feria vero tertia. Dicendum etiam quod feria tertia natus est et baptizatus idem vir beatissimus; feria tertia de Northamptona fugit, feria tertia mare transiit, feria tertia nihilominus in reditu suo transfretavit, et feria tertia sicut praedictum est martyrio coronatus occubuit. Porro monachi videntes virum beatissimum omnia sanctitatis [Col. 0104A] et religionis insignia in occultis suis habentem inaestimabiliter gavisi sunt, et admirantes dicebant mutuo: ยซEcce vere monachum et vere eremitam; ecce vere martyrem, qui non solum in morte sed et in vita tormenta passus est.ยป De dolore igitur quem de morte illius conceperant, inenarrabiliter consolati gaudentes et exsultantes in Domino securique de patrociniis ejus eum cum maximo honore et alacri devotione in crypta abditissima sepelierunt. Ubi crebra et innumera sanitatum et miraculorum beneficia per ipsius merita fidelibus conferuntur. Praestante Domino nostro Jesu Christo, qui cum Patre et Spiritu regnat sancto in saecula. Amen.
Vita III S. Thomae Cantuariensis
[Col. 0103B] Ad Dei omnipotentis gloriam, et perpetuam beati Thomae memoriam, et ad omnium legentium vel audientium profectum et aedificationem, ipsius boni archipraesulis et martyris Thomae vitam et passionem, ego Willelmus, filius Stephani, scribere curavi: ejusdem domini mei concivis clericus et convictor; et ad partem sollicitudinis ejus oris ipsius invitatus alloquio, fui in cancellaria ejus dictator; in capella, eo celebrante, subdiaconus; sedente eo ad cognitionem causarum, epistolarum et instrumentorum quae offerebantur, lector; et aliquarum, eo quandoque jubente, causarum patronus: concilio Northamtoniae [Col. 0104B] habito, ubi maximum fuit rerum momentum, cum ipso interfui; passionem ejus Cantuariae inspexi; caetera plurima, quae hic scribuntur, oculis vidi, auribus audivi, quaedam a consciis didici relatoribus.
Plato rem publicam oratione formavit; situm Africae in historia sua Sallustius descripsit, occasione Paenorum Romanis rebellium, et Romanorum ad eos subjugandos saepius transmissorum; et ego situm et rem publicam Londoniae occasione beati Thomae.
[Col. 0103C] Inter nobiles orbis urbes, quas fama celebrat, [Col. 0104C] civitas Londoniae, regni Anglorum sedes, una est, [Col. 0105A] quae famam sui latius diffundit, opes et merces longius transmittit, caput altius extollit. Felix est aeris salubritate, Christiana religione, firmitate munitionum, natura situs, honore civium, pudicitia matronali, ludis etiam quam jucunda et nobilium est fecunda virorum: quae singula semotim libet inspicere.
Ibi siquidem emollit animos hominum clementia coeli, non ut sint in Venerem putres, sed ne feri sint et bestiales, potius benigni et liberales.
Est ibi in ecclesia Beati Pauli episcopalis sedes: quondam fuit metropolitana, et adhuc futura creditur, si remeaverint cives in insulam: nisi forte beati Thomae martyris titulus archiepiscopalis, et praesentia corporalis, dignitatem illam Cantuariae, [Col. 0105B] ubi nunc est, conservet perpetuam: sed cum utramque harum urbium sanctus Thomas illustraverit, Londoniam ortu, Cantuariam occasu; ipsius sancti intuitu, cum justitiae accessu, habet altera adversus alteram, quod amplius alleget. Sunt etiam, quod ad Christianae fidei cultum pertinet, tum in Londonia tum in suburbio, tredecim majores ecclesiae conventuum, praeter minores parochianas centum viginti sex.
Habet ab oriente arcem palatinam, maximam et fortissimam, cujus et area et muri a fundamento profundissimo exsurgunt; caemento cum sanguine animalium temperato: ab occidente duo castella munitissima; muro urbis alto et magno, duplatis [Col. 0105C] heptapylae portis, intercontinuante, turrito ab aquilone per intercapedines. Similiterque ab austro Londonia murata et turrita fuit; sed fluvius maximus piscosus, Thamesis, mari influo refluoque, qui illac allabitur, moenia illa tractu temporis abluit, labefactavit, dejecit. Item sursum ab occidente palatium regium eminet super fluvium eumdem, aedificium incomparabile, cum antemurali et propugnaculis, duobus millibus ab urbe, suburbio frequenti continuante.
Undique extra domos suburbanorum horti civium arboribus consiti, spatiosi et speciosi, contigui habentur.
Item a borea sunt agri, pascuae, et pratorum grata planities, aquis fluvialibus interfluis; ad quas molinorum [Col. 0105D] versatiles rotae citantur cum murmure jocoso. Proxime patet ingens foresta, saltus nemorosi, ferarum latebrae, cervorum, damarum, aprorum, et taurorum sylvestrium. Agri urbis sationales non sunt jejunae glareae, sed pingues Asiae campi,
Sunt etiam circa Londoniam ab aquilone suburbani fontes praecipui, aqua dulci, salubri, perspicua, et per claros rivo trepidante lapillos: inter quos Fons Sacer, Fons Clericorum, Fons sancti Clementis nominatiores habentur; et adeuntur celebriore accessu et majore frequentia scholarium et urbanae [Col. 0106A] juventutis in serotinis aestivis ad auram excuntis. Urbs sane bona, si bonum habeat dominum.
Urbs ista viris est honorata, armis decorata, multo habitatore populosa; ut tempore bellicae cladis, jubente rege Stephano, bello apti ex ea exeuntes ostentui haberentur, et viginti millia armatorum equitum, sexaginta millia peditum aestimarentur. Cives Londoniae ubicunque locorum prae omnibus aliis civibus ornatu morum, vestium et mensae lautioris spectabiles et noti habentur. Habitatores aliarum urbium cives, hujus barones dicuntur. Eis est finis omnis controversiae sacramentum.
Urbis matronae ipsae Sabinae sunt.
In Londonia tres principales ecclesiae scholas celebres habent de privilegio et antiqua dignitate. Plerumque [Col. 0106B] tamen favore personali alicujus notorum secundum philosophiam plures ibi scholae admittuntur. Diebus festis ad ecclesias festivas magistri conventus celebrant. Disputant scholares, quidam demonstrative, dialectice alii; hi rotant enthymemata, hi perfectis melius utuntur syllogismis. Quidam ad ostentationem exercentur disputatione, quae est inter colluctantes; alii ad veritatem, ea quae est perfectionis gratia. Sophistae simulatores agmine et inundatione verborum beati judicantur; alii paralogizant. Oratores aliqui quandoque orationibus rhetoricis aliquid dicunt apposite ad persuadendum, curantes artis praecepta servare, et ex contingentibus nihil omittere. Pueri diversarum scholarum versibus inter se conrixantur; aut de principiis artis grammaticae, [Col. 0106C] vel regulis praeteritorum vel supinorum, contendunt. Sunt alii qui in epigrammatibus, rhythmis et metris, utuntur vetere illa triviali dicacitate; licentia Fescennina socios, suppressis nominibus, liberius lacerant; loedorias jaculantur et scommata; salibus Socraticis sociorum, vel forte majorum, vitia tangunt; vel mordacius dente rodunt Theonino audacibus dithyrambis. Auditores,
Singulorum officiorum exercitores, singularum rerum venditores, singularum operarum suarum locatores, [Col. 0106D] quotidiano mane per se sunt locis distincti omnes, ut officiis. Praeterea est in Londonia supra ripam fluminis, inter vina in navibus et cellis vinariis venalia, publica coquina. Ibi quotidie pro tempore est invenire cibaria, fercula, assa, pista, frixa, elixa, pisces, pisciculos, carnes grossiores pauperibus, delicatiores divitibus, venationum, avium, avicularum. Si subito veniant ad aliquem civium amici fatigati ex itinere, nec libeat jejunis exspectare, ut novi cibi emantur et coquantur,
Amplius et ad ludos urbis veniamus, quoniam non expedit utilem tantum et seriam urbem esse, nisi dulcis etiam sit et jucunda: unde et in sigillis summorum pontificum, usque ad tempora ultimi Leonis papae, ex alia parte bullae, sculpto per impressionem piscatore Petro, et supra eum clave, quasi manu Dei de coelis ei porrecta, et circa eum versu,
[Col. 0110C] Civitas Londonia peperit aliquot, qui regna plurima, et Romanum sibi subdiderunt imperium; et plurimos alios, quos mundi dominos virtus evexit ad deos, ut fuerat in Apollinis oraculo Bruto promissum:
[Col. 0111A] Beatum Thomam, antequam exiret de ventre, novit Dominus et praedestinavit; et qualis quantusque futurus esset, matri per revelationem declaravit. Siquidem illa praegnans adhuc vidit per somnium, quod archiepiscopalem Ecclesiam Cantuariensem totam in utero haberet: eumque in lucem editum obstetrix in manibus tollens, ait: ยซArchiepiscopum quemdam a terra elevavi.ยป Dum in cunis jaceret infantulus, una nocte visum est matri suae, quod nutricem alloqueretur, questa quod puer coopertorium non haberet: cui nutrix: ยซImo, domina, optimum habet.ยป Cui illa: ยซOstende mihi.ยป Nutrix illud afferens et ostendens, et totum explicare volens, nec valens, ait: ยซTantum est, quod non [Col. 0111B] possum in hoc thalamo totum evolvere.ยป Cui mater: ยซIntra in aulam, et ibi explica.ยป Nutrix hoc facere elaborans, ait: ยซSed nec hic queo totum explicare.ยป Mater mirata, ait: ยซExi a domo in plateam fori modo vacantis, ibi nimirum poteris.ยป Sed nec ibi nutrix potuit, et dixit: ยซTantum est coopertorium, quod finem ejus nequeo invenire; videtur operire totam Angliam explicationi ejus angustam, et ultra extenditur.ยป
Igitur Thomas natus est ex legitimo matrimonio, et honestis parentibus; patre Gilberto, qui et vicecomes aliquando Londoniae [Col. 0111D] al. Lond. om. ed. Spark. fuit; matre Matilda; civibus Londoniae mediastinis, neque fenerantibus, neque officiose negotiantibus, sed de redditibus suis honorifice viventibus.
[Col. 0111C] Quod patri suo fuerit aliquod indicium de eo divinitus revelatum, hinc scimus: puerum eum pater in religiosa domo canonicorum Mertoniae, priori Roberto, aliquandiu nutriendum commiserat. Venit aliqua die pater filium videre: introducto puero coram priore et patre, pater procidens filium pronus adoravit. Indignatus ob hoc prior, ait illi: ยซDelire senex, quid agis? Procidis ad pedes filii tui? quod honoris ei facis, tibi ille facere deberet.ยป Cui pater in secreto ait: ยซDomine, scio quid facio: erit iste puer magnus coram Domino.ยป
Annis igitur infantiae, pueritiae et pubertatis, simpliciter domi paternae et in scholis urbis decursis, Thomas adolescens factus studuit Parisiis: reversus, [Col. 0111D] receptus est in partem sollicitudinis reipublicae Londoniensis, [Col. 0112A] et vicecomitum clericus et rationalis effectus; ubi laudabiliter se habens, didicit prudentiam hujus saeculi, qua postmodum probe noverat communia Ecclesiae Anglorum, et publica totius regni egregie et munifice tractare negotia: quemadmodum,
Subinde prodeuntibus annis et meritis, adhaesit Theobaldo bonae memoriae Cantuariensi archiepiscopo, per duos fratres Bolonienses Balduinum archidiaconum, et magistrum Eustachium, hospites plerumque patris ejus, et familiares archiepiscopi, in ipsius [Col. 0112B] notitiam introductus: et eo familiarius, quod praefatus Gilbertus cum domino archipraesule de propinquitate et genere loquebatur; ut ille ortu Normannus, et circa Tierrici villam de equestri ordine, natu vicinus. Horum, inquam, et patris introductu archiepiscopus sui gregis scripsit Thomam; postea fortem expertus bonumque. Ad villam de Herges [Col. 0112D] Harwe ed. Spark. primum venit ad curiam archiepiscopi, cum uno solo armigero, Radulpho de Londonia.
Ipsa nocte sequente visum est hospitae suae, quod super tectum ecclesiae sederet ille, et totam vestimentis suis dependentibus cooperuisset ecclesiam. In crastino somnium viro suo narravit illa, et interpretata est, quod alter illorum juvenum, adhuc enim ignorabat uter esset Thomas, ecclesiae illius [Col. 0112C] villae esset futurus dominus.
In curia illa archiepiscopali magni et apprime litterati clerici erant; quorum plurimos ad episcopatus Angliae, Rogerum vero de Ponte Episcopi ad archiepiscopatum Eboraci ipse archiepiscopus postea promovit. Horum respectu Thomas minus litteratus erat; sed longe quidem altior est ratio morum quam litterarum: et ipse studuit moralitati et prudentiae intendere; ut inter eos adhuc inferior litteris, moribus conspectior et acceptior appareret: postmodum enim litteratissimus fuit.
Rogerus ille Thomae successibus et favoris ejus [Col. 0112D] primitiis invidens apud archiepiscopum, bis obtinuit, [Col. 0113A] quod a curia jussus est semigrare. Thomas vero rudis et pudoratus, et nullius sibi admissi conscius, utraque vice refugium habuit apud fratrem archiepiscopi Walterum, tunc archidiaconum Cantuariae, postea episcopum Roffensem, qui et in ipsa curia morabatur; et ejus interventu ad gratiam archiepiscopi et pristinum locum est revocatus.
Intellecta mox ipsius industria, mittebat eum archiepiscopus aliquoties Romam pro nogotiis Ecclesiae Anglorum; ubi, Domino favente, sapienter se gerens, in plurimam summorum pontificum et sanctae Romanae Ecclesiae gratiam receptus est.
Erat siquidem placido vultu et venusto; statura [Col. 0113B] procerus; naso eminentiore et parum inflexo; sensibus corporeis vegetus; eloquio comptus; ingenio subtilis; animo magnus; virtutum iter jam altius ingrediens, omnibus amabilem se exhibens; oppressis et pauperibus erat compatiens; elatis resistens; sociorum promotioni intendens, bonorum omnium venerationi; munificus et facetus; fallere vel falli praecavens; statim prudens hujus saeculi filius, lucis futurus.
Primum reditum habuit de dono Joannis Wigorniensis episcopi, ecclesiam videlicet Beatae Mariae Littoream. Postmodum, de donatione archiepiscopi, ecclesiam de Ottefordia. Postea habuit praebendam [Col. 0113C] Londoniae in ecclesia Sancti Pauli, et aliam Lincolniae.
Tunc impetrata a domino suo archiepiscopo transfretandi licentia per annum studuit in legibus Boloniae, postea Autissiodori. Processu temporis et meritorum ejus, ordinavit eum archiepiscopus diaconum, et fecit Cantuariensis ecclesiae archidiaconum: post episcopos et abbates, in ecclesia Anglorum hic primus et dignior est personatus, et ei valebat centum libras argenti.
Consecrato igitur, per manum ejusdem archiepiscopi, secundo Henrico rege Anglorum; commendatione et obtentu archiepiscopi, et hortatu actuque [Col. 0113D] nobilis Henrici Wintoniensis episcopi, regis factus est Thomas cancellarius, quasi omnibus aliis praeelectus: vir industrius, animo magna volvens, multarumque et magnarum rerum experiens; cujus obsequii et honoris vices ita operosus exsolvit ad Dei laudem, et regis honorem, et totius regni utilitatem; ut in incerto sit, utrum aliquis nobilior, magnificentior, et regi utilior fuerit, in pacis et bellicis negotiis.
Cancellarii Angliae dignitas est, ut secundus a rege in regni habeatur; ut altera parte sigilli regii, quod et ad ejus pertinet custodiam, propria signet mandata; ut capella regis in ipsius sit dispositione [Col. 0114A] et cura; ut vacantes archiepiscopatus, episcopatus, abbatias et baronias, cadentes in manu regis, ipse suscipiat et conservet; ut omnibus regis adsit consiliis; ut etiam non vocatus accedat [Col. 0113D] Se ingerat cod. Douc. ; ut omnia sigilliferi, regii clerici sui manu signentur, omnia cancellarii consilio disponantur: item ut, suffragantibus ei per Dei gratiam vitae meritis, non moriatur, nisi archiepiscopus aut episcopus, si voluerit. Inde est quod cancellaria emenda non est.
Et cum tempore regis Stephani regnum Angliae profanis decertatum odiis guerrae tempestas involvisset; bellica undique clades desaevisset; in unaquaque [Col. 0114B] fere tertia villa speluncae latronum, hostilia videlicet castra, firmata essent; exhaeredatique fuissent nobiles indigenae; et alienigenae Flandrenses, et marticolae [Col. 0114D] Maricolae ed. Spark. viri Cantiam, et plurimam regni partem, occupassent; cumque diuturnitate guerrae fere vicennalis ita turbata essent omnia, ut impossibile videretur Flandrenses ejici, et regnum in statum pristinum et antiquam dignitatem et pacem reformari, maxime novo rege adolescente; miseratione Dei, consilio cancellarii, et cleri et bonorum regni, qui pacis bonum volebant, infra tres primos menses coronationis regis, Willelmus de Ipra, violentus incubator Cantiae, cum lacrymis emigravit: Flandrenses omnes, collectis impedimentis [Col. 0114C] et armis, ad mare tendunt: castella omnia per Angliam corruunt, praeter antiquas pacis conservandae turres et oppida: corona Angliae, revocatis defectionibus, redintegratur: exhaeredatis jura paterna restituuntur: de silvarum latibulis ad villas prodeunt latrones, et communi gaudentes pace teneri, conflant gladios in vomeres, lanceas in falces. Territi a furcis fures, similiter agriculturae, aliarumve artium mechanicarum fiunt exercitatores. Pax ubique est; clypei importantur, caulae exportantur: exeunt securi ab urbibus et castris ad nundinas negotiatores, ad creditores repetendos Judaei.
Hujus cancellarii industria et consilio, adnitentibus ordinatis Dei, et comitibus et baronibus, nobile [Col. 0114D] illud regnum Angliae, tanquam ver novum, renovatur, ecclesia sancta honoratur, vacans episcopatus, vel abbatia, honestae personae sine simonia donatur: rex, favente Rege regum, in omnibus negotiis suis prosperatur: Angliae regnum ditatur; pleno replet illud copia cornu: colles culti sunt; valles abundant frumento, pascuae pecoribus, ovilia quoque balantibus.
Cancellarius Thomas regni sedem, palatium Londoniae, prius fere ruinam, reparari facit; mira celeritate tantum opus perficiens intra quoddam Pascha et Pentecosten, tot fabris lignariis, et aliis operariis tantae instantiae motu et sonitu operantibus, ut vix [Col. 0115A] alter alterum proxime admotum posset audire loquentem.
Cancellarii summus erat, in clero, militia et populo regni, favor. Omnes vacantes parochianas ecclesias villarum et castrorum posset habere: nullus enim ei advocatus negare auderet, si rogare vellet; tanta tamen animi magnitudine vicit ambitionem, ut pauperibus sacerdotibus et clericis perquirendi ecclesias illas locum tollere praeoccupando dedignaretur. Magnanimus magna potius perquirebat, scilicet praeposituram Beverlaci, et donationem praebendarum de Hastinges a comite Augensi; et turrim Londoniae cum servitio militum addictorum; castellariam Eye, cum honore septies viginti militum; et castrum Berkhamstediae.
[Col. 0115B] Ludebat plerumque, sed perfunctorie, non dedita opera, in avibus coeli nisis et accipitribus, et canibus venaticis, et in calculis bicoloribus
Cancellarii domus et mensa communis erat omnibus cujuscunque ordinis indigentibus ad curiam regis venientibus, qui probi vel essent, vel esse viderentur. Nulla fere die comedebat absque comitibus et baronibus, quos ipsemet invitabat. Jusserat quaque die, novo stramine vel feno in hieme, novis scirpis vel frondibus virentibus in aestate, sterni hospitium suum, ut militum multitudinem, quam scamina capere non poterant, area munda et laeta [Col. 0115C] reciperet, ne vestes eorum pretiosae, vel pulchrae eorum camisiae, ex areae sorde maculam contraherent. Vasis aureis et argenteis domus ejus renitebat, ferculis et potibus pretiosis abundabat; ut si quae esculenta vel poculenta commendaret raritas, emptores ejus nulla eorum comparandorum repellere deberet charitas. Summe tamen sobrius erat in his, ut de divite mensa dives colligeretur eleemosyna. Et quod a confessionis ejus auditore, Roberto, venerabili canonico de Meritona, audivi; ex quo cancellarius factus est, nulla eum polluit luxuria. Super quo et rex ipse diurnas ei et nocturnas tendebat insidias: sed tanquam vir timoratus et a Deo praedestinatus munditiae carnis intendens, lumbos praecinctos habebat. Et quidem vir sapiens regni moderamini, [Col. 0115D] et tantarum curarum publicarum et privatarum intentus occupationi, rarius illecebris talibus attentabatur. Quoniam,
Cancellario, et regni Angliae et regnorum vicinorum magnates liberos suos servituros mittebant, quos ipse honesta nutritura et doctrina instituit, et cingulo donatos militiae, ad patres et propinquos cum honore remittebat; aliquos retinebat. Rex ipse, dominus suus, filium suum, haeredem regni, ei nutriendum commendavit: quem ipse cum coaetaneis sibi multis filiis nobilium, et debita eorum omnium sequela, et magistris, et servitoribus propriis, quo dignum erat honore, secum habuit.
In qua tamen tantorum saecularium honorum pompa ipse saepe disciplinam secretam, nudato ad flagella dorso, recipiebat; cum erat in vicinia Londoniae, a Radulpho priore Sanctae Trinitatis; in vicinia [Col. 0116B] Cantuariae, a Thoma presbytero Sancti Martini. Humilis erat humilibus, elatis ferus et violens; quasi innatum erat ei:
Cancellario homagium infiniti nobiles et milites faciebant; quos ipse, salva fide domini regis, recipiebat; et ut homines suo patrocinio eos ulteriore fovebat.
Transfretaturus interdum sex aut plures naves in sua habebat velificatione; nullumque, qui transfretare vellet, remanere sinebat: appulsus gubernatores suos et nautas ad placitum eorum remunerabat. Nulla fere dies effluebat ei, qua non ipse aliqua magna largiretur donaria, equos, aves, vestimenta, [Col. 0116C] auream vel argenteam supellectilem, vel monetam. Sic nimirum scriptum est, quidam erogant propria et semper abundant; alii rapiunt aliena,
Dei omnipotentis instinctu, et cancellarii suasu, dominus rex vacantes episcopatus et abbatias non diu retinebat, ut fisco suo patrimonia crucifixi inferrentur (quod postea fecit; quod amplius absit ab eo); imo sine magna mora honestis illas dabat personis, et secundum Deum.
Iterum cancellarii consilio dominus rex canonicalem [Col. 0116D] ecclesiam Meritonae, ubi morantes Deum merentur, in gratiam et familiaritatem recepit; et eam a presbyterio susceptam sumptibus suis consummavit [Col. 0115D] Confirmavit ed. Spark. , et perpetuis ditavit reditibus: ibique aliquando, cum religioso conventu, poenitentiae triduanas ante diem Paschae celebrabat excubias. Post nocturnum vero obsequium, quod dicitur tenebrarum, sed est lucis, die parascevae usque ad horam nonam, vicinarum villarum pauperes, orationum gratia, visitabat ecclesias, pedes incedens, in cappa absconditus, uno solo comitatus socio, viarum duce.
[Col. 0117A] Item cancellario Thoma suggerente, pauperes Angligenas morantes in Galliis, quos fama celebrabat bonos, vel monachum in religione, vel magistrum in studio, rex revocabat, et tales in regno suo plantabat personas; ut magistrum Robertum de Meliduno in episcopali ecclesia Herefordiae; Willelmum monachum Sancti Martini de Campis in abbatia Rameseiae.
Ita ob ipsius dotes virtutum, animi magnitudinem, meritorum insignia, quae animo ejus inhaeserant, cancellarius regi, clero, militiae, et populo erat acceptissimus. Pertractatis seriis, colludebant rex et ipse, tanquam coaetanei pueruli, in aula, in ecclesia, in consessu, in equitando. Una dierum coequitabant in strata Londoniae, stridebat deformis [Col. 0117B] hiems: eminus aspexit rex venientem senem, pauperem, veste trita et tenui, et ait cancellario: ยซVidesne illum?ยป Cancellarius: ยซVideo.ยป Rex: ยซQuam pauper, quam debilis, quam nudus! Nunquidne magna esset eleemosyna dare ei crassam et calidam cappam?ยป Cancellarius: ยซIngens equidem, et ad hujusmodi animum et oculum, rex, habere deberes.ยป Interea pauper adest: rex substitit, et cancellarius cum eo. Rex placide compellat pauperem, et quaerit si cappam bonam vellet habere. Pauper nesciens illos esse, putabat jocum, non seria agi. Rex cancellario: ยซEquidem tu hanc ingentem habebis eleemosynam;ยป et injectis ad capicium ejus manibus, cappam novam et optimam de scarleta et grysio qua indutus erat, rex cancellario [Col. 0117C] auferre, ille retinere laborabat. Fit ibi motus et tumultus magnus: divites et milites, qui eos sequebantur, mirati accelerant scire quaenam esset tam subita inter eos causa concertandi: non fuit, qui diceret: intentus erat uterque manibus suis, ut aliquando quasi casuri viderentur. Aliquandiu reluctatus cancellarius, sustinuit regem vincere, cappam sibi inclinato detrahere, et pauperi donare. Tunc primum rex sociis suis acta narrat: risus omnium ingens: fuerunt, qui cancellario cappas et pallia sua porrigerent. Cum cappa cancellarii pauper senex abit, praeter spem locupletatus, laetatus, et Deo gratias agens.
Aliquotiesque ad hospitium cancellarii rex comedebat, [Col. 0117D] tum ludendi causa, tum gratia videndi quae de ejus domo et mensa narrabantur. Rex veniebat aliquando equo admisso in hospitium cancellarii sedentis ad mensam; aliquando sagitta in manu, rediens venatu, vel iturus in nemus: aliquando bibebat, et viso cancellario recedebat; aliquando saliens ultra mensam, assidebat et comedebat. Magis unanimes et amici nunquam duo alii fuerunt temporibus Christianis.
Fuit aliquando gravi tentus infirmitate cancellarius Rothomagi apud sanctum Gervasium. Venerunt eum duo reges simul videre, rex Francorum, et rex Anglorum, dominus suus. Tandem dispositus ad sanitatem et convalescens, una dierum sedit ad ludum scaccorum, indutus cappa manicata. Intravit eum [Col. 0118A] visitare Aschetinus, prior Legecestriae, veniens a curia regis, qui tunc erat in Gasconia; qui liberius eum allocutus, ausu familiaritatis, ait: ยซQuid est hoc quod cappa manicata utimini? Haec vestis magis illorum est, qui accipitres portant; vos vero estis persona ecclesiastica, una singularitate, sed plures dignitate; Cantuariae archidiaconus, decanus Hastingae, praepositus Beverlaci, canonicus ibi, et ibi; procurator etiam archiepiscopatus; et, sicut rumor in curia frequens est, archiepiscopus eritis.ยป Cancellarius respondit, inter caetera, ad verbum illud: ยซEquidem tres tales pauperes agnosco in Anglia sacerdotes, quorum cujuslibet ad archiepiscopatum promotionem magis optarem quam meam: nam ego, si forte promoverer, ita dominum meum regem
Rex Angliae ad suam transfretationem navem suam propriam solet habere. Cancellarius ei fieri fecit non unam solam, sed tres simul naves optimas, et omnibus necessariis instructas, ut nihil deesset; et eas regi domino suo dono dedit.
Venerunt aliquando in Angliam nuntii regis Norwegiae: quo audito, cancellarius misit obviam eis, qui eos ad curiam domini regis duceret, et eis sumptus necessarios, nomine cancellarii, ministraret.
Nicolaus archidiaconus Londoniae incidit semel in [Col. 0118C] offensam regis, unde domus ejus, familia ipsius expulsa, ex regis praecepto serata, et regi subhastata fuit. Non destitit bonus cancellarius, quin ipsa die archidiaconum regi reconciliaret, et ad possessionem revocari suam impetraret.
Eodemque modo officiosus fuit quandoque episcopo Cenomannensi, et Giloni archidiacono Rothomagensi: nam cum in schismate Romanae Ecclesiae hinc Octavianus et imperator Fredericus qui eum fovebant: inde catholicus papa Alexander consilio suorum cardinalium nuntios suos misissent ad regem Francorum, et regem Anglorum tunc transmarinum; illi autem, convocatis episcopis plurimis et summatibus regnorum suorum, apud Novum Forum, cum congregati essent, nuntios illos et rationes eorum [Col. 0118D] audituri, et de merito electionis eorum, utriusque obedientiae se subderent, tractaturi: placuissetque tandem eis Alexandri electio quae justior eis et sanctior non immerito visa est; pro eo quod archiepiscopus Rothomagensis Hugo eam approbavit, et per Gilonem nepotem et archidiaconum suum suffraganeis suis recipiendam mandavit; rex vehementer commotus, domos archidiaconi dirui praecepit, quoniam in ipsum archiepiscopum grandaevum, et virum magnanimum palam excandescere rex veritus est. Tunc domino regi supplex ait cancellarius: ยซDomine mi rex, equidem domus illa quam ruere praecipitis, archidiaconi Gilonis est; sed hospitium meum est.ยป Et hujusmodi dixit apposite ad persuadendum, ut tandem a rege delinito et suaso, archidiaconi pacem [Col. 0119A] cum domus ipsius integritate obtineret. In crastino audivit rex, quod episcopus Cenomannensis Alexandrum papam recepisset exemplo domini Rothomagensis, et nuntiis ejus obedientiam promisisset papae servandam. Rex iratus est, quod ejus sine jussu et licentia et sententia hoc fecisset. Marescalli regis, commotione ejus vel forte praeceptione intellecta, ad hospitia episcopi vadunt, chamis succisis, equos ejiciunt, sarcinas episcopi in vicos exportant, eum hospitio privant; a curia episcopus turpiter recedere compulsus est. Facit rex breves scribi, ut domus ejus Cenomanni diruantur. Signatas breves rex in manu tenens, et ostendens publice, ait astantibus: ยซEquidem Cenomannenses audient de episcopo suo rumorem.ยป Omnis clerus, qui aderat in tanta duorum [Col. 0119B] regum curia, doluit; cancellarius supra omnes: intelligens autem regem in tanta ira frustra compellendum et rogandum, praecepit cursoribus regis, bajulis litterarum illarum, ut non festinarent; et cum itinere duorum dierum Cenomannis venire possent, non illuc venirent, nisi quarto die, acquieverunt illi. In crastino ad dominum regem episcopos ire suasit cancellarius pro Cenomannensi regaturos: ierunt aliqui, regem inexorabilem invenerunt; ierunt alii, suggerente cancellario, repulsam passi sunt. Tandem cancellarius ipse regem adiit, pro episcopo oravit; in crastino similiter: instantia cancellarii rex compulsus, tandem acquievit; putans jam, quod domus episcopi vel tota vel magna ex parte corruisset. Statim litteras regis de pace [Col. 0119C] episcopi cancellarius misit praefecto Cenomanni per nuntium proprium, cui et in amicitiae suae observantia injunxit, ut die vel nocte non quiesceret pes ejus, donec Cenomannum veniret. Ille continuato diplomate Cenomannum venit, intactis domibus episcopi, ipso die, quo priores nuntii domini regis; qui tamen prius venerant, et litteras regis de domibus episcopi diruendis ostenderant. Et hoc quidem dolo bono cancellarii se delusum rex postea gavisus est; sicut legitur in Timaeo de illa nubentium saluberrima sortis frande.
Quinquaginta duos clericos cancellarius in obsequio suo habebat: quorum plurimi in suo erant comitatu, curabant episcopatus et abbatias vacantes, aut ejus proprios honores ecclesiasticos.
[Col. 0119D] Deliberavit quandoque rex Anglorum cum cancellario, et aliis quibusdam regni sui magnatibus, petere a rege Francorum filiam ejus Margaretam matrimonio copulandam filio suo Henrico. Placuit consilium. Haec siquidem regum et magnorum virorum magna est confoederatio.
Appulsus in transmarinis, statim praemiserat domino regi Francorum cancellarius mandans quod ad eum veniret. Venit per castrum Medlenti. Rescripserat ei rex Francorum, quod occurreret ei Parisiis, et qua die. Rex itaque volens cancellarium procurare, sicut nobilitatis et consuetudinis Gallicanorum regum est omnem mortalem ad curiam Franciae venientem, quandiu in curia fuerit, procurare; edicto Parisiis dato prohibuerat ne quis aliquid cancellario, [Col. 0121C] vel suis emptoribus venderet. Quo praecognito, cancellarius praemiserat suos ad fora vicina, Lamaci, Corboili, Pontis Isarei, Sancti Dionysii; qui sibi emerent panes, et carnes, et pisces, vina, et cibaria, in abundantia, mutato, suppressisque nominibus, habitu. Et cum Parisiis domus Templi hospitium habiturus ingrederetur; occurrerunt ei sui dicentes, quod hospitium omnibus bonis instructum ad moram triduanam inveniret, quaque die mille hominibus procurandis. Equidem in divitiis regis Salomonis legitur quot animalium carnes quotidianis ejus impensis sufficerent; et equidem una die, anguillarum unum solum ferculum cancellarii centum solidis sterlinguorum emptum fuit: quod omni patriae notum [Col. 0121D] etiam loco proverbii multo tempore multis in ore erat de aliis ejus ferculis et impensis sileo. Ex hoc uno intelligi potest, quod mensa cancellarii sumptuosa et sufficiens fuit.
Qualiter eum dominus rex Francorum et nobiles illi Franci honoraverunt; qualiter ipse vicissim eos; et praeterea qua comitate susceperit scholares Parisienses et magistros scholarum, et cives scholarium Angligenarum creditores, dicere non sufficio. Legitur de Hannibale, quod, post interfectum Hasdrubalem, Romam nuntios miserit, dicens eis: ยซIte, et omnem mortalem explete pecunia.ยป Idem forte legit et curavit cancellarius, omnem nobilem Francum baronem, [Col. 0122A] militem, servitorem regis, vel reginae regis Francorum, magistros scholarum, scholares, civium nobiliores, muneribus suis explebat. Omnia sua vasa aurea et argentea donavit, omnia mutatoria vestimentorum: illi pallium; illi cappam griseam; illi pelliciam; illi palefridum; illi dextrarium: quid plura? Supra omnem hominem suam gratiam adeptus est. Legatione sua feliciter functus est: propositum assecutus est: quod petiit, ei concessum est. In reditu suo Guidonem de la Val, regis Angliae impugnatorem, patriae strataeque publicae depraedatorem, cepit, et conjectum in vincula apud castrum Novi Fori incarceravit. Hoc modo se cancellarius Thomas in pacis studio et tempore habuit, quid de eo in bellicis negotiis occupato loquar?
In exercitu et obsidione Tolosae, ubi tota Anglia, Normannia, Aquitania, Andegavis, Britannia, Scotia, in praesidium regis Angliae, militarem manum, et fortitudinem bellicam emisit; cancellarius de propria familia lectam manum militum septingentos milites habebat. Et quidem, si ejus paritum esset consilio, urbem Tolosam, et regem Franciae, qui favore sororis comitissae Constanciae se immiserat, sed et improvide sine exercitu et manu forti, invassissent et cepissent; tantus erat regis Anglorum exercitus. Sed vana superstitione et reverentia rex tentus consilio aliorum, super urbem, in qua esset dominus suus rex Franciae, irruere noluit, dicente in contrarium cancellario, [Col. 0122C] quod personam domini rex Francorum ibi deposuisset, eo quod supra pacta [Col. 0121D] Pacta om. ed. Spark. conventa hostem se ei posuisset. Non multo post, vocata et congregata venit in urbem militia regis Francorum; et rex Angliae, cum rege Scotiae et omni exercitu suo, inops voti et inefficax propositi rediit; capta tamen prius urbe Cadurcio, et plurimis castellis, in vicinia Tolosae, quae erant comitis Tolosae, et suffraganeorum ejus, vel quae comes Tolosae regis Angliae fautoribus prius abstulerat. Ad quae omnia retinenda, post reditum regis Angliae, comitibus omnibus recusantibus, solus cancellarius cum sua familia, et solo Henrico de Essexia, constabulario et barone regis, remansit. Et postea tria castra munitissima, et quae inexpugnabilia videbantur, ipsemet lorica indutus et [Col. 0122D] galea, cum suis in manu forti cepit. Sed et Garunnam cum militari manu transiit supra hostes; confirmataque in regis obsequium tota illa provincia, gratiosus et honoratus rediit.
Postmodum autem in guerra regis Francorum et domini sui regis Anglorum in Marchia, ad communem terminum terrarum suarum inter Gisorcium et Triam et Curceles; cancellarius, praeter propriae familiae septingentos equites, alios mille ducentos stipendarios milites habebat, quatuor millia servientium, per unam quadragenam. Et cuique militi [Col. 0123A] quaque die, dabantur ad equos et armigeros procurandos tres solidi illius monetae; ipsique milites omnes ad mensam cancellarii erant. Ipsemet clericus cum esset, cum valente milite Francorum Engelramno de Tria, e regione subditis equo calcaribus veniente armato, lancea demissa et equo admisso congressus, ipsum equo dejecit, et dextrarium lucrifecit. Et in toto regis Anglorum exercitu semper primi erant milites cancellarii, semper majora audebant, semper praeclare faciebant, eo docente, ducente, eo hortante: canere eductui, canere receptui, in lituis suis ductilibus, quos in exercitu suo proprios, sed universo hinc inde exercitui habebat notissimos. Unde ipse hostis etiam et expugnator regis Francorum, et terrae ipsius in igne et gladio depopulator, [Col. 0123B] in magnam pervenit gratiam ipsius regis Francorum et magnatum totius Galliae, suffragantibus ei meritis fidei praestantis et nobilitatis suae notissimae: quam gratiam postmodum tempore opportuno sibi rex exhibuit. Virtus quippe et in hoste laudatur.
Interim diem suum postremum clausit archiepiscopus Theobaldus. Statuit ergo rex Anglorum cancellarium suum in archiepiscopatum promovere, intuitu meritorum personae; confidens, quod sibi ad placitum et nutum, ut cancellarius fecerat, archiepiscopus obsequeretur. Praecedente itaque notaque omni clero Angliae regis voluntate, quod solum electionis illius meritis derogavit [Col. 0123D] Verba quod s. e. i. m. d. om. ed. Spark. , cancellarius archidiaconus Cantuariae, ejusdem ecclesiae archiepiscopus [Col. 0123C] unanimiter eligitur. Solus Gilbertus Herefordiae, qui et postea translatus est in Londoniam, habitu monachus, vinum vel carnem non gustans, quod potuit, dissuasit: ut putabatur, non bene zelans electionem, sed male electum: aspirare enim et pro se laborare credebatur. Postmodum enim dixit, mirum fecisse regem, qui de homine saeculari, et de milite quodam facerat archiepiscopum.
Anno gratiae millesimo centesimo sexagesimo secundo, octava die Pentecostes, ecclesiae Cantuariensis festa die, die videlicet sanctae Trinitatis, in ipsa metropolitana ecclesia congregatis suffraganeis episcopis omnibus, per filium haeredemque regis Henrici secundi Henricum, et per Ricardum de Luci, aliosque magnates Angliae, qui aderant ex parte [Col. 0123D] regis tunc transmarini, beatus Thomas, liber et ab omni querela saeculari solutus et quietus, Ecclesiae Cantuariensi est redditus et repraesentatus, et per manum Henrici venerabilis episcopi Wintoniae, archiepiscopus ordinatus. Papa Alexander tertius ei pallium misit per clericum ejus Joannem Salesberiensem. Archiepiscopus contra illam fasciam pectoralem et humeralem suscipiendam devotus, pronus et nudus pedes ivit. Mysterium siquidem grande est, illud insigne, illud archiepiscopi singulare. Pallium pro aurea lamina est institutum, in qua summus pontifex in lege nomen Domini tetragrammaton [Col. 0124A] in fronte sua praeferebat inscriptum. Duae lineae propendentes sunt duae leges, Christi passionem praeferentes, spinulae sunt clavi, quibus corpus Christi cruci figitur. In ordinatione sua, unctione misericordiae Dei visibili et invisibili perfusus, exuit saecularem hominem, et Jesum Christum induitur: evacuavit, quae erant saecularia cancellarii; satagens, quae sunt boni archiepiscopi.
Itaque omni custodia excubabat animum suum. Sermones ejus serii erant ad aedificationem auditorum: opera ejus, misericordiae et pietatis: sententiae ejus, justitiae et aequitatis. Cilicio usque ad poplites asperrimo et vermibus scaturiente, et parco cibo carnem edomabat, et consueto potu aquae, in qua coctum erat feniculum. Vinum tamen praegustabat, [Col. 0124B] et dabat considentibus; et carnium appositarum aliquid comedebat; sed pane reficiebat. Omnia tamen munda mundis; et in culpa non est cibus, sed appetitus. Verberibus disciplinalibus frequenter dorsum nudum exponebat. Proxime supra cilicium habuit habitum monachalem, quoniam monachorum erat abbas Cantuariensium; supremo, canonicalem, ut clericis conformaretur. Stolam tamen, jugum Christi suave, circa collum et diebus et noctibus habebat. Facies ejus exterior similis erat multitudini, intus omnia dissimilia. Sancti Sebastiani et sanctae Ceciliae imitator, quorum ille sub absconso chlamidis Christi militem gerebat absconditum: illa cilicio carnem domans, desuper auratis vestibus tegebatur. In esu et vestitu religiosior studebat esse [Col. 0124C] quam videri. Orationi intentus, Spiritui creatori spiritum suum creatum reconciliare, et quodam modo unire vacabat. Dei et hominum quasi quidam interpres, commendabat oratione Deo homines, praedicatione Deum hominibus. Sacrae lectioni deditus, suum in divina pagina habebat eruditorem. Interdum post prandium cum sociis conferebat, audiens et interrogans eos. Usus est convictoribus viris religiosis, clericisque honestis et litteratissimis. Familiam habuit similiter electam, bonorumque virorum receptui et venerationi devotam. In dandis erat eleemosynis munificus, mittens hospitalibus domibus, et pauperibus collegiis, interdum quatuor vel quinque marcas, interdum annonam et carnes.
Cum enim piae memoriae Theobaldus, praedecessor [Col. 0124D] ipsius, statutas praedecessorum suorum eleemosynas duplicare consuevit, hic religiosa aemulatione etiam duplum ejus censuit duplicandum. Ad hujus pii operis observantiam, omnium, quae ex quocunque titulo percipiebat, decimas consecrabat. In secretiori cellula tredecim pauperum pedes curvatis genibus quotidie abluebat, in memoriam Christi; singulis eorum, post plenam refectionem victualium, quatuor argenteos largiens: quod si forte aliquando, raro tamen, in propria persona gerere prohibebatur, hoc diligentissime per vicarium faciebat impleri. Solitarius agens usque in miraculum lacrymis suffundebatur: [Col. 0125A] et sic in altaris versabatur officio, ac si praesentialiter in carne geri cerneret Dominicam passionem. Reverentissime divina sacramenta tractabat, ut intuentium fidem et mores ipsa contrectatio informaret.
Amplius: vagos et egenos in domo sua reficiebat, contra hiemem multos vestiebat. Cantuariae plerumque in claustrum se recipiebat, et sicut unus manachorum ibi sedentium sedebat studens in aliquo libro diutili: post ibat visitare monachos infirmos, ut eorum audiret et impleret desideria. Erat oppressorum consolator, viduarum maritus, pupillorum adjutor. Erat praeterea humilis et affabilis mansuetis, se efferentibus severus. Contra injustitiam et insolentiam potentum quasi turris erecta in [Col. 0125B] Damascum firmabatur, neque ipsius regis preces vel litterae cuiquam apud eum prodesse poterant, nisi cum justitia.
Pudore bono nunc maxime repletus fuit, qui jam pridem etiam cancellarius metas pudicitiae non excessit. Alter quodammodo Moyses erat, tabernaculum Domini crebro intrans et exiens; intrans tempore accepto ad Dei contemplationem, exiens ad piam erga proximos actionem. Alter Jacob nunc copulabat sibi Liam fructu fecundam; nunc autem Rachelis pulchrioris haerebat amplexibus. Erat quasi unus angelorum Dei, qui per scalam, cujus summitas coelos tangebat, nunc descendebat ad sublevandas necessitates hominum, nunc ascendebat ad divinae majestatis et supernae claritatis intuitum: [Col. 0125C] suspensus a terrenis et transitoriis summopere intendebat in coelestia. Vacabat virtutibus, quae vitam et praesentem beatificant, et promerentur aeternam. Aderat ei primo regina ratio, quae ut domina ancillis, ita illa cupiditatibus et pravis animi motibus imperat. Itaque ductu rationis progressus est in virtutem; quae sese diligens aspernatur contraria, et a se oriens, rursus ad se revertitur, et omnia sua complexa nihil quaerit aliunde. Aderant ei virtutis species quatuor: prudentia, quae eum reddidit discretum in rerum cognitione, personarum, loci, temporis aestimatione, in pravorum fuga, in appetendorum electione; justitia, qua Deo et cuique quod suum erat, conservare studebat; fortitudo, [Col. 0125D] quae eum in adversis vindicans, a malorum praesentium aegritudine et futurorum metu protegebat; temperantia, quae eum in prosperis nihil immoderate facere permittens, a libidine omni, et a cupiditate rerum temporalium revocabat, et insolenti non sinebat alacritate gestire. Haec est quadriga [Col. 0125D] Auriga ed. Spark. Aminadab; haec est diatessaron prima; haec est in homine summa harmonia: hic est in homine dulcis ille et suavis concentus, qui Dei etiam aures replet, et inducit hominem in vitae beatitudinem, quae est, secretis malis omnibus, cumulata bonorum complexio.
Hac vitae beatitudine affectus et beatus effectus [Col. 0126A] archiepiscopus Thomas curabat, constanter, splendide, graviter, honeste agere omnia; ad sapientiae cuncta referre arbitrium; sibi imperare; sapientiae stare judiciis, non populi; fortunae non timere insidias; contra adversa septum, munitum, et inexpugnabilem se gerere; non sibi, sed omnibus ejus auxilio indigentibus se natum credere, maxime autem ecclesiae suae, quam regendam susceperat; in terris divina contemplari, Jesum Christum imitari natum, et missum ad passiones, ipsumque vere diligere, et ejus observare mandata; suam et commissarum sibi animarum salutem quaerere. Hinc factum est, ut consectaretur apud Deum gratiam, apud homines gloriam solidam quidem et expressam, consentiente laude bonorum virorum, voce incorrupta [Col. 0126B] de eo bene judicantium: haec quidem resonat virtuti, tanquam echo voci; tanquam imago exemplari. Et quia gloria recte viventium comes est, bonis viris sicut nec appetenda, ita nec est respuenda, sed Deo attribuenda. Siquidem ait Apostolus: ยซNam etsi voluero gloriari, non ero insipiens; veritatem enim dicam.ยป Hanc tamen gloriam timuit et sprevit Thomas, ne forte subreperet elatio, scriptum esse attendens, quantumlibet justus, nunquam tamen sit securus. Est alia quaedam falsa et vana gloria, quam appetunt homines superbi et vani, divites et hypocritae: adumbrata scilicet imago gloriae, cui nulla virtutis, quae laudetur, subest soliditas; sed videtur similitudo quaedam [Col. 0126C] apparens quidem specie, non existens autem in re. Et sicut boni verae laudis gloriam metuunt, ita mali falsam gloriam appetunt; vel etiam si quid recte fecerint, appetentes inde laudem vel praemium, eo ipso amittunt et nomen et meritum.
Gloriosus archiepiscopus Thomas contra spem regis et omnium ita saeculum deseruit, ita repente mutatus est mutatione, quae est dexterae Excelsi, ut omnes mirarentur.
Antiquus hostis talem in Ecclesia Domini erectam columnam, talem supra candelabrum Dei accensam lucernam invidit. Inimicus homo seminat zizania. Primo ei regis tollit benevolentiam, quasi indigne [Col. 0126D] ferre rex debeat, quod, qui eum primo cancellarium, post archiepiscopum fecerat; nunc et a suo se retrahit obsequio, et in pluribus ei contradicit. Regis familiares regi placere quaerentes, et ejus prurientes auribus, archiepiscopo detrahebant, et eum gratis odio habebant.
Praeterea quidam aulici, clerici regis, timentes potius ecclesiis suis aliquibus, quas male acquisierant, sub archiepiscopi justitia destitui, quam aliis incardinari, vel ad majora beneficia ejus tempore provehi; et per se et per episcopos aliquot regem et suos adversus archiepiscopum incitare et commovere intendebant. Nihil jam ab eo vel dici vel fieri [Col. 0127A] poterat, quod non malitia infelicium hominum depravaret. Adeo quidem ut regi persuaderent, quod si archiepiscopi potestas procederet, regia dignitas esset procul dubio peritura; et nisi sibi et haeredibus suis prospiceret, is demum futurus erat rex, quem clerus eligeret, et quam diu placeret archiepiscopo regnaturus.
Nimirum ophthalmia vel lippitudine laborantibus inimica est lux; et justus injustis gravis erat ad videndum, et contrarius erat operibus illorum. Ipse soli Deo, et nemini, nisi in Deo, placere quaerebat; illi magis regis terreni auribus faciebant insidias. Amicus Dei inimicus mundi constituitur. Moratum [morigeratum ed. Spark. ] morosi persequuntur.
Haec prima infestationis archiepiscopi causa. [Col. 0127B] Adduntur regi et regalibus in hac dissensione plurimi episcopi, timore amittendi terram, et terrena, quae possidebant. Destituitur eorum consilio et auxilio archiepiscopus. Accessit indignationi regis et militiae regni, quod castrum Tunebregiae, et totum illum honorem, pridem a Cantuariensi alienatum Ecclesia, a comite de Clara Rogero revocare intendebat, quia secundum decreta praedecessoribus et oeconomis ecclesiae praedia licuit colere et augere, non minorare vel alienare. Illi autem comiti de Clara fere omnes nobiles Angliae propinquitate adhaerebant, qui pulcherrimam totius regni sororem habebat, quam rex aliquando concupierat. Tamen prius a rege petitam obtinuerat archiepiscopus licentiam revocandi praedia Ecclesiae Cantuariensis, a [Col. 0127C] praedecessoribus suis male alienata, vel a laicis occupata. Item Ecclesiam de Eynesfordia cuidam clerico Laurentio archiepiscopus donaverat. Ejus siquidem est tam baronum suorum quam monachorum Cantuariensium vacantes in villis donare ecclesias. Dominus villae Willelmus de Eynesfordia reclamans, homines Laurentii expulit; archiepiscopus eum excommunicavit. Rex statim archiepiscopo scripsit, ut eum absolveret. Respondit archiepiscopus, non esse regis praecipere quemquam absolvi, sicut nec excommunicari. Rex contendit, de regali sua esse dignitate, quod non excommunicetur, qui de eo in capite teneat, ipso inconsulto. Tandem ad regem mitigandum, qui jam in eum excandescebat, [Col. 0127D] et non nisi per nuntios ei loquebatur, archiepiscopus Willelmum absolvit. Et ait de eo rex apud Windesoram: ยซNunc ei inde gratiam non habeo.ยป
Praeterea diu ante, tempore scilicet Theobaldi archiepiscopi, adversus clerum Angliae generaliter rex aliqua conceperat; quorumdam clericorum insolentia provocatus.
[Col. 0127D] Unde aliquando usque ad sit, col. 130, lin. 33, om. cod. Donc., sed habet in alio loco, ubi sub nomine summa causae occurrunt. Habet etiam alius [Col. 0128D] codex (Lambeth. n. 138, f. 205) quem leviter inspexi. At procul dubio sensum interrumpunt et in libro Willelmi male locata sunt. Unde aliquando in concilio dominus rex quaedam satis dura proponere coepit. Primo enim conquestus est de archidiaconorum violentia, quod aliorum delicta in sua verterent lucra, quod peccatorum pretia exigant.
[Col. 0128A] Et de his suos supra modum luxus exerceant, cum tamen peccantibus debitam correctionem non impendant: dixitque se velle, ne archidiaconi quemquam quantumcunque infamem super aliquo crimine conveniant, praeter officialis sui conscientiam. Moxque ad aliud sermonem vertens; ยซcogito, inquit, cogitationes pacis moveorque multum pro bono pacis, quae in regno meo, clericorum malitia perturbatur, qui rapinas et furta perpetrant, et homicidia plerumque. Peto igitur et volo, ut tuo, domine Cantuariensis, et coepiscoporum tuorum consensu clerici in maleficiis deprehensi vel convicti vel confessi exauctorentur illico, et mox curiae meae lictoribus tradantur, ut omni defensione Ecclesiae destituti, corporaliter puniantur. Volo etiam et peto, ut in illa [Col. 0128B] exauctoratione, de meis officialibus aliquem interesse consentiatis, ut exauctoratum clericum mox comprehendat, ne qua ei fiat copia corporalem vindictam effugiendi.ยป
Ad haec, dominus Cantuariensis, cum super petitionis hujus responso, nec usque mane impetrare posset inducias, secessit in partem cum episcopis suis. Moxque hinc inde allegatum est: episcopi dicebant secundum leges saeculi, clericos exauctoratos curiae tradendos, et post poenam spiritualem corporaliter puniendos, quoniam quo digniores sunt privilegio, eo deteriores judicantur in delicto; et quo deteriores in delicto, eo graviori sunt afficiendi supplicio. Non ergo mirum, inquiunt, si privationem ordinis sequatur supplicium corporis. Id ipsum etiam [Col. 0128C] non solum legibus, sed etiam authenticis probabant exemplis; Levitas Veteris Testamenti proponentes in medium, quos reos forte flagitii lege prohibiti, sequebatur mors corporis; vel juxta similitudinem criminis, multatio in membris.
Dominus vero Cantuariensis sacris canonibus consentiens, in contrarium allegabat, asserens omnino injustum fore, et contra canones, et contra Deum, si ob unius punitionem delicti, duo quis subeat judicia. ยซNec enim Deus judicat bis in idipsum.ยป โ ยซQuod enim, inquit, judicat Ecclesia, aut justum est aut injustum: sed non dabis injustum, erit ergo justum. Quod cum non contineat absolutionem, continet damnationem. Si ergo damnatur reus, cum exauctoratur, [Col. 0128D] non debet aliud judicium inchoari ad ejusdem condemnationem peccati.ยป Ad haec quoque cavendum est, inquit, nobis, ne nostro consensu opprimatur et pereat libertas ecclesiae, pro qua, exemplo summi sacerdotis nostri, ex officio tenemur usque ad mortem certare. Nondum autem usque ad mortem restitistis.
Ad haec episcopi pereuntem Ecclesiae libertatem nullum periculum afferre Ecclesiae dicebant. ยซSed, aiunt, potius nunc expedit, ut pereat, ne toti pereamus. Faciamus ergo quod rex petit; alioquin peribit fuga a nobis, et non erit, qui requirat animas [Col. 0129A] nostras. Regi vero consentientes, haereditate possidebimus sanctuarium Dei, et in possessionibus ecclesiarum nostrarum securi dormiemus. Malitiae etiam temporis hujus multa indulgenda sunt.ยป Hoc enim dictum est propter schisma, quod tunc fuit in Romana Ecclesia; erat namque apud Alemanniam quidam antipapa. Haec dicebant episcopi, tanquam diei malitia sua non sufficiat, nisi et ipsa augeatur per malitiam episcoporum.
Ad haec dominus Cantuariensis zelo domus Dei succensus: ยซVideo, inquit, vos vestras mertias sub specie sustinentiae consolari, et dispensationis vestrae praetextu, sponsae Christi libertatem suffocari. Et quis vos fascinavit, o insensati pontifices? Quid prudenti vocabulo dispensationis manifestam iniquitatem [Col. 0129B] vestram contegitis? Quid vocatis dispensationem, totius Ecclesiae Christi dispendium? Rebus vocabula serviant; non cum rebus pervertantur vocabula. Quod autem dicitis, malitiae temporis multa fore indulgenda; assentior certe, sed non ob id peccata accumulanda esse peccatis. Potens est Deus Ecclesiae suae conditionem facere meliorem, quamvis non efficiamini deteriores. Nunquid impotens est Deus subvenire sanctae Ecclesiae, nisi per vitia doctorum Ecclesiae? Arbitror vos compati infirmitatibus Christi, quasi impotens sit sponsam suam erigere, nisi sensibus nostris adjuvetur. Revera tentat vos Deus. Quaeso namque quando se debent episcopi offerre discrimini? Nunquid in tranquillitate et [Col. 0129C] non in discrimine? Erubescitis certe fateri, quod in tranquillitate. Restat ergo, ut cum in Ecclesia est perturbatio, pastor Ecclesiae opponat se periculo. Nec enim majoris meriti fuit olim episcopis, in suo sanguine Ecclesiam Christi fundare, quam nostris temporibus pro Ecclesiae libertate sanguinem fundere. Et ego quidem, Deo teste, affirmo, non esse nobis tutum a forma illa recedere, quam a sanctis patribus nostris accepimus. Nec nos quemquam morti debemus exponere, cum etiam judicio sanguinis nobis non licet interesse.ยป
Haec verba mox ad regem relata sunt. Videns illico quam plures Ecclesiae, non dico columnas, sed arundines, vento agitari et trepidare, audito quod non per omnia voto regis essent parituri. Et certe [Col. 0129D] statim ante minas cessissent, nisi domini Cantuariensis constantiam persensissent. Videns autem rex, quod in verbo illo, ubi voluit proficere, non valuit, citius ad alia se convertit, sciscitans ab eis si consuetudines suas regales essent ei per omnia servaturi. Dominus vero Cantuariensis cum consilio locutus: ยซEtiam, inquit, in omnibus; salvo tamen per omnia et in omnibus ordine nostro.ยป Et cum postea id ipsum rex a singulis ex ordine quaereret, erat quidem tunc vox illa in ore omnium. Cum vero diutius instaret, volvens et revolvens, si consuetudines suas regales absolute et absque apposita ordinis sui salvatione, simpliciter omnino se ei [Col. 0130A] servaturum promitteret dominus Cantuariensis; a Christi vicario, quod voluit, obtinere non valuit. Turbatus est ergo rex vehementer, et omnis Jerosolyma cum illo: subitoque in illa spiritus vehementia exsiliens, Londonia discessit universis negotiis suis infectis, et ratiociniis pendentibus. Videres tunc murmur in populo, commotionem in clero. Episcopi turbati et tremuli, regem abeuntem sunt prosecuti; metuentes, se non prius regem inventuros, quam audirent, se omnia bona sua perdituros. Moxque operati sunt cum rege occultam conventionem, omni mentione Dei et ordinis sui postposita: et tam facile regis petitioni assensum praebuerunt, ut viderentur consensisse tantum quantum [Col. 0129D] Ante quam ed. Spark., nescio an melius. ille petisse; adeo ut qui inter eos [Col. 0130B] aestimabantur scientiores, ad opprimendam Ecclesiae libertatem fierent proniores. Cantuariensis autem solus praesul resedit, considerans ad dextram et ad sinistram; nec fuit qui cognosceret eum. Requirebat in fratribus solatium, at illi abierunt retro, et jam cum illo non ambulabant. Pacem denique peccatorum videns, et sibi undique imminere discrimen: ยซUnum, inquit, locutus sum; quod terreni regis regales nullatenus servarem consuetudines, nisi salvo in omnibus ordine meo. Ob id offensam regis incurri; ob id episcopi mei dereliquerunt me; ob id totius orbis oculos offendi. Sed quid? Velit, nolit mundus: ego cum mortali paciscens homine, nullo unquam tempore Dei mei et ordinis mei immemor ero, Deo volente. Absit a me, ut cujusquam [Col. 0130C] mortalis metu vel gratia, Deum inveniar contempsisse! Si angelus de coelo venerit, et tale mihi consilium dederit, anathema sit.ยป
Fuit siquidem rex aliquoties Eboraci ubi ad eum quidam Burgensis suus de Scardeburghe accessit, questus quod quidam decanus abstulerat ei viginti et duo solidos, uxorem ipsius in capitulis plurimis vexans, et deferens sine alio accusatore ream adulterii: contra quam consuetudinem rex legem prohibitionis ediderat. Jussu regis decanus ille evocatus et coram rege conventus, praesenti archiepiscopo suo, et episcopo Lincolniensi, et Dunelmensi, et Joanne tunc Eboraci thesaurario, postea episcopo Pictavensi, respondit edoctus, quod a diacono quodam et alio laico fuerat illa accusata. [Col. 0130D] Et cum neganti ei sua fuisset adjudicata purgatio, ut mitius tractaretur, hunc virum ejus archidiacono suo dedisse viginti solidos, et sibi duos. Cum haec decanus ille coram rege testium astipulatione ibi praesentium probare non posset, exegit de eo rex judicium, dicens quod archidiaconi et decani regni sui habitatoribus hoc modo plus pecuniae per annum extorqueant, quam ipse recipiat. Ierunt cum clero illo et barones ejus ad judicandum. Tandem Joannes thesaurarius dixit sibi videri pecuniam esse reddendam Burgensi, et decanum archiepiscopi sui subjiciendum misericordiae, de officio suo. Ad haec Richardus de Luci: ยซQuid ergo domino regi [Col. 0131A] judicabitis, in cujus iste incidit constitutionem?ยป Joannes: ยซNihil, quia clericus est.ยป Richardus: ยซHuic sententiae non adero.ยป Et relictis illis, ad regem cum aliis baronibus rediit. Clerus postmodum cum hac intrat sententia, qua ab eodem Joanne formatore pronuntiata, rex aversus, ad archiepiscopum Theobaldum, diem praestituens, provocavit; et falsam esse sententiam iratus oppido dixit. Sed infra diem, nuntiata sibi morte Gaufridi fratris sui, transfretans appellationem non est persecutus.
Item, erant regis justitiarii itinerantes aliquando apud Dunstapulam: orta est aliqua altercatio inter Simonem filium Petri et quemdam canonicum Bedefordiae Philippum de Brois. Questus est postea [Col. 0131B] Simon regi quod eum Philippus, in obsequio ipsius et magna audientia, turpiloquio inhonorasset. Coram archiepiscopo Philippus super hoc a rege redargutus, cum negare non posset, respondit se conviciis provocatum calore iracundiae dixisse, non animi judicio. Exegit rex judicium. Clerus ad regem mitigandum decrevit, per annum beneficio praebendae suae simul et regni inhabitatione Philippum privandum. Ita factum est; nec tamen regi satisfactum est.
Prima distantia regis et sancti Thomae pro quodam clerico, qui in Wirecestriae territorio dicebatur accubuisse filiam cujusdam probi hominis, et pro ea ipsum patrem occidisse. Hunc clericum rex voluit judicio curiae laicae examinari et judicari. Archiepiscopus [Col. 0131C] renitebatur, et clericum illum in custodia episcopi fecit custodiri, ne regis justitiae traderetur. Alia, pro clerico, qui, in ecclesia ipsius archiepiscopi, quae in Londonia est et dicitur ecclesia Beatae Mariae in foro, furatus est calicem argenteum, quem comprehensum rex voluit judicio saeculari judicari. Archiepiscopus judicio Ecclesiae fecit eum exauctorari, et ex abundanti ad regem mitigandum cauteriar.
Itaque rex, conceptis pridem aliquibus adversus clerum communiter, et nunc adversus Thomam archiepiscopum personaliter, crescentibusque de die in [Col. 0131D] diem stimulatione inimica simultatibus, statuit de regalibus suis dignitatibus tractare. Convocatur generale concilium, et congregatur apud Clarendoniam. Rex proponit et scribit dignitates et consuetudines, quas avitas et in regno Angliae esse debere dixit. Robertus archidiaconus Oxenfordensis, qui et postea episcopus Herefordensis, et Jordanus archidiaconus Cicestriae, domestici clerici domus archiepiscopi, et quidam alii, intellecta domini regis ira, quae adversus eum graviter concepta quotidianis augebatur incrementis, accepta licentia discesserant ab eo. Rex etiam statim a principio, ex quo iram adversus eum altius conceperat, procuravit longius ab eo amovere duos probos et honestos clericos nutritos ab adolescentia de bonis ipsius archiepiscopi, [Col. 0132A] quorum unus erat thesaurarius Eboracensis, et alter canonicus Sarum, et uterque Joannes dictus erat, ne in opportunitatibus suis archiepiscopus illorum consilio vel auxilio uteretur. Alterumque eligi et ordinari episcopum Pictavensem; alterum vero exsulare jussit. Sed et episcopum Herefordiensem Gilbertum propius ascitum obtinuit a domino papa transferri in Londoniensem episcopum, sicut putabatur, ut ejus contra archiepiscopum uteretur consilio.
Consuetudinum illarum plura capitula erant de libertatis ecclesiasticae conculcatione, de cleri omnimoda oppressione: ut clericus accusatus de furto, vel rapina, vel hujusmodi, primo veniat in curiam regis. Item, ut pro quantocunque crimine non excommunicetur [Col. 0132B] comes, vel baro, vel officialis regis, rege inconsulto. Item ne appellationes fierent ad dominum papam, nisi post litem auditam in foro ecclesiastico coram decano, archidiacono, episcopo, archiepiscopo, et tandem in curia regis. Ne ad dominum papam iter arriperent episcopi, vel alii clerici vocati ab eo, vel appellati, vel appellantes ad eum, nisi per licentiam regis. Ne omnis controversia de fidei vel sacramenti transgressione sit in foro ecclesiastico; sed tantum de fide adacta, pro nuptiis, vel dote, vel hujusmodi, quae non debent fieri nisi in facie Ecclesiae. De aliter dato fidei sacramento, ut de debitis, vel sic, statuit rex causam esse in foro laico. Item ut episcopi adsint omnibus saecularibus judiciis regis, praeterquam judicio sanguinis, et aliis in hunc modum, [Col. 0132C] quae palam cum sacris canonum constitutionibus dissonantiam resonabant. Sed scriptae nunquam prius fuerant, nec etiam omnino fuerant in regno Angliae hae consuetudines. Et etiam si fuissent, ne de antiquitate et usu potius quam de jure niteretur, rex, in illis spuriis statutis firmandis, attendere debuisset, quia Dominus dicit: ยซLeges meas custodite.ยป Item illud: ยซVae qui condunt leges iniquas!ยป Item nusquam invenitur Dominum dixisse: ยซEgo sum consuetudo;ยป sed dixit: ยซEgo sum veritas.ยป Item consuetudinis ususve longaevi non tanta est auctoritas; ut aut rationem, ut ait imperator paganus, vincat aut legem. Imo, revelatione facta aequitatis et veritatis, cedat usus rationi; ut in decretis [Col. 0132D] scripserunt sancti patres: quorum ergo contra rationem et ecclesiasticam libertatem statuit et scripsit rex Christianus. Sed archiepiscopus Thomas, integer vitae scelerisque purus, alias non poterat attentari. Imo exquisitissimo dolo et arte maligna hoc ei procuratum est, ut vel has traditiones corroborans incideret in manus Dei, vel respuens incideret in manus regis: et condemnaretur turbator regiae majestatis, inimicus coronae, et occideretur. Dicebaturque hoc commentum fuisse Rogeri archiepiscopi Eboracensis, et Gilberti Londoniensis, et Joannis episcopi Sarum. Nam et postmodum super hoc a domino papa severissime redarguti, se purgaverunt in facie hominum, praestitis sacramentis. Hilario tamen prius obito, exquirit rex assensum [Col. 0133A] cleri, in his statutis firmandis. Proponitur tandem archiepiscopo, et contradicentibus episcopis discrimen a regis interpretibus, tanquam regi coronam regni auferre velit, si haec decreta confirmare contradixerit. Archiepiscopus adnitentibus episcopis diu restitit, diu contradixit. Tandem ultimi nuntii regis venerunt, lacrymosis verbis expresse ei seorsim tracto significantes, quid futurum erat, si non acquiesceret. Timore mortis, et ut regem mitigaret, acquievit ad tempus, assensu et in verbo veritatis stipulatione, et sigillorum suorum impressione. Archiepiscopus, et ille Eboracensis, et omnes episcopi, statuta illa firmaverunt servanda regi legitime, sine dolo malo, et in bona fide. Rex eadem postea decreta transmisit domino papae confirmanda; quae [Col. 0133B] ipse lecta et intellecta reprobavit, expavit, damnavit.
Archiepiscopus Dei electus, post casum fortior erectus, spiritum resumpsit, poenituit, et se ipsum austerioribus alimentis et indumentis gravius coepit affligere, et se ab officio altaris suspendit, donec per confessionem et condignos poenitentiae fructus a Romano pontifice absolutus, meruit relaxari. Vere poenituit, quia, quantumcunque in eo erat, errata revocare et corrigere parat: coepiscopis revocare concessa vel nolentibus, vel regis timore, qui incubuit super eos, non audentibus. Ad familiare regis domicilium, lapideo muro circumseptam indaginem de Wodestoke, ubi audierat esse regem, iter agit [Col. 0133C] archiepiscopus, aliquid ei locuturus; sed a janua repulsus redit Cantuariam. In maritima apud Rumeneye, villam suam, archiepiscopus recedere deliberans, ut regis iram ad tempus declinaret, bis attentavit mare; sed ventum vel nullum habuit vel contrarium. Quod auditum, regis iram maxime inflammavit.
Unde rex postmodum aliud generale edicit concilium; locum designans apud Northamptonam. Octava sancti Michaelis, feria tertia, concilii dicta dies aderat; ipsa die venimus Northamptonam. Regem ea die non vidit archiepiscopus: quia rex circa rivos aquarum et fluenta in avibus coeli ludens [Col. 0133D] veniendo, Northamptonam sero intravit. Crastino mane, dicta missa et horis, archiepiscopus ad curiam venit, ad castrum regis: in cameram primam intromissus, sedit regem exspectans, qui tunc missam audiebat: cui venienti venerabiliter assurgens, vultum exhibuit constantem, placidum, ad osculi consuetam Anglis gratiam offerendam verecunde recipiendam paratum si rex praeoccuparet. Ad osculum non est receptus. Primam sumpsit archiepiscopus loquendi materiam, de Willelmo de Curci, qui unum hospitiorum suorum occupaverat; petebatque a rege, ut illud sibi vacuari praeciperet: praecepit. Secundus sermo ejus fuit, quod ad vocationem ipsius, pro verbo, quod ei moverat Joannes Marescallus, venerat. Siquidem Joannes petebat ab archiepiscopo [Col. 0134A] terram unam, membrum quoddam villae archiepiscopalis de Pagaham. Et aliquot diebus pro causa illa sibi designatis, cum breve regis in curiam archiepiscopi venerat: ubi cum non proficeret, nullo siquidem jure munitus, quod tunc lex erat; probavit tandem defectum curiae archiepiscopi, sed super librum troporum extractum de sub pallio suo: causantibus justitiariis curiae archiepiscopi, quod neque librum ad hoc, neque talem attulisse deberet. Reversusque ad regem, litteras citationis archiepiscopi in curia regis ei responsuri emeruerat: praestituta liti die exaltationis sanctae crucis. Ad diem autem illum archiepiscopus non venerat; sed miserat regi quatuor milites, cum litteris suis et vicecomitis Gantiae pariter attestantis injuriam Joannis, et imperfectum [Col. 0134B] probationis ejus. Sed quid? Indigne ferens rex, quod ab eo citatus archiepiscopus in propria persona non venerat, hoc, si vellet, allegaturus, male tractavit nuntios ipsius, molestus eis in ira et minis; tanquam qui contra regis citationem, in curiam ejus excusationem falsam et minus utilem attulerant: et tandem datis vadibus, eos vix relaxavit. Et aliam diem, ad instantiam praedicti Joannis, rex pro eadem causa praefixit, litteris suis ad vicecomitem Cantiae de archiepiscopo citando emissis. Nec tunc enim, nec diu ante, ei scribere voluerat; quia eum salutare nolebat. Nec aliam per litteras sibi directas solemnem et primam, ut antiqui moris erat, habuerat archiepiscopus ad concilium citationem. Dixit, inquam, archiepiscopus se ex mandato regis pro causa [Col. 0134C] Joannis venisse; ad quod rex ait: Joannem esse in ejus servitio Londoniae; venturum autem in proximo, et tunc de eorum causa cognosceret. Erat siquidem et Joannes ille cum thesaurariis et caeteris fiscalis regalis, numismatis, pecuniae, et publici aeris receptoribus Londoniae, ad quadrangulam tabulam, quae dicitur Calculis bicoloribus, vulgo Scaccarium; potius autem est regis tabula nummis albicoloribus: ubi etiam placita coronae regis tractantur. Eo die inter regem et archiepiscopum nil amplius actum est: sed dixit rex ei, ut ad hospitium iret, et in crastino ad causam suam reverteretur. Rediit. Secunda die, considentibus episcopis, comitibus, et baronibus Angliae omnibus, Normanniae pluribus, praeter Rophensem [Col. 0134D] episcopum, qui nondum venerat, et quemdam alium; archiepiscopus laesae majestatis coronae regiae arguitur. Quia, scilicet, ut supra narratum est, a rege citatus pro causa Joannis, neque venisset neque idonee se excusasset. Archiepiscopi depulsio nullum locum habuit; allegata Joannis supradicta injuria, et jurisdictione hujus causa sua propria, et curiae suae integritate. Rex exegit judicium. Archiepiscopi ratio nulla est approbata. Visum est omnibus ex reverentia regiae majestatis et ex astrictione ligii homagii, quod domino regi archiepiscopus fecerat, et ex fidelitate et observantia terreni ejus honoris, quam ei juraverat, quod parum esset defensus vel excusatus, quia citatus a rege neque venerat, neque corporis infirmitatem, vel necessariam, [Col. 0135A] quae differri non posset, ecclesiastici officii administrationem per nuntios allegaverat: condemnandumque eum dixerunt in poenam pecuniariam omnium bonorum suorum mobilium ad misericordiam regis. De proferendo judicio distantia fuit inter episcopos et barones, utrisque alteris illud imponentibus, utrisque se excusantibus. Aiunt barones: ยซVos episcopi debetis pronuntiare sententiam; ad nos non pertinet hoc: nos laici sumus, vos personae ecclesiasticae, sicut ille; consacerdotes ejus, coepiscopi ejus.ยป Ad haec aliquis episcoporum: ยซImo vestri potius est hoc officii, non nostri; non enim est hoc judicium ecclesiasticum, sed saeculare. Non sedemus hic episcopi, sed barones. Nos barones et vos barones pares hic sumus. Ordinis autem nostri rationi frustra [Col. 0135B] innitimini. Quia si in nobis ordinationem attenditis, et in ipso similiter attendere debetis. Eo autem ipso quod enim episcopi sumus, non possumus archiepiscopum et dominum nostrum judicare.ยป Sed quid? Rex, hac audita de pronuntiando controversia, motus est; et controversari super hoc desitum est. Dominus Wintoniensis impositus dicere, tandem et invitus pronuntiavit. Archiepiscopus autem, quia sententiae vel recordationi curiae regis Angliae non licet contradicere, sustinuit, consilio episcoporum; adacta ad mitigandum et honorandum regem solemni in manum ipsius missione, quasi concessionis judicii, ut moris est ibi: et omnibus episcopis datis vadibus, praeter Gilbertum illum Londoniensem, [Col. 0135C] qui rogatus pro eo spondere noluit: quae eum singularitas notum fecit.
Post, eadem die, conventus est archiepiscopus de trecentis libris perceptis de castellaria Eye et Berchamstede. Archiepiscopus, litis declinatione praemissa, ut qui ad hoc citatus non fuit, ait, non ut in lite, se hanc pecuniam et multo plurem misisse, ad reparationem palatii Londoniae et castrorum praedictorum, ut cernere erat. Rex noluit esse auctor ejus, quod hoc per eum factum esset. Exigit judicium. Archiepiscopus gratia regi reddere acquiescens pecuniam hanc, quoniam omnino nolebat, ut quantalibet pecunia esset irarum inter eos causa, semotim laicos fidejussores comitem Gloucestriae et Willelmum de Einesfordia, et tertium quemdam, [Col. 0135D] homines suos, interposuit. Sub hoc fine die illa discedebant.
Die tertia, Cerci condictione [certi conditione cod. Douc. ], convenitur archiepiscopus per internuntios, de quingentis marcis, ex causa commodati in exercitu Tolosae, et aliis quingentis marcis ex causa fidejussionis regis pro eo, erga quemdam Judaeum ibidem. Item convenitur actione tutelae de omnibus perceptis ab archiepiscopatu vacante, seu aliis episcopatibus et abbatiis tempore cancellariae ejus vacantibus: jubeturque super his omnibus regi rationem exponere. Respondit archiepiscopus, se non ad boc venisse paratum vel citatum. Super hoc si convenire [Col. 0136A] deberet, loco et tempore, domino suo regi, quod juris esset, faceret. Exegit rex ab eo super hoc cautionem fidejussoriam. Dixit ille, se oportere super hoc habere consilium suffraganeorum et clericorum suorum. Rex sustinuit. Ille discessit, et ex illa die amplius ad hospitium ejus non venerunt eum videre barones, ut alii milites, intellecto regis animo.
Quarta die, ad hospitium domini archiepiscopi venerunt omnes ecclesiasticae personae illae. Cum episcopis semotim, cum abbatibus semotim, super hujusmodi tractatum habuit, consilium captavit. Consilio nobilis Henrici Wintoniae episcopi, ordinatoris ejus qui ei ad hoc auxilium validum promisit, tentatum est, si regem pecunia possent delinire: et obtulit [Col. 0136B] ei duo millia marcarum. Rex noluit. Fuerunt aliqui de clero qui dicerent archiepiscopo quod, pro debito officii suscepti, Ecclesiam Dei tueretur, personam suam et dignitatem attenderet; regem honorificaret in omnibus, salva Dei et ecclesiastici honoris reverentia; nihil adversi esse quod timere deberet, cum ei nullum crimen, nulla turpitudo imponeretur. Cantuariensi Ecclesiae redditus fuerat liber a cancellaria et omni regis saeculari querela; cum quaelibet etiam abbatia vacans monachum alienum abbatem sibi electum recipere nolit, nisi immunem ab omni obedientia abbatis ejus sibi dimissum. Aliis, secreto regis aure et mente inclinatioribus, longe alia mens erat, dicentibus, Dominus rex ei in ira molestus est. [Col. 0136C] Ex certis signis animum regis interpretamur hunc esse, quod dominus archiepiscopus super omnibus, et super reddendo archiepiscopatu, omnino misericordiae regis se supponat. Inter quos et Hilarius Cicestrensis in partem regis inclinatior, ait ei: ยซUtinam posses esse non archiepiscopus, et remanere Thomas.ยป Hic etiam alias dixit de eo: ยซOmnis plantatio, quam non plantavit Pater coelestis, eradicabitur.ยป Quasi diceret, quia electionem ejus regis declarata voluntas praecessit. De quo archiepiscopus, postea in exsilio suo, alicui dixit: ยซEt hic inter fratres locum obtinuit Judae proditoris.ยป Postmodumque, ante revocationem et pacem archiepiscopi, quasi a Deo percussus, expiravit. Iste Cicestrensis persecutus, pro se et aliis quibusdam complicibus [Col. 0136D] suis, ait: ยซEx convictu et familiaritate cancellariae, regem melius nostis quam nos. Indubitatum est nobis, contendendo an cedendo melius vincatur. In cancellaria ei, et in pace et in guerra, probe et laudabiliter officiosus, non sine invidia [Col. 0135D] Et sine invidia ed. Spark. tamen, laudem invenistis: qui vobis tunc inviderunt, nunc regem accendunt adversus vos. Quis de tanto ratiocinio, de tam incerta pecunia posset spondere pro vobis? Dicitur, regem dixisse, quod non amplius in Anglia simul eritis, ille rex, vos archiepiscopus. Ad misericordiam ejus relinquere omnia tutius est; ne forte, quod absit! vos tanquam cancellarium et rationalem suum, pro pecunia sua conventum, tanquam [Col. 0137A] reum repetundarum et fidejussoribus carentem retineat, vel manum in vos mittat; unde Ecclesia Angliae dolorem, et regni facies contrahat ruborem.ยป
Dicebat aliquis, ยซAbsit ut sic sibi et corporis sui saluti consulat, et Cantuariensem Ecclesiam, quae eum sibi elegit, inhonoret! Nullus hoc suorum fecit antecessorum; et tamen persecutiones in diebus illis passi sunt. Praeterea beneficium archiepiscopale, villas et hujusmodi in manu domini regis forte posset, salvo jure Ecclesiae, refutare ad tempus; suum officium vero nequaquam.ยป Ita in varias consulti distrahebantur sententias; aliis sic, aliis vero non sic.
Quinta dies, quae et Dominica erat, tota consiliis [Col. 0137B] dedita est. Vix reficiendi hora respirare licebat. Archiepiscopus ab hospitio non discessit.
Sexta die, languor repente ut fit ortus, eum moratus est, quo minus ad curiam iret. Siquidem renes ejus frigore et dolore contremuerunt: oportuitque cervicalia calefacere, et vicissim apponere. Quo audito, rex misit omnes comites suos, barones plurimos, responsum captati consilii quaerens ab eo, et proponens, velletne de reddenda ratione receptorum, tempore cancellariae, de vacantibus ecclesiis fidejussoriam praestare cautionem, et super hoc curiae suae stare judicio. Respondit per episcopos archiepiscopus, quod scilicet ei pro corporis adversa valetudine, in crastino ad curiam veniret, facturus quod deberet. In crastino mane, ad quoddam altare sancti Stephani [Col. 0137C] protomartyris celebravit missam, Etenim sederunt principes. Illius missae cantationem statim insidiantes ei regis delatores ei nuntiant, maligne interpretantes, quod pro se, quasi altero Stephano protomartyre, contra regem et suos iniquos eum prosequentes, archiepiscopus illam missam celebraret. Post ad curiam vadit. Obiter praecedenti eum ait Alexandro crucis suae bajulo: ยซMelius egissem, si in nostris instrumentis venissem.ยป Proposuerat enim, quod nudis pedibus incedens, et revestitus, et crucem bajulans, ad regem intraret, ei pro pace Ecclesiae supplicaturus. Sed ab hoc proposito eum clerici sui averterunt, neque quod crucem tollere vellet. Intraturus in aulam castri, cum equo descendisset, [Col. 0137D] crucem, quam praeviam bajulaverat Alexander Wallensis, in manibus accepit. Aderat ibi ad ostium aulae episcopus praedictus Gilbertus Londoniensis; cui Hugo de Nunant, quidam archidiaconus Lexoviensis, qui cum archiepiscopo venerat et de domo ejus erat; Domine praesul Londoniensis, ut quid sustines, quod crucem ipse bajulat? Episcopus: ยซBone homo, semper fuit stultus, et semper erit.ยป Omnes enim archiepiscopo ingresso viam cedebant. In cameram se recepit; loco solito sedit; episcopi juxta eum, Londoniensis propius. Qui aderant, obstupuere omnes, et in eum oculi omnium intendebant. Episcopus Londoniensis suadebat, ut crucem uni clericorum suorum traderet. Paratum eum dicebat, [Col. 0138A] quasi vellet totum regnum turbare. ยซCrucem, ait Londoniensis, in manibus tenetis; si modo rex gladium suum accipiat, en bene ornatum regem, bene ornatum archiepiscopum.ยป Archiepiscopus: ยซSi fieri posset, meum, inquit, esset semper eam in manibus propriis ferre: nunc autem scio quid faciam. Equidem ut pacem Dei conservem, personae meae et Anglorum Ecclesiae. Dicis ut libet, tu si hic sis, aliter sentias. Si autem dominus rex, ut dicis, modo gladium acciperet, hoc utique signum pacis non esset.ยป Forte memor erat archiepiscopus, in quam arcto res fuerat apud Clarendonam, quando, erumpentibus lacrymis, nuntii regis ad eum venerunt.
Vocati ad regem omnes episcopi, multam ibi introrsus [Col. 0138B] moram faciunt; et cum eis Rogerus ille archiepiscopus Eboraci, qui ultimus ad curiam veniebat, ut conspectior ingrederetur, et de consilio illo regis esse non videretur: qui et suam e regione anticrucem sibi praeferri faciebat,
Sed, rex Christiane, quid agis? Ratione Baroniae [Col. 0139B] et possessionis in curia tua laica judicare facis filius patrem, subditus archiepiscopum, ovis pastorem, cum in curia laica nec minimus clericus respondere teneatur obnoxius?ยป Ais: non sed rex baronem. Ad quod: ยซMajus est in te quod Christianus es, quod ovis Dei es, quod filius adoptionis Dei es, quam quod rex es. Et in illo majus est, quod archiepiscopus, quod vicarius Jesu Christi quam quod baronius est. Attend. status. Minoris est ejus possessio quam ejus ordo, sed praejudicat majus minori, dignius indigniori. Ergo fortior et efficacior debet esse ordo, ut eum a foro tuo eximat, quam baronia et possessio ut eum ibi obnoxium retineat. Et, si altius attendas ipsam ejus possessionem, non est ejus sed Ecclesiae. Fuit saecularis: data Deo facta [Col. 0139C] est ecclesiastica. Absorpta est in ea saecularitas a titulo divini juris. Unde nec ratione ejus saeculari judicio tenetur archiepiscopus obnoxius. Itaque nec ratione personae nec ratione rei quam possidebat, tenetur judicio curiae judicandus. Archiepiscopus reservandus est judicio solius papae; papa solius Dei. Si quid habebas adversus eum quod concordiae et charitatis interventu non posset mitigari, domino papae segregasse debueras: juri ab eo avocatus nuntiis nostris episcopis et clericis ibi responderet: vel a latere domini papae in regnum vestrum impetrasses mitti legatos cum judiciariae potestatis plenitudine.ยป Episcopus Herefordensis, magister Robertus de Melidono, qui amplius quam quadraginta annos Parisiis docuerat dialecticam et divinam [Col. 0139D] paginam, una dierum in quodam consessu episcoporum aliquot, et plurium clericorum lacrymabilem quaestionem proposuit: ยซSi contingat, inquiens, quod absit! dominum archiepiscopum in hac causa pro libertate Ecclesiae occidi, nunquid martyrem eum habebimus? Pro matre fide occumbere est esse martyrem.ยป Ad quod aliquis: ยซProcul dubio si quid, quod absit! ita contingeret, dicendum esset eum martyrii coronam gloriosissime adeptum. Non sola fides est causa martyrii, sed plures sunt causae, veritas, libertas Ecclesiae, charitas patriae vel proximorum, unaque sufficiens causa, dum Deus sit in causa.ยป Beatus Joannes Baptista de fidei articulis cum Herode [Col. 0140A] vel Herodiade non tractaverat, sed pro veritate occubuit, quia dixit: ยซNon licet tibi habere uxorem fratris tui.ยป Similiter et iste dicit: ยซNon licet tibi, rex, Ecclesiam hac opprimere servitute, ut constitutionibus tuis, quae sunt contra canones, ecclesiastici viri ordinati Dei teneantur obnoxii.ยป Item, septem fratres, inspectante et hortante matre ut starent viriliter, martyrii genera diversa passi sunt, quia de esu carnis porcinae mandatum Dei et observantias patrum noluerunt praevaricari. Beatus quoque Lanfrancus archiepiscopus sanctum Anselmum, tunc abbatem, consuluit de sancto Alphego, si inter martyres Dei esset habendus, proponens quod ideo ab alienigenis hostibus, Angliam navigio ingressis, esset occisus, quia aurum quod filiis et hominibus [Col. 0140B] Cantuariensis Ecclesiae indixerant, noluerit dare. Beatus Anselmus: ยซIn illo praecipuus est habendus, qui pro vitae suae defensione vel prolongatione noluit filios et proximos suos vexari in aeris quod hostes indixerant, solutione. Pro libertate quidem et salute proximorum occubuit. Majorem hac charitatem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis. Et titulus innocentiae, ubi nullum certamen praecessit, martyrem facit. Unde et Abel dicitur primus coronatus in martyrio. Sane etiam paganorum haec sana fuit sententia:
[Col. 0140C] Deus bone, quam multi clericorum et militum, qui aderant, veras et luculentas de contemptu mundi proferebant sententias, cum solus ibi crucem tenens sedebat archiepiscopus et omnes suffraganei episcopi ejus, et comites et barones ad regem evocati essent, et elongati ab eo! Dicebat aliquis: ยซO saeculum captiosum! cujus tanquam maris tranquilli, quamvis aliquando serena sit superficies, intus tamen tempestates habet absconditas.ยป Alius aliquis: ยซOmnium rerum vicissitudo est. Amor Domini feudum [Col. 0139D] Feudum om. ed. Spark. non est. O honores mundi! in quibus etiam quae sperantur timenda sunt.ยป
Episcopi introrsus cum rege colloquentes, inter caetera dixerunt ei, quod ipsa die cum venissent ad archiepiscopum, malae tractationis redarguti sunt ab [Col. 0140D] eo, quod scilicet nuper eum inimicitius tractassent cum baronibus, et severius justo judicassent, et inaudito more, quoniam, etsi pro una absentia, quam supersisam regis dicunt, non tamen contumacia judicari deberet, non deberent eum condemnasse ad misericordiam regis, in poenam pecuniariam omnium bonorum mobilium. Hoc enim modo destrui posset Cantuariensis Ecclesia, si rex immisericors eum obdurare vellet. Et ipsis episcopis baronibusque captiosum tale in tali casu posset esse judicium. Sed constitutum esse in singulis comitatibus summam unam pecuniae, condemnatis in poenam pecuniariam ad misericordiam regis solvendam. In Londonia [Col. 0141A] siquidem centum solidi constituti sunt. In Cantia, quae mari propius admota, piratas a littore Angliae habet arcere, et primum sibi ictum in bellis contra hostes alienigenas vindicat; quo majus est ei onus, major est ei data libertas: et ibi quadraginta solidi constituti sunt taliter condemnatis. Ipseque domicilium et sedem suam habens in Cantia, saltem ad legem Cantiae judicari et taxari deberet. Dicebant etiam episcopi, quod adhuc ipsa die, infra decem dies datae sententiae, eos ad dominum papam appellaverat; et ne de caetero eum judicarent pro saeculari querela quae de tempore ante archiepiscopum ei moveretur, auctoritate domini papae prohibuerat.
Motus rex, misit ei comites suos et barones plurimos, [Col. 0141B] quaerere ab eo, si hujus appellationis et prohibitionis se gereret auctorem; maxime cum homo ejus ligius esset, tenereturque ei et communi sacramento et speciali apud Clarendonam stipulatione in verbo veritatis, quod regales suas dignitates in bona fide, sine dolo malo et legitime conservaret. Inter quas, haec una est, ut episcopi ejus omnibus adsint judiciis, praeterquam judicio sanguinis. Quaerere etiam ab eo, si vellet cavere, datis vadibus, de ratiocinio cancellariae reddendo, et super hoc curiae ejus stare judicio. Ad quod ille, respecta crucifixi imagine, animum et vultum firmans et residens, ut suam archiepiscopi conservaret dignitatem, luculentam et aequalem, ut nec in uno verbo subsisteret, orationem habuit hujusmodi:
[Col. 0141C] ยซViri fratres, domini regis comites et barones, ego equidem domino nostro regi, ligio, homanagio, fidelitate et sacramento astrictus sum: sed sacramentum maxime sacerdotale comites habet justitiam et aequitatem. Honori et fidelitati domini regis teneor, tam devota quam debita subjectione, propter Deum, obsequium in omnibus praestare, salva Dei obedientia, et dignitate ecclesiastica, et personae meae honore episcopali, litem declinans, ut qui neque ad exponendum ratiocinium, neque ad causam aliquam, praeterquam ad causam Joannis, vocationem habui, neque alii in causa responsioni faciendae vel judicio audiendo, teneor hic obnoxius. Fateor et recolo, me plurimas administrationes et dignitates a [Col. 0141D] domino rege suscepisse; in quibus ei fideliter deservivi, citra et ultra mare: et etiam, reditibus meis propriis omnibus in servitio ejus expensis, gaudeo quod aeris plurimi debitorem me creditoribus obligavi. Cum autem ex permissione divina, et domini regis gratia, archiepiscopus electus consecrari deberem, ante consecrationem a rege immunis dimissus sum, et Ecclesiae Cantuariensi redditus, liber, quietus et solutus ab omni regis querela saeculari, licet modo hoc in ira diffiteatur; quod probe plurimi vestrum noverunt, omnesque ecclesiasticae regni hujus personae. Vosque hujus veritatis conscios oro et obtestor, ut domino regi haec suggeratis, contra quem, etiamsi est licitum, non est tutum testes nominare: [Col. 0142A] nec modo opus est, quia non litigo. Post consecrationem, disposui honorem et onus susceptum opera et opere excolere, et Ecclesiae Dei aliquatenus prodesse, cui conspiciebar praeesse. Qua in re si non datur prodire, si nequeo proficere, reflante adversitate, non domino regi, non alii cuiquam, sed principaliter peccatis meis id imputo. Potens est Dominus augere gratiam cui et cum voluerit.
ยซDe reddendo ratiocinio fidejussores dare non possum. Omnes episcopos, et opitulares amicos meos, jam hic obligavi: neque ad hoc cogi debeo; quia mihi hoc adjudicatum non est. Neque in causa sum ratiocinii, quia ad causam illam non vocatus fui, neque aliquam habui ad causam citationem, praeterquam [Col. 0142B] ad causam cum Joanne Marescallo. Quod autem de prohibitione facta hodie episcopis seu appellatione, mihi instatis, recognosco equidem me coepiscopis meis dixisse, quod pro una absentia, non tamen contumacia, severius justo me condemnaverunt, et praeter morem et exemplum longe retro vetustatis. Unde et eos appellavi, prohibens ne de saeculari querela temporis ante susceptum archiepiscopium, me iterum, hac pendente appellatione, judicent; et adhuc appello; et tam personam meam quam Cantuariensem Ecclesiam sub Dei et domini papae colloco protectione.ยป
Finierat: proceres alii cum silentio ad regem revertebantur, verba ejus pensiculantes et examinantes. Alii dicebant: ยซEcce prohibitionis ex ore ejus [Col. 0142C] audivimus blasphemiam.ยป Aliqui baronum et stipatorum lateris regii, obtorto collo incedentes, et obliquis oculis respicientes eum, loquebantur inter se aliquantulum clare, et ut ipse audiret: ยซRex Willelmus, qui subegit Angliam, novit clericos suos domare. Ipsum fratrem suum Odonem, Baiocensem episcopum, rebellem sibi coepit. Stigandum Cantuariensem archiepiscopum, nigranti injectum puteo, perpetuo carceri damnavit. Pater etiam domini nostri regis Goffridus, comes Andegaviae, qui et Normanniam in manu forti sibi subdidit, Arnulfum [Col. 0141D] Arnulfum ed. Spark. Sagiensem electum et plures clericorum ejus fecit ejurari, et ennuchatorum ante se in pelvi afferri membra; quia citra assensum ejus electioni Sagiensis Ecclesiae de se factae, assensum praebuit, et se [Col. 0142D] electum gerebat.ยป
Rex, responso archiepiscopi accepto, instat episcopis, praecipiens et obtestans per homanagium et fidelitatem sibi debitam et juratam, ut simul cum baronibus de archiepiscopo sibi dictent sententiam. Illi se excusare coeperunt, per interpositam archiepiscopi prohibitionem. Rex non acquievit; asserens quod non teneat haec ejus simplex prohibitio contra hoc quod Clarendonae factum et juratum fuerat. Econtra regi ingerunt episcopi, quod apponere, et in quo super eos manum aggravare possit archiepiscopus, si ab eis prohibitioni et appellationi paritum non fuerit: et pro bono regis et regni, velle et debere [Col. 0143A] prohibitioni factae acquiescere. Tandem rege suaso, episcopi captato consilio suo, ad archiepiscopum intrant. Flebat Robertus Lincolniensis, et quidam alii lacrymas vix continebant. Tunc praefatus Cicestriensis sic orsus est: ยซDomine archipraesul, salva gratia vestra, habemus quod de vobis plurimum queramur. Plurimum nos episcopos vestros offendistis; in angiportu magno nos inclusistis, quasi inter malleum et incudem nos misistis, hac prohibitione vestra; cui si non paruerimus, inobedientiae, si paruerimus, constitutionis et offensae regiae vinculis illaqueamur. Nuper enim apud Clarendonam vobiscum congregati, a domino rege conventi fuimus de observandis regalibus suis dignitatibus; et ne forte haesitare possemus, ipsas de quibus loquebatur [Col. 0143B] consuetudines suas regales scriptas nobis ostendit. Tandem illis spopondimus assensum, promisimus observantiam; vos primo loco, nos suffraganei vestri postmodum, ex vestro praecepto. Ad haec cum super hoc exigeret a nobis dominus rex cautionem juratoriam, et per sigillorum nostrorum impressionem, diximus sufficere sibi debere pro sacramento sacerdotali, quod dicebamus ei, in verbo veritatis, regales suas illas dignitates nos observaturos in bona fide, sine dolo malo, et legitime. Dominus rex persuasus acquievit. Quo contra nunc nos venire compellitis, interdicendo, ne ei, quod de nobis exigit, adesse possimus judicio. Ab hoc gravamine, et ne quid ad laesionem nostram addatis, dominum papam appellamus, et hac vice prohibitioni [Col. 0143C] vestrae praestamus obedientiam.ยป
Archiepiscopus: ยซQuod dicitis, audio, et Deo propitio appellationis prosecutioni adero. Clarendonae autem nihil concessum est a me, vel a vobis per me, nisi salvo honore ecclesiastico. Ut enim vos ipsi dicitis, has tres ibi retinuimus determinationes, in bona fide, sine dolo malo, et legitime; per quas salvae sunt Ecclesiis nostris dignitates, quas e jure pontificio habemus. Quod enim contra fidem Ecclesiae debitam et contra leges Dei est, non potest in bona fide et legitime observari; item, non est Christiani regis dignitas, ubi ecclesiastica, quam observandam juravit, perit libertas. Ad haec, easdem quas dicitis dignitates regales scriptas, dominus rex [Col. 0143D] summo pontifici confirmandas transmisit; et reportatae sunt ab eo potius improbatae quam approbatae. Exemplum nobis dedit in doctrinam, ut et nos ita faciamus, parati cum Ecclesia Romana recipere quae recipit, respuere quae respuit. Praeterea si lapsi sumus Clarendonae, caro enim infirma, spiritum resumere debemus, et in virtute Spiritus sancti contra hostem antiquum eniti; qui utrumque procurat, ut et qui stat cadat, et qui cecidit non resurgat. Si sub stipulatione in verbo veritatis ibi concessimus vel juravimus injusta, nostis quia illicita jurantes nullo jure obligantur.ยป
Redeunt ad regem episcopi, et ejus pace a judicando [Col. 0144A] archiepiscopum excusati a baronibus submoti seorsum sedent; nec minus a comitibus et baronibus suum exigit rex de archiepiscopo judicium. Evocantur quidam vicecomites et secundae dignitatis barones, antiqui dierum, ut addantur eis et adsint judicio. Post aliquantam moram ad archiepiscopum redeunt proceres. Comes Legecestriae Robertus, qui maturitate aetatis et morum aliis prominebat, quibusdam aliorum imponens ut pronuntiarent, renitentibus coepit negotium Clarendonae habitum articulatim commemorare, ut superius fecit; at archiepiscopo minus [Col. 0143D] Ut superius fecit, et minus cod. Dom. hilaris Hylarius Cicestrensis episcopus, quasi inde manifesta erat regiae majestatis laesio, et promissionis in verbo veritatis ibi factae transgressio: dicebatque archiepiscopo, [Col. 0144B] quod suum audiret judicium. Sed non plura passus, ait archiepiscopus: ยซQuid est quod facere vultis? Venistis me judicare? non debetis. Judicium est sententia lata post controversiam. Ego hodie nihil dixi, ut in causa. Ad nullam causam huc vocatus fui, praeterquam ad causam Joannis, qui mecum non est expertus. Ad haec me judicare non potestis. Ego qualiscunque pater vester sum; vos autem proceres palatii, laicae potestates, saeculares personae. Judicationem vestram non audiam.ยป Recedunt proceres. Post intervallum surgens archiepiscopus, et crucem suam bajulans, ostium petebat, quod tota die obstrictissime observatum, quasi ultro apertum est ei. Aliquis maliloquus prosequens, eum ut perjurum regis exire dixit; aliquis tanquam proditorem [Col. 0144C] eum recedere, et domini sui regis judicium asportare.
O quantum sustinuit in illa die in spiritu martyrium! sed felicior rediit a conspectu concilii; quoniam dignus habitus est pro nomine Jesu compati. Ille in aula hominibus plena ad fascem lignorum non visum sibi offendit, sed non cecidit. Ad ostium, ubi equi sui erant, venit. Suum ascendens, magistrum Herbertum, qui equum proprium, propter pressuram nimiam, tam cito habere non poterat, secum ad hospitium transvexit, ad monasterium sancti Andreae. Facta oratione ante altare, crucem postea secus aram Beatae Mariae deposuit. Sedit, et domestici ejus circa eum: tunc ait ei Willelmus filius Stephani: [Col. 0144D] ยซIsta equidem, ista fuit amara dies.ยป Cui ille: ยซUltima erit amarior.ยป Et post modicum, suos hortatus, ait: ยซQuisque vestrum in silentio et pace sua se habeat. Amare verbum de ore vestro non exeat. Nulli maledico quidquam respondeatis. Sinite eos conviciari. Superioris personae est hoc pati; inferioris, hoc facere. Ut illi suarum linguarum, ita nos nostrarum aurium domini simus. Non mihi maledicitur; sed ei qui, quod mali dicitur, in se recognoscit.ยป
Rex, audito ipsius archiepiscopi discessu, et quod eum sui aulici turpiloquio prosequerentur, rogatus a Roberto de Melidono Herefordiensi episcopo vel [Col. 0145A] forte ab aliquo alio edoctus, dum adhuc non perrexisset, misit, praecipiens, ut post eum voce praeconia per vicos clamaretur, ne quis eum turpiloquio vel convicio laederet, ne quis omnino ei, vel alicui suorum, in aliquo molestus esset articulo. Archiepiscopus ille sero inter suos, ubi solebat, comedit. Post coenam, milites ejus omnes qui aderant, reddito ei homanagio suo, et impetrata licentia, cum lacrymis ab eo discesserunt. Postea tres episcopos, Walterum Roffensem, capellanum suum, et duos quos ordinaverat, Robertum Herefordiensem, Rogerum Wigorniensem, misit regi archiepiscopus, quaerere ab eo licentiam et conductum praestari sibi in crastino recessuro. Regem illi invenerunt hilarem; sed distulit in crastinum mane eis respondere. Responso [Col. 0145B] nuntiorum accepto, archiepiscopus moram illam responsi regis aliquid sibi afferre periculi veritus est.
Nox erat: hora ad complendum dicta. Dixit sociis archiepiscopus se velle in ecclesia vigilare. Unam quidem praeteritarum noctium in vigiliis et orationibus pernoctaverat in ecclesia cum clericis suis, facta afflictione, positisque genibus, ad invocationem uniuscujusque sancti vel sanctae in litania sua nominatae. Aiunt ei quidam de clericis suis: ยซVolumus et nos vobiscum in ecclesia vigilare.ยป Ille: ยซNe utique: nolo vos vexari.ยป In noctis intempestae silentio tertius recessit, nullo clericorum, nullo militum suorum comitatus. Quod cum in crastino rex et omne concilium cognovissent, captato quid [Col. 0145C] factu opus esset consilio, omnes possessiones Cantuariensis Ecclesiae archiepiscopo in pace remanere dimisit, nullo ejus officialium amoto, quia in appellatione hinc inde erant. Et qui causas istas prosequerentur, ad dominum papam misit incontinenti post eum ad calces ejus, archiepiscopum Eboracensem et episcopos quatuor, Gilbertum Londoniensem, Hilarium Cicestrensem, Bartholomaeum Exoniensem, Rogerum Wigorniensem, et comites duos et barones duos, clericos domesticos domus suae tres. Reliquum diei et concilii insumitur in tractando de copiis pedestribus in Walliam rebellem et regem Resim foederifragum ducendis: scribiturque a singulis personis, tam ecclesiasticis quam saecularibus, in regis rogantis auxilium promissa [Col. 0145D] bellatorum peditum multitudo. Solvitur concilium.
Crastino mane nuntii tot et tanti ad portum maris Doveram tendunt, ocius accelerantes, et putantes quod archiepiscopus eos praevenire deberet. Archiepiscopus inter timoratos Dei et suos necessarios latitando, et nocturnum quandoque iter agendo, a decimo quinto die post sancti Michaelis, usque ad secundam diem mensis Novembris in Anglia est moratus; usque dum navis, cujus gubernatori et nautis se crederet, sibi pararetur. Eademque die, commemorationis scilicet fidelium defunctorum, et ipse et nuntii contra eum missi transfretaverunt: illa ad Portum Magnum, multa tamen acti tempestate, [Col. 0146A] ut Londoniae episcopus capam et cucullam exueret, appulsi sunt; archiepiscopus secretius ad Graveningas. Inde pedes ivit, et pauper cum duobus tantum conservis usque ad quoddam horreum Cisterciensium monachorum de Claro Marisco. Magnitudine tamen animi spretor erat fortunae modo ringentis, ut prius ridentis. Obiter, agnovit eum aliquis, et dixit: ยซHic quidem est ille olim cancellarius Angliae, modo Cantuariensis archiepiscopus.ยป Respondit: ยซSolentne sic ire Cantuariae archiepiscopi?ยป In villula quadam conduxit equum, cum ulterius pedes ire non posset; quem ascendit absque sella. O Jesu bone, multae quidem sunt tribulationes justorum et passiones hujus temporis, nec tamen condignae praemiis, quae reservas tuis ad tempora [Col. 0146B] retributionis? Ecce hic servus tuus archiepiscopus reliquit omnia: et pauper, et inops et indigus secutus est te. Pace sanctorum omnium dixerim, si tantum quisque Deo immolat, quantum pro ipsius amore relinquit, non facile invenitur, qui Thomam antecedat. Nam pro Christo et Ecclesiae libertate, sua et suos contempsit; contempsit clericorum, officialium, suorum propinquorum proscriptionem. Quid amplius? contempsit mundum, contempsit et se ipsum. Sed haec omnia vir Dei in multa patientia sufferebat, malens non modo rerum, sed et salutis subire jacturam, quam justitiam Dei et Ecclesiae libertatem absque subventione vel saltem reclamatione periclitari.
[Col. 0146C] Ventum est ad horreum illud. Inde cymba vectus est ad Clarum Mariscum. Inde ad sanctum Audomarum. Ubi ab abbate sancti Bertini et conventu, piis erumpentibus lacrymis, cum gaudio uberiore suscipitur. A Philippo filio Tierrici illustri comite Flandriae rogato, conductum ei et securitatem Eundi ad dominum regem Francorum, praestare, cum debita compassione et veneratione susceptus [Col. 0145D] Conventus ed. Spark. , desiderata impetravit. Moram aliquam faciens cum abbate Sancti Bertini, suos consacerdotes et clericos et laceri agminis sui aliquid ibi exspectabat. Ibi equi, capella, vestimenta et omnia necessaria sibi et suis, qui ad eum ibi venerunt, munificentia comitis, liberalitate abbatis et vicinarum personarum ad plenum ministrantur. Ibi Ricardus [Col. 0146D] de Luci nuntius regis Anglorum a domino rege Francorum rediens, ei, facta prius multa persuasione repatriandi, homanagium suum reddidit. Inde cum prosequeretur iter ad dominum regem Franciae, jam quadraginta equos ad praebendam suam habebat. Significato clericis suis, quos plures in Galliis habebat, ejus adventu, festinant et adduntur ei. Occurrunt undique ei ad Stratam venerabiles personae Galliarum Ecclesiae. Ipse etiam archiepiscopus Rhemensis frater regis Francorum Henricus, episcopi, abbates, archidiaconi, praepositi Ecclesiarum, qui tanto exsuli debita veneratione aggratulantur, et ei se et sua liberaliter exponunt, et recipere [Col. 0147A] necessaria a quadam devotae charitatis instantia compellunt.
Innotuit adventus ipsius domino regi Francorum Ludovico Ludovici regis filio, qui pie in domino et compassus est contumeliam passo et congaudebat elapso. Tandem rumor hic domino papae Alexandro tertio divulgatus est; qui erat Senonis. Schisma siquidem erat in sancta Romana Ecclesia, proh dolor! et Fredericus strenuus, si Deum amaret, imperator cum tota sequela omnium terrarum suarum schismaticos unum, alium et tertium fovebat. Sed et nuntiorum regis Angliae adventus domino papae innotuit; qui, debita compassione condolens archiepiscopo exsuli, et congratulans pro libertate Ecclesiae decertanti scripsit ei, quod pausaturus [Col. 0147B] et respiraturus seorsum secederet, donec ad eum vocatus veniret. Pietate mota universa Gallia archiepiscopo compatiebatur; et contra regis Anglorum nuntios spiritus omnium incitabatur, maxime contra episcopos. Quod intelligentes omnes, Eboracensis archiepiscopus et quatuor episcopi et alii comitem Arundelli Willelmum de Albenni ducem suum faciunt; et interrogati obiter cujus esset tanta familia, tantus comitatus, dicunt comitis Arundelli; suppressis nominibus episcoporum, pro pudor! veniunt tandem ad dominum papam. Affluxere undique quicunque ad curiam domini papae venire poterant, de regno Franciae, de Burgundia, videre et audire tot et tantos nuntios regis Anglorum; quod genus causae haberent, [Col. 0147C] quid essent dicturi facturive. In Consistorio celebri archiepiscopus Eboracensis et omnes episcopi praeter Rogerum Wirgorniensem; sed et comes Arundeli et Reginaldus de sancto Walerico, isti omnes coram domino papa locuti sunt. Omnium fere erat una sententia de commendatione illustris regis Anglorum, tanquam catholici principis, devoti filii et benefactoris domini papae, et sanctae Romanae Ecclesiae pro parte sua patroni, honesti viri, amatoris pacis, magnifici principis, veneratoris personarum ecclesiasticarum, et donatoris ecclesiarum regni sui secundum Deum et sine simonia. Et si modo esset inter eum et archiepiscopum suum distantia, non esse culpam regis. Deus pacis et dilectionis, adnitente [Col. 0147D] domino papa et Ecclesia Romana, cum placeret ei, ipsam bene sedaret, et nubilum eorum serenaret. Aliquis eorum, inter caetera, regis Anglorum potentatus et divitias diligenter commemorabat. Nullus omnino contra personam archiepiscopi, vel quod eam vel causam regis et ejus tangeret, aliquid dicebat. Singulis eodem modo respondit dominus papa: ยซPlacet nobis regem Anglorum esse talem, tam bonum. Utinam augeat in eo Deus incrementa virtutum.ยป Erant ibi ad pedes domini papae in uno consessu tres vel quatuor clericorum archiepiscopi, quos valentes pro domino suo loqui dominus papa repressit, dicens non esse opus, cum adversus archiepiscopum nihil diceretur.
Comes Arundelli efficacius caeteris et magis rethorice, [Col. 0148A] prosequente omni favore, locutus est, et omne tulit punctum. In secreto domini papae auribus immurmurabant de archiepiscopi depositione, tentantes papam maximis promissis; tandem etiam adjecto quod denarium annuum beati Petri, qui nunc a solis ascriptis glebae, nec tamen ab omnibus datur in Anglia, rex faceret et confirmaret in perpetuum, ab omni habitatore terrae, ab omni domo a qua fumus exit in urbibus, castris, burgis, vihis donari; cresceret quidem Romanae Ecclesiae redditus in Anglia annuus, praeter quod modo est, ad mille libras argenti. Sed cum dominum papam immotum et rigidi servatorem honesti invenirent, ut eis jussum fuerat ultra triduum non morari in curia, neque archiepiscopum ad causas prosequendas exspectare, accepta [Col. 0148B] licentia et benedictione redeunt.
Cum ecce una dierum ex altera parte ffumlnis cujusdam, vident plures quam trecentos in equis de comitatu archiepiscopi ad dominum papam euntes; consilioque communi remittunt unum clericorum regis, Widonem decaNum de Waltham, videre et audire, quomodo acceptus debeat esse in curia Romana ipsius Cantuariensis adventus. Cantuariensi archiepiscopo Senonim appropinquanti obviam exiit in equis magna pars cardinalium, ad eum cum gaudio recipiendum.
Dominus papa intranti ad se ei assurrexit in osculo et lacrymis et brachiis eum paterna miseratione suscipiens, et plurima eum veneratione et exhortatione consolans. Ad vigiliam sequentis Natalis Domini, [Col. 0148C] rex Anglorum nuntios suos apud Merlebergham recepit, et quemdam nuntium proprium domini papae. Rex vero propositi sui inefficax jubet, in crastino natalis, statim archiepiscopum omnibus possessionibus destitui, et Ecclesiam Cantuariensem, cum omnibus terris et accessionibus ejus, et omnes ecclesias et reditus omnium clericorum ipsius, in manum suam recipi; omnesque propinquos archiepiscopi et clericos seu laicos de ipsius familia proscribi, et a regno suo ejici. Secundo die natalis, veniunt Londoniam apparitores et officiales regis inter quos quidam Randulphus de Brock,
[Col. 0149B] Bonus exsul, servus Jesu Christi Thomas archiepiscopus in secreto confessus domino papae, se peccasse, quod praecedente voluntate regis Anglorum electus est; item quod Clarendonae consensit in ipsius decreta, decretis divinis contraria; dicitur archiepiscopatum in manum domini papae refutasse, quasi ob haec eo indignum; dominumque papam ita triduo sustinuisse, posteaque ei resignasse. Intellectaque in confessione vita archiepiscopi et poenitentia interiore et duriore, eum in ulteriorem et sinceriorem dilectionem admisit, sciens eum virum justum et sanctum, et ad summum perfectionis, gratia Dei, et domesticarum virtutum enitentem suffragiis.
Post aliquantam cum domino papa moram factam, archiepiscopus de consilio et voluntate ejus Pontiniacum [Col. 0149C] moraturus descendit, ad abbatiam scilicet Cisterciensis ordinis monachorum, qui ei et clericis suis plurimis et familiae necessariae, in necessariorum administratione hospitales fuere et liberales. Archiepiscopus, toto tempore sui exsilii fere septennis vacans poenitentiae suae excolendae, conscientiae mundandae, vitae sanctificandae, post missarum celebrationem et divinorum contemplationem, etiam studio litterarum et maxime divinae paginae operam dabat; libris etiam conscribendis et perquirendis a domino papa privilegiis. In quarumcunque Ecclesiarum omnibus armariis nullum audiebat in Galliis esse antiquitatis vel approbatae auctoritatis librum, quem transcribi non faceret, nullum privilegium quod Ecclesiae [Col. 0149D] suae non perquireret, ut omni retro tempore optimis voluminibus et privilegiis Ecclesia Cantuariensis ita ditata et nobilitata non fuerit, sicut tandem eam refersit. Archiepiscopus exsilii sui et suorum necessitatem aequanimiter ferre studuit, bonis omnibus suis destitutus, et alienae misericordiae manum exspectans; anteponens exsilii libertatem domesticae servituti, patienter tulit. Jactabat in Domino curam suam, et ipse eum enutriit. Dedit ei Dominus gratiam in conspectu omnis carnis. Archiepiscopi exsulis eadem quae Teucri fuit sententia, patria est, ubicunque homini bene est: eademque Nasonis,
O Anglia, quanti aestimanda es, ex qua boni et [Col. 0150A] religiosi pelluntur; cum bonis praelatis debita negatur libertas, emigrandi saeva imponitur necessitas? Albucius aequissimo animo Athenis exsul philosophabatur. Id ei non accidisset, si in republica quiescens, Epicuri legibus paruisset. Archiepiscopo exsuli cum nuntiabatur alicujus vel nepotum vel propinquorum ipsius mors, non movebatur; cum alicujus clericorum suorum, nuntiorum ad dominum papam, male dissimulabat; ibi consolabatur communi necessitate ferendae conditionis humanae, vitam omnibus metendam esse ut fruges, reddendam esse terrae terram, hic propriam cujusque virtutem collaudabat, fatum deplorabat.
[Clericorum ejus alii cum eo coexsules extra solum natale erant. Illorum patres, matres, fratres et [Col. 0150B] ditiores propinqui post eos coacti sunt jurare in exsilium et quod archiepiscopo se repraesentarent. Alii remanserunt eum non secuti; quorum Willelmus de Salesberia sacerdos captus et in castro Crof tentus est anni dimidio. Tres ditiores de redemptione constituerunt; Stephanus de Elratoria centum libras: post alia vice Aluredus de Wathemestede centum libras: Turstanus de Cromdona centum marcas, et etiam uno die integro in uno et sordido latronum carcere fuit Londoniae. Alii vagi et profugi habitabant in Anglia, quorum propinquis et amicis diu fuit eos videre formidolosum; cum eis loqui periculosum; eos hospitio vel cibo juvare nefas. Pro eo exsulibus ejus junioribus vel inediae manus immerito proscriptis plurimi Franci pia [Col. 0150C] compassione regem rogaverunt. Rex Francorum aliquibus, imperatrix regis Angliae mater aliquibus, comes Flandrensis aliquibus, alii quidem episcopi et comites Galliae aliquibus.
Willelmus filius Stephani per orationem unam quam fecerat, et regi in capella de Bruhulla dederat, pacem habuit. Haec autem est illa oratio, propria domini regis Anglorum.
Circa primum elapsum exsilii sui annum, cum jam deferbuisse deberet regis excandescentia, scripsit ei bonus archiepiscopus exhortatorias litteras illas: ยซDesiderio desideravi,ยป etc. Vide indicem epistolarum alphabeticum.
[Col. 0152C] Aliqui religiosi viri Franciae regem Anglorum in Northmanniam et partes illas reducem pro archiepiscopo rogabant: sed eum inexorabilem inveniebant. Plurimas scripsit archiepiscopus epistolas coepiscopis suis; interdum omnibus communiter, aliquando semotim singulis; ut spiritum Dei resumerent, et pro domo Dei, terreno abjecto timore, murum se opponerent. Gilbertus Londoniensis ei saepius rescripsit; saepius pro causa illa etiam domino papae persuadere intendens, regium sanguinem cum vicerit, vinci, ut in partem regis papa ferretur inclinatior, et ne asperum quid adversum regem loqueretur, occasione archiepiscopi, ne forte in schismate illo generali, rex cum omnibus terris suis, parti adversae, [Col. 0152D] cum imperatore apostatam fovente, adderetur; et tunc in threnos, ut verbo ejus utar, dominus papa totus ire posset. Satis invenirentur, qui episcoporum regis Angliae ecclesias et baculos de manu et obedientia idoli reciperent.
Hic idem episcopus proscriptorum clericorum archiepiscopi reditus et ecclesias custodiendas de manu regis receperat: et cum plurimis eorum consolationem plurimam potuisset impune impendisse, vel palam dispertiens et donans sua pauperibus clericis et destitutis, vel saltem sub absconso chlamidis eorum animas confortans, neque Laurentius fuit neque Sebastianus. Robertus Uscarl clericus ejus et officialis in reditibus ecclesiarum illarum colligendis, frugi homo ecclesias ad minorem dabat [Col. 0153A] pensionem, ut majorem perciperet sibi propter firmas donationem, et xenia inde majora ei provenirent, quae regis fisco non inferrentur. Archiepiscopus autem excommunicaverat omnes, qui vel bona Cantuariensis Ecclesiae vel ecclesias seu bona clericorum suorum propria temeritate vel regis occuparent auctoritate. Illi autem, proh dolor! non se gerebant excommunicatos: posteaque in flore juventutis suae plurimi ita obierunt, ut ille Robertus et Nigellus de Salcavilla, regis sigilliferi: aliqui autem excommunicatorum archiepiscopi in carne sua gravi ulcere vulnerati, quasi percussi a Deo expiraverunt; ut Robertus vicearchidiaconus Cantuariensis et sacerdos de Chierlewda.
Episcopus autem Londoniensis ecclesiarum illarum [Col. 0153B] curam suam, a domino papa plurimum redargutus, circa anni finem, regi resignavit. Archiepiscopus, inquam, suos suffraganeos litteris emissis studiodissime exhortabatur, ut ei et Cantuariensi matri Ecclesiae suae in unitate adhaererent, ne rex eorum conniventia vel dissimulatione ita in Cantuariensem desaeviret Ecclesiam, et ita legibus iniquis clerum Angliae opprimeret.
[Ibi apud Pontiniacum cum quadam die missam idem beatus Thomas celebrasset, et post missam ante altare prostratus in orationibus, fletibus et gemitibus, sicut mos illi erat, aliquandiu moraretur, audivit vocem: ยซO Thoma, Thoma!ยป Et ille: ยซO Domine, quis es?ยป Et Dominus ad eum: ยซEgo [Col. 0153C] sum Jesus Christus, Dominus tuus et frater tuus: Ecclesia mea in sanguine tuo glorificabitur et tu gloriaberis in me.ยป Post modicum exsurgens, et inde iturus, qui solum se putabat hoc audisse, vidit abbatem loci qui erat ei a secretis prope astantem, et eum exspectantem sub quadam ecclesiae illius columna. Et cum cognovisset eum hoc audiisse, exegit ab eo ut nemini diceret se superstite. Post archiepiscopi martyrium ille haec revelavit.]
Leges etiam illas Clarendonae scripto damnavit, et omnes, qui eis consenserant, ab earum observatione absolvit. Rex his et hujusmodi motus archiepiscopum submoveri fecit a Pontiniaco; timentibus monachis, ne omnes sui ordinis, quos in terris suis rex Angliae infinitos habebat, a terris suis ejiceret, si [Col. 0153D] archiepiscopum quasi inimicum regis amplius retinerent.
In capella domini regis, in cantico illo festivo, Christus vincit, non dicebant, archiepiscopo, cum ventum esset ad illum versum: sed archiepiscopus, pax, salus et vita. Item dominus Londoniensis episcopus ad preces solemnes, post sermones suos vel in synodis suis, ad clerum, vel diebus festis, ad populum; cum non erat spes pacis regis, et archiepiscopi, non nominabat archiepiscopum, ut oratio fieret ab Ecclesia ad Deum pro eo: cum rumor erat de eorum concordia, tunc faciebat de archiepiscopo memoriam; quod multi auditores notabant. Similiterque post fecit, cum reges Anglorum, pater et filius, erant concordes, dicebant in oratione ad missam: [Col. 0154A] Da regibus nostris; cum vero discordes, dicebat: Da regi nostro, scilicet seniori regni possessori, triumphum virtutis tuae scienter excolere, etc. Nec deerant qui talia saepe notabant.
Tunc eum piissimus et Deo dignus Ludowicus rex Francorum, quod quidem a principio voluerat, et sancto Thomae obtulerat, in suam curam recepit, et ei de reditu suo Senonico ad exhibendum se donavit nummos, annonam, vina, quantum servientes ipsius volebant accipere: sed et xeniis et muneribus eum frequenter coluit, et in propriae visitationis praesentia; dicebatque aliquando ei vel ejus clerici grates sibi exsolventibus: ยซNon reddatis mihi gratiam; nunquam alicui vel aliquibus panem meum dedi, unde mihi ita gratum fuisset.ยป Sed et ille archiepiscopus [Col. 0154B] Senonensis Willelmus, filius comitis Theobaldi nepotis senioris Henrici regis Angliae, frater reginae et trium comitum Franciae, aetatem juvenculus morum gravitate transgrediens, qui meritorum favore, duas nobiles habere meruit ecclesias, Senonensem titulatam et Carnotensem commendatam, archiepiscopum in vera coluit dilectione; et omnis clerus et militia Galliae. Extra urbem Senonicam opud sanctae Columbae morabatur.
Jam dominus papa regi Anglorum sollicitius scribere coepit pro eo, tanto tempore elapso, ut expirasse jam debuisset, si mortale fuisset odium et indignatio. Post multas suavissimasque exhortationes epistolares, nuntios aliquos mittebat. Ita alternando, regem revocare a mentis calore intendebat. Cum autem [Col. 0154C] pulsanti ei non aperiretur, aliquando, sed temperate, minas addebat, diligenter ei ingerens, quod diutius eum supportaverat, patientia eum ad emendationem provocaverat; amplius eum ita sustinere non posse, contra animae suae salutem. Interdum etiam et archiepiscopo consilium dabat et licentiam animadvertendi in rebelles sibi filios suos: etiam et archiepiscopum honoravit et exaltavit legatione et primatu Angliae, ut quantum deerat illi in possessionem suarum amissione, suppleretur ei in dignitatum accessione; et quod minus habebat in reditibus, recuperaret in honoribus.
Episcopo Londoniensi misit litteras domini papae de sua legatione et suas proprias tanquam legatus [Col. 0154D] utrasque praeceptorias, ut episcopis Angliae eum esse domini papae legatum tanquam ejus decanus denuntiaret, et quas singulis scribebat episcopis litteras mittebat. Episcopus hanc obedientiam recusavit. Item eumdem episcopum aliquando prius evocaverat litteris ad eum directis commonefaciens, mandans et praecipiens ut ad eum veniret, et tanquam ejus suffraganeus et Cantuariensis Ecclesiae professus eum consilio et auxilio in causa Ecclesiae juvaret. Episcopus noluit. Idem episcopus quondam excommunicatum archiepiscopi Alanum de Nova Villa Hierosolyma iturum absolvit citra Domini papae vel ipsius archiepiscopi conscientiam, juratum tamen quod obiter dominum papam adiret, et ab eo poenitentiae injungendae susciperet remedia.
[Col. 0155A] Episcopus Wigorniensis Rogerius evocatus et statutus sequi archiepiscopum, et cum patre et domino suo in consilio, et auxilio in causa Ecclesiae, et impetrata semel transfretandi licentia, quasi studiorum causa quorum aetate junior erat morabatur in transmarinis interdum ad curiam regis quod ei cognationi fuit conjunctissimus. Hujus laus celebris, haec est praeclara memoria, qui solus inter episcopos Angliae, ausus est et voluit patri exsuli coexsulare, cum paupere paupertatem tolerare, pro libertate stare Ecclesiae, et in die nubis et caliginis regi in erratis resistere. Quisquis amico in errore resistit, fit resipiscentis amicus jucundior. Archiepiscopus pro inobedientia saepius correptum et vocatum archidiaconum suum Galfridum Ridellum tandem excommunicaverat. [Col. 0155B] Significaverant quod hoc regi id tamen dissimulanti et non curanti. Itemque episcopus Wigorniensis qui multo post ad curiam venit, a rege benigne susceptus est. Quippe eum libenter audiebat, licet ejus non acquiesceret consilio. Una dierum intraverunt in capellam; rex missam erat auditurus: loco suo stetit. Episcopus interius in loco suo: non multo post intravit archidiaconus Cantuariensis. Episcopus eo viso exivit. Rex miratus est: causam tamen intellexit et in ira fervore stimulante actus est. Misit tamen nuntium statim rediturum dicere ei cur exiisset. Cum episcopus plane causam dixisset, misit iterum post eum rex qui diceret ei, quod a terra ejus ocius exiret. Episcopus misit pro sociis pro hominibus suis ut eum [Col. 0155C] sequerentur et statim recessit regique nuntiavit quod jam pedem habebat in strepa vel orbem tenente pedem, seu quo alio dignatur nomine, a terra sua exiturus et abiit. Sui collectis sarcinis et impedimentis eum jam sequebantur. Post magnum intervallum cum rex iratus in verba contumeliae et minarum prorumperet, fuit qui diceret ei: ยซDomine, quid fecisti? Episcopum conjunctissimum tibi fide et sanguine a terris tuis eliminasti. Si dicere fas est, non bene fecisti. Praeterea archiepiscopus obsequium acceptissimum et desiderantissimum ei addidisti. Dominus papa non prius animadvertendi in te nimis justam et evidentem causam habuit, nunc utetur occasione non quaesita sed oblata. Tuis te das dolorem [Col. 0155D] amicis, gaudium inimicis, qui proscribis innocentem, expellis episcopum.ยป His et hujusmodi rex suasus et revocatus misit qui equum urgens calcaribus episcopum revocaret. Noluit episcopus redire. Rex denuo misit alios in dextrariis agillimis, et tertios nuntios, inter quos et comitem unum, qui episcopum vel delinitum recocarent, vel renitentem coactumque reducerent. Rediit, et regi deliberius locutus est. Et eo in curia morante, nunquam archidiaconus ille capellam intravit, neque episcopo praesente regis se ingessit praesentiae. Sed et Herefordiensis episcopus similiter a domino archiepiscopo litteris evocatus ad mare venit ut transfretaret, sed transfretare prohibitus, altius indoluit, et cum rediisset ad propria, in illa doloris vehementia [Col. 0156A] etiam correptus infirmitate suffocatus efflavit extremum. Dominus archiepiscopus una Dominica Palmarum post processionem et sermonem episcopum Londoniensem pro trina inobedientia revocatum sed irrevocabilem in multa praesentia religiosorum et fidelium Dei apud Claram Vallem excommunicavit, et quosdam alios in Anglia vel in curia regis commorantes pro causis quas in litteris suis quae habentur manifestabat. Quoscunque enim excommunicabat archiepiscopus, in litteris emissis eorum crimina exprimebat et excommunicationis rationes et leges vel decreta subjungebat, ut appareret ex iracundiae calore vel ex praecipitii vel inimicitiarum causa eum nihil agere severitatis, qui super eorum excessibus potius movebatur pio affectu paternitatis. Rumor [Col. 0156B] statim in Anglia venit: fama
Ipse se non gerebat excommunicatum. Fuit tamen qui ei in secreto diceret rumoribus credi oportere et non oportere. Nondum audierat vel viderat litteras sententiae in eum datae, et pro solis rumoribus ita extra se rapiebatur et in tantum se jactabat periculum animae super inobedientia laboris super talis causae de archiepiscopo prosecutione. Exspectaret donec litteras sententiae datae audiret, si effugere non posset ne audiret. Et interim Catholicum se gerens tunc consilio uteretur. Norunt episcopi et justitiarii Angliae quod quaerebatur qui tales litteras in Angliam portarent: faciunt portus marinos districtissime observari. Et prior Cantuariensis Ecclesiae ab Ecclesia [Col. 0157A] recedit. Episcopus Roffensis similiter. Londoniensis episcopus similiter et decanus, ne inter regem et archiepiscopum fluctuantes et in neutram partem fidi, sed tales litteras venientes ad se recipiant . . . . eam voraginem non cadant; si non recipiant absorbeat eos Charybdis. Unum juvenem non litteratum, sed laicum invenit archiepiscopus, qui sententiae hujus litteras, periculo multo se exponens, sed pro Deo mori non veritus, in Angliam detulit. In celebri festo die ascensionis Dominicae cum quidam vicarius, Vitalis nomine, homo timoratus et honestus sacerdos celebraret ad magnum altare episcopalis ecclesiae Sancti Pauli in Londonia et cum cantaretur offerenda et sacerdos ille hostiam panis et vini obtulisset et calicem composuisset, adest Berengarius et positis [Col. 0157B] genibus, porrexit sacerdoti litteras quasi oblationem suam. Ille attonitus et ad oblationem primo manum extendit et recepit. Ait ille: ยซNon est hic hujus sedis episcopus, sed neque decanus: video te hic ministrum Jesu Christi: tibi ex parte Dei et domini papae trado hic litteras archiepiscopi Cantuariensis de sententia data in episcopum hujus Ecclesiae, et litteras etiam ejusdem ad decanum, ut ipse et clerus hujus Ecclesiae hanc observent sententiam. Et tibi dico Dei auctoritate ut praeter hanc missam amplius non celebres, donec episcopo suas, et decano suas litteras ostendas.ยป Haec dixit et abiit inter densas turmas populi, ut moris est, post evangelium die festo ad propria recedentes, siquidem mane ad parochianas [Col. 0157C] ecclesias missas suas audivit. Factum est murmur aliquod ab illis qui altari propius aderant admoti, quaerentibus a sacerdote si interdicta esset in urbe divinorum celebratio. Cumque respondisset sacerdos: ยซNon,ยป siluit populus et ab iis ille quaesitus non est. Sacerdote prosequente missae celebrationem, ab officialibus quidem regis in urbe et extra ad transitus viarum ille tacite et sollicite quaesitus, sed minime inventus est. Idem Berengarius postea ad Eboracum venit cum litteris domini papae amaras historias continentibus, et tamen indemnis evasit. Episcopus Londoniensis et decanus post dies aliquot in urbem veniunt; in ecclesiam clerus urbis et civium majores natu evocantur. Ibi in publico omnium aspectu sacerdos ille, Vitalis, acta narrat episcopo: [Col. 0157D] suas offert litteras, quarum tenor hic erat [Excessus v.], decano etiam offert suas, quae haec continebant [Vest. n. d. la. pr. q. f.] et utraeque litterae in publico lectae sunt.
Extunc episcopus communi consilio excommunicatum se gessit et regi acta significat. Rex ei rescribit in hunc modum [Audivi gr.]. Episcopus transfretavit, et per domini regis interventum et suis mediantibus nuntiis absolutionem impetravit sibi dari ab extraordinaria potestate R. Rotomagensis, et R. Exoniensis, quibus eum absolvendi a domino papa est delegata potestas. Rediit et quidam episcopi et nuntii domini regis et sui cum eo qui a domino papa venerant, et praedicatum est publice in ecclesia cathedrali eum esse absolutum.
[Col. 0158A] In regis Anglorum offensam Jocelinus Salesberensis episcopus inciderat: ad gratiam ejus captandam, decanatum Salesburiae cuidam clerico regis Joanni Oxeneford donaverat; prius tamen prohibitus litteris domini papae, ne alicui personae honorem illum donaret citra conscientiam et consensum canonicorum suorum, quorum quidam de majoribus Ecclesiae, coexsules erant archiepiscopi. Unde auctoritate domini papae, archiepiscopus illum excommunicavit. [Et hoc fecit etiam beati Anselmi praedecessoris sui quarti roboratus exemplo, qui in exsilio positus apud Cluniacum comitem Metlenti excommunicavit, quo consiliario rex Anglorum Willelmus secundus utebatur contra libertatem electionis episcoporum et abbatum, sibi usurpans donationem baculorum.] Episcopum [Col. 0158B] Londoniensem propter trinam inobedientiam in litteris notatam, eadem involvit sententia: non vocatum tamen, absentem et indefensum. Unde et ipse Londoniensis postea ausus est publice et in synodo contendere, quod eum illa non teneret sententia. Sed qui archiepiscopi litteras trinae citationis, vel alias asperum quid intonantes, in Angliam deferret, non inveniretur. Aliquos etiam barones et clericos laterales regis suis ex causis propriorum excessuum, excommunicavit, et publice excommunicatos denuntiari praecepit. Sic nimirum ante leonem catuli aliquando verberantur. Hujus sententiae in Angliam portitor vix repertus est. A rege Angliae missum est, ut absolverentur, ad dominum papam: spem [Col. 0158C] pacis jam promittebat. Rescripsit papa, ut absolverentur, et ab alio quam ab archiepiscopo, extraordinarie satis; sed ut regem mitigaret. [Aliquoties rex Anglorum barones suos aliquot a domino archiepiscopo excommunicatos, missis nuntiis ad dominum papam, impetravit absolvi, quasi pro metu mortis significans ei quod eos contra hostes Walenses in exercitu esset ducturus. Hac occasione apud ecclesiam S. Trinitatis in Londonia aliquando plurimi fuerunt absoluti.] Et archiepiscopo etiam ad tempus organum detraxit, et potestatem ligandi regem vel suos, ut vel sic regem victorem faceret, et ad consilium Dei et suum inclinaret. Spe illa diu suspensus, et tandem delusus dominus papa, cum oleum suum eorum non sanaret infirma, iterum resolvit os [Col. 0158D] archiepiscopi, iterum attentat vinum infundere. Rex iratus jussit denarium sancti Petri annuum in Anglia retineri sibi. Iterum jubet, subtilius praecavens tandem, ut nullus in Angliam transfretaturus recipiatur, nisi habeat regis litteras; ne forte aliquis interdicti sententiam, quam sciebat archiepiscopum habere, in Angliam deferret. Ex parte sua, Londoniensis et caeteri episcopi Angliae, ne quid interdicti in personas illorum vel in regnum archiepiscopus statuat, annum fere totum includentes, appellationes faciunt et scribunt archiepiscopo, et non prosequuntur. Evoluto anno appellationes renovant et archiepiscopo significant, eludentes ejus potestatem hujusmodi frustrationibus. Noluerunt intelligere, quod appellatio hominum est adinventio, de jure civili est: [Col. 0159A] introducta est ad repellenda injusta gravamina, imminentia possessionibus nostris vel corporibus. Unde etiam beatus Paulus, corpori suo timens, cum caperetur, ait: ยซCaesarem appello.ยป In talibus habet locum, Appello; nec videtur sapientibus catholicis, quod extendi debeat ad tollendam obedientiam, ad evacuandam majorem potestatem ecclesiasticam, ad elidendam excommunicationem, quae non de jure humano, sed ab ore Jesu Christi est introducta, potestatem hanc dantis apostolis suis, ubi dicit: ยซquaecunque ligaveritis in terra, erunt ligata et in coelo; quae solveritis, soluta.ยป Absit enim ut jus humanum praejudicet juri divino, et quod humanae est adinventionis annihilet illud quod divinae est constitutionis!
[Col. 0159B] Interea plurimi episcoporum Angliae de medio facti sunt, ut praeter archiepiscopatum Cantuariensem, sex in Anglia rex in manu sua haberet vacantes episcopatus. Alii quidem senio confecti agebant in extremis, alii mortui.
Sua pro parte, dominus rex Francorum et optimates Galliae, saepius hortatu domini papae, saepius proprio spiritu, dolorem regis et regni Angliae attendentes, regem pro bono pacis conveniunt. Tandem consensit rex Angliae archiepiscopum Cantuariensem ad colloquium eorum evocari. Plurima inter eos habita sunt colloquia; sed sufficiet de aliquibus aliquid breviter dicere.
Colloquio ad Plancas, cardinales Willelmus Papiensis, et Otto, et archiepiscopus Rothomagensis [Col. 0159C] maxime archiepiscopum tentaverunt. ยซVetus est, inquiunt, de providentia querela, et de his scriptis regiis consuetudinibus inter reges et archiepiscopos Angliae semper materia est corrixandi: hoc est caput querelae, haec malorum omnium origo. Et cum dicas te pacem Ecclesiae tuae supra omnia diligere, et has exsecreris consuetudines, modo parebit, modo certum dabis indicium. Pax Ecclesiae in manibus tuis est. Visne renuntiare archiepiscopatui, si rex consuetudinibus?ยป Ille: ยซNon haec aequa lance librantur. Ego, enim, salvo honore Ecclesiae meae et personae meae archiepiscopatui renuntiare non possum. Inauditum enim est hoc de antecessoribus meis. Regis honor et animae ejus salus salva magis est in [Col. 0159D] renuntiando quam in retinendo consuetudines: quod exinde patet, quia dominus papa eas damnavit, et vos cum Ecclesia Romana.ยป Cum in hoc eum sermone capere non possent, ut renuntiaret, quaesierunt, si coram eis contra regem super querelis habitis vellet litigare. Et simulabant se habere, quam tamen non habebant, plenitudinem potestatis in causa. Respondit: ยซIta; si tamen prius integre restitueretur.ยป Aiunt: ยซIllud esse impossibile.ยป Ille: ยซSibi vel Ecclesiae Dei non aliter expedire.ยป Tunc episcopi Angliae totum annum includentes, quindecim diebus minus, faciunt appellationem, quam cardinales domino papae scribunt.
Colloquio apud Munt-Mirail, ita bene ei per internuntios pacis promittebat rex Angliae, quod fere inductus [Col. 0160A] est omnino se voluntati regis supponere, ut rex ita vicisse videretur. Aderant in illa sententia archiepiscopi Rhemensis, Senonensis, Rothomagensis, rex Franciae, episcopi et abbas de Monte Dei, de ordine Chertusae: et quod de consuetudinibus scriptis Clarendonae non loqueretur. ยซQuae enim, aiunt, necessitas loquendi super his? Scripto vestro, auctoritate domini papae, eas damnastis, et ab earum observatione omnes, qui assensum praestiterant solvistis.ยป In crastino colloquio semper retinuit: ยซsalvo honore Dei, et libertate Ecclesiae.ยป Mirabantur omnes praenominati. Rex Angliae ait: ยซOmnes hae aberunt determitationes. Hic nihil erit sophismatis.ยป Mediatoribus supradictis suadentibus haec relinquere, cum non acquiesceret, quasi desperati discesserunt, [Col. 0160B] relicto eo tanquam consilii eorum desertore. Ipse ad socios suos se recipiens, dixit inter caetera: ยซDeum ea die fecisse summum sibi honorem, unde maxime Deo gratificari habebant, qui, quod omnes postponebant alii, retinuerant honorem Dei in omnibus salvum fore.ยป Sed plurimi sociorum ejus, reditum in terram nativitatis suae desiderantes, quod pax non procederet, et quod a rege offerente ei reditum et restitutionem, ille in his determinationibus inhaereret, moleste ferebant.
In redeundo a colloquio illo, in ipso comitatu regis Francorum, forte proxime ante archiepiscopum, quidam clericus ejus Henricus de Hoctuna equitabat: equus ejus offendit praeceps: ille clare, ut audiret archiepiscopus, ironice ait equo suo: ยซProgredere, [Col. 0160C] salvo honore Dei et sanctae Ecclesiae et ordinis mei.ยป Archiepiscopus aegre ferens, tacuit. Post intervallum, secedens in partem cum clericis suis, ut equi respirarent et stillarent, ait eis: ยซDilecti socii, mecum omnia passi, ut quid contra me ita sentitis et loquimini? Reditus et restitutio nostra minimum quidem est; libertas Ecclesiae, de qua rex non loquitur, longe pluris est. Pacem tandem recipiam, qua meliorem non potero; sed nunquam ita curtas nundinas vidistis.ยป Tamen postmodum in sententiam boni archiepiscopi Thomae, omnes praefati viri consenserunt, errorem suum damnaverunt, eum virum sanctum, et fortem Dei athletam probaverunt, et in ipsius amplius confoederati et confirmati sunt dilectione.
[Col. 0160D] Colloquio apud Montem Martyrum, cum rex Angliae orationum gratia ad sanctum Dionysium venisset, et pallium optimum et quater viginti aureos oblationem super altare posuisset; ubi et a rege Franciae et omni clero et militia, qui ei occurrerant, honorifice susceptus est; post, cum de pace ejus et archiepiscopi tractaretur; et archiepiscopus super solitis articulis tentatus et interrogatus, semper idem inveniretur et petitionem suam in schedula scriptam regi mitteret, ut suae Ecclesiae Cantuariensis jura, et sibi et clericis hominibusque suis ablata, et fraternam pacem et clero Angliae libertatem restitueret, ipseque ei tanquam domino et regi fidelis foret, et devotus in omnibus, salvo honore Dei et sanctae [Col. 0161A] Ecclesiae et ordinis sui: his non acquiescens rex ad satisfaciendum auditoribus obtulit super causa eorum tractanda, stare judicio cleri Franciae, vel scholarium Parisiensium; sed de praecedente restitutione facienda non loquebatur. Et recessit reginam et Philippum regis filium visurus Parisios, quasi ita spreto archiepiscopo et rupto colloquio; quod archiepiscopus inter caetera moleste tulit, dicens quod forte ter vocaretur antequam amplius ad colloquendum veniret. Cum discordes hoc modo digrederentur ab invicem, effluxere dies. Tandem hoc domino papae nuntiatum est, quod concordia non procedebat.
Aliquod colloquium habendum erat apud Pontem Isare ex condicto. Die dicta, adfuerunt archiepiscopus [Col. 0161B] Senonensis et episcopus Betheleemita: rex Anglorum illuc venire noluit; sed mandavit eis per nuntium illorum conventus, quod si vellent venire Gisorcium, loqueretur eis. Ita delusa est eorum fatigatio, et exspectatio archiepiscopi. Rex, comites et magnates Franciae aliquando regem Angliae convenerunt pro clericis archiepiscopi majoribus, qui cum eo remanserant, ut saltem eis reditus suos restitueret. Si pro sua promotione archiepiscopo serviebant, hoc mirum non erat. Non eos contingebat causa ipsius et archiepiscopi, quod ipsi duo inter se delirabant, clerici illi immerito plectebantur. Rex Angliae acquievit, ut ad eum clerici illi accederent, salvo itu, statu, reditu. Venerunt Andegavum ad Pascha sancta Dominica in albis: siquidem ibi rex [Col. 0161C] festivus comederat pascha. Una dierum sedit inter familiares suos clericos illos auditurus. Primus ad eum vocatus intravit Joannes de Salesberia: a rege salutato prius petiit pacem, et beneficiorum suorum ecclesiasticorum restitutionem, quoniam regis offensam sciens in nullo meruerat, et paratus foret regi esse devotus, subditus et fidelis, sicut domino suo terreno, salvo ordine suo. Dictum est ei pro rege; quod in terra regis natus, et nutritos suos ibi propinquos haberet, et de bonis terrae regis in magnam frugem multarum probitatum et divitiarum adoleverat; et oportere eum sicut regni regis indigenam regi esse fidelem contra archiepiscopum et omnes homines; propositaque est ei forma sacramenti [Col. 0161D] si jurare vellet, quod regi fidelis foret de vita et membris suis, et honore suo terreno conservando contra omnes homines, et nominatim, quod consuetudines suas scriptas et regales suas dignitates legitime conservaret, quidquid faceret dominus papa vel archepiscopus vel episcopus suus. Ille omnia alia concedens, in archiepiscopi consuetudinibus haesit, dicens, se nutritum ab adolescentia de bonis Cantuariae Ecclesiae, et juratum esse in domini papae et archiepiscopi sui obedientiam; neque posse Cantuariae Ecclesiae vel domino suo archiepiscopo deesse, neque posse quarumlibet consuetudinum observantiam suscipere contra dominum papam et Ecclesiam Cantuariae; sed, cum domino papa et archiepiscopo se ait paratum recipere, [Col. 0162A] quae ipsi prius reciperent, respuere, quae respuerent, rex non acquievit. Ille jussus recessit. Vocatus intravit magister Herbertus de Boseham. Rex suis ait de eo: ยซEn videbitis quemdam superbum intrare.ยป Ipse quidem statura ut erat procerus et forma venustus, etiam satis splendide erat indutus, habens, de quodam panno viridi Autisiodorensi, tunicam et pallium, ab humeris more Alemannorum dependens, ad talos demissum, ornatum decenter contingentibus suis. Praefata regis salutatione, sedit. Conventus est simili modo, quo Joannes, respondere coepit similiter Joanni fere; sed haesit archiepiscopo et fidelitate, et consuetudinibus illis scriptis. Archiepiscopum de vitae honestate et regis fidelitate plurimum commendavit, dicens; illum solum esse regis [Col. 0162B] fidelem, qui regem non permittit errare, ubi potest revocare: nam qui regi loquitur ad placitum, et ejus errorem, si quidem est, dissimulat, et quem taciturnitas addicit, regi fidelis non est, fidem praeterit, jurata mentitur. Ideoque ait; se non posse regi illam veram fidelitatem jurare, nisi vellet regi comes inseparabilis adhaerere, et eum, ubi esset juste corripiendus, corripere: sciebatque regem hujus esse instituti et animi, quod eum non audiret nec toleraret. De consuetudinibus ait, quod dixerat Joannes; et adjecit, mirum sibi videri, quod rex scribi illas fecerat. ยซSunt enim, ait, et in regnis aliis aliquae malae consuetudines contra Ecclesiam Dei, sed non scriptae; ideoque quia scriptae non sunt, spes est major, quod inspirante regibus Deo [Col. 0162C] exterminentur.ยป Rex eum volens capere in sermone, ait: ยซEt quaenam sunt malae consuetudines in regno domini nostri regis Francorum?ยป Herbertus: ยซConsuetudines telonei et pasagii, quae etiam a clericis et peregrinis exiguntur.ยป Item, obeunte episcopo, bona domus, aes, omnia mobilia, etiam fenestrae et ostia exportantur, et regis fiunt. Item forte similes vel aliae aliquae malae consuetudines sunt, sed non scriptae in regno regis Alemannorum. Rex: ยซQuare in nomine dignitatis derogas ei, non vocans eum imperatorem Alemannorum?ยป Herbertus: ยซRex Alemannorum est; sed ubi scribit, scribit imperator Romanorum semper Augustus.ยป Rex ait: ยซProh pudor! magna siquidem indignatio. Quid hic filius [Col. 0162D] sacerdotis regnum meum perturbat, et pacem meam inquietat?ยป Herbertus: ยซEgo minime; sed neque filius sum sacerdotis, quia non fui genitus in sacerdotio, licet postea sacerdos fuerit pater meus; neque filius regis est, nisi quem pater rex genuerit.ยป Tunc ait quidam de assidentibus baronibus, Jordanus Tarsun: ยซEquidem cujuscunque filius sit, vellem dimidium terrae meae dedisse, ut filius meus esset.ยป Quod etiam verbum rex amare accepit et siluit. Post pauca, jussit Herbertum abire; recessit. Philippus de Calva, natu Londoniensis, qui duobus annis ante exsilium archiepiscopi Turonis studuerat, divinam paginam audiens, et leges docens, apprimae lectionis, et eloquentissimus sed aegrotatus; eoque neque praesentiam archiepiscopi comitabatur, neque Romam mittebatur, [Col. 0163A] neque regis et ejus distantiae se immiscebat; vocatus introiit. Haec autem de eo dicta regi nota facta sunt ibi; habuitque bonos intercessores, qui dicerent regi, eum dixisse, cum audisset se occasione archiepiscopi bonis suis in Anglia destitutum: Deus bone, quid a me quaerit ille bonus hoc rex? Rex itaque suasus, ne nihil gratiae faceret, huic sacramentum propositum remisit, pacem suam dedit, restitutionemque bonorum suorum concessit, et surgens ad alia se convertit negotia. Tandem hoc domino papae significatum est, quod concordia non procedebat. Habuit item a domino papa archiepiscopus auctoritatem dandae sententiae in personam regis, sed melius patientia et commotionibus eum ad poenitentiam et satisfactionem revocare intendebat. [Col. 0163B] Quo audito, rex misit domino papae nuntium Reginaldum Lumbardum, ut cum domino papa ageret, vel de transferendo archiepiscopo ad alium titulum archiepiscopalis ecclesiae, cum de depositione ipsius toties frustra tentatus dominus papa, semper immobilis, et pecuniae spretor, inventus est; vel de revocanda potestate illa commissa archiepiscopo animadvertendi in eum; vel de dilatione dandae sententiae, sub spe pacis et reconciliationis archiepiscopi, quam domino papae rex permisit. Et quidem ultimum illud Reginaldus ille a domino papae impetravit. Iterum et iterum dulcibus alloquiis et exhortationibus regem dominus papa compellat: ยซNon proficiens hac via, minatur securim [Col. 0163C] ad radicem arboris ponendam.ยป Quod procul dubio rex intelligens, jurare facit omnem Angliam a laico duodecim vel quindecim annorum supra, contra dominum papam et archiepiscopum, quod eorum non recipient litteras, nec obedient mandatis: et, si quis inventus foret litteras eorum deferens, traderetur potestatibus, tanquam coronae regis capitalis inimicus. Tamen hoc sacramentum apostasiae nobilis quaedam domina filia Baldewini de Reivers [Col. 0163D] Byervers ed. Spark. viriliter agens et zelum habens obedientiae Dei neque juravit neque aliquem hominum suorum jurare permisit. Archiepiscopus Eboracensis similiter libere fecit. Alii episcopi, qui in Anglia remanserant, proh dolor! in parochiis suis sacramentum illud jurari permiserunt. Archiepiscopus, hoc audito, tanto [Col. 0163D] compatiens errori et apostasiae, missis clam litteris ad aliquos timoratos Dei, omnes qui inviti juraverant, a sacramento absolutos pronuntiavit. Rex facit portus maris districtissime observari. Interim in Angliam revertitur, et filium suum Henricum apud London imponente ei manum archiepiscopo Eboracensi, supradicto Rogerio, praeter spem et opinionem omnium fere totius regni, subito fecit coronari. Archiepiscopus Cantuariensis ad hunc casum oculos direxerat Providentiae, et a domino papa litteras obtinuerat, in Sabbato dominicae coronationis illius Eboracensi et Londoniensi oblatas, ne ipsi vel alii episcopi Angliae citra eum non ad hoc revocatum [Col. 0164A] ei coronando manum imponerent; quia Cantuariensis Ecclesiae haec debebat esse coronatio. Nec minus pridie festum sanctorum Viti et Modesti coronatur. Rex statim retransfretat, sed prius cum filium suum rex Angliae disposuisset coronari, dixit hoc idem Wigorniensi tunc transmarino, transmarinus praecipiens ut repatriaret, et cum episcopis, qui pauci admodum supererant in Anglia, cognati sui adesset coronationi. Nec tamen significavit ei quod per manus impositionem Eboracensis vellet eum coronari. Episcopus sperans meliora, concessit, et ad maris portum Diepam venit. Rex in Angliam venerat. Regina, quae in Normannia remanserat, et Ricardus de Humet justitiarius Normannorum, litteras miserunt episcopo Wigorniensi ad portum praedictum ne [Col. 0164B] transfretraret; alias etiam litteras praeposito et transvectoribus naves habentibus, ne episcopum illum in Angliam transveherent nec transfretare permitterent. Sane intelligebant quod episcopus ille per Eboracensem manus coronando impositurum, non permitteret illum coronari in provincia Cantuariensi, vivente Cantuariensi archiepiscopo; cujus dignitatis esse debebat regem novum consecrare. Ita transfretare prohibitus, episcopus remansit in Normannia. Post coronationem illam, rex statim ut dictum est, retransfretavit in Normanniam. Trans Falesiam, Wigorniensis [Col. 0164D] Wig. om. ed. Spark. episcopus, ad tria millia extra Falesiam ad eum venit. Rex ei se vultuosum ostendit, et statim in verba prorupit [Col. 0164C] contumeliae, dicens: ยซNunc patet te proditorem esse; praeceperam tibi ego ipse, quod coronationi filii mei adesses, et tibi diem praedixeram, adesse noluisti; in quo, quod neque me, neque filii mei diligas promotionem, plane ostendisti. Equidem patet, quod inimico magis faveas, et me meosque odio habeas; sed reditus episcopatus tui amplius tibi non remanebunt. Eripiam eos a manibus tuis, quia et episcopatu et omni beneficio indignum te probasti. Vere Roberti boni comitis avunculi mei filius nunquam fuisti, qui me et te in castro illo nutrivit, et nos ibi, et prima elementa morum et litterarum doceri procuravit. Episcopus, de sua securus innocentia, regi simpliciter et modeste acta narravit, quomodo ad portum usque venisset, et quomodo, ne [Col. 0164D] transfretaret, litteras prohibitionis accepisset. Rex non credulus illi, et vehementissime accensus ait: ยซRegina est in castro illo Falesiae, et forte Ricardus de Humet vel adest vel in proximo aderit, laudasne illos auctores?ยป Episcopus: ยซReginam minime, ne forte si reverentia vel timore vestri verum supprimat, adversum me amplius excandescas. Si vero verum confiteatur, adversus illam nobilem dominam irreverenter insanias; non est mihi tibia tanti ut pro hoc unum verbum amarum ab ore vestro audiat; malo sic factum esse, quam me coronationi adfuisse, quae quidem injusta, et contra Deum fuit, non ratione coronati, sed praesumptione coronatoris; [Col. 0165A] et si adfuissem, illum ibi eum coronasse non sustinuissem. Dicis me non fuisse filium comitis Rogeri, nescio; matris meae vel filius fui, cum qua totius consulatus, et honoris jus haereditatemque pater meus suscepit; sed vos facto condignae retributionis non ostenditis, quod pater meus, ille comes Rogerus, avunculus vester fuit, quod vos honore condigno enutrierit, quod pro vobis regem Stephanum sexdecim annis impugnans et inimicum impugnatoremque sustinens tandem pro vobis in bello captus fuerit. Si haec et hujusmodi patris mei obsequia ad animum revocassetis, non ita fratres meos in exinanitionem et exterminium redegissetis. Fratris mei comitis tenuram et honorem mille militum, quem avus vester, rex illustris Henricus patri [Col. 0165B] meo integrum dedit, vos feudo ducentorum et quadraginta militum decurtastis. Alium juniorem fratrem meum R. strenuum, ut dicitur, militem, ita inopem et opis indigum esse sustinuistis, quod pro paupertate, relicta saeculari militia et vita, hospitali Hierosolymitano se in perpetuo serviturum donavit, et schema habitumque suscepit. Vestros domesticos propinquos, et amicos sic nostis beare, bene meritos sic consuevistis munerare. Quid mihi minas et mala intentatis, quod episcopatus mei beneficiis me spoliare velitis? Ut libet moveor? non moveor, vestra sint, si vobis non sufficiunt, quae ab archiepiscopatu et sex episcopatibus vacantibus et pluribus abbatiis, injuste certe et animae vestrae periculo recipitis, et [Col. 0165C] in usus vestros saeculares redigitis, eleemosynas patrum vestrorum, bonorum regum, et patrimonia Jesu Christi.ยป Haec et hujusmodi dicta sunt in audientia omnium, qui regi hinc inde lateris stipatores coequitabant; et ait sociis suis quidam miles de Aquitania, qui episcopum ignorabat: ยซEt quis iste qui sic loquitur?ยป Dictum est ei quod esset episcopus. Ille contra: ยซEquidem feliciter actum est cum rege, quod sacerdos est ipse. Si miles esset, duo jugera terrae regi non relinqueret.ยป Alius autem quidam intendens regi placere, amarius episcopum objurgavit. Quod rex audiens, et indigne ferens, conversus ad illum, maximo eum turpiloquio dehonestavit, inter caetera dicens: ยซPutasne, pessime, si quae volo dicam cognato et episcopo meo, liceat ideo tibi vel [Col. 0165D] alii cuiquam eum verbis inhonorare, aut minis insectari? Equidem vix manus contineo ab oculis tuis; tibi et aliis contra episcopum nefas sit mutire.ยป Ventum est ad hospitia. Post prandium rex et episcopus secreti et placide collocuti sunt, et de pace archiepiscopi. Aliqua vice factus fuerat tumultus magnus in Anglia a justitiariis regis imponentibus quasi crimen quibusdam abbatibus, et personis ecclesiasticis in Anglia, quod archiepiscopo exsuli regis ut dicebant inimico, pecuniam numeratam transmisissent. Et quidem episcopo Wintoniensi hoc non audebant objicere, qui frequenti visitatione et opportuna auri et argenti transmissione, pio compassionis [Col. 0166A] affectu domini sui archiepiscopi, quem ordinaverat, propulsaverat inopiam. Eorum autem quibus hoc objectum fuerat, alii, qui tamen hoc facerent, timore incumbente super eos se hoc fecisse negaverunt, ut pacem haberent, eam pecunia sua emerunt. Aliquis ausus est palam dicere: ยซEt quid nos arguitis opus fecisse misericordiae inopi et exsuli, et patri nostro de pecunia nostra donasse? Non est religiosus nec satis Christianus qui calamitosum negligit, afflicto non compatitur, pauperis non miseretur. Dicitis eum regis esse inimicum; nos nescimus, nec credimus. Et tamen si esset nobis inimicus, inimicum diligere jubemur propter Deum; esurientem cibare, et potare sitientem.ยป Dictum fuit aliquem dixisse vel scripsisse regi Anglorum de [Col. 0166B] archiepiscopo: ยซUtquid tenetur exclusus? melius tenebitur inclusus quam exclusus.ยป Satisque dictum fuit intelligenti. Unde et rex ad colloquium de pace festinavit, et ibi omnia prius negata, quae ab eo petebantur, concessit. Prius tamen filio suo ita subito coronato, propter aliquod consequens, quod potuit contingere; et si quid mali contigisset, non deberet propter eum puniri regnum, cujus ipse rex non esset. Istud fuit arcana non enarrabile fibra regis Anglorum, novit Deus, ยซqui scrutatur renes et corda;ยป non ego. Sed qui ante rem, in re, post rem, operibus crediderunt, hoc de eo intellexerunt. Item de concordia et pace archiepiscopi rex Francorum et nuntii domini papae regem Anglorum subito compellant, [Col. 0166C] quoniam dominus papa tantos regis excessus, tantam archiepiscopi et suorum coexsulum miseriam, nec non laborantis Anglicanae Ecclesiae dolores ulterius dissimulare non valuit nec voluit.
Acquievit rex [Col. 0165D] Mox ed. Spark. rogari in ipsa aestate. Igitur sexto anno exsilii archiepiscopi Thomae nondum completo, pridie beatae Mariae Magdalenae congregantur apud Fonteveral [Col. 0166D] Freitevile ed. Spark. archiepiscopi Rhemensis, Senonensis, Rothomagensis, Tyrensis, et dominus rex Francorum, et episcopus Nivernensis, et abbas de Grosso Monte, loco domini papae, et episcopus Pictavensis, et fere omnes episcopi Normanniae; comites et magnates fere omnes Galliae ad pacem inter regem Angliae et archiepiscopum Cantuariensem reformandam. Nullus episcoporum Angliae ibi fuit [Col. 0166D] praeter Rogerum Wigorniensem. Ipsa die ad hospitium regis Francorum veniens rex Anglorum, cum secreto collocuti essent, post pauca jocando dixit rex Angliae: ยซEt crastina die habebit pacem suam latro vester; et quidem bonam habebit.ยป Rex Francorum: ยซQuis, inquam, latro pro sanctis Franciae?ยป Rex Anglorum: ยซIlle noster Cantuariensis archiepiscopus.ยป Rex Francorum: ยซUtinam esset ita noster quomodo vester est; honor vobis erit coram Deo et hominibus, si ei pacem bonam feceritis, et nos vobis gratiam habebimus.ยป Haec in audientia dicta sunt, secretius quae voluere locuti sunt. In crastino exeunt omnes ad colloquium illud. Rex [Col. 0167A] Francorum non ascendit: forte ita convenerat inter eos, prece regis Angliae promittentis ei se omnia sine eo factorum, quae postulaverat. Siquidem fatigaverat prius regem Anglorum pro archiepiscopo precibus multis. Et quoniam nunc ad colloquium hoc in terra regis Francorum rex Angliae venerat, acquievit rex Francorum colloquio et concordiae huic spiritu magis et auctoritate adesse, corporaliter abesse, et regi Angliae propriae libertatis et liberalitatis lora laxare; ut sui juris magis esse videretur; cum rex eum Franciae neque prece neque praesentia oneraret, et conspectior in eo appareret misericordia, pace, et gratia sua archiepiscopo reddita, cum suae ibi relictus esset voluntati, et nulli subjectus necessitati: sapienti siquidem dominorum preces praecepta sunt.
[Col. 0167B] Cum plurimi plurima hinc inde dixissent pro bono pacis et gratiae eorum resarciendae, et rex acquievisset omnibus articulis pacis et libertatis Ecclesiae, et gratiae, et restitutionis reddendae Cantuariensi Ecclesiae, et personae archiepiscopi, et restitutionis terrarum et ecclesiarum faciendae clericis seu omnibus pro archiepiscopo spoliatis, et donationis ecclesiarum archiepiscopatus, quae interim vacaverant, archiepiscopo relinquendae; siquidem rex clericis suis eas donaverat; nolens bonus archiepiscopus latere regem aliquid, quod postea posset inter eos offendiculi vel scandali causam generare sapientis siquidem est nec fellere nec falli velle hujusmodi habuit orationem: ยซDomine mi rex, omnia quae mihi fecistis beneficia promotionis primae et secundae, [Col. 0167C] et venerationis plurimae, saepe ad memoriam revocans, grata et accepta fero, et in omnibus agens gratias, tanquam regi et domino terreno debitor vobis sum et obnoxius, salvo Dei honore et sanctae Ecclesiae; et nunc potissimum, quia me modo ad pacem et gratiam vestram revocatis et recipitis: verum inter omnes malorum articulos, quos in ira et indignatione vestra sustinui, proscriptionis, spoliationis et ejectionis mei et meorum, vel cujuscunque oppressionis Ecclesiae Cantuariensis; unum est quod me plus movet, et quod intactum incorrectumve omittere neque possum neque debeo; scilicet, quod filium vestrum per Eboracensem archiepiscopum in parochia Cantuariensi coronari fecistis, et [Col. 0167D] hac dignitate regem sacrandi Ecclesiam Cantuariensem spoliastis, quae vos unctione misericordiae Dei unxit in regem, et quae inter omnes dignitates suas hanc sibi habuit peculiarem, propriam et specialem, a tempore longae retro vetustatis, ex quo primum beatus Augustinus sedem metropolitanam Cantuariae constituit.ยป Ad haec rex: ยซAccepi quidem et didici, quod inter caeteras regales regni mei dignitates, haec quidem una est, quod si rex Angliae filium suum vivens in regem promovere voluerit, ubicunque et per cujuscunque civitatis archiepiscopum vel episcopum voluerit, licet ei hoc facere. Et atavus meus rex Willelmus, qui subegit Angliam, ab archiepiscopo Eboracensi sacrationem suscepit et coronam Londoniae. Et avus meus rex Henricus per manum episcopi [Col. 0168A] Herefordiensis.ยป Ad haec archiepiscopus: ยซEquidem verum est, quod reges illos illi coronaverunt; sed in illorum coronamentis Cantuariensis Ecclesiae dignitas non est imminuta: nam cum regem unxit Willelmum Eboracensis ille, quasi vacabat sedes Cantuariae. Stigandus enim, qui tunc Cantuariensi praeesse videbatur Ecclesiae, archiepiscopus non fuit; pallium a sancta Romana Ecclesia nunquam susceperat; et, vacante Ecclesia Cantuariensi, in clero Angliae major eminebat et proprius impellebat archiepiscopus Eboracensis. Cum vero coronari deberet rex Henricus, sanctus Anselmus Cantuariae archiepiscopus erat; sed longinquo aberat exsulans apud Cluniacum. Quoniam autem mora revocationis ejus maxime posset esse regni periculo, [Col. 0168B] ne interea guerra oriretur super faciem terrae; subiit in locum et officium archiepiscopi absentis unus suffraganeorum ejus, ille Herefordiensis, patris salvans ei dignitatem.ยป Rex ad haec: ยซBene potest verum esse. Ego quod dixi, in causa contra Cantuariensem Ecclesiam non dico; ipsa me sacravit, ipsius ubique volo salvam fore dignitatem. Si quid in eam commisi, pro me paratus sum corrigere domini papae et Ecclesiae Romanae arbitratu. Et vobis liceat ab archiepiscopo Eboracensi et episcopi Angliae Cantuariensi Ecclesiae et vobis illatas expostulare injurias.ยป Satisfactum est archiepiscopo, et pro hac responsione et concessione regi gratiam redditurus, equo descendit, ad pedes regis se inclinaturus. Quod rex intelligens, ocius equo desiliit, [Col. 0168C] et archiepiscopum amplexatus elevavit, eum recipiens vultu hilari, fronte laeta, et pacem spondente et gratiam sibi referente. Ascensuro praebuit obsequium, orbem tenens, quo pes ejus dexter teneretur, Ab omnibus bonae voluntatis hominibus, qui aderant, piae erumpebant lacrymae. Tunc rogatus est rex dare ei osculum pacis: nam diu prius, cum inter eos de concordia tractaretur, reversione et restitutione, et omnibus hujusmodi articulis a rege concessis, sed solo osculo negato, pax diu haeserat; dicente rege, se aliquando jurasse in ira, quod eum nunquam oscularetur. Unde consultus dominus papa regem a tali si fecerat, sacramento absolvit: et ei injunxit in animae suae salutem, quod eum in bona [Col. 0168D] pace oscularetur. Rex ait: ยซIn terra mea centies ejus osculabor os, manus et pedes; centies ejus audiam missam; sed modo differatur. Non loquor captiose. Honor mihi est, ut in aliquo mihi deferre videatur: et in terra mea osculum dare, de majore videbitur gratia et benignitate, quod hic fieri videretur de necessitate.ยป Assensu omnium archiepiscopus acquievit. Laetati sunt universi, clerus, militia, populus, omnis aetas, omnis ordo, qui haec viderunt et audierunt. Postea soli dominus rex et archiepiscopus, seorsum diu secreto usi sunt consilio. Solvitur conventus. Convenerat inter regem et archiepiscopum, quod in Galliam rediret archiepiscopus suis benefactoribus gratias referre, et domino papae, nuntio et scripto suo: acceptaque [Col. 0169A] licentia, et compositis ad repatriandum rebus, ut ad regem rediret, qui vel in propria, si fieri posset, praesentia eum in Angliam reduceret; vel cum eo archiepiscopum Rothomagensem mitteret, ut rediens postliminio, cum multa veneratione, susciperetur: et interea, rege praecipiente, ut possessiones ablatae ei et singulis restituerentur destitutis. De pace archiepiscopi scripsit rex in haec verba [. . . . .] [Col. 0169D] Epistolae quarum hic illic mentio facta est, in locis suis inter epistolas S. Thomae et Gilberti Foliot, invenientur. In codice A omnino abfuissent, [Col. 0170D] nisi in tenuibus membranae laminis intra paginas libri insertis exscriptae essent. Celebratur restitutio clericis archiepiscopi; non tamen satis plenaria: sed neque ipsi archiepiscopo. Rex, ut supra dictum est, donaverat in dissentione vacantes quasdam ecclesias archiepiscopi: et secundum formam pacis revocat donationes illas et archiepiscopo relinquit. Intrant in possessiones earum officiales clericorum, quibus [Col. 0169B] archiepiscopus illas donaverat. Sed non multo post per officiales regis hi expelluntur, et reintrant quibus eas rex dederat. Praeterea, reditus, et pensiones maneriorum archiepiscopatus, ad proximum terminum sancti Michaelis, non archiepiscopi sed regis officiales recipiunt. Sapientes plurimi haec taciti considerabant, et aliquid notabant. At archiepiscopus statim miserat nuntium suum gratiam referens, de pace, domino papae, et sanctae Romanae Ecclesiae, et scripserat ei formam pacis, et concessionem regis de ulciscenda coronationis injuria, et forte nuntium illum exspectabat. Et interea conventibus religiosis et opitularibus amicis suis, semotis singulis per Galliam gratias referre, et ab eis [Col. 0169C] licentiam accipere vacabat. Ipsi autem nobiles Galli eum et suos, equis, vestibus, et omnibus necessariis sufficientissime instruxerunt, ut quos foverant exsules, cum honore remitterent repatriantes. Regi Francorum in accipiendo ab eo licentiam dulcissime, et affectuosissime, cum omni gratiarum actione, inter caetera dixit: ยซNos imus in Angliam ludere pro capitibus.ยป Rex Francorum ait: ยซIta mihi videtur. Equidem, domine archiepiscope, non dato tibi osculo pacis, si mihi crederes, te regi tuo non crederes. Remane: rege Ludovico vivente, non tibi vina, cibi, Galliaeve opulentia deerit.ยป Ille: ยซFiat voluntas Dei.ยป Cum lacrymis extremum vale sibi invicem dixerunt. Similiter et episcopo Parisiensi eum deosculanti inter caetera dixit: [Col. 0169D] ยซVado in Angliam, mori. ยซIn Anglia, cuidam religioso et honesto sacerdoti Richardo de Halliwella, quidam serviens de curia regis peccata confessus, inter caetera dixit; se manibus suis impressisse sigillo litteras missas in Angliam, ut occideretur archiepiscopus; et Nigellum de Salcavilla eas scripsisse lacrymantem; addidit etiam, se hoc confessum fuisse alicui episcopo Angliae, et ab eo satisfactionem sibi injungi postulasse. Episcopus ille illi: ยซEt quid! Praeceptum domini tui fecisti; et tanquam nihil mali commisisset nihil ei injunxit.ยป [Col. 0170A] Una dierum Reginaldus de Warenna intravit capitulum canonicorum de Suthwercha, quibus ipse familiari dilectione, et fraternitatis eorum communicatione, et plurima devinctus erat beneficiorum collatione, et inter caetera cum loqueretur de hoc mundo immundo, de facinorosum malitia, de vitiis, quae a patrum nostrorum nobilitate degenerans, audet et apponit praesens corruptior aetas, ait eis: ยซObsecro, orate Deum pro me instantius; necesse est, in proximo forte audietis in Anglia fieri, quae a saeculo non sunt facta vel audita; et quoad me, contra me et meam voluntatem; sed non sum mei juris.ยป Abhorruerunt canonici, qui haec audierunt, nescientes quid vel de quo diceret; donec Reginaldo illo servato innocente a sanguine justi hujus, [Col. 0170B] res tandem per alios facta est. Rex Anglorum interim archiepiscopo litteras scripsit revocationis per Hugonem clericum, dicens, illam ejus moram in Gallia sibi esse suspectam; festinaret ergo in Angliam redire archiepiscopus; paratis omnibus, ad regem ex condicto revertitur. Primum venit ad eum apud Turonem, ibi nec rex, nec rogatus, osculum dedit; nec archiepiscopus rogavit, ne festinus nimium et praeproperus videretur.
Iterum ad curiam venit apud Ambeise. Rex ipsa die adhuc missam erat auditurus. Nigellus de Salcavilla, regis clericus et sigillifer, et cui unam de bonis ecclesiis archiepiscopi rex donaverat, quam modo timebat amittere, regi nuntiat archiepiscopum [Col. 0170C] esse in capella; et forte tam tempestive et ante missam venisse, ut ei ad missam osculum pacis ferat; sed, si dominus rex velit, fraudari posse archiepiscopum osculo. Rex: ยซQuonam modo?ยป Ille: ยซDicat sacerdos missam pro fidelibus defunctis.ยป Rex acquievit, et factum est ita. Post illam missam dictum est, ut assolet in veneratione dominae nostrae perpetuae virginis Mariae, Salve, sancta parens: quo dicto sacerdos textum Evangelii osculatus est, et accedenti ad eum, et osculanti archiepiscopo tradidit regi deferendum; quo osculato, archiepiscopus regi ait: ยซDomine modo in terram vestram ad vos veni, date et mihi pro tempore, et loco, et condicto, pacis osculum.ยป Rex: ยซAlia vice satis habebis;ยป quam [Col. 0170D] repulsam, et archiepiscopus, et omnes taciti notaverunt. Rex et archiepiscopus die illa diu soli locuti sunt. In ultimo autem concordiae tenore pactus erat rex Rothomagensem contra eum venire, et omnia ejus debita creditoribus solvere, et de caetera pecunia archiepiscopi percepta satisfacere, et ibi eum ad osculum recipere, et eum in Angliam comitari, vel Rothomagensem cum eo mittere ad filium suum regem, suppleturum, si quid deesset plenariae redintegrationis archiepiscopi vel suorum. Ibi a rege Anglorum cum ultima vice, licentia petita, discessit. [Col. 0171A] Rex ait ei: ยซVade in pace, sequar te, videbo te Rothomagi, vel in Anglia, quam citius potero.ยป Archiepiscopus: ยซDomine, dicit mihi animus, quod sic discedo a vobis, quasi quem amplius in hac vita non videbitis.ยป Rex: Habes me proditorem?ยป archiepiscopus: ยซAbsit a te, domine.ยป Et inde discedens archiepiscopus ex voluntate regis venit Rothomagum. Ibi autem solummodo per nuntium regis, itineris sui ducem, decanum Saresberiensem accepit. Regis erat excusatio quo minus in Angliam veniret cum eo; quia rex Francorum homines ejus Arvernos pararet expugnare. Audito a decano Saresberiensi ad quid venisset, ait illi archiepiscopus: ยซO quanta rerum mutatio!ยป Archiepiscopus Cantuariensis: ยซIta secure deberet tibi ducatum praebere, [Col. 0171B] et paulo securius, quam tu ei, in Angliam ituro.ยป Archiepiscopo autem Rothomagensi, per quem supradicta inter eos convenerant, dixit: ยซUbi sunt haec inter regem et me conventa? Quare in propria persona non adest rex? Quid est de nostrae pacis osculo? quid de pecunia? Creditores meos adduxi. Rex non stat verbo suo.ยป Interrogatus item a Cantuariensi Rothomagensis, si regis de comitando eum in Angliam accepisset mandatum, ait: ยซNequaquam;ยป prosequeretur eum tamen ex dilectione, si vellet, sed non oportere. Omnia in tuto esse ait. Pax ejus et securitas, in tanta auctoritate, et tantorum praesentia formata et firmata erat. Ibi archiepiscopus Rothomagensis ei trecentas libras monetae suae dono dedit. Ad mare Flandriae vadit [Col. 0171C] archiepiscopus, solo ductatore comitatus decano Saresberiensi Joanne praedicto, conferens haec omnia in corde suo, et maxime pactum sibi in concordia deesse sibi osculum pacis. Sed tamen in Spiritu sancto securus coeptum iter agit, pro Deo et Ecclesia non timidus mori. Jam autem acceperat nuntium, et litteras exhortationis a domino papa, ut ad Ecclesiam suam intrepidus redeat, et ministerium suum impleat; sed et litteras severissimae justitiae de praesumpta novi regis Angliae coronatione, suspensionis quidem archiepiscopi Eboracensis et omnium episcoporum, qui coronamento aderant; praeter quam solius Bortholomaei Exoniensis; sed et litteras in excommunicationem revocationis episcoporum Londinensis et Saresberiensis, quippe [Col. 0171D] alia prius vice fuerant excommunicati. Cum his de justitia litteris nuntius praemittitur, qui Eboracensem et Londoniensem transfretare parantes tempestive apud Cantuariam invenit. Lectis de sententia fulminante domini papae litteris, in quibus et hoc unum verberum erat: ยซImplemus facies vestras ignominia,ยป concidit in terram vultus eorum.
Ad portum Wytsand jam erat archiepiscopus; serena erat coeli facies et maris, navis archiepiscopi parata, aliae aliquae naves transfretabant. Archiepiscopus exspectabat. Dicunt ei aliqui de clericis suis coexsulibus, quibus natale solum desiderio erat: ยซDomine, ecce jam Angliam videmus: plurimorum transfretantium vela tument. Quare non ascenditis [Col. 0172A] navem? Nunquid nos eximus sicut Moyses, qui terram promissionis vidit quidem, sed non intravit? Ille, inter caetera: ยซUtquid festinatis? non effluent quadraginta dies ab ingressu vestro in terram, malletis esse ubicunque terrarum, quam in Anglia.ยป Jam paratum erat, et forte aliquem ab Anglia nuntium acceperat, quod si apud Doveram intraret appulsus, obvios eum accipientes grassatores inveniret, qui subito peragerent rem; et quod ad mare accessissent Eboracensis et Londinensis ad confirmandum magis tam scelerati ausus opifices, ut de illorum in vicino positorum praesentia et securitate audentiores redderentur. Navim ingressus sacerdos Dei bonus Thomas, gubernatorem hortatur portum Sandwici petere, quoniam ille portus suus erat, et [Col. 0172B] homines sui de ipsius laetarentur adventu. Igitur Kalendas Decembris feria tertia apud Sandwicum appulsus est; quod audientes statim regis officiales, vicecomes Cantiae Gervasius de Cornhelle, et Reginaldus de Warenna et milites eorum plurimi sub capis et tunicis loricati, advolant in egressum ejus a navi, sed viso et audito Joanne loco regis ejus ductatore, discedunt qui armati audiebantur; sed ne nihil ageretur, vicecomes, et Reginaldus inter caetera verba quaerunt si alienigena aliquis cum eo veniret, ut secundum legem a rege promulgatam exigant ab eo litteras regis de ingressu suo in Angliam, vel saltem sacramentum de fidelitate regis, forte et ut eum provocarent, vel seditionem suscitarent, talia loquebantur; sed frustra. Ibi archiepiscopus [Col. 0172C] pacificum esse ingressum suum, pacifice respondit; et non cum eo venisse nisi homines pacis, clericos suos et domesticam familiam suam. Sane venerat cum eo quidam archidiaconus Senonensis, qui ei exsulanti et suis multa contulerat beneficia: hunc clericum sibi adhaesisse dicebat. Exactiones hujusmodi, vel litterarum, vel sacramenti, ab eis debere et solere exigi, de quibus verisimile esset, quod infirma regni explorare venissent. Inauditum esse quod a Cantuariensis archiepiscopi clericis talia exigerentur, nec ab eo inciperent. Res hoc modo quievit, nisi quod postea dixit ei vicecomes, quod in igne, et gladio terram intraverat; regem volebat decoronare; archiepiscopum Eboracensem et omnes [Col. 0172D] episcopos excommunicaverat, pro servitio regis: et nisi in brevi maturum super hoc captaret consilium, futurum aliquid, quod melius posset remanere. Ad talia archiepiscopus respondit; se non pro rege coronamentum retractare; quippe qui ei quatuor talia regna, si posset secundum Deum, libenter perquirere vellet; sed pro illis, qui contra Deum, et Cantuariensis Ecclesiae dignitatem, hanc sacrationem injuste usurpaverant, nec hoc erat in terram ignem et gladium mittere, debitam peccatis episcoporum justitiam exercere. Mortem ei non minaretur quis, paratus enim venerat collum extendere pro justitia et veritate. Scripsit statim de ingressu suo in Angliam domino papae. Nuntiatur Ecclesiae Cantuariae, et urbi, appulsum esse dominum archiepiscopum. Hilarati [Col. 0173A] sunt oppido omnes a maximo usque ad minimum. Ornatur facies templi. Induuntur sericis, et vestibus pretiosis. Parant epulum multiplex, lectisternia capacissima. Recipitur cum processione celebri archiepiscopus. Resonat ecclesia canticis et organis; atria classicis; urbs undique laetitia uberiore.
Sermonem in capitulo dixit luculentissimum incipiens ab hoc versu: ยซNon habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus.ยป Duo archidiaconi, scilicet Galfridus Ridel Cantuariensis, et Ricardus Pictavensis, familiares regis, et de consilio ejus; sed quos archiepiscopus promoverat ad locum in quo eminebant; qui etiam homines ipsius erant; jam in Cantiam venerant, ad regem illac transfretaturi. [Col. 0173B] Audito autem quod archiepiscopus appulsus Cantuariae esset, lora statim diverterunt, ad occidentalis maris portus tendentes. Quod iter malum signum fuisse visum est pluribus. Archiepiscopus Eboraci, et episcopus Londini, et Saresburiae per clericos suos nuntios archiepiscopum alloquuntur, quod in pace non venisset, sed in igne, et flamma, coepiscopos suos omnes conculcans, et ponens scabellum pedum suorum; non citatos, non auditos, non judicatos; sed suffraganeos ejus dicebant occurrisse ei ad mare, ut in processione cum ecclesia Cantuariae eum reciperent; sed induti erant praeter spem et meritum quasdam tunicas nigras, et dissidentes, quibus exui, antequam ad eum venirent, necesse habebant, si ei placeret. Ille inter caetera, dicebat [Col. 0173C] pacem peccatorum video non esse pacem, et huc usque in his absentiae meae diebus episcoporum nostrorum [aliqui] ferant quae ad pacem eis videbantur, sed a domino papa bellum missum est bonum, ut rumpatur pax mala. Adsit regula peccatis, quae poenas irroget aequas. Item non est pax vera nisi hominibus bonae voluntatis. Putabat Jerusalem, deliciis affluens, et nimis sibi indulgens, sibi esse pacem; sed flevit eam Dominus misertus, quia divinae ultionis imminebat ei severitas, abscondita ab oculis ejus.ยป Item episcopi dicunt, quod non vocati fuerunt, non auditi in jure; sane, non omnia causae cognitionem desiderant. Ubi manifesta sunt crimina, non indigent disquisitione, sed potius debita correctione. [Col. 0173D] Ad haec respondit: ยซSententia haec suspensionis, seu excommunicationis, non est mea sed domini papae: neque nostrum est de ejus sententia disputare. Probe intelligo tentativa esse et captiosa, quae per vos nuntios proponunt episcopi; ut si confitear me non venisse cum potestate eos solvendi, me legatum infirmum in hac parte parvi pendant; si cum hac potestate, absolutionem suam per laicam potestatem a me extorqueant. Eis non insidior. Illi meum sanguinem sitiunt. Utinam bibant; et bibent. Et cum tandem sanum dedisset resipiscendi et satisfaciendi consilium, non acquieverunt, sed appellaverunt. Voluit Londinensis, postea sicut dicebatur optimam partem eligere sibi, ut a legato et archiepiscopo suo poenitens humiliatus et juri stare [Col. 0174A] juratus absolveretur; sed forte, ne solus relinqueretur in certamine, non sustinuit Eboracensis, qui confisus in thesauris pecuniae, dicebat aliquando, se habere papam et regem cum servitiis suis. Consilium dedit ut regem transmarinum simul adirent, significarent ei universa.
Bonus archiepiscopus Thomas post octo dierum moram in sede, praemittit nuntium domino regi juniori, significans quod eum tanquam regem et dominum suum veniat videre. Adduxerat quidem secum tres pretiosos equos dextrarios, mirae velocitatis, elegantis staturae, formae venustae, ingredientes altius, crura mollia reponentes, micantes auribus, trementes membra, stare impatientes, amictos opertoriis, distinctis floribus et coloribus, quos ei, novo [Col. 0174B] domino, novum xenium donare destinaverat. Diligebat enim ipsum admodum, ut modo dominum suum regem, quem puerum in domo, et curia sua ipse cancellarius patris sui regis prius nutrierat.
Episcopus, et ecclesia Roffensis eum, una die, procedentes obviam cum debita veneratione suscipiunt. Londoniae tertiam habuit processionem, ad ecclesiam canonicorum regularium beatae Mariae in Suthwerca; exieratque ab urbe in occursum ejus ab exsilio revertentis, infinita multitudo clericorum, virorum, ac mulierum, in laetitia magna, laudantium et benedicentium Deum de ipsius desiderata repatriatione; per se congregati pauperes scholares, et clerici ecclesiarum Londinensium in occursum ejus, circiter ad tria millia egressi ab urbe: archiepiscopo [Col. 0174C] viso et appropinquante ad eos coeperunt canere altissime et serenissime: Te Deum laudamus; ut et ipsi prae gaudio flentes, fere omnes auditores ad pietatis lacrymas provocarent; quorum ipse devotioni et exsultationi in Domino congaudens, capite inclinato gratiam habuit, et injecta in loculum eleemosynarum suarum palma, eis monetam extractam plena compassione et manu fecit distribui. Ad canonicalem ecclesiam de Suthwerca, ubi in domibus episcopi Wintoniensis erat hospitio recipiendus, cum tandem venisset et descendisset, canonici religiosi cum omni gaudio, et facta processione ad ostium ecclesiae ei obviantes, ipsorum et multorum piis irrumpentibus lacrymis, canere coeperunt responsorium: [Col. 0174D] Benedictus Dominus Deus Israel; et infinita ibi multitudo, cleri, populi, omnis aetas, omnis ordo gaudio uberiore, et voce sonora, canticum gratiarum et laetitiae communis prosecuta est. Ibi, et inter caeterum strepitum quaedam fatua et inverecunda et dicax, quae curiis et conventibus publicis se ingerit, Matildis clamabat, et repetebat aliquoties: ยซArchiepiscope, cave a cultello!ยป ut omnes mirarentur quidnam prodigiosum ipsa audisset, quod ad cautelam ei, sub tali verborum involucro, significabat. Ibi in hospitio episcopi Wintoniensis supranominati Henrici moram unius dici faciens, nuntium regis junioris accepit in crastino Jocelinum, fratrem reginae, de Arundello, quod nolebat rex eum ad se venire, neque eum per urbes et [Col. 0175A] castra regni ire, sed rediret potius Cantuariam, et in sede sua moraretur, inde ne exiret. Admiratus est archiepiscopus, intellexitque de spiritu regis illius junioris talia non procedere; et quaesivit a Jocelino, si a pacis suae communione et fiducia eum submotum esse rex ei denuntiaret. Ille: ยซQuod ego dixi mandavit tibi;ยป et exiens vultuosus vidit quemdam civem Londinensem, notum suum, obvium sibi, hominem divitem, cui et dixit: ยซNunquid et tu venisti ad inimicum regis? redi ocius, consulo tibi.ยป Ille: ยซSi inimicum regis eum habetis nos nescimus; audivimus et vidimus regis transmarini litteras de pace et restitutione istius; si aliud quid latet, clam nobis est.ยป Et ista fuerant, ante rem, praenuntia signa malorum.
[Col. 0175B] In crastino venit, qui diceret ei Cantuariam redituro, quod Randulphus de Broc onerariam navem ejus, cum vino suo appulsam, ei abstulerat, rudentes succiderat, anchoras tulerat, nautas, alios ceciderat, alios incarceraverat apud castrum Peveneseye. Mittit illico ad regem juniorem abbatem sancti Albani, et priorem de Dovera, nuntians quaenam circa eum agerentur; jubente rege restituta est navis. Archiepiscopum Thomam redeuntem Cantuariam, aliqui militum suorum comitati sunt, ne forte, tot concurrentibus, et crebrescentibus signis malis, aliqui garciones ab insidiis, secus stratam, in eum irruerent; quinque omnino militum scuta, dextrarii et lanceae in ejus fuerunt comitatu. Statim nuntiatum [Col. 0175C] est regi transmarino, quod in exercitu grandi, et armato loricis et galeis regnum perambularet, urbes expugnare, et filium ejus a regno expugnare. Primo sero reditus ejus Cantuariam versus, apud Wrotham, venit ad eum quidam sacerdos Willelmus nomine, pauper et habitu religiosus, qui tunc celebrarat apud Chidingston. Hic ad secretum soliloquium archiepiscopi, quod rogaverat admissus, ait ei: ยซDomine, ecce affero vobis reliquias sancti Laurentii, et sancti Vincentii, et sanctae Ceciliae, ex praecepto sancti Laurentii, qui mihi in visione nocturna apparuit, et has, quas apud me habebam, horum sanctorum reliquias esse dixit.ยป Archiepiscopus: ยซFrater, et quomodo scis has horum sanctorum esse reliquias?ยป Willelmus: ยซDomine, ita et [Col. 0175D] ego in visione mea quaesivi a beato Laurentio signum aliquod, dicens quod alias mihi non crederetis; et beatus Laurentius dixit mihi pro intersigno, quod nuper in sinum vestrum manum injecistis, et cilicium quo proximo carni vestrae utimini discissum invenistis, et apud vos deliberans utrum illud refici faceretis, an aliud novum indueretis, post modicum injecta manu, illud integrum invenistis.ยป Ad haec, archiepiscopus, inter caetera: ยซIn virtute Spiritus sancti, in vi obedientiae, tibi praecipio, ne cui dicas, me superstite.ยป Sacerdos: ยซFiat;ยป et subjunxit: ยซPauper sum: in aliena ministro ecclesia; cogitate de me.ยป Archiepiscopus: ยซInfra quatriduum natalis Domini veni ad me, et providebo tibi.ยป Discessit ille.
[Col. 0176A] Randulphus de Broc, et Gervasius de Cornhella, regis officiales, statim una dierum mala male dissimulantes, quasi ex ore regis praecipientes, fecerunt evocari, et citari priores ecclesiarum, et cives nominationes urbis Londoniae, et nomina quorumcunque exeuntium obviam archiepiscopo clanculo scribi fecerant, ut ad curiam regis venirent cavere datis vadibus judicio curiae regis stare, quia in occursum archiepiscopi processerant, inimici regis, ut aiebant; priores tamen, et personae ecclesiasticae non venerunt. Cives plurimi, qui venerant, dicta die, responderunt se non videre litteras regis, quae ita eos citari vel cavere praeciperent, sed neque justitiariorum. Erant regis cives, et fideles, non eis obnoxii; ad regis imperium facerent, quod deberent; res [Col. 0176B] ita remansit. Nec enim in hoc peccaverant, sed potius praestiterant Deo obsequium justitiae, cultum autem suo archiepiscopo legato, tam debitam quam devotam honorificentiam. Venit bonus Thomas Cantuariam, recedunt ad propria illi quinque milites; et ipse cum solis sacerdotibus et clericis et familia domestica ibi remanet. Familia illa infamis Randolphi de Broc, ei vicinantes apud castrum Saltwode, nocturnas illi ad exitus viarum undique circa Cantuariam tendebant insidias: et ut eum ad impatientiam provocarent, et homines ejus ad rixam, in ejus indagine sine licentia venabantur, et cervum capiebant: amplius; archiepiscopi proprios canes in silvis ejus militantes capiebant et retinebant. Amplius: [Col. 0176C] una dierum ante natalem Domini, quidam Robertus de Broc, qui quondam clericus fuerat, et postea monachus in vestibus albis, sed post apostata et ad saeculum transfuga, summarium archiepiscopi ab una villarum ecclesiae cum procuratione ipsius Cantuariam tendens in strata regia obviam habuit, et unum equum per manum Joannis de Broc nepotis sui fecit tota cauda curtari, in dedecus archiepiscopi. Sed Dei desiderator Thomas, currus et auriga Ecclesiae Anglorum, patiens tam in prosperis quam in adversis, praecipuae virtutis domicilium, omnia haec recolens praecurrentia martyrii sibi imminentis signa, animum firmans ad exitum suum de Aegypto, de die in diem, se praeparat, in eleemosynis profusior, in oratione devotior, in omni cura [Col. 0176D] animae suae sollicitior. Aliquoties etiam inter loquendum cum clericis suis, dicebat; causam hanc sine sanguinis effusione non posse terminari, et se in causa Ecclesiae usque ad mortem staturum. Quod sui non intelligebant, verba putantes; sed postea hujusmodi recoluerunt verba, qui viderunt opera. Et domino papae scripsit archiepiscopus, non imminere sibi nisi mortem et gladium, supplicans ut pro eo Dominum Deum attentius deprecetur.
Venientes versus curiam transmarini regis hinc Eboracensis et Londinensis et Saresberiensis, inde archidiaconus Pictavensis, siquidem archidiaconus Cantuariae in mari laboraverat et nondum venerat, eunti forte videre archiepiscopum Tyri regi obviavit, et quae jam rex audierat de excommunicatione [Col. 0177A] seu suspensione episcoporum, sicut dicebatur, acta narrant, Cantuariensi archiepiscopo totum imputant, reum deferunt laesae majestatis; accusant absentem, indefensum; id tamen verentes, ne quandoque vocaretur, et audiretur, in hoc crudeliores summis sacerdotibus Judaeorum, Jesu Christi mortem machinantibus, eo quod illi licuit pro se respondere in publico, huic ejus discipulo Thomae nequaquam. Causam inquam eorum, quae erat ecclesiastica, ante oculos principis saecularis offerunt, querimoniis suis, regem nimis credulum illis incitant, in hominem recentis pacis suae, in archiepiscopum sanctum Dei. Geminantur mala cum falso. Nuntiatum est regi, quod archiepiscopus in militum armatorum manu forti regnum perambulat. Quaesivit rex ab Eboracensi, [Col. 0177B] Londoniensi et Saresberiensi consilium. Eboracensis: ยซQuaere consilium a baronibus et a militibus tuis: nostrum non est, dicere, quid facto opus est.ยป Tandem ait unus: ยซEquidem, domine, Thoma superstite non babebis dies bonos, nec regnum pacatum, nec tempora quieta.ยป Rex itaque tantam ex hoc adversus eumdem archiepiscopum indignationem, amaritudinem, et turbationem concepit, et ita cum vultu et gestu ostendit, quod ejus commotionem intelligentes et ei placere quaerentes quatuor domestici sui barones Reginaldus Ursonis filius, Willelmus de Traci, Hugo de Morevilla, Ricardus Brito, ut dicebatur, jurati in mortem archiepiscopi, a curia recedunt, diversos maris portus petunt. Mira res! [Col. 0177C] duce diabolo, bonorum omnium antiquo hoste, circa eamdem horam diei unius ad familiam illam de Broc apud castrum Saltwode congregantur, in crastino postquam a curia regis archiepiscopum interfecturi discesserant. Rex in camera sua suos allocutus est barones, questus eis de archiepiscopo, quod quasi tyrannus terram suam esset ingressus, quodque pro servitio suo omnes episcopos et archiepiscopum Eboracensem suspendisset, et quosdam excommunicasset, quod totum regnum turbasset, quod filium suum, et eum corona, et diademate regni intenderet privare, quod supra eum perquisisset legationem, quod privilegium quoddam a summo pontifice obtinuisset sibi et episcopis de donationibus ecclesiarum, sublata et comitum et baronum [Col. 0177D] et ipsius etiam regis advocatione. Primus respondit comes Legecestriae: ยซEquidem, domine, amicissimi sibi fuerunt ipse archiepiscopus, et dominus pater meus comes, sed pro vero habeatis, quod postquam a terra, et dilectione vestra discessit archiepiscopus, neque meum vidit nuntium, nec ego suum.ยป Engelgerus de Bohun, quidam inveteratus dierum malorum, et patruus Sarisberiensis episcopi, qui excommunicatus characterem bestiae habebat in fronte, ait: ยซDe tali homine, nescio quomodo vindicare possitis, nisi si patibulo appendatur, virgis rigentibus in funem intortis, actus in crucem.ยป Willelmus cognomento Malus Vicinus, nepos Eudonis comitis Britanniae, tertius fuit, qui loqueretur. ยซOlim, inquit, Jerosolymis redii, Romam [Col. 0178A] transii, de pontificibus Romanis ibi hospitem meum, inter caeterum sermonem, interrogans, audivi quod aliquis papa ibi interfectus fuit propter insolentiam et proterviam intolerabilem.ยป Finitis his, statim misit rex Willelmum comitem de Magna Villa, Seierum de Quinci, Ricardum de Humet, post illos quatuor in Angliam. Fama fuit ut archiepiscopum caperent. Comes Willelmus et Seierus usque ad portum maris venerunt, sed non transfretaverunt. Ricardus ad alium portum tendens transfretavit. Rex filius erat Wintoniae; misit Ricardus ad magistros ejus Hugonem de Gundevilla et Willelmum filium Joannis, ut clam rege cum militibus domus regiae Cantuariam irent. Ipse circa maritimam insidiabatur, ut si forte archiepiscopus fugae praesidium [Col. 0178B] attentaret ad aliquem portum maris, caperetur; quod et faciebant in transmarinis comes Willelmus et Seierus, ut si forte transfretasset, ibi caperetur.
Mira res et stupenda accidit. Nam illi quatuor barones superius nominati, Reginaldus Ursonis filius et ejus socii, qui diversos maris portus petiverant, duce diabolo, bonorum omnium hoste antiquo, circa eamdem horam diei unius in Angliam apud castrum de Saltwode, ad familiam de Broch congregantur: tamen ante adventum eorum beatus archiepiscopus, de imminente occisorum ejus ingressu certissime fuit edoctus, et magis confortabatur in Domino, viriliter agens et induens se armaturam [Col. 0178C] Dei, ut fortiter stare posset in die Domini: sed secretum habuit ne in tanto festo tumultus fieret; quantum in eo erat.
Nocte Dominicae nativitatis legit evangelicam lectionem, librum generationis, et missam noctis celebravit. Ante magnam missam in die, quam et ipse celebravit, sermonem luculentum fecit in pulpito ad populum, sumpta inde materia, circa quam plurimum versatus est, quod in terra est pax hominibus bonae voluntatis. Et cum de sanctis patribus Cantuariensis Ecclesiae, qui ibi sunt confessores, loquerentur, ait, unum eos habere martyrem archiepiscopum sanctum Elphegum; possibile esse, ut et alterum in brevi ibi haberent. Sed et post tam probrosam injuriam de equo pauperis coloni sui curtato [Col. 0178D] in obsequio Cantuariensis Ecclesiae, sententia excommunicationis innodavit Robertum de Broch, sicut ei prius denuntiaverat per nuntios, invitans eum ad satisfactionem: ipseque contumax ei renuntiarat per militem quemdam, David de Ruminel, quod si eum excommunicaverit, faceret sicut excommunicatus. Alios quoque duos ecclesiarum de Herges et Thierlewda violentos incubatores, qui officiales ejus venientes non admiserant, eadem involvit sententia. Die quoque Sancti Stephani magnam missam celebravit: sed et die Beati Joannis apostoli et evangelistae. Ipso die emisit secreto in Galliam duos clericos suos magistrum Herbertum et Alexandrum Gualensem crucis suae bajulum, tertium Gillebertum de Glanvilla ad dominum papam [Col. 0179A] iturum. Misit duos alios Ricardum capellanum et Joannem Planetam ad episcopum Norwici absolvere ad tempus excommunicatos sacerdotes de terra comitis Hugonis, qui excommunicatis scienter divina celebraverant, accipienda prius a sacerdotibus illis securitate, quod infra annum ad dominum papam irent, vel pro omnibus communiter duos ex se mitterent, poenitentiae satisfactionem ab ipso papa accepturi.
Jam memor archiepiscopus sacerdotis sui Willelmi, qui ad eum venerat apud Wroteham, eum per Willelmum Beivin notum ejus quaeri fecerat, si forte in curia vel in urbe inveniretur. Et non invento eo, chartam fecit scribi, in qua donavit et confirmavit illi capellam de Penesherst, subscripta excommunicatione, [Col. 0179B] si quis illam ei auferre praesumeret. Et chartam illam tradidit Willelmo Beivin, tradendam sacerdoti, quando eum videret. Quis hunc non fuisse martyrii sui praescium dicet? Per chartam illam postea sacerdos ecclesiam suam in pace habuit a rege juniore; qui dixit, audita charta et miraculo, se nolle in sancti archipraesulis incidere excommunicationem.
[Jam vero evocati aderant ad castra circa Cantuariam, Dovre, Rophe, Saltwode, Blechingelee, milites deputati custodiis castrorum illorum: forte ut se includendo infra ecclesiam Cantuariensem archiepiscopus et sui se vellent retinere. Illorum militum in vicinio positorum adveniens quicunque multitudo obsidione eos expugnarent forte si fugere [Col. 0179C] vellet bonus archiepiscopus, quacunque veniret, in hostes incideret. Forte si ad ultionem detruncationis ejus zelo Dei cives Cantuarienses vel vicini populi in grassatores illos vellent insurgere iniqui illi vel ad aliquod castrorum illorum haberent refugium. Vel se defensuri a castris illis illico sibi mitti peterent militare praesidium].
Quinto igitur natalis die, praedicti quatuor barones regis cum suis omnibus et cum illa familia de Broch a castro Saltwode Cantuariam veniunt. Additi sunt ad eos milites plurimi, quos de castellis et vicinia Cantuariae, quasi ad servitium regis, edicto evocaverant, quorum quasi duodecim, cum illis quatuor ad curiam archiepiscopi, suaviter directo [Col. 0179D] tendunt; aliis interea indicentibus per urbem praefectis et majoribus civitatis, et ex parte regis praecipientibus, ut omnes cives armati cum eis veniant ad domum archiepiscopi ad servitium regis. Cumque civitas eorum furorem admirata contradiceret, statim praecipiunt, ut in pace se habeant, non se moveant, quidquid audiant vel videant. Haec erat istorum opera, ut vel civitatis habitatores eis ad facinus suum adderentur, vel si minus, non eos impedirent, neque pro archiepiscopo suo decertarent.
Praeambuli illi praedicti barones et milites in thalamum interiorem ad archiepiscopum introducuntur. Hora diei erat quasi decima. Comederat archiepiscopus, sed adhuc comedebat servitorum familia. Introeuntes eos ipse salutatione praevenit; responsio [Col. 0180A] eorum aut nulla fuit aut obscura. Inter clericos et monachos, ante eum consederunt. Reginaldus Ursonis filius sic orsus est: ยซMittit nos ad te dominus rex transmarinus, ut excommunicatos in ingressu tuo in Angliam episcopos absolvas, suspensos, officio suo restituas, et postea ad filium suum regem, quem decoronare intendis, eas Wintoniam, de tanto excessu satisfacturus, et judicio curiae ipsius pariturus.ยป Archiepiscopus: ยซEgo quidem excommunicatos hos non excommunicavi, suspensos non suspendi; sed dominus papa litteris suis, hoc modo filios suos corripiens, et male meritos puniens: archiepiscopum Eboracensem, quia me absente et non vocato nec sciente nec consentiente, in praejudicium ecclesiae meae, debitam Ecclesiae Cantuariae et mihi, [Col. 0180B] novi regis coronationem in parochia mea, etiam ipsius domini papae litteris prohibitus usurpavit: episcopos, quia, cum sint Cantuariensis Ecclesiae suffraganei et professi, hoc sustinuerunt, pro jure suae matris Ecclesiae non reclamantes. De sententia autem domini papae non est meum retractare; ligatos ejus non potest minor potestas solvere. Verumtamen cum in archiepiscopo nulla sit mihi solvendi, sicut nec ligandi potestas, suffraganeis meis Londoniensi et Saresberiensi concessi requisitus, quod eos anathemate absolverem, et alios omnes suspensos restituerem, si modo vellent vel cum humilitate invocare misericordiam, vel cum data securitate ecclesiastico stare judicio; sed renuerunt qui me convenerunt. Adhuc ad id paratus sum. Domini regis novi coronatio firma, [Col. 0180C] stabilis et inconvulsa permaneat; et salva coronati dignitate, dominus papa punit coronatoris injuriam; quod is qui non debuit et ubi non debuit nostri praeoccupavit officii dignitatem: et pro silentio et sufferentia sua, nostri plectuntur episcopi. Et totum istud de permissione domini regis est, et de ejus licentia concessa mihi in die pacis nostrae. Neque regem novum ideo quaero exhaeredare, quin potius ei multa regna mundi salvo si fieri posset possidentium jure, optarem. Ad ipsum nuper iter arripueram, non ei satisfacturus, qui in nullo eum offendi, sed promotioni ipsius domini mei debita veneratione congratulaturus. Sed apud Londoniam ejus nuntium et praeceptum suscepi reversionis, quod [Col. 0180D] doleo.ยป Tunc illi in minas statim laxis habenis proruperunt. Ille ait: ยซMiror equidem quod sic obstrepitis, quod minas et mala intentatis. Scitis quod recepit me dominus rex, in die Magdalenae, ad pacem et gratiam suam; et aliquot vestrum ibi praesentes vidi; et quantum intellexi, placuit vobis, et cum litteris et conductu regis, terram ingressus sum.ยป Tunc ait ei magister Joannes Saresberiensis: ยซDomine, loquimini secretius super verbo isto. โ Non expedit, ait archiepiscopus. Talia proponunt et postulant, quae omnino facere non possum nec debeo.ยป Reginaldus Ursonis: ยซA quo ergo habes archiepiscopatum?ยป Ille: ยซSpiritualia a Deo et domino papa, temporalia et possessiones a domino rege.ยป Reginaldus: ยซNonne totum te a rege habere [Col. 0181A] recognoscis?ยป Ille: ยซNequaquam; sed habemus reddere, quae sunt regis regi, et quae sunt Dei Deo.ยป Reginaldus et alii, quasi aliquid mirum dixisset, amplius fremebant et accendebantur, et stridebant dentibus in eum.
Sed Thomas justus, quasi leo confidens absque terrore erat, paratus pro justitia et libertate Ecclesiae suae usque ad mortem agonizari, pro anima sua; et ait: ยซFrustra mihi minamini: si omnes gladii Angliae capiti meo immineant, ab observatione justitiae Dei et obedientia domini papae, terrores vestri me dimovere non poterunt. Pede ad pedem me reperietis in Domini praelio. Semel recessi timidus sacerdos; redii in consilio et obedientia domini papae: amplius in sempiternum non eam deseram. [Col. 0181B] Si licet mihi in pace fungi sacerdotio meo, bonum est mihi; si minus, fiat de me voluntas Dei. Praeter haec, nostis quid inter me et vos sit; unde et magis miror, quod audetis archiepiscopo in domo sua minari.ยป Hoc autem dicebat, commemorans quod Reginaldus ille et Willelmus de Traci et Hugo de Morvilla, ejus dum adhuc cancellarius erat, propria deditione homines facti sunt, salva fide regis, quisque trium ipsius jus imperiumque susceperat, genibus minor. Illi, unde mansuescere deberent, jam furentes, et prae ira se non ferentes, aiunt: ยซNihil quidem inter nos est contra regem.ยป Ait Reginaldus: ยซBene audemus archiepiscopo minari, et plus facere: recedamus.ยป Stabat autem ibi magna pars familiae archiepiscopi, cum clericis et multis et militibus [Col. 0181C] aliquot, qui affluxerant; audito quod altius loquerentur. Quos intuens Reginaldus, ait: ยซDicimus vobis ex parte regis, cujus homines et fideles estis, ut ab homine isto recedatis.ยป Forte sicut socii eorum in urbe de civibus, ita et hi introrsum de familia metuebant, ne pro domino suo decertarent, ne contra eos insurgerent. Cumque omnes immoti starent, contrarium statim dat Reginaldus ille praeceptum: ยซPraecipimus vobis, ut hominem istum custodiatis, ne recedat.ยป Archiepiscopus: ยซFacilis sum custodiri: non recedam.ยป Illi grassatores inter caeteros intuentur militem quemdam dapiferum archiepiscopi, Willelmum filium Nigelli, qui a camera sua quadam de quodam ratiocinio accurrerat. Hunc [Col. 0181D] apprehensum abducunt, dicentes: ยซVenies nobiscum.ยป Miles ille archiepiscopo: ยซDomine, vides quid de me faciunt?ยป Archiepiscopus: ยซVideo. Haec quidem vis eorum est et potestas tenebrarum.ยป Et exsurgens archiepiscopus, eos nondum thalamo egressos sequebatur passibus paucis, ut militem suum sibi dimittant, rogans satis modeste. Illi obstinati recedunt, et obvium sibi quemdam alium militem archiepiscopi, Radulphum Morin, similiter capiunt secum educentes, et per medium aulae et atrii ad sequelam suam procedentes, terribilibus oculis et minis omnia penetrant, et clamant: ยซArma, arma, viri.ยป [Interea in quadam magna domo cujusdam Gilberti, quae erat e regione januae archiepiscopi, omnis manus hostilis congregabatur. Qui [Col. 0182A] tandem, accepta significatione, erumpentes uno impetu, intraverunt januam archiepiscopalem eis apertam, et statim acclusam, et vociferantes terribiliter clamabant: ยซRegales milites! Regales! Regales!ยป] Quidam enim socii eorum, praemissis notioribus suaviter, ne ad strepitum janua clauderetur, infra archiepiscopi januam erant: janitorem archiepiscopi amoverant, suum admoverant, ne quis de urbe ad archiepiscopi auxilium ingrederetur; ne quis de rebus archiepiscopi aliquid exportaturus egrederetur. Ante januam clausam, postico tantum aperto erant infra atrium aulae, in equis Willelmus filius Nigelli, ad prandium homo et miles archiepiscopi, modo contra eum, huic addictus est officio, et Simon de Crioil, quidam miles abbatis Sancti [Col. 0182B] Augustini vicinus. Reginaldus in ipso proaulo seorsum se armat, et scutellarium archiepiscopi Robertum Tibiam compulit sibi auxilium praestare et obsequium. Reginaldus ille cuidam fabro lignario gradus quosdam ibi reparanti securim abstulit.
Nos interim domino archiepiscopo in eodem thalamo commorati, recordabamur conferentes eorum dicta et minas, cum archiepiscopi responsis; sentiebamus diversi diversa: alii, non esse timendum; ebrii venerant: impransi talia non dicerent. Nativitas Domini est; pax regis nobis pacto est. Alii aiunt, timendum esse ne minas opere compleant. Multa praevisa erant signa crudelitatis. Interea audimus a parte ecclesiae clamorem lacrymabilem utriusque sexus et omnis fere aetatis hominum, compatientium [Col. 0182C] nobis tanquam ovibus occisis, qui in urbe eos armatos, et ad archiepiscopum, edicto dato, properantes viderant. Audimus hinc nostros homines per gradus cursim in ecclesiam per medium aulae descendere, fugientes a facie armatorum aperta eis janua atrium introeuntium. [Osbertus et Algar et quidam alii servientes archiepiscopo, viso quod irruerent armati, ostium aulae clauserunt, et repagula aulae firmaverunt. Quod videns Robertus de Broch coepit securi diruere parietem quemdam: et illac ingressus per interiora domus, aulae ostium illis parricidis aperuit; et illos, qui ostium aulae obfirmaverant, gravissime cecidit et vulneravit.] Audimus etiam nos clerici introrsus cum archiepiscopo ictus illos [Col. 0182D] Roberti de Broch parietem diruentis. Quid nisi timor et tremor venerunt super nos monachos, clericos et socios archiepiscopi? Ecce completum est, quod superius sanctus Dei dixerat: ยซIn brevi mallent esse ubique terrarum, quam in Anglia. Sed bonus ille Thomas contemptor mortis erat: quippe quae est sanctis viris portus, et ad aeternitatem ingressus, et aeternum nihil mali sentienti receptaculum. Insuper et securum se sanctus homo gerebat, quasi gaudens, se nactum honestam causam moriendi pro justitia et libertate et causa Ecclesiae suae; et quasi cupiens dissolvi et esse cum Christo. Tanta ei erat libertatis ecclesiasticae charitas, ut eam non occasu suo, sed resurrectione et salute ipsius metiretur. Tunc monachi, qui plurimi aderant, dicunt [Col. 0183A] ei: ยซDomine, intrate in ecclesiam.ยป Ille: ยซAbsit; ne timeatis: plerique monachi plus justo timidi sunt et pusillanimes.ยป Illi non acquiescunt. Alii eum injectis manibus erigunt, et vim ei faciunt. Alii persuadent eundum esse, quia monachi vesperas dicerent, et ille horam nonam et vesperas esset auditurus. Jubet ergo crucem Domini proferri. Quidam clericus ejus, Henricus Autissiodorensis eam bajulat. In claustrum monachorum cum venissemus, voluerunt monachi ostium post eum occludere. Ille aegre ferens sustinuit, et lento passu postremus vadit, omnes agens ante se, quasi oves pastor bonus: equidem timor, quem charitas Dei foras miserat, ejus nec in gestu nec in incessu poterat notari: tam procul aberat ab omni ejus continentia exteriori, quam a mentis [Col. 0183B] arce interiori. Semel quidem super dexteram oculos retorsit; forte, si videret illos regales vestigio ejus imminentes; forte, ne aliquis relictus pessulum ostii obderet.
Intratum est in ecclesiam ipsam. [Monachi ecclesiae pro tali et tanto tumultu, tam pavidi quam attoniti, relictis et non percantatis vesperis, Domino archiepiscopo in ecclesiam intrante, a choro exeunt ei obviam: gaudentes et Deo gratiam habentes quod eum vivum cernunt et recipiunt, quam jam detruncatum audierant. Et cum alii prae gaudio vel timore flerent, alii hoc, alii illud suaderent, ut Petrus Domino dicens: ยซPropitius esto tibi,ยป ille pro Ecclesiae Dei libertate et causa non timidus mori, jussit eos abire et a se recedere: utique ne impedirent passionem [Col. 0183C] ejus, quam futuram praedixerat et imminere videbat.] Iturus ad aram superius, ubi missas familiares et horas solebat audire, jam quatuor gradus ascenderat, cum ecce ad ostium claustri, qui venerat primus, adest Reginaldus Ursonis loricatus, ense evaginato, et vociferans: ยซNunc huc ad me, homines regis.ยป Nec multo post adduntur ei tres praedicti socii ejus, similiter loricis contecti corpora et capita, praeterquam oculos solos, et ensibus nudatis. Plurimi etiam alii sine loricis, armati, de sequela et sociis suis; et aliqui de urbe Cantuariae, quos coactos secum illi venire compulerant. Die illo et quatriduo post ad vicina castra Dovrae, Hastingae et caeterorum, ut praedictum est, erant milites habentes custodias.
[Col. 0183D] Ad portus transmarinos regis erant domestici; comes Willelmus ad Witsant, Saierus de Quinci alibi, forte si mare attentasset archiepiscopus, appulsus hic vel ibi caperetur. Visis illis, inquam, armatis, voluerunt monachi ostium ecclesiae obfirmare; sed bonus homo fiduciam habens in Domino, et non expavescens repentino terrore irruentes potentias impiorum, e gradibus descendit regressus, prohibens ne ostium Ecclesiae clauderetur, et dicens: [ยซAbsit ut de ecclesia Dei castellum faciamus] permittite intrare omnes ecclesiam Dei intrare volentes: fiat voluntas Dei.ยป Archiepiscopo a gradibus descendente versus ostium, ne clauderetur, tunc Joannes Saresberiensis et alii ejus clerici omnes, praeter [Col. 0184A] Robertum canonicum et Willelmum filium Stephani et Edwardum Grim, qui novus ad eam venerat, praesidia captantes, et se in tuto collocare curantes, relicto ipso, petiverunt alii altaria, alii latibula.
Et quidem si vellet archiepiscopus declinare, et se fugae praesidio liberare, optime uti posset, non quaesita, sed oblata occasione temporis et loci. Vespera erat. Nox longissima instabat. Crypta erat prope, in qua multa et pleraque tenebrosa diverticula. Item erat ibi aliud ostium prope, quo per cochleam ascenderet ad cameras et testudines ecclesiae superioris: forte non inveniretur, vel interim aliquid fieret. Sed nihil horum voluit. Non declinavit, non percussoribus supplicavit, non murmur edidit; non querimoniam in tota sua agonia fecit; sed extremam horam, [Col. 0184B] quae imminebat, pro Christo et causa Ecclesiae patienter exspectans, fortitudine et constantia mentis, corporis et sermonis, qualem de aliquo martyrum majorem nunquam audivimus usus est, donec totum consummaretur. Ecce jam illi spiculatores furia invecti, praeter spem apertum cernentes cursim ostium intrant ecclesiae. ยซQuo, quo scelesti ruitis?
Quidam eum cum plano ense caedebat inter scapulas, [Col. 0184D] dicens: ยซFuge; mortuus es.ยป Ille immotus perstitit, et cervicem praebens, se Domino commendabat; et sanctos archiepiscopos martyres in ore habebat, beatum Dionysium et sanctum Elphegum Cantuariensem. Aliqui dicentes: ยซCaptus es; venies nobiscum;ยป injectis manibus, eum ab ecclesia extrahere volebant, nisi timerent quod populus eum esset erepturus de manibus eorum. Ille respondens: ยซNusquam ibo; hic facietis quod facere vultis, et quod vobis praeceptum est.ยป Quod poterat, renitebatur; et monachi eum retinebant: cum quibus et magister Edwardus Grim, qui et primum a Willelmo de Traci in caput ejus vibratum gladii ictum brachio objecto excepit: eodemque ictu et archiepiscopus in capite inclinato, et ipse in brachio graviter est [Col. 0185A] vulneratus. ยซO, ut ait sanctus Basilius, bestiarum feritas in Dei virtute mansuescit; humana rabies nec ferarum mitescit exemplo!ยป
Archiepiscopus a capite defluum cum brachio detergens et videns cruorem, gratias Deo agebat, dicens: ยซIn manus tuas, Domine, commendo spiritum meum.ยป Datur in caput ejus ictus secundus, quo et ille in faciem concidit, positis primo genibus, conjunctis et extensis ad Deum manibus, secus aram, quae ibi erat, sancti Benedicti; et curam habuit vel gratiam, ut honeste caderet, pallio suo coopertus usque ad talos, quasi adoraturus et oraturus. [Super dextram cecidit, ad dextram Dei iturus.] Eum procumbentem Ricardus Brito percussit tanta vi, ut et gladius ad caput ejus et ad ecclesiae pavimentum [Col. 0185B] frangeretur, et ait: ยซHoc habeas pro amore domini mei Willelmi, fratris regis.ยป Hic siquidem Willelmus appetiverat conjugium comitissae de Warenna; sed archiepiscopus contradixerat, quoniam hic Willelmus ex matre imperatrice Mathilde, ille comes Warennae Willelmus ex patre rege Stephano, consobrinorum fuerant filii. Unde Willelmus frater regis Henrici inconsolabiliter doluit; et omnes sui archiepiscopo inimici facti sunt.
Quatuor omnino habuit ictus sanctus archiepiscopus, omnes in capite; et corona capitis tota ei amputata est. Tunc videre erat, quomodo artus spiritui famulabantur. Nam sicut nec mente, ita nec membrorum objectu vel dejectu morti visus est depugnare; quia mortem excepit magis ex Dei desiderio [Col. 0185C] voluntariam, quam de gladiis militum violentam. Quidam Hugo de Horsea, cognomento Malus Clericus, sancti martyris procumbentis collum pede comprimens, a concavitate coronae amputatae, cum mucrone cruorem et cerebrum extrahebat. O triste spectaculum! O crudelitas inaudita, eorum qui Christiani esse debuerant! Sed pejores sunt, qui sub nomine Christiano opera agunt paganorum, quam qui aperte et ex errore paternarum traditionum sunt infideles. O vere felicem et constantem sanctum Dei martyrem Thomam! Occidi potuit, sed flecti non potuit. Et quidem, sicut quondam Christo patiente in proprio corpore, ita et eodem nunc patiente in milite suo Thoma, avertit sol oculos, [Col. 0185D] abscondit radios, obtenebravit diem, ne videret scelus hoc; et horrida tempestas coelum contraxit; subiti ruerunt imbres, intonuit de coelo. Postea rubor aeris magnus emicuit, in effusi sanguinis signum, in flagitii horrorem, in ultionis severitatem superventurae his, qui ita immane se efferarunt, et hoc piaculari se depravaverunt, et qui mortis hujus causa exstiterunt, exosa et exuta omni naturae humanae mansuetudine.
[Tam veloces pedes eorum ad effundendum sanguinem: tam impia corda; tam torvos oculos; tam crudeles dextras, tam cruentos gladios. Scelus hoc omnes audientes et attendentes illud exempli raritate transmittit, horrore reverberat, singularitate percellit, immanitate frustratur. Occiderunt filii [Col. 0186A] patrem in utero matris suae: equidem floribus Ecclesiae nec lilia desunt, nec rosae et in beati Thomae passione cum saevo extrahitur mucrone et cerebrum candens et sanguis rubens. Vera nempe et certissima signa, quod ovium Christi pastor et pro eis animam poneret archiepiscopus et agonista, confessor et martyr, duplicem stolam a Domino percepturus, et de archiepiscopatu fideliter administrato candidam et de martyrio feliciter consummato purpuream.
In vita habuerat columbae simplicitatem operum innocentia, serpentis astutiam sancta prudentia. Eadem haec et in morte retinuit. Columba, morti non repugnavit. Occisoribus nihil impedimenti procuravit: serpens, percussoribus corpus exposuit: [Col. 0186B] non caput sed animam suam vel Ecclesiam conservavit. Etiam per visiones et praesagia ejus mors est pluribus revelata. Magister Radolphus Londoniensis ecclesiae canonicus et sacerdos, vir magnae honestatatis, in divina pagina doctor praecipuus, vidit per somnium, quod ipse intuitum figens in sole, viderit in corpore solis episcopum episcopalibus ornatum. Item visum est honestae cuidam mulieri, quod videret lunam de coelo cadentem, et quorumdam gladiatorum gladiis totam detruncari.]
Exsaturati pio cruore, quem impii sitierant parricidae, exeunt, et quemdam Francigenam puerum archidiaconi Senonensis, eo quod plangeret archiepiscopum, gravi inflicto vulnere cruentant. Interea alii depraedationi vacant: totam domum archiepiscopi [Col. 0186C] perambulant: thalamos rimantur, clitellas et scrinia frangunt: vasa aurea et argentea, monetam et aureos, bullas domini papae, annulos, libros, pallia pretiosa, ex quibus cappae, tunicae, dalmaticae, in ornatum ecclesiae fieri deberent, tollunt. Clericorum cameras intrant; eorum vestes, libros, argentum, sarcinas, cum omni supellectili asportarunt. A stabulis alii equos abducunt, ut nihil omnino de rebus archiepiscopi vel clericorum seu familiae ipsius relinqueretur, quod in manibus raptorum incidisset. Estimo pluris erant ablata et rapta ibi quam duo millia marcarum. Quae omnia, ut crucifixores Jesu Christi vestimenta ipsius, ita haec inter se partiti sunt illi scelerati. Sed privilegia et bullas domini [Col. 0186D] papae inventas transmarino regi miserunt, in hoc regis gratiam captantes: in caeteris ejus perfidi, ejus infideles, ejus perjuri. Nam, si non ecclesiae, saltem regis debuerant esse omnia quae fuerant archiepiscopi discedentis intestati. O mors inaudita! O facinus exsecrabile! Occisores isti omnibus aliis sanctorum martyrum interfectoribus detestabiliores. Nam et Domini nostri Jesu Christi crucifixores simpliciter hominem putantes et dicentes solventem Sabbata, paternas eorum traditiones evacuantem, Filium Dei se facientem, cum esset Mariae et putaretur ab iis fabri filius, legis Mosaicae zelum habentes, suspenderunt eum in ligno, non intelligentes quem ita tractarent. ยซSi enim cognovissent, nunquam Filium Dei crucifixissent.ยป Unde et ipse Dominus [Col. 0187A] orat pro iis dicens: ยซPater, ignosce illis, quia nesciunt quid faciunt.ยป Aliorum etiam sanctorum apostolorum martyrum occisores contra suam non hoc agebant conscientiam, infideles, idololatrae et pagani, fideles Christi in iter agebant exterminii, putantes se in hoc Deo gratificari, ut praedixerat discipulis suis dicens: ยซVenit hora ut omnis qui interficit vos, arbitretur obsequium se praestare Deo.ยป Sed grassatores isti beato Thomae conchristiani erant, et ejus filii et ejus homines. Conchristiani, inquam, sacramentis, sed non re sacramentorum. Ejus filii sed filii perditionis. Ejus homines, sed omnem exuti humanitatem. Ad haec etiam apud paganos et Judaeos magna erat sacrorum et locorum et temporum reverentia.
Dies quoque festos feriabatur paganus, et natalem suum meliore numerabat lapillo. Judaeus similiter Sabbata sua et festivitates alias: et intra urbem sanguinem humanum fundi non sineret: unde et extra portam passus est Dominus. Isti autem gladiatores sanctum archiepiscopum gladiis transverberaverunt tempore sanctissimo, quinto natalis Domini die, loco sanctissimo totius Angliae, in prima sede metropolitana ecclesiae S. Trinitatis, quae et plurimorum sanctorum ibi quiescentium [Col. 0187C] extollitur patrocinio, et religiosorum monachorum ibi Deo servientium incolitur habitatu. Occisus est a talibus, tali tempore, tali loco, talis persona, Pater spiritualis totius regni, ipsius Cantuariensis Ecclesiae archiepiscopus, totius Angliae primas, apostolicae sedis legatus, servus Christi Jesu, sanctorum Patrum imitator, et sequipeda, vir religiosus,
Passus est hac causa pro justitia quidem et veritate et Ecclesiae libertate. Nam leges defendens ecclesiasticas et regis evacuans contrarias, ad tempus regis [Col. 0187D] sui terreni irae locum dans et Ecclesiae suae causam Deo commendans, in exsilio longo proscriptione saeva sui et suorum, calicem multarum hausit passionum: aspera multa pertulit adversus rerum innumerabilium undas. Nullum genus supplicii vel adversitatis deprecatus est. Ad ultimum anno septimo revocatus, pacta sibi pace sed male servata, quasi incarceratus est jussus a sede sua non exire, ubi post paucos dies requisitus militibus se obtulit, et, ut dictum est, gladiis caesus calicem bibit martyrii sui, non auditus in jure, non judicatus, quia in judicando eo nulla causa mortis inveniretur, quod probe noverunt qui hoc ei procuraverunt] ejus aemuli mali filii ipsius, fratres Herodiadis crudelissimae, quae similiter quondam beatum Baptismam Joannem pro veritate primo [Col. 0188A] fecit incarcerari; et post, non auditum, non judicatum procuravit decollari. O feliciter factum, reum, quem sic videmus absolutum.
[Diu quidem ibi jacuit fere solus et derelictus a clericis et monachis et caeteris cunctis, nec etiam adhuc ablato lumine ad sanctas ejus exsequias Osbertus cubicularius ejus cum quodam cultello de propria sua scidit camisia, unde semipulati capitis ejus reliquum contegeret.]
Cum cognitum esset recessisse occisores, adsunt circa sanctum archiepiscopum sui clerici et monachi, servientes et de urbe infiniti. Solvitur silentium, et latius erumpunt omnes in gemitus et lamenta, quae prius, incumbente sicariorum timore, continuerant. In noctem plurimam fletus et ejulatum producunt. [Col. 0188B] Placuit tandem feretro superpositum corpus domini archiepiscopi per medium chorum ante altare inferre, cranii vacuitate cooperta cum lineo mundo, pileolo desuper astringente. Ille etiam adhuc animi dulcedinem et constantiam in vultu praeferebat. Item ibi fletur plurimum. Frater Robertus sacerdos et canonicus religiosae domus de Meritona, vir honestus, qui et ei a primo die ordinationis suae capellanus et comes inseparabilis adhaeserat, post commendationem verae religionis et honestatis domini archiepiscopi, cujus ipse erat conscius, ut confessionis ejus auditor, inter caetera ostendit monachis, quod prius omnes ignoraveramus, quod in cilicio esset archiepiscopus, injecitque manum in sinum ejus, ostendens [Col. 0188C] proximum carni ejus cilicium, et supra cilicium, habitum monachalem. Quoniam enim monachorum Ecclesiae illius Cantuariensis erat abbas, cum clericus esset electus, et ipse sub absconso chlamidis canonicalis, Christi et beati Benedicti monachum gerebat absconditum. Tunc vero monachi gaudio spirituali admodum hilarati, extollunt in coelum mentes manusque magnificantes Deum; convertunt luctum in gaudium spirituale, lamenta in voces laetitiae; et de utroque martyrio ejus, et viventis voluntario et occumbentis violento, ad oculum edocti, ad terram procidunt, pedes ejus et manus osculantur; eum sanctum Thomam invocant, omnes eum sanctum Dei martyrem gloriosum protestantur. Omnes accurrunt, visuri illum in cilicio, [Col. 0188D] quem cancellarium viderant in purpura et bysso.
Post modicum quidam monachus Ecclesiae Arnaldus aurifaber, et aliqui cum eo, ad locum martyrii ejus redeunt: sanguinem ejus et cerebrum per aream ecclesiae effusum, mundissime in pelvim recolligunt; et ne conculcaretur locus ille pedibus transeuntium, scamna portabilia transponunt. Vigilia noctis illius pia, sancta et sobria fuit. Tantum commendationem animae in silentio dicunt monachi.
Crastino mane rumor perstrepit in ecclesia, quod paravissent familia illa de Broch cum suis complicibus eum ab ecclesia extrahere, dolentes quod ipsum in ecclesia trucidassent; quod timentes monachi, ocius accelerant sanctum corpus illud [Col. 0189A] sepelire et sepulcro inferre. Adfuit illi obsequio abbas de Boxlea et prior de Doura, vocati prius ab archiepiscopo, quia eorum consilio priorem, qui in Cantuariensi non erat ecclesia, unum de monachis voluit facere. Decreverunt ipsum non esse lavandum aliter quam lotus erat in sanguine suo; et amotis distributisque ejus quotidianis vestibus superioribus, sepultus est in ipso, in quo inventus est cilicio, et familiaribus interius cilicinis, exterius lineis, et in eisdem caligis, et in ipso quo erat habitu monachali: et supra haec, in ipso eodem in quo ordinatus fuit vestimento, alba quae Graece poderis dicitur, superhumerali simplici, chrismatica, mitra, stola, mapula; quae omnia reservari praeceperat, forte in diem sepulturae suae: supra quae [Col. 0189B] habuit archiepiscopaliter tunicam, dalmaticam, casulam, pallium cum spinulis, calicem, chirothecas, annulum, sandalia, pastoralem baculum; quo consuetum est more, quo dignum est honore.
Rex filius, audita morte sancti Thomae, vehementissime contristatus et corde perculsus, tetendit manus in coelum et oculos cordis et corporis ad Deum: dicens: ยซProh dolor, sed, Deus, tibi gratias ago, quod clam me factum est hoc, et quod nullus meorum ibi fuit.ยป Nam illi quatuor infelices grassatores peregerant rem antequam supradictus Hugo de Gundevilla et Willelmus filius Joannis venissent Cantuariam. Peractis compositisque omnibus ad sepulturam pertinentibus, sine missa, quia [Col. 0189C] ecclesia in ingressu armatorum violata erat, in marmoreo sarcophago novo, in crypta ante duo altaria, sacrum corpus archiepiscopi multo ploratu conclamati reconditur.
Statim autem post tumulationis obsequium, in ipsa nocte et in ipsa hebdomada, divinae virtutis adfuit operatio, et tanti martyrii condigna declaratio: [Siquidem unus civium Cantuariensium, qui martyrio ejus inter caeteros spectator adfuit, sanguinis ipsius aliquid camisiae suae intinxit. Habebat enim domi suam uxorem jam pridem paralyticam. Quae cum a viro suo domum reverso de passione et constantia sancti martyris ex ordine didicisset, quod quidem in tumultu et flentium lacrymis et narrantium voce incondita audierat, cumque sanguinem [Col. 0189D] sanctum in viri veste oculis aspiceret: fide ad Dominum devota, spe ad salutem erecta, voto ad martyrem supplica, petivit lavari et recipi in aqua sanguinem, ut hauriret salutem. Ita factum est, et illa illico curata est. Hoc fecit Deus primum signorum pro martyre suo statim in ipsa nocte. Hinc credo, Deo inspirante tractum fuisse, ut in aqua aliquid sanguinis sancti Thomae contingeretur; et illud sanguinis et aqua mistum peregrinis S. Thomae distribueretur in ampullis stanneis reportandum ad infirmorum suorum salutem. Vidi ego in phialis plurimis inscriptum monostichon:
Fertur in ampullis aqua Thomae sanguine mista: Et quidem operante Deo ad fidelium votum, et suffragante sancto martyre et promerente fide, cui nihil [Col. 0190A] est impossibile, illud aqua mistum non solum infirmis infinitis profuit ad curationem, sed et aliquibus morientibus, ne morerentur: plus dico, sed sanum credi, aliquibus profuit mortuis ut resurgerent redivivi. A passione ejus nocte quarta, ex qua Sabbatum illuxit, revelatum est cuidam clerico Londoniensi, quod quidam sacerdos Londoniensis Willelmus de Capella, qui obmutuerat, iret ad sepulcrum sancti Thomae et ibi curaretur. Et factum est ita. Cuidam viro religioso in nocturna revelatione ostensus fuit Jesus Christus crucifixus in ea parte cryptae ubi beatae Thomae repositus erat mundanus homo. Vere quidem; quia ipse in singulis martyribus suis patitur, qui beato Petro Romam ad martyrium eunti occurrit, et quaerenti [Col. 0190B] Domino: ยซQuo vadis?ยป respondet: ยซVenio Romam iterum crucifigi.ยป Erat aliqua mulier, anachorita, laica, quae litteras non didicerat; nihil eloquii Latini noverat, praeter aliquos psalmos et orationem Dominicam et Symbolum. Haec in illa novitate illius martyrii diebus et noctibus condoles, anxia, et aliquando in exstasi posita, una dierum misit monachis Cantuariensibus scripta verba haec dicta sibi a venustissima Domina quadam, quae sibi in visu noctis apparuit: ยซNoli flere pro archiepiscopo: caput ejus in gremio Filii mei requiescit.ยป Inita miraculorum haec, ut Thomam martyrem sanctum Deus revelaret: siquidem sanctus ille, cujus vita virtutibus, mors miraculis declaratur.
[Col. 0190C] Sed de miraculis ejus in Anglia sacerdotum et bonorum virorum testimonio declaratis, et in capitulo Cantuariensis Ecclesiae publice recitatis magnus codex conscriptus exstat, praeter alia quae longe lateque in Gallia, in Hibernia, et ubique terrarum operatus est sanctus Thomas, quibus memoriae commendandis defuit qui scriberet.]
Sed imminentibus in die illis de Broch, et ad parietes hospitiorum Cantuariae de nocte stantibus, ut loquentem bona de archiepiscopo sublimem raperent, et ad tribunal judicii sui pertraherent; primo magnalia Dei non nisi in silentio loqui audebant fideles, donec a Deo in virtute Spiritus sancti, percrebuit ibi gratia sanitatum et concursus populorum ut charitas foras mitteret timorem: dicentibus [Col. 0190D] insidiatoribus, qui prius ac pontes et transitus viarum conscribebant eum vivum vel martyrio consummatum visitantes: ยซNihil est quod agimus: Non est consilium contra Dominum. Ecce tota Anglia ad illum abit.ยป Ibi siquidem Deus, ad nominis suis gloriam, ad Ecclesiae suae consolationem, ad fidei nostrae corroborationem, sanguinem innocentem, qui effusus est, de pavimento ecclesiae ad eum clamasse ostendit, ita miraculorum gratia martyrem, suum glorificans et causam ejus justificans. Caeci visum receperunt, contractis membrorum lineamenta extensa et directa sunt, surdis auditus redditur, paralytica membra glutinantur, daemoniaci liberantur, evadunt incarcerati. Plurimae aliae infirmitates, cancri, hydropisis, fistulae, tumorum [Col. 0191A] epiltasiae strangalidesve curantur. Leprosi septem infra primum annum ibi sunt mundati. Sed et mortui plures per Angliam sunt resuscitati, infusa in eorum ora aqua beati Thomae sanguine mista, quam in phialis stanneis ad peregrinationis suae signum et infirmorum suorum remedium, fideles Christi ad pectora sua dependentem inde reportant, et in ecclesiis suis pro reliquiis sanctis suspendunt, nutu quodam divino, ut ubique gentium beati Thomae martyris gloria inferatur, et in omni Ecclesia pro libertate Ecclesiae sanguis ejus ad Deum clamare videatur. Et justo quidem Dei contigit judicio, ut ubi superabundavit iniquitas, supra quam de aliquo passo apostolo vel martyre auditum sit, ibi supra cujuslibet sancti gloriam miraculorum [Col. 0191B] superabundet gratia, Domino operante, et fide Christiana, cui omnia possibilia sunt, suffragante. [Quae quidem omnia digna et pia sunt credi de sancto Domini: ipsa confirmat auctoritas Jesu Christi dicentis de sancto suo: ยซOpera quae ego facio ipse faciet, et majora horum faciet.ยป] Sed et in strata, ubi steterunt pedes ejus, dum parvulos ablatos consignaret, non deest fidelibus Christi gratia virtutum operatrix, ubi fidelium vicinorum devotio capellas exstruit,
[Col. 0191C] Multis [Col. 0191] Dulcis cod. Douce. Ubi Douce in margine adnotavit multis legi in cod. Cotton. Jul. A. XI Mus. Britan. illa anima sancti Thomae martyris ita affectuose, ita gratiose, in omnium piarum animarum, in omnium hominum bonae voluntatis inhaesit desideriis et dilectioni, ut a pueris, qui colludentes in viis ejus narrant passionem, cantant gloriam, perficiunt laudem, usque ad senes decrepitos, gaudentes se ad haec Dei magnalia videnda durasse superstites; omnis aetas, omnis ordo eum veneretur, ejus requirat patrocinatum, ejus habeat amorem in corde, nomen in ore; ejus habeat memoriam in gloria, gloriam in memoria.
Excitavit in Dei devotionem, quae in Anglorum mentibus jampridem tepuerat, et in pia desideria vitae meliorandae, peregrinationis sanctae, et eleemosynae faciendae, omnem Angliae habitatorem, et comites et barones, et vicina undique regna, peregrinis [Col. 0192A] ejus, priusquam ad sepulcrum ipsius accedant, peccata confitentibus et se discalceantibus, ut de tanto utriusque sexus concursu, et tam pia visitationis ejus instantia, inter magnalia Dei hoc unum sit de maximis.
Vir sanctitate et gratia plenus, martyr Dei, terra marique celeberrimus, promptus in opportunitatibus adjutor, ut credere pium est, eo ampliore a Deo honoratur signorum frequentia, quo amplior in ipsius detruncatione saevit malitia. Dum pro libertate et causa Ecclesiae, ipse Christi minister a Christianis, sed nomine tantum, archiepiscopus a filiis, dominus ab hominibus suis, in pace sibi pacta, in Ecclesia Dei sancta metropolitana sua, et in sancta Domini nostri Jesu Christi nativitate, crudeliter est in corona [Col. 0192B] capitis transverberatus.
[Sanctorum innocentium S. Thomas martyr mente innocens et vita innocuus comes est et socius, et ipse sub altare Dei occisus, unus quidem fratrum illorum de quorum implendo numero innocentes acceperunt responsum sustinendi modicum tempus. Unde et congrue ad sanctorum Innocentium translatus gloriam illorum memoriae suam continuat memoriam. Sed et de Domino Jesu Christo et beato Thoma apostolo et de hoc beato Thoma martyre aliquis clericus non improbabiliter intellexit et dixit beatus Thomas apostolus passus in India fide illuminavit orientem. Hic beatus Thomas martyr passus in Anglia totum illuminavit occidentem. Jesus Christus passus est Hierosolymis, et extremitatem [Col. 0192C] mundi lux communis, lux vera, illuminans omnem hominem venientem in hunc mundum, quasi medio termino conjuncturus extrema: et quae est locorum eadem est contemplatio festivitatum eorum; Nativitatem Domini mediam, quinto die festivitate apostoli praecedente, martyris consequente.
De tempore passionis sancti Thomae martyris quidam hoc distichon edidit:
Ipse pro pace, libertate et unitate Ecclesiae, et pro omnium fidelium salute vivorum, requie defunctorum, intercedat apud Deum, qui in martyribus suis victoriosus et omnibus sanctis suis exstat gloriosus per infinita saecula saeculorum. Amen.
Vita IV et V S. Thomae Cantuariensis
De opere Alani, quod nunc primum integrum [Col. 0193C] exstat, non dubitabit lector quin recte illud una cum brevi tractatu Joannis Sal. interserto conjunxerim. Praeterea mihi opus relegenti non dubium manet Alanum fuisse, non Joannem Saresberiensem, qui primus epistolas sancti Thomae in unum corpus coegit. Alani libellus separatim exstat in codice qui apud l' Hรดtel Soubise Parisiis conservatur, sed recentioris aevi et cum additamentis nonnullis. In quadrilogo Lupi duo tantum fragmenta sunt, quae in opere Alani nondum comparent. Utrum ea recte [Col. 0194B] Alanum habeant auctorem, incertum valde est. [Col. 0194C] Quorum secundum quidem inter epistolas a Lupo editas locum epistolae 87 in libro quinto sibi usurpat, et unam varietatem habet quam hic dabo col. 000, epistola 87, t. 10, habet Dominicam, proximam videlicet ante ascensionem Domini.
Praeter Vitam S. Thomae, exstant Alani duo sermones, nullius pretii, in codice Bodleiano servati: etiam in cod. Cantab. epistolae quaedam, ut puto, omnes ad sanctum Thomam spectantes. Quas mihi curae erit transcribere et in lucem proferre.
.
[Col. 0193A] Honor et gloria beati martyris Thomae per se satis elucescit ubique terrarum, cujus splendor orbem illuminans quatuor mundi climata in ipsius excitat devotionem. Ad ipsius memoriam undique concurritur. Sexus, aetas, conditio omnis se devovet ad ejus obsequium. Fama pervolans, in idipsum attrahit barbaras etiam nationes, quibus sitibunde quaerentibus viri vitam et conversationem, martyrii insuper causam et occasionem, satisfacere possunt quae scripsit super hoc vir vitae venerabilis et eximiae virtutis, ipsius martyris clericus et exsilii comes, tribulationis quoque per omnia particeps, postea vero Carnotensis episcopus, Joannes Salisburiensis, qui Christi athletam et ipsius agonem breviter et succincte depinxit. Verum quia id operis [Col. 0193B] rem ipsam pertingens, rei formam non explicat per omnem modum, placuit et oportuit illi scripto epistolas succedere, in quibus continetur series et ordo universorum, ut qui desiderat et ad id sufficit, totum habeat, si quis vitam viri, modum exsilii, causae processum, vel ipsius rei requirit exitum. Epistolae vero vario et disperso per schedulas collectae corpus rediguntur in unum, sicut pro modo suo fieri potuit, singulae locum suum retinentes et ordinem. Si tamen generales, quae minus ipsum exprimunt negotium, quaedam videantur aliter positae, quoad rei seriem non multum attinet. Sane si quis exquisitas et discussas plenius ipsas epistolas diligentiori manu poterit reformare in melius, non erit [Col. 0194A] qui invideat. Distinctae sunt vero per partes secundum processum negotii. Quarum prima pars continet ab initio exsilii usque ad adventum Willelmi et Ottonis cardinalium. Quid, quando, ubi, vel per quos actum fuerit, per ipsas epistolas plenius innotescet. Secunda pars ab illis cardinalibus usque ad Gratianum et Vivianum. A quibus tertia pars usque ad Simonem priorem de Valle-Dei et Bernardum de Corilo. Ab illis etiam quarta pars usque ad Rotrocum Rotomagensem archiepiscopum et Bernardum Nivernensem episcopum: demum etiam Willelmum Senonensem, nunc Remensem archiepiscopum. Quinta continet concordiam et passionem ipsius martyris et canonizationem et Ecclesiae Christi reconciliationem.
[Col. 0194B] In quibus sedulus lector et devotus viri Dei imaginem inveniet plenius depictam. Insuper operum ejus vestigia si libet perscrutari, ibi inveniet digito Dei fabricatam armorum copiam. Ibi poterunt sacerdotalis dignitas et auctoritas episcopalis in suae militiae speculo sese recognoscere, ut obsequium reddant Caesari debitum, et Deo honorem. Nec opus erit amplius longius evagari, ut quaerat quis, quomodo Ecclesiae libertas debeat defensari. Per epistolas ipsius martyris iter recenseat, et statim occurret quid qualiter fuerit agendum. Joannis itaque opus primo perlegatur, per quod iter aperietur ad caetera quae sequuntur.
[Col. 0195A] Sacrosanctam Ecclesiam jugiter impugnat hostis antiquus, sed qui ipsam cruore proprio redemit Dei Filius, eam sanguine membrorum suorum in veram asserit et provehit libertatem; in quibus praeeminent gloriosus apostolorum chorus, et sanctorum martyrum purpuratus exercitus, quorum doctrina compacti, quorum exemplo roborati, quorum sanguine velut caemento et quasi glutino quodam consolidati sunt vivi lapides in aedificio corporis Christi, ut proficiens Ecclesia dilatetur et crescat numero fidelium, et virtute in templum sanctum in Domino. Sed cum omnes martyres praerogativam habeant gloriae sempiternae, titulus tamen illorum illustrior est caeteris, et corona clarius radiat, qui duplici honore digni doctorum funguntur officio, [Col. 0195B] forma gregis ex animo facti, et tempore necessitatis ponentes animam pro ovibus suis. Sicut enim stella a stella differt in claritate, sic in resurrectione [Col. 0196A] sanctorum singuli in ordine suo justi fulgebunt ut sidera: et qui ad vitam erudiunt multos, erunt ut firmamenti splendor in perpetuas aeternitates. Quibus jure et merito sanctus Cantuariorum archiepiscopus Thomas associandus est, ut qui exstitit pro Christo socius tribulationis et patientiae, sit eis in ipso cohaeres consolationis et gloriae. Cujus ut merita clarius elucescant, summam conversationis ejus succinctus et admodum brevis sermo percurrat. Nam gestorum ejus seriem nosse, si cui forte in voto est, a magnis, quae ab illo et de illo scripta sunt, voluminibus erit mutuanda. Ut constet ad commendationem gratiae Dei, quae ยซubi vult spirat,ยป quam brevi intervallo variarum occupationum expleverit tempora multa, indicant hoc epistolae ejus, [Col. 0196B] et scripta aliorum, plena et digna relatu, quae tam praesentes quam posteros, si diligenter inspiciantur, ad virtutem poterunt animare.
[Col. 0195C] Praedictus igitur beatissimus Thomas Londoniensis urbis indigena, parentum mediocrium proles illustris, a primis adolescentiae annis gratia multiplici ditatus est. Erat enim statura procerus, decorus forma, ingenio perspicax, dulcis et jucundus eloquio, et venustate morum pro aetate amabilis, tantoque rationis vigebat acumine ut prudenter inauditas et difficiles solveret quaestiones, adeoque felici gaudebat memoria ut quae semel in sententiis aut verbis didicerat, fere quoties volebat, posset sine difficultate proferre. Quod multi litteratiores assequi non valentes, tantam mentis alacritatem, praesertim in homine variis occupationibus dedito, miraculis ascribebant. Sic enim nutrix gratia futurum prosequebatur antistitem, ut ei in collationibus [Col. 0195D] aut cursu sermonis, ut dici solet, ad manum necessaria ministraret.
Ab ineunte autem aetate, sicut referre solitus est, didicit a matre timorem Domini, et beatam Dei genitricem Mariam, tanquam ducem viarum suarum, et vitae patronam, dulcius invocare, et in illam post [Col. 0196C] Christum totam jactare fiduciam. Publice mendicantibus pleno compatiebatur affectu et subveniebat effectu, ut cum beato Job dicere posset: ยซAb initio coaluit mihi miseratio, et pietas de utero matris meae egressa est mecum.ยป
Liberalium, vero disciplinarum scholas egrediens ad curarum se transtulit occupationes, et in seriis earum et nugis, prout ferebat spiritus, cito praevaluit: et sic commilitones et coaetaneos suos facile antecessit. Licet autem studiis, prout aetatis urgebant stimuli, juvenilibus ageretur, vigebant tamen in eo fidei zelus et magnificentia animi. Erat tamen supra modum captator aurae popularis et quod de beato Britio Turonensi legitur, de ipso non dubitaverim affirmandum, quod, etsi superbus esset et [Col. 0196D] vanus et interdum faciem praetenderet insipienter amantium et verba proferret, admirandus tamen et imitandus erat in corporis castitate.
Cum vero in curiis procerum plurima contra honestatem cleri geri conspiceret, et convictum eorum proposito, cui addictus erat, perniciosius adversari, [Col. 0197A] instinctu potius gratiae et ducatu quam consilio amicorum aut interventu, se ad patrem piae recordationis Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum contulit, et promerente industria in brevi inventus est dignus ut familiarissimus ejus inter paucissimos ascriberetur. Quot autem et quantos ibi pro Ecclesia Dei labores pertulerit, quotiesque pro expediendis necessitatibus ecclesiasticis apostolorum limina visitaverit, quam felici exitu, quae sibi injuncta fuerant, expedierit, nequaquam dictu facile est, praesertim compendiario non singula exprimenti, sed colligenti summam rerum et causam martyrii ejus exponere gestienti.
Ut vero in causis perorandis et decidendis et populis instruendis a Deo praedestinato facilitas pararetur [Col. 0197B] antistiti, juri civili operam dedit, et quo per experientiam rerum facilius dispensationis ecclesiasticae usum consequeretur, a praefato archiepiscopo sanctae Cantuariensis Ecclesiae, a cujus uberibus coaluerat, archidiaconus institutus est [ut sic, Deo ordinante, tempore suo, gradu suo, locoque suo, archidiaconus in archiepiscopum promoveretur].
Post modici temporis intervallum, cum dux Normanniae et Aquitaniae Henricus Gaufridi comitis Andegavensis et Mathildis imperatricis filius, regi Stephano in regnum Angliae successisset, elaboratum est ab antedicto archiepiscopo, ut archidiaconus suus regni cancellarius efficeretur. Erat enim ei suspecta adolescentia regis, et juvenum et pravorum [Col. 0197C] hominum, quorum consiliis agi videbatur, insipientiam et malitiam formidabat; et ne instinctu eorum insolentius ageret jure victoris, qui sibi videbatur, etsi aliter esset, populum subegisse, cancellarium procurabat in curia ordinari, cujus ope et opera novi regis, ne saeviret in Ecclesiam, impetum cohiberet, et consilii sui temperaret malitiam, et reprimeret audaciam officialium, qui sub obtentu publicae potestatis et praetextu juris, tam Ecclesiae quam provincialium facultates diripere conspiraverant.
In primis autem cancellariae suae auspiciis tot et tantas variarum necessitatum difficultates sustinuit, tot laboribus attritus est et tot afflictionibus fuit oppressus, tot insidiis appetitus, tot laqueis in aula expositus a malitia inhabitantium in ea, ut eum, sicut [Col. 0197D] archiepiscopo suo et amicis sub lacrymarum testimonio referre solitus erat, saepe in dies singulos taederet eum vitae suae, et post vitae aeternae desiderium super omnia optaret, ut absque nota infamiae posset a curiae nexibus explicari. Licet enim ei mundus in omnibus lenociniis suis adulari et applaudere videretur, nec conditionis nec oneris sui immemor erat, qui quotidie hinc pro domini sui regis salute et honore, inde pro necessitate Ecclesiae et provincialium tam contra regem ipsum quam contra inimicos ejus contendere cogebatur et variis artibus varios eludere dolos. Sed hoc praecipue perurgebat quod indesinenter oportebat eum pugnare ad bestias curiae et velut cum Proteo, ut dici solet, negotium gerere, et quasi in palaestra exercitari. Nam fere ad omnem [Col. 0198A] auram, nisi eum gratia et industria conservarent, ruina et praecipitium imminebant.
Fungens autem cancellarii officio in palatio regis, tantam in oculis ipsius invenit gratiam, ut eum post decessum praefati Cantuariensis archiepiscopi primae Britanniarum sedi praefici procuraret, quo totam facilius Ecclesiam regeret Anglicanam.
In multis enim expertus magnanimitatem ipsius et fidem, tanto quoque fastigio bene sufficientem credidit, et ad suas utilitates facile inclinandum, et ad nutum ipsius in negotiis ecclesiasticis et saecularibus universa gesturum; si vero dies suos mors immatura praecideret, haeredibus suis tutorem fidelissimum providebat. Vir enim experientissimus, et bene solitus plus quam facile dici posset futura [Col. 0198B] metiri, tantae curae periculum satis acute ponderavit, utpote qui longo usu didicorat, quid sedes illa haberet oneris, quid honoris. Noverat etiam moros regis et officialium ejus improbitatem et pertinaciam, et in curia illa quam efficax esset delatorum malitia. Ex quibus veracissime colligebat quod, si oblatum subiret officium, Dei gratiam amissurus esset aut regis. Non enim Deo adhaerere poterat regiis moribus obsequens, aut regem non habere inimicum, ei sanctorum praeferens leges.
Itaque aliquandiu regi et aliis eum promovere volentibus reluctatus est, sed electio divina tantum praevaluit, ut suadente et inducente et instanter urgente venerabili viro Henrico Pisano, presbytero cardinali, et sedis apostolicae legato, desiderio regis [Col. 0198C] acquiesceret et consiliis amicorum. Maluit enim periclitari apud regem quam desolationem Ecclesiae, quae multis subjacebat periculis, ulterius prorogari: firmiter in animo suo statuens, aut eam de tantae servitutis miseria liberare, aut ad imitationem Christi animam ponere pro ovibus suis. Potestas enim publica, Ecclesiae privilegium auferens, causas indifferenter ecclesiasticas, sicut mundanas, ad suum revocabat examen: et conculcabatur ut populus, sic et sacerdos.
Ergo quem Deus sibi praeelegerat antistitem futurum et martyrem, licet quidam aemulorum in primis promotionem ejus, contra divinae dispositionis consilium, impedire conati sint, unanimiter ab omnibus electus est.
[Col. 0198D] Consecratus autem statim veterem exuit hominem, cilicium et monachum induit, ยซcarnem crucifigens cum vitiis et concupiscentiis suis.ยป Recolens etiam quam susceperat doctoris et pastoris officium; praedicationis munus implebat; quidquid temporis subtrahere poterat urgentioribus negotiis, orationi et lectioni fere semper impendens. Solitarius agens usque in miraculum lacrymis suffundebatur, et sic in altaris versabatur officio, ac si praesentialiter in carne geri cerneret Dominicam passionem. Reverentissime divina sacramenta tractabat, ut intuentium fidem et mores ipsa contrectatio informaret. Manus suas excutiebat ab omni munere, et a domo sua sordes avaritiae prorsus eliminabat. [Col. 0199A] Erat quoque providus in consiliis, et in ventilatione causarum diligens et modestus auditor, in interrogationibus subtilis: in responsionibus promptus, justus in judiciis, et personarum prorsus acceptione deducta, juris per omnia rectissimus exsecutor. Sub honestate vestium Christi militem, ne merita vana gloria minueret, studiosius occultabat, ut juxta sapientis edictum frons ejus conveniret populo: cum intus essent fere omnia dissimilia. Nec in palatium ad mensam ingrediebatur, nisi pauperibus praeinductis, et ad hoc ditius et refertius nobilitari mensam voluit, ut ex reliquiis plenius et gratius consolaretur egenos. Ostiatim mendicantium nullus ab ejus januis vacuus rediit. Lares aegrorum et debilium per suos diligentius scrutabatur, et beneficiis visitabat, [Col. 0199B] quamplurimos eorum quotidiano victu vestituque sustentans. Cum enim piae memoriae Theobaldus praedecessor ipsius statutas praedecessorum suorum eleemosynas duplicare consueverit, hic religiosa aemulatione etiam duplum ejus censuit duplicandum. Ad cujus pii operis observantiam, omnium quae ex quocunque titulo percipiebat, decimas consecravit. In secretiori cellula tredecim pauperum pedes curvatis genibus quotidie abluebat, in memoriam Christi singulis eorum post plenam refectionem victualium quatuor argenteos largiens. Quod si forte aliquando, raro tamen, in propria persona gerere prohibebatur, hoc diligentissime per vicarium faciebat impleri. Religiosos viros tanta [Col. 0199C] reverentia excipiebat, ut credi posset se in eis divinam praesentiam aut angelos venerati. In exercenda hospitalitate et aliis liberalitatis operibus sic pollebat, ut quidquid erat in facultatibus ejus, commune patrimonium omnium bonorum credi posset. Et quamvis domus ejus pro more gentis utensilibus pretiosis et gerendorum variis instrumentis nobilitaretur, divitias tamen et opes et omnem mundi supellectilem pro Christo contemnebat, ut stercora; transitoriis potius utens ad expediendas necessitates, quam fruens ad explendas concupiscentiae voluptates. In cibis et potibus temperantiae medium tenuit, ne prorsus abstinens argueretur superstitionis, aut immodice sumens crapula gravaretur. Notam enim criminosi et hypocritae fere pariter vitans, id optimum [Col. 0199D] jejunii genus arbitratus est, sobrietatis tenere mensuram. Et quidem in veste pretiosa spiritu pauper, in facie laeta corde contritus, in mensa lauta penuriam eligens, nonnunquam ventre magis vacuus quam refectus, saepius magis refocillatus quam plenus, semper enim sobrius permanens, se cohabitantibus conformabat, apostolum sequens qui saluberrima dispensatione omnibus omnia factus est, ut lucrifaceret universos. Liberabat pauperem a potente, ut qui revera erat datus a Domino pauperum pater et moerentium consolator. Arguebat libere quarumcunque vitia potestatum, sciens quod ubi spiritus Domini, ibi consequenter est etiam libertas. Pensabat tamen vir discretus mores hominum quos arguebat aut monebat, ne sanctum daret canibus [Col. 0200A] aut margaritas spargeret ante porcos. Et quia eum coelestis docebat unctio, sive litteratis sive illitteratis colloquebatur: mirum in modum eruditus et eloquens apparebat, et praedicatio ejus tam pondere sententiarum quam puritate verborum placens erat et efficax. Post epulas autem et somnum ubi necessitas poscebat exactum, denuo praeter pensum horarum, aut negotiis, aut scripturis, aut honestis colloquiis insistebat, otium summopere fugiens, ne viderent eum hostes, et deriderent Sabbata ejus. Quod autem nocturno somno sine grandi dispendio corporis deducere poterat, lacrymis et orationibus indulgebat, et meditationibus sanctis, castimoniam sectans in corpore, servans in corde pudicitiam, modestiam in sermone, in opere justitiam ut quos erat [Col. 0200B] eruditurus verbo, sanctitatis suae potentius moveret exemplo. Haereticos schismaticosque infatigabiliter expugnabat, et nunquam induci potuit, ut cum excommunicatis communicaret. Quisquis sanae doctrinae adversabatur, eum sibi hostem futurum in Christo non dubitabat. Justitiae quoque zelo fervens, quod suum erat cuique servare nitebatur, personarum prorsus et munerum acceptione diducta.
Videns autem hostis antiquus tantum virum Ecclesiae Dei plurimum profuturum, invidit, et ne sperata pace terra diutius frueretur, multos et magnos elegit discordiae concitatores: per quos in corde regis et curialium odii seminarium sparsit. Orta siquidem his procurantibus quaestione super regni consuetudinibus et jure ecclesiastico, filios perditionis [Col. 0200C] in perniciem sancti viri excitavit qui subvertere moliebantur Ecclesiae libertatem. Sed cum omnes opprimerentur, Cantuariensis Ecclesia ipsum magis angebat, cujus potestati honori et utilitati plurimum derogabatur, insurgentibus in eum primum Rogero Eboracensi archiepiscopo, deinde proceribus multis, et his qui fidelitate et beneficiis Ecclesiae tenebantur obnoxii et ipso rege prohibente saepius et pertinacius ne in subditos culpis exigentibus canonicam justitiam exerceret. Potestas enim laica in res et personas omnium pro libito ecclesiastico jure contempto, tacentibus aut murmurantibus episcopis, potius quam resistentibus usurpabat. Conatus est ergo rex archiepiscopum promissis et blanditiis ad suum inclinare [Col. 0200D] consensum. Sed vir Domini, fundatus in petra et solidatus, nec blanditiis emolliri potuit, ut a cultu justitiae deviaret, nec minis terreri.
Hanc itaque mutationem dexterae Excelsi maligna interpretatione conati sunt impii offuscare, superstitioni ascribentes, quod vitam duceret arctiorem. Zelum justitiae crudelitatem mentiebantur: quod Ecclesiae procurabat utilitates, avaritiae attribuebant: contemptum mundani favoris dicebant esse venationem gloriae: curialis magnificentia fingebatur elatio; quod divinitus edoctam voluntatem sequebatur in plurimis, nota supercilii inurebatur; quod antecessorum metas in tuendo jure saepe videtur excedere, temeritatis arbitrabantur indicium. Nihil jam ab eo vel dici vel fieri poterat, quod non malicia [Col. 0201A] infelicium hominum depravaret; adeo quidem, ut regi persuaderent, quod, si archiepiscopi potestas procederet, regia dignitas esset procul dubio peritura; et nisi sibi et haeredibus suis prospiceret, is demum futurus esset rex, quem clerus eligeret, et quandiu placeret archiepiscopo, regnaturus.
Convenientibus autem episcopis et proceribus, ex mandato regis, ad expediendas regni necessitates, orta forte contentio est inter regem et Ecclesiam, quae protracta diutius, instigante diabolo, magis ac magis augebatur in dies. Et quia episcopi cum archiepiscopo suo unanimiter omnes in eo erant proposito, ut regi in his quae Dei sunt devotissime parerent, nec aliquam facerent promissionem aut obligationem cum eo inirent, nisi quatenus possent salvo ordine suo, [Col. 0201B] multimodis procuratum est ut inita Ecclesiae unitas scinderetur, per quosdam pontifices qui fidei et religionis columnae videbantur, ut aut cum iis perverteretur archiepiscopus, aut si solus staret, facile contereretur. Nitebantur plurimi supplantare virum Dei; sed hostes familiares perniciosissime perurgebant. Recolit vir invictae constantiae, hominem cui Deus assistit non esse solum, et eo inspirante securus ascendit ex adverso opponens se murum solidissimum pro domo Israel, qui nec minis frangi poterat nec blanditiis emolliri. Maluit enim pauper pauperem sequi Christum, quam derelinquere legem Christi, quo consolante adjutus est pauperum compatientium brevi numero.
Cum vero post innumeras vexationes et injurias [Col. 0201C] tandem apud Clarendonam regia voluntate episcopi et proceres convenissent, exegit rex instantius ut regni consuetudines quas secundum assentationem procerum avus suus observasse videbatur, publice recenserentur, et expresso et absoluto omnium episcoporum assensu firmarentur, nulla omnino conditione adjecta. Quod archiepiscopi et episcopi attendentes, quantum licuit impedire aut saltem differre conati sunt, metientes periculum quod hinc inde inevitabiliter imminebat. Si enim vitiis pravitate inolitis consentirent, sequebatur sine dubio fidei salutisque discrimen. Si vero adversarentur, pax Ecclesiae et incolumitas vitae certis erat objecta periculis. Nec justa timendi causa deerat, cum secundum Salomonem: [Col. 0201D] Sicut fremitus leonis, ita et ira regis. Pondus autem belli in archiepiscopum versum est, sine cujus tanquam sine capitis sui consilio nihil audebant episcopi et ei ut acquiesceret consulere formidabant. Is autem de quorumdam episcoporum, quibus dispendium membrorum et salutis ab antiquo regis odio impendere videbatur, magis quam de propriis licet plurima et gravissima imminerent, anxiabatur periculis, et tam pro instanti necessitate quam pro suasibilibus magnorum virorum religionis habitum proferentium verbis deceptus, petitionem regis verbo tenus fieri annuit. Et sic et ipse et episcopi, quibus timebatur, licet cum dispendio causae, corporis evasere periculum. Sed episcopus in hac liberatione corporum ruinam metuens animarum, seipsum austerioribus [Col. 0202A] alimentis et indumentis gravius coepit affligere, et se ab officio suspendit altaris, donec per confessionem et dignos poenitentiae fructus a Romano pontifice absolutus meruit relaxari.
Porro nec sic regis quievit indignatio, sed minis et terroribus ampliorem intentabat saevitiam, nisi consuetudines, quas contra Ecclesiam nitebatur inducere, archiepiscoporum et episcoporum auctoritate firmarentur et scriptis. Cujus conatibus quia confessor Christi, futurus martyr, se opponere ausus est, multis interim appetitus damnis, contumeliis lacessitus et affectus injuriis, tandem Northamptonam jure iniquo tractus, se licet per iniquam sententiam in quadam causa pecuniaria satis patienter sustinuit condemnari, et regi judicatum solvi sufficientissime [Col. 0202B] cavit. Inde in eum non ad hoc utique citatum sub praetextu de commissis sibi tempore administratae cancellariae negotiis reddendae rationis alias calumnias intorserunt, quibus contra jus et fas adeo vexatus est, ut eum oportuerit adversus episcopos, ne eum injusto judicio condemnarent, ut sic regi blandirentur, sedem apostolicam appellare, et ab eis itidem sit ad domini papae audientiam appellatus.
Proceres tamen, licet adversus eos processerit appellatio, et sub anathemate prohibiti sint in patrem et judicem suum ferre sententiam, nihilominus tamen in eum, nec confessum nec convictum, sed privilegium Ecclesiae et suum duntaxat protestantem et invocantem publici juris auxilium, praesumpserunt, ad cumulum damnationis suae, non tam dictare [Col. 0202C] sententiam, quam concepti furoris insaniam vomere. Quam cum in publicum proferre vellent, vir sanctus crucem Christi, quam manu tenebat et quam jugiter circumferebat in corde et corpore suo in altum erigens, a funesta discessit curia, succlamantibus impiis eum capiendum ut proditorem, et merito suspendendum et ut titulum Domini sui fidelis servus agnosceret, fore undique audiebat: ยซCrucifige, crucifige eum.ยป Ipse autem transiens per medium illorum ibat.
Cum autem se in hospitium recepisset, duo magni et fidelissimi proceres ad eum in ipso noctis conticinio accesserunt, vultu miserabiles et lacrymosi, tundentes pectora sua, et confitentes ac protestantes per tremendum judicium Dei, quod indubitanter sciebant [Col. 0202D] viros magnos, et malefactis insignes, utpote multis pollutos facinoribus, in illius necem conspirasse, et se ad eum occidendum mutuis invicem astrinxisse juramentis. Ne ergo causa Ecclesiae, quae nondum plene innotuerat, in morte ejus pateretur occasum, eadem nocte fugam aggressus est, et uno duntaxat fratre sibi ferente solatium, diebus delitescens et noctibus iter peragens, post diem decimum sextum ad portum Sandvici pervenit, et cum potiores vectores non haberet ad manum, in fragili cymbula a duobus sacerdotibus transvectus est in Flandriam, paucis aliis navigium potius impedientibus quam aliquam solatii vel auxilii ferentibus opem. Actus ergo in exsilium Christi confessor, a domino papa Alexandro Senonis honorifice susceptus est, et [Col. 0203A] ab eo in monasterio Pontiniacensi commendatus est. Sed rex Anglorum episcopos et proceres suos ad Romanam destinavit Ecclesiam, multa promittens dummodo legati mitterentur, qui causam Cantuariensis archiepiscopi, quam instantissime remitti postulabat, omni appellatione remota definirent. Videbatur enim quod cardinales flecti possent, et testium copia in omni causae articulo facillime procurari. Sed, cum se in hac petitione redeuntibus nuntiis didicisset fuisse repulsum, ecclesiam et omnia bona archiepiscopi et suorum praecepit confiscari; et quod in nullius historiae serie legitur, totam cognationem ejus et omnes qui eum familiaritate aut quovis titulo contingebant, proscriptos addixit exsilio sine delectu dignitatis, aut ordinis, conditionis aut fortunae, aetatis [Col. 0203B] aut sexus. Nam et mulieres in puerperio decumbentes, et parvuli vagientes in cunis, in exsilium acti sunt. Processit ulterius furor immanis et piis auribus horrenda crudelitas. Cum enim Catholica etiam pro haereticis et schismaticis et perfidis Judaeis oret Ecclesia, prohibitum est ne quis eum vel orationum suffragiis adjuvaret. Ministri quoque publicae potestatis omnes adultos jurare cogebant, quod Pontiniacum contristandi archiepiscopi causa peterent. Ibi enim se vir sanctus diu jejuniis et orationibus maceravit, orans jugiter pro Ecclesia, pro rege et regno Anglorum, donec eum inde rex per abbates Cistercienses, qui de terra sua ad capitulum generale convenerant, proturbare curavit. Sed antequam inde progrederetur, divina revelatione confortatus est, [Col. 0203C] coelitus sibi ostenso indicio, quod ad Ecclesiam suam rediturus erat cum gloria, et inde post martyrii palmam migraturus ad Dominum. Et sicut beata Virgo, cujus animam in Filii passione doloris gladius transverberavit, plus quam martyr legitur exstitisse, sic et Christi confessor dum in se et suis multa, magna et inaudita et longa supplicia pertulerit, meritum et coronam martyrii gloriosius illustravit. Timens autem occasione sui juris sanctis imminere dispendium, sponte discessit, et ad Francorum christianissimum regem Ludovicum se contulit, qui eum reverenter excipiens, donec pax reformaretur, humanissime necessaria ministravit. Sollicitavit etiam summum pontificem in virtute amoris et sub impensi protestatione [Col. 0203D] obsequii, ne ulterius dilationes frustratorias prorogaret: sicut regnum Francorum diligebat et honorem apostolicae sedis. Miseratus etiam Anglicanae Ecclesiae desolationem, Willelmus Senonensis venerandus antistes, sedem apostolicam petiit et a Romana Ecclesia impetravit, ut rex Anglorum omni appellatione cessante subjiceretur anathemati et regnum interdicto, nisi pax Cantuariensis Ecclesiae redderetur. Interim procurantibus his, qui Ecclesiae pacem oderant, Rogerus Eboracensis archiepiscopus in provincia Cantuariensi post prohibitionem domini papae contra dignitatem Cantuariensis Ecclesiae et antiquam consuetudinem, Henricum filium regis coronare praesumpsit, assistentibus sibi suffraganeis nec protestantibus jus Dorobernensis Ecclesiae. Multiplicatis [Col. 0204A] ergo injuriis et perversis hominibus patientia Christi semper abutentibus, magis ac magis in regem et suos multiplex et certa et cita comminatio procedebat. Instabatque peremptorius dies, ut sententia ulterius differri non posset. Arctatus itaque rex severitate canonica, tandem acquievit ut pax Anglicanae Ecclesiae reformaretur. Regna itaque gavisa sunt, cunctis credentibus negotium potius veraciter agi quam concipi simulate; sed quid ageretur a quibusdam rei exitus declaravit. Pontifex enim Christi ex fide sua metiens alios, de contrahentibus secum meliora sperabat. Et licet multi dissuaderent ne redire praesumeret, nisi pax certius firmaretur, periculum tamen metuens animarum, ad Ecclesiam suam rege sibi praestante conductum, septimo exsilii anno [Col. 0204B] reversus est et a clero et populo receptus tanquam angelus Domini. Cum vero dominus papa praefatam jam dicti Eboracensis et episcoporum qui ei astiterant praesumptionem, sancto Thoma conquirente audiisset, tam Eboracensem archiepiscopum quam faventes ei episcopos ab episcopali suspendit officio, et Gilbertum Londoniensem et Jocelinum Saresberiensem in sententiam anathematis revocavit. Quae severitas, in sancti Thomae ingressu publicata, regem amplius exacerbavit et linguas toxicatas detrahentium efficaciores reddidit ad nocendum. Iterum ergo damnis, iterum atrocioribus injuriis supra modum et numerum athleta Christi affectus est et edicto publico prohibitus ecclesiae suae septa exire. Quisquis ei vel alicui suorum faciem hilarem praetendebat, [Col. 0204C] hostis publicus censebatur. Sed haec omnia vir Dei in multa patientia sufferebat, malens non modo rerum, sed et salutis subire jacturam quam justitiam Dei et Ecclesiae libertatem absque subventione vel saltem reclamatione periclitari. Pace omnium sanctorum dixerim, si tantum Deo quisque immolat, quantum pro ipsius amore relinquit, non facile invenitur, qui Thomam antecedat. Nam pro Christo sua et suos contempsit, contempsit mundum, contempsit et se ipsum. Et quia stylus ad confessoris properat passionem, cujus auctores et causa ex multis et magnis patent indiciis, in ea mihi non censui diutius immorandum; praesertim cum jam fere per orbem Latinum ex relatione plurimorum [Col. 0204D] sit nota et divulgata materia. Hoc tamen in tanto divinae dispensationis munere silendum esse non credidi: quod ad Dei et martyris sui gloriam universi mirantur, quia sic omnes circumstantiae concurrerunt in agone pontificis, ut patientis titulum perpetuo iliustrarent et persequentium revelarent impietatem, et nomen sempiterno macularent opprobrio. Si enim personas hinc inde intueri et metiri placuerit: occurrit hinc religiosus archiepiscopus, Britanniarum primas, sedis apostolicae legatus, judex incorruptissimus, utpote nec acceptor personarum, nec munerum, assertor ecclesiasticae libertatis, et quasi turris erecta in Jerusalem contra faciem Damasci, malleus impiorum, sed pauperum et moerentium consolator. Viderit qui voluerit quis [Col. 0205A] e regione procedat. Et si causa martyrem facit, quod nulli rectum sapienti venit in dubium, quid justius, quid sanctius causa ejus? qui opes et omnem mundi gloriam, qui amicorum et totius cognationis affectionem pro Christi amore contemnens, exsilium subiit, se et suos omnes exposuit periculo et paupertati, qui pro lege Dei sui tuenda et evacuandis abusionibus veterum tyrannorum certavit usque ad mortem, nec in aliqua obligatione postquam semel lapsus est captus insidiantium dolo, induci potuit ut aliquid eorum quae exigebantur ab ipso promitteret: quin in omnibus adjiceret honorem Dei et honestatem Ecclesiae salvam fore. Nec ad modicum et quasi ad horam credens et in articulo tentationis recedens adversa perpessus est; sed exsilium [Col. 0205B] et acerbam proscriptionem in annum septimum protelavit, tanta quidem virtute constantiae regia via incedens et Christi et apostolorum sequens vestigia ut invictus ejus animus nec fortunae saevientis impetu posset frangi, nec blanditiis emolliri. Sed et ubi sit immolatus advertite. Certe in Ecclesia, quae caput regni est, et aliarum omnium mater in Christo, coram altari, inter consacerdotes et manus religiosorum, quos armatorum carnificum tumultus fecerat ad stupendum et miserabile spectaculum concurrere. Qui ergo seipsum a multo tempore exhibuerat hostiam vivam, sanctam, Deo placentem, qui carnem suam in orationibus et vigiliis, jejuniis et asperioris usu cilicii conviciis et concupiscentiis [Col. 0205C] crucifixerat, qui dorsum, quod soli familiares ejus noverant, tanquam Christi puerulus exponere consueverat ad flagella, qui Christi corpus et sanguinem solitus erat offerre in altari, coram altari prostratus effusum manibus impiorum obtulit proprium. [Cui unquam martyrii titulus exstitit gloriosior?]
Nec licuit ministris Satanae in immolatione discipuli et servi, quod praeambulis eorum in crucifixione magistri et Domini. Christus enim, ne foedaretur civitas, ne pollueretur Sabbatum, et judicio licet iniquo praedamnatus, qualemcunque allegandi pro se acceperat facultatem, et ab urbe eductus extra portam crucifixus est, ministerio utique gentilium, qui Deum non noverant, et auctoritate publicae potestatis, his reum deferentibus quorum legem visus [Col. 0205D] est impugnare, discipulo, filio perditionis, proditionis perfidiam procurante. At iste non modo in urbe, sed intra ecclesiam, non tempore profano, sed die quem nativitatis Dominicae solemnitas consecrabat. Et omni jure decuit ut natalis ejus, qui innocenter et sanctissime vixerat, natalem sanctorum Innocentium sequeretur. Et quidem, ut creditur, necem ipsius traditores procuravere discipuli, sacerdotum principes formaverunt, tanto in malitia Annam et Caipham, Pilatum et Herodem amplius praecedentes, quanto diligentius praecaverunt, ne in judicium traheretur, ne conveniretur ab accusatoribus, ne appareret ante faciem praesidis, ne privilegio sacri loci vel temporis, aut dignitatis, aut gradus, aut reformatae pacis et datae securitatis conditione [Col. 0206A] sacrilegas manus evaderet, non gentilium, non hostium, sed eorum qui legem Dei profitebantur et amicorum fidem. Sane mira Dei, cuncta sapienter et salubriter ordinantis, dispensatione contigit, quod qui haec tam male, tam imprudenter permisit fieri, eadem non est passus abscondi, ut hic etiam temporaliter impleatur quod veritas protulit: ยซNihil scilicet esse occultum, quod non reveletur.ยป Nam, quod de signifero proditorum Juda sermone celebri vulgatum est, pari jure trahendum est ad complices suos, eo quod de similibus rebus idem constet esse judicium, ut Christianis omnibus ex fide liqueat, quod coeli revelabunt iniquitatem ipsorum, et adversus eos terra consurget. Quis autem fidelium audeat dubitare, quod Deus auctores et perpetratores [Col. 0206B] tanti sacrilegii aut converteret aut contereret?
Passurus autem in ecclesia, ut dictum est, coram altari Christi martyr, antequam feriretur, cum se audiisset inquiri a militibus, qui ad hoc venerant in turba clericorum et monachorum vociferantibus: ยซUbi est archiepiscopus?ยป occurrit iis ex gradu quem ex magna parte ascenderat, vultu intrepido dicens: ยซEcce ego: quid vultis?ยป Cui unus funestorum militum in spiritu furoris intulit: ยซUt modo moriaris: impossibile enim est ut amplius vivas.ยป Respondit archiepiscopus non minori constantia verbi quam animi, quia (quod omnium martyrum pace ex animi mei sententia fidenter dixerim) nullus videtur isto constantior fuisse: ยซEt ego pro Deo meo paratus sum mori, et pro assertione justitiae [Col. 0206C] et Ecclesiae libertate. Quod si caput meum quaeritis, prohibeo ex parte omnipotentis Dei, et sub anathemate, ne cuiquam alii, sive monacho, sive clerico, sive laico, majori vel minori, in aliquo noceatis, sed sint immunes a poena sicut exstiterunt a causa; non enim illis, sed mihi imputandum est, si qui eorum laborantis Ecclesiae causam susceperunt: mortem libenter amplector, dummodo Ecclesia in effusione mei sanguinis pacem consequatur et libertatem.ยป Quis isto constantior, quis videtur in charitate ferventior? qui dum pro lege Dei sui persecutoribus se offerebat, in id solum sollicitus fuit, ne commissi sibi gregis in aliquo detrimentum pateretur. Verba ejus nonne Christum exprimere videntur [Col. 0206D] in passione dicentem: ยซSi me quaeritis, sinite hos abire?ยป
His dictis, videns carnifices eductis gladiis, in modum orantis inclinavit caput, haec novissima proferens verba: ยซDeo et beatae Mariae et sanctis hujus ecclesiae patronis, et beato martyri Dionysio commendo me ipsum et Ecclesiae causam.ยป
Caetera quis sine suspiriis, singultibus et lacrymis referat? Singula prosequi pietas non permittit quae carnifices immanissimi, Dei timore contempto, et tam fidei quam totius humanitatis immemores, commiserunt. Non enim suffecit iis sanguine sacerdotis et nece profanare ecclesiam et diem sacratissimum incestare, nisi corona capitis, quam sacri chrismatis unctio Deo dicaverat, amputata, quod et dictu [Col. 0207A] horribile est, funestis gladiis jam defuncti ejicerent cerebrum et per pavimentum cum cruore et ossibus crudelissime spargerent, immaniores Christi crucifixoribus qui ejus crura, quem obiisse viderant, sicut adhuc viventium, non censuerunt esse frangenda. Sed in his omnibus cruciatibus, invicti animi et admirandae constantiae martyr, nec verbum vel clamorem emisit, non edidit gemitum, nec brachium aut vestem opposuit ferienti, sed caput quod inclinatum gladiis exposuerat donec consummaretur tenebat immobile. Denique in terram procidens recto corpore, non podem movit aut manum sicariis insultantibus se in strage proditoris pacem patriae prodidisse. Carnifices autem non minus cupidi quam crudeles, inde tam in regiae potestatis quam divinae [Col. 0207B] majestatis injuriam ad ecclesiae palatium redeuntes, universam supellectilem et quidquid in scriniis aut clitellis archiepiscopi et suorum potuit inveniri, sive in auro, sive in argento, aut vestibus, aut variis ornamentis, aut libris, aut privilegiis, aut aliis quibuscunque scriptis aut equitaturis, insatiabili avaritia et stupendo ausu diripientes, ea, ut libuit, inter se diviserunt, imitatores eorum facti, qui inter se Christi vestimenta partiti sunt, licet eos quodammodo praecedebant in scelere. Et ut pontifici jam per martyrium coronato, hominum gratia auferretur, omnia scripta, quae sacrilegus praedo subripuit, ad regem in Normanniam transmissa sunt. Sed nutu divino contigit quod quanto magis athletae fortissimi gloriam offuscare nitebatur humana temeritas, tanto amplius [Col. 0207C] eam Dominus illustrabat in ostensione virtutis et miraculorum manifestis indiciis. Quod viri impii qui eum insatiabiliter oderant intuentes, inhibuerunt nomine publicae potestatis, ne miracula quae fiebant quisquam publice publicare praesumeret. Caeterum quis frustra obnubilare desiderat, quod Deus clarificare disponit. Eo enim amplius percrebuere miracula, quo videbantur impiis studiosius occultanda. Homo videt in facie: solus Deus est qui renes et corda scrutatur. Nam cum beati martyris corpus sepulturae tradendum esset, et de more pontificalibus indueretur, quod admodum pauci familiares ejus noverant, inventum est cilicio pedunculis et [Col. 0208A] vermibus referto involutum: ipsaque femoralia ejus interiora usque ad poplites cilicina, quod antea apud nostrates fuerat inauditum, reperta sunt.
Quis referat quos gemitus, quantos lacrymarum imbres sanctorum coetus qui aderat in revelatione sic adumbratae religionis emiserit? Et quis quod sequitur sine lacrymis referre poterit vel audire? Ecclesia quidem quae sacro cruore violata fuerat, vel potius consecrata, se non tam sine haesitatione et deliberatione multa propter metum impiorum ad protestandam injuriam Dei, suspendere ausa est a divinis; sed tantus terror ex signis patentibus provinciales invasit, ut nullus omnino aut perrarus, qui auderet a divinis cessare pro exhibitione justitiae aut pro humanitatis officio debitum in Christo defunctis [Col. 0208B] munus solemniter exhibere. In his omnibus persecutorum non quievit furor dicentium corpus proditoris inter sanctos pontifices non esse humandum, sed projiciendum esse in paludem viliorem vel suspendendum patibulo. Unde sancti viri qui aderant vim sibi timentes inferri eum in crypta, antequam satellites Satanae, qui ad sacrilegia perpetranda convocati fuerant, convenirent, ante altare sancti Joannis Baptistae et sancti Augustini Anglorum apostoli in sarcophago marmoreo sepelierunt.
Ubi ad gloriam omnipotentis Dei per eum multa et magna fiunt miracula catervatim confluentibus populis, ut videant in aliis et sentiant in se potentiam et clementiam ejus, qui semper in sanctis suis [Col. 0208C] mirabilis et gloriosus est. Nam et in loco passionis ejus, et ubi ante maius altare pernoctavit humandus, et ubi tandem sepultus est, paralytici curantur, caeci vident, surdi audiunt, loquuntur muti, claudi ambulant, leprosi mundantur, evadunt febricitantes, arrepticii a daemonio liberantur, et a variis morbis sanantur aegroti, blasphemi a daemonio arrepti confunduntur. Et quod a diebus patrum nostrorum non est auditum, mortui resurgunt, illo haec et plura, quae referre perlongum est, operante, qui solus est super omnia benedictus in saecula Deus. Amen.
[Col. 0207] Ita explicit tractatus Joannis Salisburiensis de Vita sancti Thomae
[Col. 0207D] Gloriosus Dei martyr Thomas, qualis, cujus vitae et conversationis, quantas etiam pro libertate Ecclesiae [Col. 0208D] passus fuerit angustias, ipsius martyris clericus et familiaris, postea Carnotensis episcopus magister [Col. 0209A] Joannes Saresberiensis eleganter descripsit. Quia vero quaedam ibi juxta brevitatem historiae ex industria omissa sunt, quae si apposita fuerint legentis et audientis poterunt excitare devotionem, maxime cum ea pertineant ad epistolarum quae sequuntur explanationem, ea duximus summatim adjicere quae a concilio de Clarendona, usque ad discessum domini papae Alexandri de Francia et ipsius martyrii consummationem juxta historiae veritatem dicuntur contigisse. Caetera suis in locis epistolae ipsius plenius persequuntur.
Dum igitur beatus Thomas apud Clarendonam, ad suggestionem fratrum suorum, invitus pro certo in verbo sacerdotali promisisset se cum caeteris consuetudines, quas Avitas vocant, ad nutum regis observaturum, [Col. 0209B] ad mentem sedulo revocavit, quanta ex his potuerint contra ecclesiasticam libertatem oriri dispendia. Eoque recedente a regis curia, obiter inter familiares ipsius orta est murmuratio, his, ut assolet, suggerentibus sic fieri oportere propter temporis instantiam, aliis indignantibus ecclesiasticae libertatis auctoritatem ad unius hominis libitum deperire. Inter quos unus acrius institit dicens: ยซPublica potestas perturbat omnia; in ipsum Christum delirat iniquitas; synagoga Satanae profanat sanctuarium Dei; sederunt principes et convenerunt in unum adversus Christum: nemo tutus qui diligit aequitatem; mundo judice soli sapiunt et venerantur hodie qui principi obsequuntur ad libitum: Concussit [Col. 0209C] haec tempestas etiam columnas ecclesiae et dum pastor desipuit, oves dispersae latitant sub lupo: de caetero, quis erit locus innocentiae, quis stabit ex adverso, vel quis triumphabit in praelio, principe devicto?ยป Haec quidem is murmurabat qui crucem ferebat ante archiepiscopum: caeteri obmutuere prae angustia. Et adjecit audacius assumens parabolam in hunc modum: ยซQuorsum, ait archiepiscopus, haec, fili? quid, inquit, virtutis sibi retinuit, qui conscientiam prodidit et famam? Te ipsum, inquit, id respicit, qui hodie omnino prodidisti conscientiam et famam, Deo odibili et honestati contrario exemplo in posterum relicto, cum manus tuas Deo sacratas ad exsecrandas consuetudines observandas extenderes, et in confusionem libertatis ecclesiasticae [Col. 0209D] cum nefariis Satanae ministris communicares.ยป Ingemuit igitur archiepiscopus et suspirans ait: ยซPoeniteo et graviter meum perhorrescens excessum, me ipsum indignum judico de caetero ad eum accedere in sacerdotio, de cujus ecclesia tam vile contraxi commercium: silebo itaque sedens in moerore, donec me visitaverit oriens ex alto, ut per ipsum Deum et dominum papam merear absolvi.ยป
Statimque proinde nuntium destinavit ad sedem apostolicam. Innotuit interim id ipsum regi, quod archiepiscopus ab illa supradicta compromissione vellet resilire: in eo praecipue dum palam restitit, ne scriptum illarum consuetudinum, sicut condictum fuerat, suo sigillo corroboraret. Exinde rex asperatus [Col. 0210A] gravioribus et exquisitis coepit archiepiscopum vexare exactionibus, ita ut palam fieret intelligentibus, sanguinem ejus et vitam requiri.
Id igitur pertimescens fugam consuluit et veniens ad manerium suum Aldintonam nomine, caeteris dormientibus secreto se subripuit, duobus tantum comitatus, inventoque navigio mari se commisit. A vento vero contrario diu fatigatus, vix est diluculo cum vita ad terram reversus. Denique comperta ejus discessio familiares ejus et famulos singulos dispersit. Caeteris tamen unus audacior, veniens Cantuariam, in cameram ipsam archiepiscopi sequenti nocte se recepit. Et post coenam sollicitus coepit constristari de casu et angustia domini sui. Plurima itaque parte noctis transacta, volenti quiescere: ยซVade, inquit puero, et [Col. 0210B] claude ulterius ostium aulae, ut securius dormiamus.ยป Veniens autem illuc puer accenso lumine, aperto ostio, vidit archiepiscopum in angulo sedere et solum. Quo viso, territus aufugit, putans se phantasma vidisse. Eo suggesto, clericus ille nullatenus voluit fidem adhibere, donec in sua persona verum probaret. Et veniens, sicut dictum est, sic et invenit. Convocatis igitur ad se archiepiscopus quibusdam fratribus Ecclesiae Cantuariensis, exposuit iis quid sibi acciderit, et quod nondum fuerit voluntas Dei ut recederet.
Recreatus igitur breviori coena quievit: mane autem facto irruerunt ministeriales regis, ut archiepiscopo fugiente confiscarent omnia; sed audita et [Col. 0210C] visa ejus praesentia confusi siluerunt.
Proinde aggravabat rex manum suam in archiepiscopum, eum citari faciens peremptorie, ut die statuto regi responderet de his, quae sibi fuerint objecta.
Adveniente termino veniunt, et vocati facta quoque concione apud Northamptonam dominus noster trahitur in causam. Seorsum itaque in conclavi sedentibus domino Cantuariensi, cum coepiscopis suis, ex edicto regis seris objectis, ne pateret exitus, propositum est ex parte regia adversus dominum Cantuariensem, quod cum haberet vacantes episcopatus, abbatias et multos reditus domini regis per [Col. 0210D] annos plurimos in manu sua, nullam ei super his reddidit rationem, quam modo sibi rex requirit exhiberi. ยซSuper his, inquit Cantuariensis, prudentiores volumus consulere, et de consulto respondere.ยป Dum igitur medium silentium tenerent ad invicem, domino Cantuariensi id requirente, Gilbertus Londoniensis episcopus, decanus utique Cantuariensis Ecclesiae et idcirco post Cantuariensem in consilio primus: ยซSi, pater, inquit, recolis unde te dominus rex sustulerit, quid tibi contulerit, considerata temporum malitia, quam ruinam Catholicae Ecclesiae et nobis omnibus paraveris, si in his regi resistere volueris: non solum archiepiscopatui Cantuariensi, sed in decuplo si tanti fuisset cedere deberes. Et forsitan, si hanc in te rex viderit humilitatem, te in universum restituet.ยป โ ยซSatis, [Col. 0211A] inquit Cantuariensis, innotuit quid consulto responderis.ยป
Deinde Henricus Wintoniensis episcopus subintulit: ยซHaec, ait, forma consilii Catholicae Ecclesiae penitus perniciosa nos omnes obligat et confundit. Quod si archiepiscopus noster et totius Angliae primas nobis id reliquerit exemplum, ut ad nutum et comminationem principis auctoritati et curae animarum sibi commissae quisque episcopus debeat cedere, quis erit de caetero status Ecclesiae, nisi ut nulla agantur de jure sed omnia confundantur pro libitu, et sic erit sacerdos sicut et populus?ยป Hilarius itaque Cicestrensis episcopus, nam et ipse gloriosus in verbis, subjunxit: ยซNisi, inquit, temporis instantia et Catholicae [Col. 0211B] Ecclesiae perturbatio aliud exigerent, standum utique esset verbis sententiae. Verum ubi nutat canonum auctoritas, plurimum subtrahendum est severitati, ut in eo perficiat dispensatio, quod posset destruere severa correctio. Censeo igitur cedendum regiae voluntati, sed ad tempus, ne praepropere procedamus id statuere, unde sequatur durior retractatio.ยป Nec sine rubore episcopus deinde Lincolniensis Robertus, simplex quidem homo et minus discretus: ยซPatet, inquit, vitam hominis istius et sanguinem quaeri, et necessario alterum horum erit, aut archiepiscopatui aut vitae cedendum. Quis ergo fructus de archiepiscopatu proveniet, si proinde vitae cesserit? nec id video.ยป Exoniensis autem episcopus Bartholomaeus ait: ยซPalam est quoniam dies mali sunt, [Col. 0211C] et si possimus sub dissimulationis umbra hujus tempestatis impetum pertransire illaesi, id praecipue procurandum est, sed nec ad id de facili perveniendum, nisi subtrahatur plurimum severitati. Temporis instantia id requirit, maxime cum non sit generalis sed personalis haec persecutio. Satius est igitur unum caput in parte periclitari, quam totam Anglicanam Ecclesiam inevitabili discrimini exponere.ยป Wigorniensis episcopus Rogerius requisitus et ipse quid inde sentiret, ita temperavit responsum, ut et negando palam faceret quid animi haberet. ยซNullum, ait, in hac parte dabo consilium, quia si dixero a Deo susceptam animarum curam ad regiam voluntatem et comminationem oportere relinqui, contra conscientiam meam et in capitis mei condemnationem [Col. 0211D] loquetur os meum. Si sentiam regi resistendum, ecce qui sui sunt, audiunt per quos id ipsum innotescit regi, statimque ejiciar extra synagogam, et erit sors mea de caetero cum publicis hostibus, et condemnatis. Idcirco nec hoc dico, nec illud consulo.ยป
His ita gestis, sederunt aliquandiu sub silentio: nec erat qui amplius his aliquid adjiceret. Et arte quaesita ut pateret eis exitus, inclusi enim erant; ยซVolo, inquit dominus Cantuariensis, loqui cum duobus comitibus, qui cum rege sunt.ยป Quos et nominavit. Vocati illi apertis ostiis introierunt properanter, credentes aliquid audire, quod regiam satiaret voluntatem. Astantibus his ait archiepiscopus: ยซSuper [Col. 0212A] his, de quibus nos dominus rex convenit, contulimus. Et quia non habemus ad praesens eos, quibus res ipsa magis innotuit, ideo usque in crastinum petimus inducias, tunc responsuri, sicut Deus nobis inspiraverit.ยป Ad haec regi deferenda missi sunt Londoniensis et Roffensis episcopi. Londoniensis autem sub vulpe latens injunctum sibi pervertit negotium, dicens regi archiepiscopum apud eum postulare inducias ad praeparanda instrumenta, quasi statuto die rationem redditurus super objectis, ut sic magis obligaretur archiepiscopus ad exsecutionem regiae voluntatis. Directi sunt igitur duo comites ad archiepiscopum postulatas ex parte regis deferentes; si tamen ratum haberet, quod ex parte sua per episcopos fuerat regi suggestum. Quo audito, ait archiepiscopus [Col. 0212B] se id in mandatis non dedisse, neque id, quod regi suggestum fuerat, ratum habere; sed die sequenti, Deo auctore se venturum et sicut datum fuerit desuper, responsurum. Erubuit ergo Londoniensis, dum videret se incidisse in laqueum quem jecerat ad patrem suum decipiendum. Soluto itaque concilio ea die discesserunt ab invicem, multitudo vero militum, et aliorum qui cum domino Cantuariensi illuc convenerant, regio metu perterrita secessit in partem, et amplius cum eo non stetit. Quo comperto, circuiri sepes et vicos, et ad se vocari pauperes, claudos et debiles, dicens per talem militiam provenire posse celeriorem victoriam, quam per eos qui tempore tentationis turpius recesserunt.
[Col. 0212C] Impleta est igitur domus ejus discumbentibus, et peracta dies illa cum laetitia in Domino, nulla mentione palam habita de perturbatione pristina.
Sequenti vero die, summo diluculo, percussus est dominus noster passione iliaca, nam et ea multoties vexabatur, eatenus quod non potuit se de lecto erigere. Unde longiori mora interposita, ut crederetur ab invidis ad curiam regis nolle descendere: missi sunt qui eum citarent acrius ad respondendum. ยซDum, inquit dominus Cantuariensis, quieverit ista passio, crastino die, Deo auctore, apparebo.ยป Transeunte vero die illa et nocturnis vigiliis cum summa devotione demum peractis mane consurgens ad missarum solemnia, sacris pro more indutus vestibus [Col. 0212D] et per beati martyris Stephani merita divinum sibi invocans auxilium, introitum missae jussit inchoari: Et enim sederunt principes, etc., totumque officium cum ad id pertinentibus complevit devotius, ministralibus regis, qui ibi aderant, id tacite considerantibus, quibus visum est rem ipsam aliquid portendere speciale. Is siquidem annus centesimus erat et ea dies secundum annorum curricula qua Normanni Angliam intraverunt. Expleto itaque ministerio, amoto ab humeris pallio cum infula, caeteris indutus vestibus sacris, cappa clericali super injecta, processit ad regis curiam. Intraturus cameram regis, ibi enim rex praestolabatur ad ostium ipsum, crucem bajulat propria manu, sequentibus episcopis et id aliter quam decuit interpretantibus. [Col. 0213A] Occurrit autem Robertus Herefordiensis inquiens: ยซPater, sustine, ut ego vice capellani crucem deferam ante praesentiam vestram: sic enim condecet:ยป Archiepiscopus ait: ยซJustius est me ipsam deferre, sub cujus protectione tutus maneo, et ejus viso vexillo non est mihi dubitandum, sub quo principe militem.ยป Londoniensis ad haec: ยซSi viderit rex te armatum intrare, gladium suum fortiorem exeret in caput tuum; et tunc videbis, quid proderunt tibi arma tua.ยป Archiepiscopus inquit: ยซHaec Deo committimus.ยป Et Londoniensis: ยซStultus hactenus fuisti, et ab hac stultitia, ut video, de caetero non recedes:ยป et processum est. Audiens autem rex archiepiscopum armatum venire, oblito vel deposito gladio illo de quo dixerat Londoniensis, citius recessit [Col. 0213B] in conclavem ulteriorem; sedente hic seorsim archiepiscopo solo cum suis et paucis episcopis ex adverso, et loeo et animo adunatis.
Denique vocati sunt episcopi ad regis consilium Cantuariensi sub jugulo relicto. Protrahitur tempus dum quaeritur innocentis damnatio. Cantuariensis vero firma facie induit constantiam. Exiens Rogerius Eboracensis archiepiscopus ait clericis suis quos ibi invenit, erant enim ibi magister Robertus, Grandis cognomine, et Osbertus de Arundel: ยซRecedamus hinc, non oportet nos videre quae hic habent fieri cito de Cantuariensi.ยป Magister Robertus ad haec: ยซNon, inquit, hinc recedam, donec videro quid Dei voluntas super his judicaverit: si pro Deo et ejus justitia dimicaverit is usque ad sanguinem, pulchrius [Col. 0213C] vel melius vitam finire non poterit.ยป Recedente itaque Eboracensi archiepiscopo a camera regis, veniens Bartholomaeus Exoniensis episcopus procidit ad pedes domini Cantuariensis et ait: ยซPater mi, miserere tui; miserere et nostri: omnes enim hodie perimus odio capitis tui.ยป Exiit namque edictum a rege, ut qui amplius cum Cantuariensi staret, publicus hostis judicaretur in capite puniendus.ยป Dictum est etiam quod Jocelinus Saresberiensis episcopus, et Willelmus Norwicensis episcopus, qui adhuc restiterunt, traherentur statim ad supplicium in membris mutilandi, qui et ipsi pro salute sua Cantuariensem rogabant. Inspiciens igitur Cantuariensis in Exoniensem episcopum: ยซFuge hinc, [Col. 0213D] ait, quia non sapis ea quae Dei sunt.ยป Exierunt denique a consilio regis omnes simul episcopi cum tumultu ad Cantuariensem. Quorum unus eloquens, Hilarius Cicestrensis episcopus, prorumpens in vocem ait: ยซQuondam noster fuisti archiepiscopus, et tenebamur tibi obedire, sed quia domino regi jurasti fidelitatem, hoc est vitam, membra, terrenam dignitatem sibi per te salvam fore, et consuetudines, quas ipse repetit conservandas, et tu niteris eas destruere, praecipue cum spectent ad terrenam ejus dignitatem et honorem, idcirco te reum perjurii dicimus, et perjuro archiepiscopo de caetero non habemus necesse obedire. Nos itaque et nostra sub domini papae protectione ponentes, te ad ejus praesentiam appellamus super his responsurum.ยป [Col. 0214A] Et diem statuit. Archiepiscopus inquit: ยซAudio.ยป Subtrahentes se ipsi seorsim sedere ex adverso, diutius in summo silentio. Tandem a rege processerunt comites, barones, et plurima turba ad archiepiscopum, quorum primus Robertus comes Leicestriae ait: ยซMandat tibi rex, ut venias redditurus rationes super objectis, sicut pridie promisisti te facturum. Alioquin audi judicium. Archiepiscopus inquit: Judicium?ยป Et surrexit dicens: ยซImo, fili comes, et tu prius audi. Non te latet, fili, quam familiaris domino regi, et quam fidelis secundum statum hujus mundi fuerim. Cujus rei gratia placuit ei, ut promoverer in archiepiscopum Cantuariensis Ecclesiae, Deus scit, me id non volente. Nota enim mihi fuit infirmitas mea. Et magis pro suo, [Col. 0214B] quam pro Dei amore acquievi. Id satis hodie palam est, dum Deus et se mihi subtrahit, et ipsum regem. Verumtamen in mea promotione, dum electio fieret praesente Henrico, regis filio et haerede, cui et hoc ipsum mandatum fuit, quaesitum est: qualem me redderent Cantuariensi Ecclesiae? Et responsum est: Liberum et quietum ab omni nexu curiali. Sic igitur liber et absolutus super his, a quibus sum liberatus, nec teneor nec volo de caetero respondere.ยป Comes inquit: ยซEt hoc aliter se habet, quam Londoniensis regi suggesserat.ยป Adjecit archiepiscopus: ยซAdhuc, fili comes, id attende. Quanto dignior est anima quam corpus, tanto magis Deo et mihi teneris obedire, quam terreno regi. Nec lex nec ratio permittit, ut filii patrem judicent vel condemnent. [Col. 0214C] Unde regis, et tuum, et aliorum declino judicium, sub Deo a solo domino papa judicandus, cujus coram vobis omnibus praesentiam appello, Ecclesia Cantuariensi, ordine et dignitate mea, cum ad haec pertinentibus, sub Dei et sua protectione positis. Nihilominus vos, fratres et coepiscopi mei, quia magis homini quam Deo obeditis, ad domini papae audientiam et judicium voco: et sic Catholicae Ecclesiae et apostolicae sedis auctoritate munitus hinc recedo.ยป
Abeuntem illum prosequuntur curiales et invidi contumeliis et injuriis traditorem illum et perjurum acclamantes. Ei autem venienti ad ulteriorem portam, clausa est janua, nec potuit exire, nullo ibi [Col. 0214D] invento custode. Et dum res ageretur in metu et dubio, nutu Dei contigit claves plurimas in fasciculo pendere a muro, quas arripiens familiaris quidam archiepiscopi, unam post alteram attentavit, donec aperiret januam.
Exeuntibus illis occurrit multitudo morbo regio laborantium pauperum et infirmorum, acclamantium et dicentium: Benedictus Deus, qui eripuit et salvum fecit servum suum a facie inimicorum suorum. Putabatur enim jam fuisse exstinctus. Praecedente igitur et subsequente turba pauperum, cum clero et populo, in gaudio et laetitia perducitur ad hospitium [ad ecclesiam videlicet Beati Andreae religiosorum monachorum conventuale monasterium]. Videns autem exsultationem plebis sequentibus se dixit: [Col. 0215A] ยซQuam gloriosa processio nos conducit a facie tribulantis. Sinite pauperes Christi, et nostrae tribulationis participes, omnes intrare nobiscum, ut epulemur in Domino ad invicem.ยป Et impleta sunt domus et atria circumquaque discumbentium.
Inter epulas accesserunt Londoniensis et Cicestrensis episcopi ad mensam, dicentes se viam pacis invenisse. Requirente archiepiscopo sub quali forma, inquiunt: ยซQuaestio pecuniaria agitur inter te et regem. Si igitur nomine pignoris duo maneria vestra, Otford et Muncheaham, regi assignaveris ad tempus, credimus quod inde pacatus et maneria resignabit, et pecuniam remittet, et gratiam suam tibi citius restituet.ยป Ad haec archiepiscopus: ยซHeccham manerium fuit quondam Cantuariensis Ecclesiae, [Col. 0215B] ut accepi, quod rex modo tenet in dominio. Et licet ad ejus restitutionem Cantuariensi Ecclesiae competit rei vindicatio, tamen id fieri his temporibus omnino non spero. Nihilominus antequam vel cujuslibet turbationis sedandae, vel recuperandae regiae gratiae causa, antiquo juri, quod in illo manerio Cantuariensis Ecclesia habere dicitur, renuntiarem, cuilibet periculo vel discrimini caput istud opponerem.ยป Et caput tetigit. Indignantes ergo episcopi regressi sunt, haec regi renuntiantes: et accensa est in his regis indignatio.
Missi sunt etiam duo episcopi ad regem petere salvum conductum domino Cantuariensi in redeundo ad ecclesiam suam. Ait rex se in crastino familiares [Col. 0215C] suos super hoc consulturum, et sic ex consulto responsurum. Intelligens itaque Cantuariensis moram sibi periculosam esse, et per eam sibi parari posse insidias, coepit cogitare de fuga, jussitque in ipsa nocte in ecclesia Sancti Andreae parari sibi lectum inter duo altaria. Quo accedens cum litania, et singulorum sanctorum nomina pronuntians singulas fecit genuflexiones. Quo completo, proinde fatigatus strato se projecit, capessendae quietis simulans occasionem.
Deinde secreto se subtrahens et per posticum exiens, uno familiari et fideli comitatus socio, disparuit. Mane autem facto subitus rumor et sinister de clandestina archipraesulis fuga hos, qui ei adhaeserant [Col. 0215D] invadens, omnes compulit latitando sibi consulere. Verumtamen publico edicto denuntiatum est neminem in Cantuariensem manus injicere. Dum igitur ista turbatio circumquaque discurreret. Archiepiscopus, ut diximus, clam de nocte fugiens, fratrem unum de ordine de Simplingeham secum habens, viae ducem, versus aquilonem ad nobilem illam civitatem Lincoliniam tendebat; sciens et prudens nimium carpens, non viam, ut ita cautius, si qui post mitterentur persecutores, effugeret insidias, et declinaret. Et nocte venit ad pagum, qui dicitur Grabam, et viginti quinque circiter milliaribus a Norhantona distantem. Ubi postquam modico indulsit somno, in crastino arripiens iter venit Lincolinam, circiter viginti quinque milliaria, hospitatus in civitate, in [Col. 0216A] domo cujusdam felonis. Est ibi aqua, quae fluit per civitatem intrans, ad locum quemdam solitarium in medio aquarum situm, qui dicitur Eremitorium pertingens ad domum de Simplingeham; per aquam venit millia circiter quadraginta. Ubi propter loci solitudinem, et propter difficultatem accessus, eo quod in medio aquarum sit, per tres dies securus latuit, ad iter, quod restabat vires reparans. Una vero dierum cum frater, qui ipsi ministrabat, videret solum sedentem in mensa, et pulmentariis vesci, compunctus lacrymas continere non potuit. Et continuo exivit, ne inter epulas virum Dei lacrymae effusae perturbarent. De eremitorio venit ad sanctum Botulfum, decem milliaria. Et inde ad locum venit, qui dicitur Haverolot, ad Simplingeham pertinentem. [Col. 0216B] Deinceps vero nocte solum proficiscebatur, veritus deprehendi. Jam siquidem versus orientem ad Cantiam tendebat, ubi a populo terrae facie magis cognitus erat. Nocte itaque ibat, et die latitabat, octo dierum conficiens noctibus iter, donec ad Cantiam perveniret, ad pagum supra mare situm, qui dicitur Estere, ubi transfretare disposuit. Ibi quidem mansit eo cautius quo securius eo quod pagus ille esset proprius, de mensa sacri conventus sedis suae metropolitanae, octo tantum milliaribus distans. Latuit autem lux mundi futura in pago hoc usque ad diem animarum. Ubi facto in pariete foramine, fuit enim prope ecclesiam, audivit missarum solennia cum plebe id ignorante presbytero etiam [Col. 0216C] sacramenti perceptione perfruente. Quidam autem clericus hujus rei conscius osculum pacis ad archiepiscopum deferebat: recedenti quoque post servitium populo nec id scienti episcopalem devotius pontifex impertivit benedictionem.
Demum vero procurato transitu cum angustia saepius huc illucque depulsus vix tandem in summo dispendio Flandriae appulit. Pedes igitur quia sic oportuit, et indutus veste alba et monachili cappa super scapulas posita, in tempestate, pluvia et luto, non ex solito, iter peragit, et dum pertransiret obiter accidit juniores stare et eorum aliquem accipitrem tenere in manu. Visaque ave Cantuariensis eo intendit, memor pristinae conditionis et oblitus exsilii. Quo viso inquit unus: ยซNi fallor, ecce hic est Cantuariensis [Col. 0216D] archiepiscopus.ยป Alter ait: ยซFatuus es, quid opus est Cantuariensi archiepiscopo ut sic incedat?ยป Expavit Cantuariensis, timens detegi et forte timor ille hujus vanitatis culpam ipso tempore potuit diluere.
Veniens autem usque Celarum Mariscum oppido fatigatus quievit. [Verum quoniam per crebros et profundos maris jactus fatigatus erat, utpote in modica scapha transvectus, diu pedes ire non potuit. Unde post modicum iter reclinavit in terra, non valens procedere, et dixit fratribus qui cum eo erant: ยซHinc non recedam, nisi vehar a vobis, aut quaeratis mihi vecturam.ยป Et quaesierunt ei jumentum pro uno argenteo: et quidem hoc non frenum, sed tantum [Col. 0217A] prolectam circa collum habebat. Et posuerunt vestimenta super dorsum, et eum desuper sedere fecerunt.] Deinceps paulisper procedens hospitatus est apud cellulam quamdam beati Bertini prope ipsam abbatiam. Ubi occurrerunt ei quidam familiares, qui jam exierant de Anglia. Et eum inde deducentes navigando, erat enim illis iter per aquam, usque ad sanctum Bertinum properabant. In eundo vero ait quidam: ยซDomine, fatigatus es ex itinere et venturi sumus hodie ad eximiae humanitatis viros qui plurimum congratulabuntur tibi in Domino quod illaesus evasisti: fac igitur charitatem iis, ut in adventu tuo hodie comedant pinguia.ยป โ ยซQuarta, inquit dominus Cantuariensis, est feria et oportet nos hodie a talibus abstinere;ยป et subintulit alter: [Col. 0217B] ยซDomine, forsitan non abundant piscibus et oportebit nos eis condescendere.ยป โ ยซDomini est, inquit Cantuariensis, id providere.ยป Inter loquendum igitur ad nutum Dei exsiliens de aqua grandis piscis projecit se cum impetu in gremium viri Dei. Piscis, inquam, quam Brenham vocant et factus est eis transitus ille jucundus in laude Dei. Ductus itaque ad sanctum Bertinum et illic comiter exceptus duxit ibidem suos exspectare. Interim rerum statum exagitabat horrida perturbatio unoquoque sibimet consulente, et ad regis voluntatem quaerente occasiones quomodo christum Domini perderent. Directi sunt igitur ad dominum papam a regis latere Eboracensis archiepiscopus, Londoniensis, [Col. 0217C] Cicestrensis, Exoniensis, Wigorniensis, Luxoviensis, episcopi, et cum iis comitum et baronum multitudo copiosa in magno apparatu in donis et muneribus quibus pro viribus judicium perverterent et sapientum oculos excaecarent. Hoc siquidem modo credebant curiam Romanam in hac parte quandoque vacillantem inclinari posse ad id quod quaerebant. Dederant enim quidam pontifices contra Cantuariensem hoc consilium. Sane in eorum adventu hinc timor publicae perturbationis quae ex ira regis posset oriri, inde spes quaestus quam plures cardinalium nutare compellit, et facta est inter eos dissensio, dum diceretur ab his Cantuariensem ecclesiasticae libertatis defensorem, et idcirco justam fovere causam: ab illis pacis et unitatis perturbatorem [Col. 0217D] et ideo ejus praesumptionis impetum potius refrenandum quam fovendum. Eo usque etiam invaluit inimicorum suggestio, quod nuntii domini Cantuariensis, praemissi enim erant eximiae virtutis et sententiae viri, nec promeruerunt a cardinalibus vel in osculo recipi. Angustiantur et illi videntes causam domini sui imminere discrimini.
[Eadem tamen die in vespera ad dominum papam habentes accessum, ipsum nomine archipraesulis, tanquam patrem et dominum, qua decebat devotione et humilitate, salutaverunt, dicentes quod illi essent duo tantum, qui evaserunt de calore domus Rechap, et ad Sanctitatis Suae pedes venerant, ut nuntiarent ei, quod filius Joseph adhuc viveret, sed non dominaretur in terra Aegypti, quin potius ab Aegyptiis [Col. 0218A] oppressus fere fuisset et exstinctus. Enarraverunt itaque libenter audienti, et paterno compatienti affectu, filii sui archipraesulis, pessimas angustias et dolores, pericula etiam in pugna illa apud Norhamtunam ad bestias, pericula in falsis fratribus, pericula in fuga, pericula in via, pericula in mari, in ipso etiam portu pericula, laborem, egestatem, aerumnam, et ad declinandas insidias habitus sui et nominis mutationem. Et audiens haec pater omnium patrum, commota paternae pietatis viscera super filio, et paternum non valens dissimulare affectum, lacrymatus est. Et ita compunctus inquit eis: ยซDominus vester in carne adhuc vivit, ut dicitis? Magis tamen jam sibi in carne vivens martyrii gloriam vindicat.ยป Et quia jam valde sero erat, nuntios [Col. 0218B] ex itinere fatigatos, data benedictione et consolatione apostolica, ad hospitium citius remisit.]
In crastino tamen sedente domino papa pro tribunali, facto consessu cardinalium, advocata concione, adsunt etiam nuntii Cantuariensis, ut vel finem viderent. Consurgentibus igitur ex adverso nuntiis regis, primus, et caeterorum signifer, in hunc modum inchoat Londoniensis: ยซPater, ad vos spectat Catholicae Ecclesiae cura et sollicitudo, ut qui sapiunt per vestram foveantur prudentiam ad exemplum morum, et qui desipiunt apostolica auctoritate corripiantur et corrigantur, ut sapiant. Sed apud vestram sapientiam non creditur sapere, qui in sua sapientia confidens, et fratrum concordiam, et Ecclesiae [Col. 0218C] pacem, regisque devotionem perturbare contendit. Nuper siquidem in Anglia orta est dissensio inter regnum et sacerdotium ex levi et minus utili occasione, quae facilius potuisset exstingui, si adhibita ei fuisset moderata curatio. Verum quia dominus Cantuariensis suo et singulari in hac parte, et non nostro usus consilio, acrius aequo institit, non considerata temporis malitia, quod vel quale dispendium ex tali impetu posset provenire, et sibi et fratribus suis contexit laqueos. Et si ei in proposito suo noster favisset assensus, jam res ipsa ad deteriorem calculum devenisset. Verum quia nostram conniventiam, sicut nec debuit, ad id quo tendebat, habere non potuit, visus est in dominum [Col. 0218D] regem, et nos, imo in totum regnum, temeritatis suae culpam retorquere. Quocirca ad decolorandam mutuae fraternitatis infamiam, vim nemine inferente, vel minas intentante, fugam inivit, sicut scriptum est: Fugit impius nemine persequente.ยป Ad haec dominus papa inquit: ยซParce, frater.ยป Et Londoniensis: ยซDomine, parcam ei?ยป Et dominus papa: ยซNon dico, frater, quod parcas ei, sed tibi.ยป Ad hanc igitur apostolicam vocem et tubam sensus Londoniensis infatuatus est a Domino, ita demum quod amplius mutire non potuit. Excepit illum proinde sermonem facundus Hilarius Cicestrensis episcopus, magis de sua confidens eloquentia, quam de justitia et veritate: quod ex post facto innotuit. ยซDomine pater, inquit, interest beatitudinis vestrae, [Col. 0219A] quod perperam actum est in perniciem universitatis, ad pacis et concordiae debitum statum citius revocare, ne unius hominis immoderata praesumptio multorum stragem et Catholicae Ecclesiae scissuram possit procreare. Id parum attendit dominus Cantuariensis, dum relicto maturiori consilio se solum consuluit, et sic sibi et suis, regi et regno, populo et clero graviores labores procrearet et angustias. Et certe virum tantae auctoritatis id non decuit, nec oportuit, nec aliquando oportuebat. [Ita grammatizabat Hilarius Cicestrensis dicendo: Oportuebat.] Insuper suos, si saperent, non oportuebat sibi in talibus praebuisse assensum.ยป Audito igitur, qualiter facundus ille grammaticae prosiliret de portu in portum, soluti sunt in risum universi. Inter quos [Col. 0219B] unus prorumpens in vocem inquit: ยซMale tandem venisti ad portum.ยป In quo verbo episcopum illum ita infatuavit Dominus, quod de caetero factus est mutus et elinguis.
Eboracensis autem, priorum ruinam attendens, animi impetum studuit temperare. ยซPater, inquit, mores Cantuariensis et studia nemini innotuere plusquam mihi. Et id animi ejus novi propositum ab initio, ut quod semel arripuerit ex sententia, ab eo facile non possit avelli. Quare facilius credi oportet ipsum in hanc obstinationem de sua levitate de more incidisse. Et aliam non video viam ad ejus correctionem, nisi ut vestra discretio ad id efficiendum manum apponat graviorem. Intelligenti satis [Col. 0219C] dictum puto.ยป
Episcopus Exoniensis subjunxit: ยซPater, non oportet multum in his immorari. Causa ista in Cantuariensis absentia non habet terminari. Petimus igitur legatos, qui inter dominum regem et Cantuariensem possint causam istam audire, et auditam definire.ยป Et subticuit. Nec post eum aliquis episcoporum amplius addidit. Id autem videns comes de Arundel, stabat enim in ordine suo cum multitudine militum, postulat audientiam. Et facto silentio inquit: ยซDomine, quod locuti fuerunt episcopi, nos illitterati penitus ignoramus. Ideo oportet nos edicere, quomodo possumus, ad quod sumus missi: non ad hoc utique ut contendamus, vel cuiquam [Col. 0219D] faciamus contumelias, in conspectu maxime tanti viri cujus nutui et auctoritati se de jure totus inclinat mundus, sed ad hoc procul dubio venimus, ut domini regis nostri devotionem et amorem, quem circa vos gerere consuevit, et adhuc gerit, in praesentia vestra et totius Romanae Ecclesiae vobis praesentemus. Per quos, inquam? Per majores et nobiliores, quos habere potuit in omnibus terris subjectis sibi, hoc est, per archiepiscopos, episcopos, comites et barones. His superiores in sua potestate non invenit: et si invenisset, utique destinasset ob reverentiam vestram, et sanctae Romanae Ecclesiae. His adjicimus, quam Paternitas Vestra satis experta est in novitate suae promotionis, domini regis fidelitatem et devotionem, dum se ipsum, suos, et sua [Col. 0220A] omnia vestrae penitus exposuit voluntati: et pro certo sub catholicae fidei unitate, quam habes in Christo regere, ut credimus, fidelior eo non est, vel Deo devotior, seu ad eam, ad quam assumptus est, pacis conservationem moderatior. Nihilominus et dominus Cantuariensis archiepiscopus in suo gradu et ordine aeque instructus, in his, quae ad eum pertinent, providus et discretus, licet ut quibusdam visum est nimis acutus. Et nisi ista, quae nunc est inter dominum regem et dominum archiepiscopum esset dissensio, regnum et sacerdotium mutuo congauderent ad invicem paci et concordiae sub principe bono, et pastore optimo. Est igitur haec nostra supplicatio, ut ad tollendam istam dissensionem, et ad pacis et amoris reformationem velit Vestra Gratia [Col. 0220B] invigilare attentius.ยป Haec itaque comes eleganter, sed in sua lingua proposuit, ita quod communiter ab omnibus plurimum commendaretur ejus modesta discretio.
His etiam dominus papa invigilanter intendens respondit: ยซScimus, fili comes, et memoriter recolimus ex quanta devotione rex Angliae plurima et largiora nobis contulit beneficia, cui data opportunitate quantum poterimus in desiderio animae habemus pro meritis respondere. Sed quia legatos postulastis, habebitis et legatos.ยป Osculato pede domini papae proinde recesserunt credentes se obtinuisse in causa, eo quidem quod spem sibi dabant cardinales posse corrumpi; ideo ex consulto rediit [Col. 0220C] Londoniensis inquirens a domino papa in qua potestate venirent cardinales. ยซIn debita, inquit dominus papa. โ Imo, ait dominus Londoniensis, id petimus ut possint causam decidere, appellatione remota. โ Haec est, inquit dominus papa, gloria mea, quam alteri non dabo, et certe cum judicandus fuerit, a nobis judicabitur quia nulla permittit ratio, et eum in Angliam remittamus ad adversarios et inter inimicos judicandus.ยป
Haec audiens pars adversa, frustrata spe quam acceperat, recessit indignans quid receperit in responsis domino regi renuntiatura.
His ita gestis Senonis, ibi enim dominus papa fuit, et illis redeuntibus, dominus Cantuariensis cum [Col. 0220D] suis accessit ad curiam, tepide quidem exceptus a cardinalibus, quorum nares odor lucri quaestus causa infaecavit, ad domini tamen praesentiam est intromissus [qui venientem ad se paterna suscepit benignitate, super vexatione ipsius multimoda, et peregrinatione tam periculosa et dura paterne compatiens]. Dumque haec et illa verbo tenus ibi agerentur, demum recepit in mandatis in crastinum exsilii sui causas coram fratribus exponere. Sequenti ergo die demandatur sui praesentiam coram domino papa exhibere, et dum quaereretur inter sodales, quis eorum causam hanc exponeret, singulis sese excusantibus, verbi pondus apud archiepiscopum resedit. Doctus igitur a Deo, et per se impraemeditatus, dum primus a domino papa sederet, et propter [Col. 0221A] reverentiam vellet surgere, jussus residendo causam edisserere, sic incoepit: ยซLicet non multum sapientes, nec tamen usque adeo sumus fatui, ut regem Angliae, suos et sua pro nihilo relinqueremus. Nam si vellemus suae per omnia placere voluntati, in sua potestate vel regno non esset qui nobis non obediret pro libito. Et dum sub hac conditione ei militavimus, quid fuit quod nobis non successit ad votum? Ex quo vero aliam ingressi sumus viam, et facti sumus memores professionis et obedientiae, quam pro Deo suscepimus, quem ad nos habuit, tepuit profecto prior affectus. Adhuc autem si ab isto proposito vellemus resilire, ad ejus recuperandam gratiam nullius personae egeremus interventu. Verum, quia Cantuariensis Ecclesia sol solet esse [Col. 0221B] occidentis, et in nostris temporibus offuscata est claritas, quodlibet tormentum, sed et mille mortis genera, si tot occurrerent, libentius exciperemus in Domino, quam sustineremus sub dissimulatione his diebus mala, quae patitur. Porro ne videar curiose vel obtentu vanae gloriae haec inchoasse, expedit ut oculata fide constet de affectu.ยป Et producens scriptum, in quo continebantur consuetudines illae, de quibus contendebatur, cum lacrymis inquit: ยซEcce quae statuit rex Angliae contra libertatem Ecclesiae Catholicae. Si haec licet dissimulare sine dispendio animae, vos videritis.ยป
Quibus perlectis moti sunt omnes usque ad lacrymas. Nec ii se continere poterant, qui prius pro [Col. 0221C] viribus adversabantur, communi voce Deum laudantes, dum vel unum sibi reservarit, qui pro Ecclesia Dei in illa tempestate ausus fuit ex adverso ascendere. Et qui ante videbantur super hac causa varie disceptare, jam in unam convenere sententiam, in persona Cantuariensis archiepiscopi universali Ecclesiae succurrendum. [Verum dominus papa, lectis et relectis, et diligenter et attente auditis et cognitis singulis consuetudinibus, acerrime motus statim excanduit in archipraesulem, arguens eum et dure increpans, quod in illarum non consuetudinum, sed tyrannicarum usurpationum assensu ipse, ut ibi confessus est, caeterique episcopi sacerdotio suo renuntiaverint, et Dei Ecclesiam ancillaverint: asserens multo satius omne sustinuisse discrimen, quam tantis [Col. 0221D] legis Dei subversionibus praebuisse assensum. Et adjecit: ยซVerum inter abominabilia haec, quae hic lecta sunt et audita, nulla quidem bona, sed quaedam tolerabilia sunt, quae utcunque potest Ecclesia tolerare. Sed horum major pars reprobata, et ab antiquis quidem et authenticis damnata est conciliis, utpote directe sacris sanctionibus adversa.ยป Et haec quidem dominus papa in audientia omnium reprobavit, et ab Ecclesia in posterum damnanda censuit. Et ad archiepiscopum se convertens inquit: ยซTecum, frater, etsi tuus et coepiscoporum tuorum grandis fuerit excessus et enormis, agendum est parcius. Qui etsi, ut confiteris ipse cecidisti, mox post casum tuum resurgere conatus es propter casum multa jam gravia et dura perpessus, et statim ut cecideras, cum [Col. 0222A] adhuc esses in Anglia, a nobis quaesisti et invenisti de clementia nostra absolutionis beneficium. Unde et dignum est, ut nos tibi indulgeamus, aut in tuis adversis clementia nostra consolationem et gratiam prae caeteris personis ecclesiasticis tanto plenius et affectuosius sentias, quanto pro libertate Ecclesiae, et pro fide et devotione vestra majora reliquisti, et graviora perpessus es.ยป Et ita vir apostolicus archipraesulem primo paterna severitate objurgans, et maternae consolationis dulcedinem reparans tunc dimisit.
Postera vero die in secretiori thalamo cum domino papa cardinalibus residentibus, adfuit et dominus Cantuariensis, haec inquiens: ยซPatres mei et domini, mentiri nemini licet alicubi, nedum coram Deo et vestri praesentia, unde volens sed et gemens fateor, [Col. 0222B] quod has Anglicanae ecclesiae molestias mea miserabilis culpa suscitavit. Ascendi in ovile Christi, sed non per ipsum ostium, velut quem non canonica vocavit electio, sed terror publicae potestatis intrusit. Et licet hoc onus susceperim invitus, tamen ad hoc me induxit humana, et non divina voluntas. Quid igitur mirum, si mihi cessit in contrarium. Verum si ad regis comminationem, ut coepiscopi mei persuasere instantius, renuntiassem episcopalis auctoritatis mihi indulto privilegio, ad principum votum et voluntatem catholicae Ecclesiae perniciosum relinqueretur exemplum. Distuli igitur usque ad vestri praesentiam. Nunc autem recognoscens ingressum meum minus canonicum, et timens proinde exitum mihi provenire deteriorem, videns etiam vires meas oneri [Col. 0222C] impares, ne gregi inveniar praeesse ad ruinam, cui datus sum qualitercunque in pastorem, in manu tua, pater, archiepiscopatum Cantuariensem resigno.ยป Et flevit cum singultu, sed et dominum papam et omnes qui aderant flere compulit.
Imo et haec audiens quis poterit se continere a fletu? Seorsum igitur archiepiscopo sedente cum suis in hoc verbo scandalizatis, nimirum qui jam coeperant desperare, dominus papa super his cum cardinalibus coepit conferre. Hinc inde varia et diversa est orta sententia. His visum est oblata occasione regis iram sedari posse facilius, dum in alia persona ecclesiae Cantuariensi conciliaretur, et beato Thomae possit alias competentius provideri. [Col. 0222D] Hi siquidem erant ex pharisaeis. Aliis autem qui apertos habebant oculos visum est in diversum. Quasi is qui pro tuenda Ecclesiae libertate summo periculo et discrimini, non solum divitias et gloriam, dignitatem et auctoritatem, sed et vitam exposuit, ad regis libitum deberet suo jure privari: sicut forma fieret aliis in consimili causa regibus resistendi, si ei sua justitia servaretur illaesa. Sic eo cadente caderent universi episcopi, ut nuliis futuris temporibus auderet quis obviare principis voluntati: et sic vacillaret status catholicae Ecclesiae, et Romani pontificis deperiret auctoritas. ยซExpedit igitur, inquiunt, hunc restitui etiam invitum, et ei, qui pro nobis dimicat, omnimode succurrendum.ยป Placuit omnibus haec sententia, praeterquam pharisaeis.
[Col. 0223A] Vocato igitur beato Thoma cum suis, dominus papa haec ait ex sententia: ยซNunc demum, frater, nobis liquet, quem habuisti et habes zelum pro domo Domini, quoniam sincera conscientia te ipsum statuisti murum ex adverso. De tuo ingressu cum puram feceris confessionem, resignatione facta, qua potuit et debuit dilui culpa delicti, jam secure de novo poteris de manu mea pontificalis officii curam recipere, dum te in integrum ducimus restituendum. Et merito, quem multiplici genere tentationis virum probatum novimus, providum et discretum, Deo et hominibus carum, nobis et sanctae Romanae Ecclesiae per omnia fidelem. Et sicut nostrae persecutionis factus es particeps et consors individuus, ita tibi, Deo auctore, in nullo deesse poterimus, quandiu in [Col. 0223B] hoc corpore vitalis duraverit spiritus. Verum hactenus deliciis affluens, ut de caetero discas esse, quod debes, pauperum consolator, nec id doceri poteras, nisi docente religionis matre, ipsa paupertate, pauperibus Christi te duximus commendandum, huic, inquam, abbati Pontiniacensi (erat enim ibi praesens ex condicto), et suis fratribus educandum. Non, inquam, educandum splendide, sed simpliciter, ut decet exsulem, et Christi athletam, inter quos cum paucis et necessariis, reliquis sociis per amicos divisis, oportet te ad tempus conversari, donec aspiraverit dies consolationis, et tempus pacis desuper ad nos descenderit. Interim autem forti animo esto, et his qui pacem perturbant resiste viriliter.ยป
[Col. 0223C] Accepta itaque benedictione, beatus Thomas cum paucis familiaribus, caeteris, ut dictum est alias destinatis, Pontiniacum ingressus, judicavit se non digne curam pastoralem de manu apostolica accepisse, nisi etiam et habitum religionis reciperet: nimirum qui in episcopali sede primogenitos filios suos monachos haberet regere, et a prima fundatione Cantuariensis Ecclesiae ipsius pastores et episcopos didicerit fere omnes monachos fuisse, nec secundum veterum historias aliquam regni scissuram vel translationem accidisse, nisi dum quis alterius professionis Cantuariensi Ecclesiae praefuerit. Missis igitur proinde nuntiis, remisit ei dominus papa habitum monachalem, quem ipse benedixit, de laneo utique panno grosso et crudo. Unde et nuntiis injunxit dicens: [Col. 0223D] ยซDicite domino Cantuariensi, quod habitum ei misimus, qualem habuimus, non qualem vellemus.ยป Pontiniacensis vero abbas, dum cum paucis beatum Thomam illo indueret habitu seorsim et secreto, astans etiam ibidem quidam familiaris, is utique qui pridie illud problema proposuit apud Clarendonam, scilicet: Quid virtutis sibi retinuit, qui conscientiam prodidit et famam, dum vidit in ipso habitu capucium minoris quantitatis, quam ut toti congrueret, ait: ยซFuit tamen id serio factum, utrum regulariter nescio. Liquet tamen dominum papam minus congrue adunisse cucullae capucium.ยป Subridens autem beatus Thomas inquit: ยซProvide, ne et tu possis iterato mihi illudere, sicut fecisti pridie.ยป Et ille: ยซUbi et quando, domine?ยป Et archiepiscopus inquit: ยซNudiustertius, [Col. 0224A] dum sacris vestibus induerer ad missarum solemnia, et zona praecinctus viderer suffarcinatus, requisivisti: Unde posteriora mea inflata fuissent? Si igitur a scapulis dependens capucium majus et ibi praetenderet formam inflationis, nihilominus posses deridere gibbosum. Idcirco cautius mihi est contra talium insultationes provisum.ยป Utebatur revera archiepiscopus cilicio a nudicollo usque ad poplites clam ipsius etiam familiaribus; et dum cingeretur arctius, rigor cilicii se extendebat, et videbatur grossior, qui fuit macilentus, sed jucundus facie.
Discurrentibus interim hinc inde nuntiis ad pacis reformationem, tandem placuit utrobique dominum papam et regem statuto die et loco ad invicem convenire, ut per mutuum eorum colloquium via pacis [Col. 0224B] possit facilius inveniri. Rex ait ad id se venturum, sed in archiepiscopi absentia; quia eo praesente demandat nec domini papae faciem se visurum. Domino papae archiepiscopus significat nulla ratione regis uti colloquio sine sui praesentia, cui mores illius hominis noti fuissent: ยซSed et citius poterit, ait, apostolica circumveniri religio ex varietate verborum regis, si non adsit sedulus interpres, qui regiae mentis propositum ex ipsius animi possit latebris elicere: et si rex infirmiora domini papae praenoverit, exitus viarum suarum obstruet offendiculis.ยป Quo accepto, moderata responsione regi renuntiat dominus papa hoc inauditum a saeculis, Romanam Ecclesiam ad alicujus principis nutum quemquam a suo conductu rejicere, maxime pro justitia [Col. 0224C] exsulantem; sed et id privilegii et auctoritatis esse indultum apostolicae sedi, ut exsulibus et oppressis subveniat, etiam contra principum iras, et violentos impetus malignorum. Indignantes igitur nuntii recesserunt, haec regi nuntiaturi. Dominus vero papa Romam reversurus iter ingreditur, quem prosequebatur archiepiscopus usque Bituricum. Ubi accepta licentia et benedictione regreditur Pontiniacum, amplius domini papae faciem in carne ista non visurus.
Haec itaque prosecuti sumus historialiter a concilio de Clarendona usque ad domini papae recessum de Francia, ad ea quae interim facta sunt dilucidanda, quia epistolae interea scriptae non ita expresse rem [Col. 0224D] gestam explicant. Subsequentes vero epistolae singulae suis locis ita sunt manifestae usque ad exitum totius negotii, quod minus videantur egere historiali adminiculo, eo excepto quod factum est in regum colloquio, quando Domini Cantuariensis causae exsecutio a domino papa Simoni priori de monte Dei et Bernardo de Corilo commissa est. Alias enim turbata est pacis reformatio, quia noluit Cantuariensis verbum hoc sub silentio, ยซsalvo ordine meoยป praeterire, aliquando quia noluit rex osculum dare Cantuariensi sub pacis foedere: sicut per epistolas suis in locis ordinatas plenius innotescit. Ibi autem sic accidit. Suggestum fuit regi Angliae dominum Cantuariensem suo se arbitrio omnino velle committere ideoque gratius ejus praesentiam ibi acceptabat. [Col. 0225A] Igitur multis utriusque regni ad id convenientibus ad pedes regis Angliae procidit dominus Cantuariensis dicens: ยซTotam causam, unde inter nos orta est dissensio, tuo committo arbitrio, honore Dei salvo.ยป Audito hoc verbo, rex statim excanduit inquiens regi Franciae: ยซDomine rex, attende, si placet. Quidquid Cantuariensi isti displicuerit, dicet honori Dei esse contrarium, et sic sua et mea omnia sibi vindicabit. Sed ne videar honori Dei, vel sibi in aliquo velle resistere, haec offero. Multi fuerunt reges in Anglia ante me majoris vel minoris auctoritatis, quam ego sum. Multi fuerant ante eum archiepiscopi Cantuariae, magni et sancti viri. Quod igitur antecessorum suorum major et sanctior fecit antecessorum meorum minimo, hoc mihi faciat et [Col. 0225B] quiesco.ยป Acclamabatur undique: ยซSatis rex se humiliat.ยป Dum archiepiscopus aliquantulum subticuisset, rex Franciae adjecit: ยซDomine archiepiscope, vis esse major sanctis viris? vel melior Petro? Quid dubitas? Ecce pax prae foribus.ยป Ad haec archiepiscopus regi Franciae ait: ยซVerum est, antecessores nostri multo me meliores fuerunt, et majores. Singuli autem suis temporibus, etsi non omnia se adversus Deum extollentia, quaedam tamen resecarunt. Et si omnia radicitus tunc exstirpassent, quis nunc adversum nos ignem tentationis hujusmodi excitaret? Quo cum illis probati, digni inveniamur etiam cum illis, laude et gloria. Multo melius nobis Deo consulente actum est, ut sicut in eorum [Col. 0225C] sorte et numero laboravimus, ita et illorum laboris et praemii simus participes. Nec si aliquis eorum forte tepuit vel excessit in aliquo, ejus in hoc teporis vel excessus exemplum sequi tenemur. Petrum etenim Christum negantem arguimus, sed Petrum usque in capitis sui periculum Neronis impetum arguentem omnibus modis commendamus. Sane quia Petrus ei consentire noluit in eo, quod et dissimulare sine animae suae periculo non potuit, idcirco inimicorum victor in carne occubuit. Ex talibus pressuris catholica surrexit et crevit Ecclesia. Patres nostri passi sunt, quia noluerunt nomen Christi subticere, et ego, ut hominis gratia mihi restituatur, Christi honorem deberem supprimere? Absit! ait.ยป Insurrexerunt itaque magnates utriusque [Col. 0225D] regni, imputantes arrogantiam archiepiscopi impedimentum pacis: uno inter alios comite palam protestante, quia archiepiscopus utriusque regni consilio et voluntati resistit, de caetero neutrius dignus erit auxilio, sed ejectum ab Anglia Francia non recipiat
Soluto colloquio non sine multorum murmure, reditur ad propria, coexsulibus Cantuariensibus in summa desperatione positis. Consueverat autem rex Franciae post singula hujusmodi colloquia ad Cantuariensis hospitium descendere consolationis obtentu et reverentiae. Tunc autem eum nec per se nec per suos vel respexit. Tres igitur dietas in regis Franciae comitatu ita transiit quod nec ad eum rex vel alius ex sua parte accessit, et cum in talibus [Col. 0226A] negotiis dominus Cantuariensis solitus fuit a regia liberalitate procurari, post illud colloquium et per id quod diximus spatium exinde nihil omnino sibi fuit exhibitum. Aliquando enim in transeundo Senonum archiepiscopus, aliquando Pictaviensis episcopus, vel aliquis alius super ejus miseria afflictus eum exhibuit ut mendicum, quod plurimum suos perterruit quasi jam omni humano auxilio destitutos.
Tertia vero die peracto illius itinere, dum sedentes in hospitio super his confabularentur ad invicem et secum quaererent quo possent divertere, dominus Cantuariensis jucundo vultu, quasi nihil adversitatis habens, et ad omnes fortunae impetus invincibilis, moderato risu condolentibus allusit dicens: ยซSolus impetor, et me cedente non erit qui vos persequatur [Col. 0226B] acrius, nec adeptis amicorum beneficiis, vos qui destituat amplius. Confortamini igitur, et nolite expavescere.ยป Cui inquiunt: ยซMiseremur tui magis, dum nescimus quo possis divertere, vir tantae auctoritatis, a summis et ultimis derelictus amicis.ยป Archiepiscopus inquit: ยซDeo nostri curam committimus. Et ex quo utriusque regni nobis praecluditur aditus, nec ad Romanos latrones consolationis gratia nos expedit recurrere, quippe qui miserorum spolia et sine delectu diripiunt: alia est nobis via procedendum. Audivimus siquidem circa Ararim fluvium Burgundiae usque ad partes provinciae liberaliores esse homines. Ad hos ego et unus mecum pedites ibimus, qui visa afflictione nostra forsitan nostri miserebuntur, victualia ministrantes ad tempus, [Col. 0226C] donec nos visitaverit Deus. Potens est Deus et in ultimo miseriae calculo suis adesse: et infideli deterior est, qui de Dei desperat misericordia.ยป Et statim adfuit prae foribus Dei miseratio. Accurrit enim quidam serviens regis Franciae, qui diceret: ยซDominus rex vos ad curiam vocat.ยป Ad hoc ait unus eorum: ยซUt ejiciamur a regno.ยป Archiepiscopus inquit: ยซNon es propheta, nec prophetae filius, noli vaticinari sinistra.ยป
Venientes ergo invenerunt dominum regem cum tristi vultu sedentem, et non assurgentem de more archiepiscopo. Quod factum est in principio triste praesagium. Considentibus illis et adhuc tepide vocatis, diutius facto silentio, rex inclinato capite [Col. 0226D] quasi dolens et invitus cogitaret ut eos de regno ejiceret, et illis id ipsum timentibus, obortis lacrymis prosiliens cum singultu projecit se ad pedes archiepiscopi, obstupentibus his qui adherant. Archiepiscopo vero se inclinante ad erigendum regem, vix tandem rex ad se reversus prae angustia ait: ยซVere, domine mi pater, tu solus vidisti.ยป Et suspirans prae moerore repetiit: ยซVere, pater mi, tu solus vidisti. Nos omnes caeci fuimus, qui contra Deum tibi dedimus consilium ut in causa tua, imo Dei, ad nutum hominis honorem Dei remitteres. Poeniteo, pater, et graviter poeniteo. Ignosce ergo, et ab hac culpa me miserum absolve. Sed et Deo et tibi me ipsum et regnum meum expono, et ab hac hora promitto, quod tibi vel tuis non deero, quandiu Deo auctore [Col. 0227A] vixero.ยป Rege igitur absoluto, dataque ei benedictione archiepiscopus Senonis ingressus est cum suis in gaudio, ubi eum rex Franciae regaliter exhibuit usque ad regressum ejus in Angliam.]
Quo audito, rex Angliae regi Franciae demandat se mirari plurimum quomodo vel qua ratione de jure posset contra eum fovere archiepiscopum, cum in ipsius regis praesentia ipse se ita humiliarit, ad omnem paratus justitiam, nec per ipsum steterit, quominus archiepiscopus pacem haberet, quam ipse arroganter et contumeliose rejecit. Quocirca ait regem Franciae tali de caetero in suo regno non debere praestare subsidium, in sui fidelis ignominiam et ruborem. Ad haec rex Franciae inquit nuntiis: ยซIte regi vestro nuntiantes, quod si rex Angliae consuetudines [Col. 0227B] avitas quas vocant, licet minus, ut dicitur, legi divinae congruas, tamen ut ad regiam dignitatem spectantes non sustinet abrogari, multo minus mihi licet jus illius liberalitatis subvertere, quod cum corona regni mihi jure competit haereditario. Consuevit siquidem Francia ab antiquis temporibus omnes miseros et afflictos, maxime pro justitia exsulantes recipere, et donec pacem habuerit, fovere et tueri. Cujus honoris et excellentiae gratia, Deo propitio, me vivente ad nullius personae suggestionem in Cantuariensis exsilio derogabitur.ยป
Haec itaque idcirco hic exposuimus, ne series epistolarum interrumperetur, cum ventum fuerit ad [Col. 0228A] eum locum ubi epistolae idem tangunt sed obscurius. Hoc est in quarta parte, ubi prior de Monte-Dei et Bernardus de Corilo domini papae mandati fuerunt exsecutores designati. Reliquae vero omnes epistolae ordine suo et loco rem gestam lucidius declarant, ut ad legentis intelligentiam per se satis sufficiant. Praemittuntur tamen quaedam epistolae quarum obtentu, dum contentio ageretur inter regem et beatum Thomam et archiepiscopum Eboracensem, cognito et perspecto quod Cantuariensis prosperitas de facili vinci non potuit: studuit Eboracensis archiepiscopus regis animum adversus Cantuariensem exasperare. Unde et avitis illis consuetudinibus conservandis facilius cessit, ut sic regiam gratiam sibi conciliaret in Cantuariensis confusionem. Ascivit [Col. 0228B] etiam sibi in socium Gilbertum Londoniensem episcopum, qui et ipse diutius aspiraverat ad archiepiscopatum Cantuariensem. Quocirca dum exquisitis dolis et insidiis frustra conatus est Cantuariensem dejicere, sategit propensius, sed versute, si quo modo posset a Cantuariensi Ecclesia Londonias pallium transferre. Isti ergo duo caeterorum signiferi et totius perturbationis incentores his de causis, ut dictum est, regis animum induxerunt, ut has quae sequuntur consuetudines contra ecclesiasticam libertatem statueret et statutas in regno Anglorum promulgaret.
[Col. 0227] Ita explicit opus Alani de Vita sancti Thomae, prout separatim habetur in codicibus manuscriptis. Sunt, vero duo alia fragmenta, in Quadrilogo Lupi reperta, quibus in opere praecedente non bene locum dare potui, eorum prius ad legationem super Angliam a domino papa concessam; secundum vero ad poenitentiam regis Henrici spectat.
[Col. 0227C] FRAG. I. De legatione apostolica. Obtinuerat siquidem a viro apostolico apostolicae sedis legationem super Angliam, et quidem ad cautelam, ut videlicet firmior et magis authentica ecclesiastica quaevis sententia haberetur, si deinceps ab eo aut in regnum, aut in regni personas ferretur. Et in primis quosdam de aulicis clericis, qui ratione ordinis seu beneficii ecclesiastici obligati sibi fuerant, et obedientiam exhibere tenebantur distinctissime citavit, ut ad ipsum venire non differrent. Quibusdam etiam in virtute obedientiae sub ordinis sui et beneficii periculo nonnulla praecepit, sed non venerunt ii, nec paruerunt illi. Unde appellationi non deferens ipsos publice anathematizavit, et anathematizatos denuntiari fecit. Et non solum de aulicis clericis, sed [Col. 0227D] et de laicis aulicis: et ob varias causas. Quosdam quia invasores, quosdam tanquam rerum ecclesiasticarum violentos detentores. Et non solum ex his et illis, sed et aliquos etiam ex ipsis propter inobedientiam manifestam, et maxime quia inter regem et ipsum totius dissensionis incentores exstiterant, quam et fovere in dies non desistebant.
De anathematizatis sic Londoniensis et Saresberiensis primi erant. Anathematizavit etiam Joannem de Oxenfordia, et Richardum de Ivelcestria, qui in haeresim damnatam inciderunt, praestando [Col. 0228C] juramentum schismatis. Richardum etiam de Luci et Joselinum de Baillolio, qui pravitatum illarum auctores et fabricatores exstiterunt. Ranulphum etiam de Broc, qui bona Ecclesiae Cantuariensis, hominesque tam clericos quam laicos cepit, et in captione detinuit. Hugonem quoque de Sancto Claro, et Thomam filium Bernardi, qui bona ejusdem et possessiones absque conniventia sua occupantes detinuerunt. Omnesque qui de caetero in possessiones et bona Ecclesiae contra voluntatem suam et consensum manus violentas extenderant. Et hi quidem anathematizati ex aulicis de magis familiaribus et consiliariis regis erant. Unde et fere jam quotquot in aula erant, aut nominatim excommunicati erant, aut excommunicatis participando, [Col. 0228D] quos evitare nec poterant nec licebat, adeo ut vix in capella regis esset, qui in missa pacis illud osculum sacramentale regi offerret, nisi excommunicatus ex nomine, vel ex participatione.
FRAG. II. De poenitentia regis. Rex autem et legati primo convenerunt apud Gorham, die Martis ante Rogationes, ubi invicem recepti sunt in osculo pacis. In crastino venerunt Saviniacum, ubi archiepiscopus Rothomagensis, et multi episcopi et proceres convenerunt. Cumque ibidem de pace Domini tractatum esset, quam rex secundum mandata eorum [Col. 0229A] absolute jurare renuit, rex ab eis cum indignatione recessit in haec verba: ยซRedeo in Hiberniam, ubi multa mihi incumbunt. Vos autem in pace ite per terram meam, ubi vobis placuerit: et agite legationem, sicut vobis injunctum est.ยป Sicque ab eis discessum est. Tunc cardinales, habito arctiori consilio, revocarunt episcopum Lexoviensem, et archidiaconum Pictaviensem, et archidiaconum Saresberiensem, et per eos laboratum est, quod sexta feria sequenti rex et cardinales apud Abrincas convenerunt, ibique omnino conventum est inter eos, ita quod rex, quidquid ex parte cardinalium ei propositum est, benigne suscepit et concessit. Sed quia rex filium suum voluit adesse, ut quae pater permitteret, ille etiam asseveraret, terminus ei dilatus est [Col. 0229B] usque ad sequentem Dominicam proximam, videlicet ascensionis Domini. Tunc in publica audientia rex manu sua tactis sacrosanctis Evangeliis juravit, quod nec mandavit nec voluit quod archiepiscopus Cantuariensis interficeretur; et quod audita morte ejus plus inde doluit, quam laetatus est. Addidit etiam ex propria voluntate, quod de morte patris vel matris suae nunquam tantum doluit. Juravit etiam, quod quantamcunque poenitentiam ei cardinales injungerent pro satisfactione, plenarie exsequeretur. Dicebat enim coram omnibus se intelligere, quod causa esset mortis archiepiscopi, et quidquid factum fuit, propter eum factum esset, non quia ipse mandaverit, sed quia amici et familiares videntes turbationem [Col. 0229C] vultus ejus et oculorum, cognoscentes etiam dolorem cordis, et saepe audientes querula verba ejus de archiepiscopo, injuriam ejus absque conscientia ipsius ulcisci parabant. Et ideo cum omni humilitate et devotione ad omnia, quae legati juberent, se expositum asserebat.
Tunc injunctum est ei a legatis, quod inveniret ducentos milites per annum integrum sumptibus suis, videlicet unicuique militi trecentos aureos in terra Hierosolymitana contra paganos, secundum dispositionem Templariorum.
Secundo, quod prava statuta de Clarendune, et [Col. 0230A] omnes malas consuetudines, quae in diebus suis in ecclesias Dei inductae sunt, penitus dimitteret. Si quae autem fuerunt malae ante tempora sua, illas juxta mandatum domini papae, et consilio religiosorum virorum temperaret.
Tertio, quod Ecclesiae Cantuariensi omnem suam integritatem in terris et in aliis rebus restitueret, sicut fuit anno, antequam archiepiscopus iram regis incurreret. Et quod omnibus, quibus offensus fuerat propter archiepiscopum, pacem et amorem redderet, et possessionum suarum plenitudinem.
Quarto, quod si necesse esset, et dominus papa ei mandaret, iret in Hispanias ad liberandam terram illam a paganis.
Injunxerunt etiam ei secretius jejunia et eleemosynas, [Col. 0230B] et alia quaedam, quae ad communem audientiam non pervenerunt.
Ad haec omnia rex benignissime assensum praestitit, ita quod coram omnibus diceret: ยซEcce, domini legati, corpus meum in manu vestra est. Scitote pro certo, quia quidquid jusseritis, seu proficiscendo Hierosolymam, sive Romam, sive ad Sanctum Jacobum, vel quidquid id sit, paratus sum obtemperare.ยป Unde fere cuncti, qui aderant, videntes humilitatem et devotionem ejus, vix poterant lacrymas continere. His expletis, ne quid ad boni consummationem deesset, deduxerunt eum legati ex propria regis voluntate extra ostium ecclesiae, ibique flexis genibus, non tamen exutis vestibus, neque [Col. 0230C] verberibus appositis, est in ecclesiam introductus. Et ut aliqui de regno Francorum haec ita processisse cognoscerent, statuerunt quod archiepiscopus Turonensis, et suffraganei ejus coram rege et legatis praesentiam suam exhiberent apud Cadomum prima die Martis post ascensionem Domini.
Quod rex juravit, filius ejus manu sua firmavit in manu domini Alberti cardinalis, se ex parte sua observaturum, et si rex pater morte vel alia causa manifesta praepeditus poenitentiam praedictam complere non posset, quod ille perficeret.
Quinta die Natalis Domini circiter horam vespertinam, dum archiepiscopus cum clericis suis resideret in thalamo, Willelmus de Tracy, Reginaldus filius Ursi, Hugo de Morevilla, Ricardus Brito, de Normannia venientes tanquam furia invecti, subito thalamum [Col. 0230D] irruperunt, denuntiantes ex parte regis moram in Normannia facientis, ut episcopos Angliae suspensos officio restitueret, excommunicatos absolveret. Quibus respondit non esse judicis inferioris, ut superioris sententiam solvat et quod nulli hominum liceat infirmare quod apostolica sedes decreverit. Attamen si Londoniensis et Saresberiensis episcopi suo mandato se parituros juramento firmarent, eos pro pace Ecclesiae et reverentia domini regis absolveret. Illi ira incandescentes et scelus nefarium quod in mente conceperant ad effectum [Col. 0231A] perducere properantes cum impetu recesserunt. Archiepiscopus vero, monentibus clericis suis et hora diei vespertina urgente, majorem intravit ecclesiam, vesperas decantaturus. Quatuor itaque nefandi satellites supradicti, interim militaribus armis induti e vestigio subsecuti sunt archiepiscopum. Qui cum venissent ad ecclesiam, ostia ipsius ecclesiae (sicut praeceperat archiepiscopus), invenerunt aperta. ยซNeque enim, ait, Ecclesiam Dei quae cunctis universaliter debet esse refugium turbato ordine commutabimus in castellum.ยป Turbis undique confluentibus, praedicti quatuor ecclesiam irreverenter ingressi, coeperunt clamare: ยซUbi est proditor regis? Ubi est proditor regis? Ubi est archiepiscopus?ยป Cum autem archiepiscopus nomen audiisset archiepiscopi, [Col. 0231B] a tertio gradu presbyterii vel quarto, quem jam conscenderat, iis obviam regressus est dicens: ยซSi quaeritis archiepiscopum, ecce me in promptu habetis,ยป quibus acerrima proponentibus ait: ยซEgo mori paratus sum, vitae praeferens assertionem justitiae, libertatem Ecclesiae; rogo tamen ut mei non sint obnoxii poenae, sicut nec fuerunt incitatores causae.ยป Dum autem nefandi satellites strictis insurgerent gladiis, ait: ยซDeo et beatae Mariae et sanctis hujus ecclesiae patronis et beato Dionysio commendo me ipsum et Ecclesiae causam.ยป Immolatus itaque coram altari, lethale vulnus accepit ea corporis parte quam olei sacri perfusio specialius Domino consecraverat, et qui pro libertate cleri toties [Col. 0231C] caput exposuit et oculos erexit ad coelum, inclinato capite percussus occubuit.
Robertus de Broc et sui complices archiepiscopi supellectilem, clericorum vestes et ministrorum, officinarum etiam utensilia diripuerunt. Equos omnes quos in stabulo repererunt dominico datos in rapinam celeriter abduxerunt. Corpus autem archiepiscopi quod a dextris sancti Benedicti decubuerat in pavimento ante majus altare sub ipsius diei crepusculo deportatum est. Ubi quod ad notitiam cubicularii solius devenerat astantibus venit in lucem. Licet enim archiepiscopus habitum monachalem, quem a tempore multo satis occulte susceperat, canonicali habitu suppressisset, carnem attritam cilicio femoralibus cilicinis edomare curabat. Et ut breviter aliqua [Col. 0231D] complectamur, quae divinitus ordinata concurrerant, quae archiepiscopus ob tuendam Ecclesiae libertatem, labores, exsilium, propinquorum proscriptionem, mortem etiam sustinere decreverat; ut negotium tale suo Marte discurreret, die Martis recessit a curia regis apud Normanniam, ut superius diximus. Die Martis transfretavit, exsilium subiturus in Gallia. Consilio domini papae revertens in Angliam die Martis appulsus est. Die Martis occubuit manibus impiorum confossus. Sequenti die Mercurii summo mane nefandus rumor increbruit quod nefandi carnifices archiepiscopi corpus abstrahere a sacro loco condixerant et canibus decerpendum vel avibus extra muros projicere. Abbas itaque de Boxeleia, prior et conventus Cantuariensis Ecclesiae [Col. 0232A] prudentum consilio statuerunt ut id maturiori traderent sepulturae, quod nec aquis abluendum aliquibus videbatur, praesertim cum longa abstinentia fuerit clarificatum, abstersum cilicio, proprio purificatum in sanguine.
Postquam rex Anglorum appulit in Normanniam, statim cum festinatione accessit ad dominum Albertum et Theodwinum cardinales, et apostolicae sedis legatos ad partes illas a domino papa transmissos. Post longos tamen et immensos tractatus primo habitos apud Saviniacum, apud Abrincas in praesentia legatorum juravit dominus rex mortem gloriosissimi martyris Thomae nec voluntate sua nec conscientia perpetratam fuisse, nec suo artificio perquisitam. Sed quam malefactores ex verbis quae iracundiae calore [Col. 0232B] succensus minus caute protulerat, occasionem sumpserant virum sanctum interficiendi, cum omni humilitate absolutionem ab iis petiit et impetravit. In facie igitur Ecclesiae solemniter absolutus, juxta voluntatem et mandatum cardinalium promisit quod ab instanti festo Pentecostes usque in annum tantam pecuniam daret, unde ad arbitrium fratrum templi ducenti milites ad defensionem terrae Hierosolymitanae per annum perquirerentur. Promisit etiam quod licebit appellationes libere fieri, et quod consuetudines quae suis temporibus contra libertatem Ecclesiae fuerant introductae revocabuntur in irritum, et quod possessiones Cantuariensis Ecclesiae quae post egressum sanctae recordationis archiepiscopi [Col. 0232C] fuerant ei ablatae restituerentur in integrum. Et quod clericis et laicis utriusque sexus, qui pro archiepiscopo Thoma de regno exierant, cum pace regis libere redire licebit et bona sua recipere, et hoc totum promittere et facere ex parte domini papae regi injunctum est in remissionem omnium peccatorum suorum.
Rex filius regis idem quod pater suus juraverat et promiserat, juravit et promisit. Et de hac re hactenus.
Miles quidam nobili genere ac dives Walterus nomine de Enicurt, percussus lepra, Cantuariam venit: acceptaque licentia a priore, tribus noctibus sepulcrum sancti Thomae frequentavit. Cui in somnis [Col. 0232D] sanctus apparuit, et caput ejus utraque manu amplexatus est ac disparuit. Miles vero evigilans ab eo qui fuerat omnino alium se sentiens, gratias egit Deo et ejus sancto martyri, et mane monachorum capitulum ingressus, audientibus cunctis, se toto corpore melioratum clara voce asseruit, acceptaque fratrum societate, in sua gaudens et exsultans est regressus.
Mulier quaedam cujus oculi diutina caligaverant caecitate, oculos linivit sanguine sancti, lumenque recepit.
Alia mulier languore gravi biennio pressa, lectulum foverat: quae modicum sanguinis sancti Thomae aquae immiscuit, qua hausta continuo totam morbi sui materiam evomuit.
[Col. 0233A] Caecus et mutus natus, eadem usus medicina, cum oculorum acumine integram perfectamque recepit loquelam.
[Col. 0234A] Caecus quidam in civitate Cantuariae bene notus quem et ipse vidi, panniculo sanguine martyris intincto oculos fricuit, eademque hora est illuminatus.
Vita VI S. Thomae Cantuariensis
[Col. 0233B] FRAG. 1. Thomas Londoniensis urbis indigena, parentum mediocrium proles illustris, quasi ex miricis cedrus excrevit, et majores radice sua ramos expandit. Quem secundum utrumque hominem multiplici naturalium gratia bonorum bonitas ditavit divina, ut in ministerium magnum vas videretur excisum, et ex naturae beneficiis futurus praediceretur antistes. Nam sermone jucundus erat et modestus, quem blandum pueri, comem juvenes, gratum senes mirarentur. Procerus ad elegantiam, morigeratus ad exemplum, prudens ad sapientiam, facie juvenilem venustatem praeferebat, et virilem gravitatem. Postquam vero litterarum studiis traditus liberales artes attigit, quatenus lascivia aetatis et angustia temporis permisit, in illis profecit.
[Col. 0233C] FRAG. 2. Matre vero defuncta, sibi patrique relictus, quem incendia crebra attenuabant, vicesimum secundum aetatis annum otio impendit. Et tandem uni civium vice tabellionis adhaesit. Liberalium denique disciplinarum scholas egressus, ad curiales se transferens occupationes, coepit in florem saecularis prudentiae pubescere, et fructum discretionis polliceri.
FRAG. 3. Qui videntes eum in necessitatibus expediendis prudenter agentem, et in consilio providum, cum eo sociale foedus inierunt, condicentes, ut de impetendis sibi ecclesiasticis beneficiis suffragium suum communicarent. Erant autem tres: Rogerius Neustriensis, Joannes Cantuariensis, Thomas Londoniensis. Itaque primas pauca agebat, quibus [Col. 0233D] omnes vel unus ex istis non interesset.
FRAG. 4. Quomodo cancellarius factus est. Succedente itaque post modicum Henrico, duce Normanniae et Aquitaniae, Stephano Anglorum regi in regnum, elaboratum est ab antedicto archiepiscopo, suspectam habente novi regis adolescentiam, quem pravorum hominum consilia pervertere moliebantur, ut archidiaconus suus regis collateralis et cancellarius efficeretur, cujus ope et opera novi regis, ne saeviret in Ecclesiam, impetum cohiberet, et consilii [Col. 0234B] sui temperaret malitiam, et reprimeret audaciam officialium, qui sub obtentu publicae potestatis, et praetextu juris, tam Ecclesiae quam provincialium facultates diripere conspiraverant. Cernebat quippe pontifex juvenem, cujus mores et industriam in variis jam rerum eventibus expertus fuerat, in agendis strenuum, in consiliis fidum, in dubiis securum, in adversis magnanimum, in apparatu magnificum, in largiendo munificum, ad jussa promptum, in obsequio sedulum, in omni denique opere providum et circumspectum. Unde et talem aula dignum, et aulae gratum futurum, nec immerito arbitrabatur, sperans exinde nihilominus eo procurante inter regnum et sacerdotium deinceps pacis gratiam et unitatis vinculum firmius observari. Agente igitur et procurante [Col. 0234C] pontifice Thomas aulam ingreditur, et tribuente rege officium cancellariae suscepit.
FRAG. 5. Qualis fuit in cancellaria. Archilevita igitur aulam ingressus, et in aula, ut diximus, cancellariae officio mancipatus, levitam pro tempore exuit, et cancellarium induit. Regis siquidem se conformans moribus, pariter nugis vel seriis intendere, pariter venari, et idem prandendi, dormiendique tempus observare satagebat. Ad haec curiales facetias amplecti, numerosa clientela gaudere, gloriam quaerere, popularis aurae flatibus delectari. Nam, ut de supellectili taceam, frenis utens argenteis, spumosis thesaurum lupatis inferebat, mensas et expensas comitum antecedebat, ut ex altero parum archidiaconi videretur reminisci, ex altero maleficiis [Col. 0234D] putaretur uti. Verumtamen licet ei mundus in omnibus lenociniis suis adulari et applaudere videretur, tamen quod rarius accidere solet, in affluentia rerum mirandus et imitandus erat corporis castitate, ut secundum vanitatem et castitatem derisorem beati Martini Bricium videretur exhibere. Et quia tempus admonet, libet interim quod occurrit expedire. Erat in villa Staffordiae usque regales delicias mulier pulchra, ad quam rex consuetudinem habuisse dicebatur. Quae quia cancellario eo loci [Col. 0235A] adventanti xenia transmittebat saepe et multa, aestimabat oppidanus, qui eum hospitio susceperat, quod mulier eum provocaret ad amplexum, novumque sibi procuraret amatorem, quae prope contemptum, minus solito fruebatur amore. De quo volens certiorari, intempestae noctis silentio, sumpta lucerna, clam ad hospitis sui cubiculum ingressus est. Quem videns immotum, suspicabatur quod ad eam transisset. Et extollens lumen vidit ante lectum virum procumbentem, pedesque et tibias discoopertum, qui post geniculationes et orationes lapsus fuerat in somnum: et factum est, ut religiosus inveniretur, qui luxuriosus putabatur, forsan ostendente Domino temeritatem nostram, qui facile judicamus hominem, nescientes quid sit in homine.
[Col. 0235B] FRAG. 6. Quibus obsequiis regis gratiam sit adeptus. In omnibus autem lenociniis mundi blandientis, et prosperitatis arridentis applausu memor Thomas conditionis suae, et oneris sibi impositi, quotidie, hinc pro domini sui regis salute et honore, inde pro necessitate Ecclesiae et provincialium contra bestias curiae pugnavit, et quatenus regia severitas et reverentia permisit, contra regem contendens, tanquam quodam futurorum praesagio sub pacis tempore dimicabat in acie.
FRAG. 7. Rex autem videns eum officium suum prudenter agentem, et fidelissimum sibi, primae sedi Anglorum praeficere cogitavit, credens ipsum tanti quidem honoris fastigio bene sufficientem, quem [Col. 0235C] toties magnanimum in magnis periculis expertus erat, speransque suis haeredibus ad adeundum regnum eum profuturum, si se fatalis dies rebus humanis immature eximeret, se vero per eum ecclesiastica, ut saecularia, negotia pro libitu gesturum, si vita diuturniori frueretur.
FRAG. 8. Solus tamen episcoporum Londoniensis oblocutus est. Sed qui nullis juvabatur studiis, et sua, non quae Jesu Christi, quaesisse videbatur, ea facilitate sententia plurimorum convinci meruit, qua contradicere praesumpsit.
FRAG. 9. Consecratus igitur beatus Thomas, ut cum sacramento rem sacramenti consequeretur, veterem hominem renovare disposuit. Unde tanquam jam transformatus in virum alterum, factus est [Col. 0235D] abstinentior, vigilantior, frequentior in oratione, sollicitior in praedicatione: aestimansque rectum renovationis progressum a se ipso incipere, tunc recte se aliis dominari posse, si sibi ipsi prius didicisset imperare, corpus suum servituti subjiciens docuit ancillari, spiritum dominari, habituque monachali cum cilicio suscepto, spiritualem hominem, quem sub honestate tamen vestium oculis hominum eximebat, meritis implebat. Paucisque consciis sub lorica fidei militabat, gaudens quod in triplici veste triplicem personam gereret: exteriori clericum exhiberet, interiori monachum occultaret, intima eremitae molestias sustineret; gaudens quod exteriori mundum falleret, interiori fratribus suis se conformaret, intima motus illicitos temperaret. Nam [Col. 0236A] a quodam coenobita Cantuariensis Ecclesiae sanctissimae conversationis acceperat, cui Dominus in visione locutus fuerat, quod si monachum indueret, Dominum in negotiis propitium et coadjutorem mereretur. Gaudensque, quod per hujus habitus susceptionem duorum praedecessorum suorum vitaret excidium: Stigandi scilicet et Elfini, ex quibus Stigandus in clericali habitu apostolica censura dignitate privatus vitam in carcere finivit, alter autem Alpino frigore congelatus, et scissi jumenti stercore pedes involutus, non est permissus sacra patrum monachorum sede non monachus insidere.
FRAG. 10. Et inde seminarium sumpsit: nam cum primas onere pastoralis curae premeretur, mittens regem rogavit cancellarium sibi providere, [Col. 0236B] quia ipse vix uni, ne dum duobus officiis poterat sufficere. Secundam vero causam irae dedit: nam publicae potestatis ministri per regionem Anglicanam de consuetudine sibi de singulis hidis, ut verbis comprovincialium utar, pecuniam colligunt, tanquam laboris mercedem, quem tuitioni patriae impendunt. Quam pecuniam cum rex tanquam reditum niteretur in fiscum redigere, obstitit primas, dicens non oportere pro reditu computari, quod suo et aliorum arbitrio daretur. Sed et tertium fuit, quod iram regis accendit.
FRAG. 11. Accidit post modicum episcopum Lexoviensem reconciliandi gratia regem ex transmarinis adiisse. Nam ab amicitia ejus exciderat: cui, forsan [Col. 0236C] ut recuperaret gratiam, quam perdiderat, consilium dedit, utinam non in laesionem nominis sui, ut ad se partem cleri converteret, ne praevalerent adversus eum, dum simul quasi conserta acie starent, et communicato consilio atque suffragio sibi subvenirent. Igitur elaboratum est, ut inita unitas Ecclesiae scinderetur, et in partes regis episcopi converterentur, quatenus et archiepiscopus converteretur, aut si solus staret facile contereretur. Conversis igitur episcopis, quibus ab antiquo regis odio dispendium membrorum et salutis imminere videbatur, conversi sunt et alii, qui domum suam super arenam posuerant, et fluminis impingentis impetum non sustinebant.
FRAG. 12. Sed et quadam die praesul Herefordiensis [Col. 0236D] Robertus, et comes Vendomiae, abbasque de Eleemosyna super praedictis consuetudinibus cum primate sermonem diutius habuerunt. Asserebat autem abbas se a Romano pontifice directum qui regis eum voluntatibus obtemperare persuaderet, dicens dominis cardinalibus dominum regem jurejurando cavisse, quia nihil in praejudicium Ecclesiae postularet, sed honorari coram optimatibus suis duntaxat exoptaret, et per hoc postulationibus ejus vel umbratilem et qualemcunque consensum sufficere ad reformationem pacis. Si quid sic praesumeretur, dominum papam sibi malle imputari, quam pacem non reformari. Non credimus ambigendum viros bonos bonum ecclesiasticae pacis optasse, minus tamen cauti parum attendebant, [Col. 0237A] quia in modestia postulationis rex excederet, et in locum praesumptionis germina promissionis degenerarent.
FRAG. 13. De vocatione archiepiscopi apud Clarendonam. Rex igitur regni et sacerdotii, ut videbatur, pacem zelatus, sed sibi et archipraesuli suo minus providens, apud Clarendune regnum convocat universum. Quo cum praesules et proceres convenissent, exegit rex instantius, ut promissa sibi solverentur. Verum archiepiscopus, licet regi assentire promisisset, suspectam tamen habens regis promissionem, et quia frequenter principes ad indebita manus extendunt, modum ignorantes, elegit potius apud regem, quam in lege Dei periclitari, aeneumque serpentem conterere, priusquam pravitas [Col. 0237B] in populo Dei pullularet. Itaque quamvis exsilium vel carcerem metueret, Deum tamen pluris aestimans ex adverso ascendit. Ille minatur, iste refragatur; ille delirat, iste tacita prece suspirat. Interea episcopi Salesberiensis et Norvicensis, quos ab antiquo odio poena manebat, timentes sibi ex impacati temporis occasione, verbis lacrymabilibus archiepiscopum exorabant, quod sui misereretur cleri, quod animi pertinaciam relaxaret, ne ipse carcerem, clerus exterminium, ipsi capitis damnationem incurrerent. Sed et comites duo, potentissimi in regno, ipsum aggressi dicebant, quod nisi ille voluntati regis acquiesceret, ex regis jussione ipsi ad violentiam cogendi erant, quae regi, sibique perpetuam erogaret infamiam. Vir igitur invictae constantiae, et in [Col. 0237C] petra Christi fundatus, nec blanditiis emollitus, nec terroribus concussus, tandem a gremio veritatis, et sinu matris avellitur, cujus libertati adhaerebat. Et ne victor in lite per superbiam tumesceret in mente, inde decrescens unde proficere deberet, derelinquitur ad horam sibi, ut cadat, post casum resurgat; cadens humanam fragilitatem agnoscat, resurgens circa se divinam miserationem intelligat. Sic, ne quis, de virtute sua confidat, princeps apostolorum Petrus, et David sanctus ceciderunt. Non tamen cadendi proponimus exemplum, sed si ceciderit quis resurgendi. Cecidit siquidem Petrus, sed respiciente in eum Domino, flens amarissime fortior resurrexit. Cecidit David, sed propheta eum redarguente, [Col. 0237D] lapsus culpam plene poenitendo delevit, et poenam evasit. Sic beatus Thomas tentationi relinquitur ad horam, ut postmodum fragilitatis propriae memor, fortior resurgat ad pugnam. Igitur cum tertio per Richardum, magni nominis virum, qui templo Hierosolymitano tunc praeerat, sibi cavere moneretur et clero misereri, non tulit eorum supplicationes, non geniculationes. Nam tanquam in ipsius verticem vibratos gladios viderent, plangere videbantur, et tanquam funus praesens futurum facinus lugebant. Unde potius super clerum, quam super se motus miseratione, annuit de consilio illorum regiae voluntati parere. Primus igitur ante omnes archipraesul in praetacta forma se obligat, quod videlicet regias consuetudines foret observaturus [Col. 0238A] bona fide, verbo illo suppresso, scilicet, salvo ordine suo. Et quasi juratoriam adjiciens cautionem, hoc se facturum in verbo veritatis spopondit: peccatum peccato adjiciens.
Et id ipsum in eadem forma singulatim universi pontifices jurarunt. Et incontinenti facta obligatione in forma hac, per quosdam regni proceres, qui has nosse debuerant, facta est regiarum consuetudinum recognitio, et sicut publice, ita et expressim recensentur. Verum cum pleraeque jam fuissent expressae, et multo plures, ut videbatur, forent exprimendae adhuc, archipraesul interlocutus est, dicens se nec esse ex antiquioribus regni, ut pristinas regni constitutiones sciret, nec in archipraesulatu diu fuisse: unde et dicebat se nescire de his. Et praeterea [Col. 0238B] quia inclinata esset jam dies, tantum negotium differendum in crastinum. Placuit sermo, et in sua se receperunt hospitia, in crastino revertentes in id ipsum. Et quae pridie intermissae fuerant consuetudines regiae, recognitae sunt et expressae, et in scriptum chirographi modo confectum redactae, et regiarum consuetudinum nomine censitae. Quarum tamen multae, ut perhibebatur, nequaquam regiae, sed odio archipraesulis ad ancillandam Ecclesiam evomitum aemulationis et invidiae virus: ipso etiam rege ignorante, quod homines inter ipsum et archipraesulem suum hac astutia dissensionis zizania seminare intenderent. Nec enim rex, qui adhuc juvenis, sicut nec archipraesul novus, pristinas regni consuetudines nisi ex aliorum relatu cognoscebat. [Col. 0238C] Quales vero hae regiae consuetudines fuerint, si quis plenius scire desiderat, eas in fine hujus historiae scriptas inveniet.
FRAG. 14. Qualiter archiepiscopus ad se reversus facti poenituerit. Scriptis igitur consuetudinibus, et ad formam chirographi redactis, postulat rex ab archiepiscopo et coepiscopis, ut ad cautionem majorem et firmitatem sigilla sua appendant. Verum archipraesul, etsi vehementer contristatus, dissimulat tamen, regem contristare tunc nolens. Et caute quidem de plano non negabat, sed differendum adhuc dicebat. Etsi parati essent ad faciendum, dicebat tamen propter negotii magnitudinem decere dilationem vel modicam, cum juxta sapientem absque [Col. 0238D] consilio nihil faciendum grave, et exinde post deliberationem aliquantulam ipsum et episcopos alias super hoc decentius requirendos. Scriptum tamen dictas consuetudines continens recepit, praemeditate quidem et provide, ut causam videlicet suam secum scriptam haberet. Aliam vero scripti partem suscepit Eboracensis archiepiscopis. Rex vero ipse tertiam, in regni archivis reponendam, et sic a curia recedens versus Wintoniam archipraesul proficiscebatur.
FRAG. 15. Et poenitentia ductus, quod temerarie consensisset illicitis, quamvis ex magnorum virorum persuasione culpam excusaret, quamvis ex cleri causa causam suam justificaret, tamen a se ipso, tanquam pro seipso commisisset, poenas exegit, jejunio et [Col. 0239A] asperitate vestimentorum se affligens, et se interim ab altaris officio suspendens.
FRAG. 16. De zelo archipraesulis pro dignitate Ecclesiae. Interea elaboratum est ab episcopo Ebroicensi, ut rex et archiepiscopus in gratiam revocarentur. Rex autem ad gratiam sine suarum legum confirmatione compelli non poterat, non attendens legislatorem dicentem: ยซVae qui condunt leges iniquas, et scribentes scripserunt injustitiam, ut opprimant pauperes in judicio et vim faciant humilibus populi Dei!ยป Unde cum episcopus ad pacem instaret et archiepiscopus Ecclesiae profectum desideraret, qui sine pace provenire non poterat, mittit ad Romanum pontificem, tanquam rogans consuetudines illas confirmari. Quae tam subita viri mutatio, quae [Col. 0239B] tanta constantis inconstantia, ut modo rogaret enormia confirmari, ad quorum consensum prius non potuit inclinari? Nimirum majoris arbitrio reliquit, quod per se non praesumpsit, ut a se culpam transferret, et domino suo satisfaceret, sed beati papae religio circumveniri non potuit, qui regis et archipraesulis certamen ex ordine cognovit.
Archipraesul itaque fultus apostolica auctoritate et exhortatione, sicut erat spiritu fervens, mox excussit se, cum prophetico sarculo evellens, destruens, dissipans, et eradicans quidquid in horto Domini male plantatum reperisset. Non quiescebat manus ejus, non parcebat oculus. Quidquid etiam pravum, quidquid asperum, quidquid distortum, non jam cum prophetico sarculo, sed in evangelica securi [Col. 0239C] dejiciens; regias quidem et ecclesiasticas consuetudines bonas conservans, alias vero in Ecclesiae detrimentum, vel cleri dedecus introductas, tanquam spuria quaedam vitulamina resecans, ne mitterent radices altas. Et tanquam de silvestri nimis silva et veprosa, sic nitebatur pro viribus quidquid asperum, incompositum, indecorum, obviumve foret, totum de populo suo delere et exstirpare, ut faceret prava in directa, et aspera in vias planas.
FRAG. 17. Videns itaque rex, quia in his, quae tentabat, non procedebat, ad id ex consilio malevolorum divertit, ut ad aemulum domini Cantuariensis legationem apostolicae sedis transferret. Quod cum missis nuntiis postulasset, et non impetrasset, eo [Col. 0239D] quod ab antiquo Cantuariensis Ecclesia legationis privilegio gaudere dignoscitur, cognovit et conjecit Romanus pontifex, cum ex nuntiorum protestatione, tum ex nota curialium crudelitate, quod vindicandum esset in archiepiscopum, nisi regi permitteretur de voluntate sua legationem cuiquam suorum conferre. Unde litteras censuit regi dirigendas, quasi legationem et legationis officium concederent, et gravamen archiepiscopo inferre prohiberent. Igitur qui missi fuerant, cum sanctitatem viri ad aliud inclinare non possent, cum umbratili et vana legatione reversi sunt. Quam rex suscipiens gloriabatur, ut fertur, in nominis umbra, tanquam in archiepiscopum potestatem accepisset.
Sed nec in his finibus lis et ira subsedit, sed progressa [Col. 0240A] est super alterutrum sine mensura caput. Rex enim clericos homicidas, fures, latrones, sicarios, aut aliis flagitiis deditos, ad saeculare judicium trahebat, ut confessi vel convicti de crimine, officio suo privarentur, privati curiae traderentur. Archiepiscopus vero, quid cui judici liceret in causis considerans, nihil invenit quod habeat in ecclesiastica causa criminali potestas saecularis, quae de divinis rebus definire non potest, juxta constitutionem illam: Si crimen ecclesiasticum est, tunc secundum canones ab episcopo suo causarum examinatio et poena procedat, nullam communionem aliis judicibus habentibus in hujusmodi causis.ยป Haec et his similia considerans archiepiscopus, clericos infames non nisi apud ecclesiasticos judices permittebat [Col. 0240B] conveniri, ubi convicti propriae dignitatis officio spoliarentur, non mutilarentur; quia non judicat Deus bis in id ipsum, vel ne forte duplici poena multati, laicis infamibus conditione viderentur inferiores. Sed si post degradationem relaberentur in consimile flagitium, secundum publicas leges a saeculari judice punirentur. Non enim decebat, ut dicebat, quamvis inordinatos, inordinate judicari. Haec et hujusmodi iram regis accendebant. Et jam ira praeceps ferebatur, et per diuturnitatem temporis invalescens in odium vergebat. Quapropter episcopi non reminiscentes se super gentes et regna ad evellenda vitiorum plantaria constitutos, non modo non sumpserunt scutum fidei, ut starent pro domo Domini in die belli, sed et posuerunt corpus suum in [Col. 0240C] terra, ut fieret via transeunti. Nihilominus tamen vir Dei, acceptae potestatis memor, Deo sibique relictus, immobilis permanebat. Egerat in altum abies radices suas: et licet defluentibus foliis ramisque suis, tamen ad turbinem ventorum dejici non poterat.
FRAG. 18. Sub tanta, inquit, partis utrinque dissonantia pax perpetuum relegatur. Nec spes quidem gratiae poterit aestimari.
FRAG. 19. Ille autem gaudens ibat a conspectu concilii, quoniam dignus habitus est pro nomine Jesu contumeliam pati. Hamelinum tamen comitem et Ranulfum quemdam, prae caeteris ei maculam proditionis improperantes, tanquam mentientes refellit, [Col. 0240D] vicissim improperans, quod refellere non poterant, alterum garcionem et spurium, nec viri reprehensione dignum; alterius vero cognatum, quod in sua minime cognatione contigisset, ob crimen laqueo suspensum.
FRAG. 20. Ecce fugitivus ericius, de quo diaconus quidam vidit in visione. Nam rege Anglorum cum universitate suorum archiepiscoporum, episcoporum, comitum, procerum, abbatum, et priorum, in luco qui dicitur Waberghe, exsiliit ericius de medio eorum, tamquam tumultu venantium excitatus. Quem cuncti videntes agitare coeperunt, vociferationibus et insultationibus insectantes. Ipse autem multitudinem praecurrens, non in directum, sed per flexuosos calles ad mare festinabat, portans in dorso [Col. 0241A] suo librum intitulatum, Actus apostolorum. Nemo autem eorum, qui sequebantur, erat sine vitio corporis, sed aut caecus, aut luscus videbatur, aut claudus, aut labiis, aut naso mutilatus. Cumque tandem venisset ericius ad mare, misit se in illud, et ulterius non emersit. Quod videntes, qui eum persecuti fuerant, reversi sunt. Et ecce suborta est nebula densa et tenebrosa, occupans faciem terrae, quam sequebatur imber sanguinis. Divertit autem rex in salam regiam fundatam in praedicto loco, et sedit in ea indutus veste candida, linea, et lata, caudisque vulpinis tanquam serto caput cinctus. Non cessabat autem sanguis super eum distillare, quia domus, utpote deserta in loco deserti, sarta tecta non habebat, per quae dependentes caudas vulpinas [Col. 0241B] defluebat in sinum ejus. Cumque sinum et sinuosa vestis ejus volumina implesset, refluere coepit et os ejus etiam abundans implevit.
FRAG. 21. Et paululum progressus quosdam de more gentis illius armatos obviam habuit. Quibus percunctantibus an ipse esset Cantuariensis archiepiscopus, verbo respondit: ยซSiccine Cantuariensis phaleratus incedit?ยป Et non est agnitus ab iis, quamvis de se ipso testimonium perhiberet.
FRAG. 22. Contigit eodem tempore Ricardum de Luci, familiarem regis, peregre redeuntem, ad eumdem locum devenire. Qui audito archipraesulis egressu a Britannia, accessit ad eum, promittens se ei gratiam regis redditurum, si rediret. Praesul vero se [Col. 0241C] non credebat ei, timens laqueos quos evaserat. Ille vero, quem reducere non potuit, diffiduciatum dimisit, et debitam domino patrique suo reverentiam non exhibuit.
FRAG. 23. De proscriptione totius cognationis archiepiscopi. Rex autem cum redeuntibus nuntiis se in suis petitionibus didicisset repulsum, res omnes archiepiscopi suorumque confiscari praecepit; totam ejus cognationem, omnes qui eum familiaritate vel quovis titulo contingebant, proscriptos addixit exsilio. Non infanti vagienti, non decrepito seni, non in puerperio mulieri decubanti parcebatur. Processit ulterius furor inanis, et piis auribus horrenda crudelitas. Nam compulsi sunt adulti jurare, quod contristandi causa archiepiscopum, ubicunque reperiretur, [Col. 0241D] expeterent. Prohibitumque est ne pro eo oraret Ecclesia, quod pro haereticis et schismaticis facere consuevit. Quotidie igitur ad eum nova exsulum confluebat multitudo: nisi quod plerique a praefato juramento auctoritate apostolica absoluti in Flandria remanserint. Hi praesertim qui propter aetatis vel sexus infirmitatem, et multam, quae tunc erat, inclementiam temporis absque multo sui dispendio ad archipraesulem, sicut juraverant, proficisci non valebant. Caeteri vero quotidie glomerati veniebant ad eum ejulantes et plangentes, quod essent sic a natali solo expulsi, bonis suis proscripti, et ab amicis et proximis suis elongati. Et ita quotidie virum Dei movebant. Quanta igitur anxietate, putas, premebatur, cum assidue prae oculis haberet, [Col. 0242A] quorum miseriae causa erat, et quibus praeter compassionem parum vel nihil conferre poterat, nimirum inter incudem et malleum versabatur, et tot in se persecutiones excepit! Hinc ante martyrium martyr factus est, ante tunsiones latomorum angulari lapidi conquadratus, ante fornacem ex aere in argentum, ante molam ex palea in frumentum transformatus, et citra fracturam alabastri nardi suavitatem redolevit. Vir itaque apostolicus, et fratrum potentatus, nationes et regna, audientes haec mox obstupuerunt, et factum admodum profanantes, archipraesuli et tali ac tantae ejectorum turbae totis pietatis visceribus compassi sunt. Unde archiepiscopus, eo quod tantam turbam secum ferre non posset, ipsos per diversas nationes et provincias, ac diversas [Col. 0242B] personas cum litteris suis supplicatoriis transmittebat. Qui omnes ab eis, ad quos missi sunt, tum tantae malitiae odio, tum favore mittentis, benigne suscepti sunt. Omnibus itaque sic propitiante Domino provisum est in brevi, ut inter ipsos egens nullus esset, plurimi etiam felicius in exsilio quam in patria degerent.
FRAG. 24. Quomodo archiepiscopus coepit arctius vivere, Verum, etsi proscriptis Deo miserante sic provisum fuerit, archipraesul tamen attendens in tanta proscriptorum multitudine suum aggravatum exsilium, et poenam exasperatam, disposuit una et poenitentiae suae aggravare districtionem, ut praeter illud, quod quotidie portabat, cilicium, et crebras, [Col. 0242C] quas flagellatus furtivas accipiebat disciplinas, ipse quoque districtius solito viveret. Unde et uni fratrum, qui ipsi in mensa ministrare consueverat, una dierum instillavit secretius, ut inter alios lautiores cibos, quibus uti solitus erat, caute quidem, ita ut nullus adverteret, quotidie conventuales sibi apponeret cibos, quibus solis uti disposuerat. Quod ut cautius fieret et secretius mensa ipsi soli seorsim a suis ponebatur quotidie. Et ita quidem per aliquot dies solis pulmentariis aridis et insipidis, juxta quod Cisterciensis ordinis regularis institutio habet, vescebatur. Verum per aliquot tempus sic se mortificans, sic contra solitum vivens, post aliquot dies gravi decretus valetudine decubuit. In deliciis enim a primaeva aetate enutritus, absque salutis detrimento [Col. 0242D] grossioribus uti non poterat. Verum ad cujusdam familiaris sui admonitionem, cui aegritudinis suae causam hanc, nec tamen sine importunitatis instantia, secretius judicavit, congruis sibi alimentis, sobrietate comite, utebatur. Unde Deo favente, in brevi restitutus est incolumis.
FRAG. 25. Quomodo rex archiepiscopum amoverit a Pontiniaco. Invidit ergo tantis profectibus, qui zizania superseminat in agro Dominico, et quia vir Dei de tribulatione profecerat, et ipse machinatione sua corruerat, bile majori motus hospitem, tanquam de loco crevisset, hospitio proturbare contendit. Cujus instinctu, ut credi fas est, direxit rex Anglorum litteras ad generale istud capitulum Cisterciense, ordini eorum plurimum comminatus, [Col. 0243A] si ulterius adversarium suum apud se retinerent. Quod cum archipraesuli nuntiatum fuisset, habito cum suis consilio mox respondit nulla ratione se velle, quod sui occasione ordo laesionem ullam caperet, vel modicum aliquid damni hospitibus suis eveniret, qui in tam arcto et sibi et suis tantam exhibuisset humanitatem. Et addidit, quod quocunque diverteret, ubicunque caput suum reclinaret, ab eis se citissime amoveret: ยซDomino, inquit, si placet, mihi et coexsulibus meis providente, qui volucres coeli pascit et vestit lilia.ยป Misit igitur ad gloriosum illum Francorum regem Ludovicum nuntium, qui de recessu suo a Pontiniaco, et causam recessus ei nuntiaret. Quod cum audisset rex, plurimum admiratus est, et mox suis, qui aderant, totum [Col. 0243B] retulit quod audierat. Et iterando sic omnibus audientibus inquit: ยซO religio, o religio, ubi es? Ecce enim, quos credebamus saeculo mortuos, saeculi minas timent. Et pro rebus caducis, quas se propter Deum contempsisse profitentur a Dei opere, quod coeperant, convertuntur retrorsum, Dei causam et Dei causa exsulantem ejicientes a se.ยป Et convertens sermonem ad eum, qui missus fuerat, inquit: ยซSaluta dominum tuum archipraesulem, et fiducialiter ipsi meo nomine nuntia, quod si mundus, et etiam qui videntur mundo mortui eum deserant, ego tamen eum non deseram, sed quantacunque rex Anglorum etsi dominicus homo meus sit, adversus ipsum moliatur et exerceat, ego tamen suscipiam [Col. 0243C] propter Deum exsulantem, et propter justitiam adversa patientem. Nuntiet ergo nobis ad quemcunque ditionis nostrae locum divertere maluerit, et paratum inveniet.ยป In brevi igitur reverso eo, qui missus fuerat, archipraesuli nomine regis reportata sunt haec. Qui ad complendum cum suis peregrinationis suae tempus residuum, praeclaram illam et regiam civitatem Senonis, a Pontiniaco duodecim miliaribus distantem, elegit, tum propter loci plurimam commoditatem, tum propter civium laudabilem moralitatem, et devotam et praesertim advenis dapsilitatem, dulcemque affabilitatem, et jucundam socialitatem. Biennio ergo peregrinationis suae Pontiniaci jam expleto, a Pontiniaco discessit.
[Col. 0243D] FRAG. 26. De discessu a Pontiniaco, et revelatione martyrii sui. Cumque itaque territorium Senonense petens, vale jam se deducentibus facturus esset, erupit in lacrymas, quas increpans venerabilis abbas loci inquit: ยซQuid agis? Miror virum invictae constantiae femineam in mollitiem degenerare. Nunquid rei familiaris necessitas majores expensas exposcit? An comitatus rarior, et famulatus minor lacrymas istas excutiunt? Si quid tua poscit indigentia quod nostra facultas supplere possit, ostendatur, et fiet.ยป Respondit igitur archiepiscopus: ยซNihil istorum, sed quae de me sunt, finem habent. Dominus servo tuo vitae finem, finisque modum in visu praeteritae noctis praeostendere dignatus est. Gladium spiculatoris subterfugere non potero.ยป Subridens abbas [Col. 0244A] inquit: ยซErgo martyrio interibis? Quid esculento, temulento, et martyri? Non bene conveniunt, nec in una sede morantur calix vini quem potas, et calix martyrii.ยป Archiepiscopus inquit: ยซFateor, corporeis voluptatibus indulgeo, bonus tamen Dominus, qui justificat impium, indigno dignatus est revelare mysterium.ยป
FRAG. 27. Beato igitur Thoma Senonis sic residente, rex Anglorum indignissime ferens, quod in petitionibus suis ipse repelleretur a quo suus protegeretur adversarius, presbyterorum bona, per dioecesim Cantuariensem decedentium, et vacantes ecclesias occupavit, et pro voluntate personas instituit, et se ab Alexandro papa, quem jam Dominus, Romanae miseratus Ecclesiae, in sedem suam revocarat, [Col. 0244B] abalienavit. Unde dolorem suum in fide vindicaturus, clericos duos, Joannem videlicet de Oxenefordia, et Ricardum de Ivelcestria, misit ad imperatorem Alemanniae Fredericum, qui coacto consilio de pace Romanae Ecclesiae tractabat, mandans, quod si nomen et obedientiam Alexandri papae abjuraret, participem se schismatis haberet cum episcopis et archiepiscopis suis. Ille cum schismatis fautores haberet, de consilio Coloniensis archiepiscopi, qui Octaviano exstincto successorem jam suscitaverat consensit. Jurantibus itaque cum imperatore optimatibus, et episcopis quibusdam volentibus, quibusdam obtrectantibus, et usque in lacrymas renitentibus, nuntii quoque regis ex persona [Col. 0244C] ipsius in consimilem formam jurarunt. Et tanquam si minus adhuc peccavisset, rex portus diligentissime custodiri praecepit, feralia in eos statuens edicta, qui vel papae mandata, vel litteras in Angliam deferrent, vel delatas reciperent. Praecepit etiam publice, et compulit per vicos, per castella, per civitates, ab homine sene usque ad puerum duodennem beati Petri successorem Alexandrum abjurare. Omnibus igitur capiti suo renuntiantibus sic, revelabantur ex multis cordibus cogitationes. Tunc erat videre miseriam, Dathan et Abiron quamplures per fines Anglicanos passim emergere, et in lateribus aquilonis Luciferum sedere.
FRAG. 28. De appellatione pontificum contra archiepiscopum. Post modicum tempus convenientibus ad [Col. 0244D] urbem Londonias ex mandato regis episcopis et abbatibus nonnullis, visum est contra archiepiscopum appellari. Timebatur enim, ne ipse in enormia, quae per regnum praesumebantur, manum correctionis extenderet. Appellarunt itaque primi Londoniensis et Saresberiensis, provocationis et praevaricationis fomites. Exoniensis ad appellandum cogi non poterat. Episcopus vero Roffensis per simulatam, ut dicebatur, infirmitatem excusavit suam absentiam. Sicut et suam Wintoniensis, per litteras dicens: ยซVocatus a summo pontifice nec appello, nec appellare volo.ยป Et ex ambiguitate nominis putabatur ad summi pontificis, id est, domini papae vocatus audientiam. Ipse vero summum pontificem, summum judicem intelligebat, ad cujus tribunal jam [Col. 0245A] jamque trahebatur examinandus, tanquam qui in multis diebus processerat, et vitae metis appropinquaverat.
At archiepiscopus regem saepe paterna charitate commonuit, tum per scripta, tum per viros, qui pro sua reverentia meruerant audiri, ut ab ecclesiasticae libertatis oppressione desisteret. Sed et eumdem super eodem Romanus pontifex per Rothomagensem archiepiscopum, et per imperatricem quondam Romanorum, matrem ejus, et per Herefordensem, et Londoniensem multa prece sollicitavit. Dumque singulis circa mandata suam diligentiam adhibentibus, Herefordensis ipsum usque in fines Walliarum ductantem exercitum cum litteris prosequerentur, nihil impetrarunt, nisi ut archiepiscopus repatriaret [Col. 0245B] ultroneus, sicut ultroneus abscesserat. Credebatur tamen Londoniensem minus fideliter mandata prosecutum, quia cum domino papae rescripsisset super exsecutione mandati sui et responsione regis, ecclesiasticae severitatis animadversionem, quam in praevaricatores intendebat, dehortari non erubuit, ut Ecclesia Cantuariensis perpetuum sui pastoris exsilium, suumque lugeret Anglicana naufragium. Sed successor apostolorum et columna Ecclesiae non movebatur. Noverat siquidem quis esset qui loquebatur. Unde eum modo non audivit sed et archiepiscopi, et ecclesiae, cui praesidebat, juris et dignitatis providebat indemnitati, sicut ei ante exsilium promiserat dicens: ยซSane indubitanter credere te [Col. 0245C] volumus, et firmiter tenere, quod nunquam in animum nostrum, Deo volente descendet, ut te vel ecclesiam tuam alicui personae velimus in ecclesiasticis subesse, nec nisi tantum Romano pontifici obedire.ยป Nam, quia audierat Eboracensem archiepiscopum crucem suam in stipite elationis extulisse, et contra consuetudinem per provinciam Cantuariensem deferre, prohibuit ne id de caetero facere praesumeret. Eboracensis igitur a temeritatis ausu prohibitus, et in cruce sua cruciatus, associatis sibi Londoniensi et Saresberiensi, una cum episcopis Angliae congregatis, sicut dictum est, appellavit adversus Cantuariensem, scriptamque ei appellationem et appellationis terminum innotuit. Ille vero in omni patientia et mansuetudine rescribens, [Col. 0245D] et increpans, et objurgans animos inquietos, ecclesiasticae pacis unitatem retorquere frustra satagebat. Oportebat enim pati Christum Deum, et iniquitates Amorrhaeorum compleri.
FRAG. 29. De legatis missis a domino papa. Interea ad instantiam regis missi sunt a Romano pontifice legati duo. Quorum unus erat Willelmus presbyter cardinalis, regis amicissimus, qui, sicut ipse archiepiscopus de eo dicit, potius elegit esse malleator clericorum, principibus obsequendo, quam regum offensio divinam gratiam consequendo. Alter diaconus cardinalis Otho nuncupatus. Et plus avaritiae quam justitiae studiosi, et nisi delegarentur a domino papa, potius relegatione, quam legatione digni. [Col. 0246A] Acceperunt autem plenariam potestatem decidendi quaestiones, quae vertebantur inter regem et archiepiscopum, et debitum eis finem imponendi, remoto appellationis obstaculo. Archiepiscopus vero sciens regis amicissimum alterum, et instanter ab ipso petitum, alterum autem ex aliis causis suspectum habens, recusavit utrumque. Dicebat enim nequaquam se Willelmi jurisdictioni in causa debere subjici, qui regis instantia potius mittebatur, quam ipse coactus et missus veniebat: et quia non erat juri consentaneum subire ejus judicium, qui de sanguine suo sibi commercium facere quaerebat, et de pretio nomen et gloriam. Adeo autem recusabat, ut excommunicationi subjici mallet, quam ejus judicium subire in aliquo extra curiam Romanam. Nam [Col. 0246B] ad judiciariam potestatem obtinendam super eum multiplici laboraverat ingenio. Dominus papa tamen considerans malitiam temporis, ut mitigaret potentiam eorum, qui turbare poterant Ecclesiam, ad tempus eis potestatem jndiciariam duxit concedendam. Unde cum in Franciam venissent, jactabat Willelmus, se in damnum et confusionem domini Cantuariensis venisse ad faciendam voluntatem regis. Hinc Gallicana verebatur Ecclesia: et qui bonum pacis exspectaverant, dejectione Cantuariensis audita dejiciebantur. Sed qui confusionem intentabat, confusus et inutilis factus est, minus exsecta fronte ventilando metuendus adversario. Nam ante cognitionem causae ab officii suscepta potestate reciderunt scribente rege Francorum domino papae, [Col. 0246C] quod maximum ingereretur Ecclesiae scandalum, si defensor Ecclesiae innocens deponeretur, et inde damnum dignitatis efficeretur, unde praemium promotionis promerendum esset. Unde dominus papa, quamvis in medio Charybdis et Scyllae constitutus: hinc enim rex Angliae donis et promissis, et minis instabat, inde rex Franciae precibus et admonitionibus obstabat. Hinc turbatio Ecclesiae, si reprimeretur arrogantia, inde infamiae nota si damnaretur innocens. Sententiam suam revocavit, scribens legatis, ne ordine judiciario inter regem et archiepiscopum praesiderent, sed plenae inter eos paci componendae omnimodis intenderent, ita quod archiepiscopo et Ecclesiae suae antiqua jura integra [Col. 0246D] et illibata servarent, nec in terra regis aliquid magnum facerent, vel in regnum ejus, si eos intrare vellet, intrarent, nisi archiepiscopus regi primitus integre reconciliaretur, quia super his sibi et illis plurimum detraheretur, et ipse communi voce cunctorum sinistra detractione laceraretur. Quae cum in mandatis accepissent, legationis tamen reliquias prosequentes, regem aditum tanto minus laetificaverunt, quanto minus potestatis habuerunt; qui jam sciebat, et gravissime ferebat, quod potestas eorum exspirasset ex parte. Sed ne nihil ageretur, ad colloquium archiepiscopum vocarunt, et praefixum est tempus et locus.
Igitur conveniunt, hinc exsul cum exsulibus suis, [Col. 0247A] inde legati, adjunctis sibi archiepiscopis, episcopis, et abbatibus quamplurimis. Nocte vero proxima ante colloquium archipraesul vidit somnium, sicut ipse suis mane secum ad colloquium euntibus retulit, quod videlicet propinaretur ei venenum in calice aureo. Et quidem accidit sic. Alter quippe cardinalium, praefatus videlicet Willelmus, elegantis eloquii, et verba habens persuasibilia, pacis quidem suaves et blandos sermones ei obtulit: et videbantur in superficie bona verba et pacifica, quae tamen si quis interius aspiceret, ecclesiasticae paci et libertati non modicum derogabant. Unde et singula fere, quae a cardinalibus de pace proponebantur, archiepiscopo et suis suspecta erant, metuentibus capi in sermonibus, qui molliti et melliti [Col. 0247B] erant, et tamen ipsi nihilominus jacula. Diutius igitur et inaniter protracto colloquio, tandem infecta pace, imo etiam absque omni spe pacis per ipsos deinde faciendae, archiepiscopus et legati ab invicem discesserunt, legatis quidem ad regem confestim revertendibus. In Cenomannia vero, in civitate ipsa Cenomannis, nonnullae personnae regni jam convenerant: et videntes sic pacem nequaquam per cardinales posse fieri, in audientia ipsorum suas appellationes renovarunt, pro rege, pro regno, pro personis propriis, et pro ecclesiis suis ad sedem apostolicam reappellantes. Post aliquantum vero temporis cardinales, a rege multum honorati, et ambitiosis onerati donis, archiepiscopi et Ecclesiae [Col. 0247C] pace infecta, ad Romanam reversi sunt Ecclesiam.
FRAG. 30. Archiepiscopus vero audiens novas et sciens enormitates cum veteribus, quae in pessimos fructus excreverant, per diaecesim suam quotidie pullulare, sciens a propheta maledictum, qui gladium a sanguine prohibuerit, et qui opus Dei negligenter fecerit, ne non amputatis putridis ramis vinea Domini corrumperetur, accinxit se, et falcem ecclesiasticae severitatis in multos exercuit.
FRAG. 31. Hinc enim ingratitudinem timens, regem respiciebat qui in se beneficia congesserat, dum schisma Romanorum declinaret, illinc periclitantem Ecclesiam dum transgressionem impunitam relinqueret. Tentaturusque si vel adhuc sine incisione [Col. 0247D] vulneribus medicari posset et citra rigorem severitatis regis emollire duritiam, missis duobus viris litteratis et discretis, altero subdiacono et notario suo, altero Romanae curiae advocato, rogavit attentius ut archiepiscopo archiepiscopatum suum cum sua gratia redderet.
FRAG. 32. Sub ea tempestate rex Anglorum orandi gratia profectus est in Gallias, ubi rogatus a rege Francorum, et regni optimatibus, apud Montem Martyrum, divinae majestatis intuitu, sanctorumque quos adorare venerat memorias, archiepiscopo suo gratiam suam reddere, omni deposita simultate, quamvis primo conquereretur quod sibi non occurrisset, concessit ut in pace et securitate repatriaret, possessiones et archiepiscopatum suum reciperet, et [Col. 0248A] eo jure et libertate teneret, quo praedecessores sui tenere consueverant.
FRAG. 33. Rex autem Anglorum cito post supradictum colloquium in Angliam transfretavit. Imminente vero solemnitate beati Joannis Baptistae, sub praetextu ordinandi regni convocatis regni proceribus, primogenito filio suo regni sui commisit habenas. Et erant qui dicerent, quia successuro sibi rex praecaverit haeredi, asseverantibus aliis, quia in odium archipraesulis, et in laesionem dignitatis Ecclesiae Cantuariensis hoc fecerit. Imposuit autem ei manum archiepiscopus Eboracensis in Cantuariensi dioecesi, in ecclesia videlicet beati Petri apud Westmonasterium, contra dignitatem Ecclesiae Cantuariensis et antiquam consuetudinem, assistentibus [Col. 0248B] sibi et suffragantibus praesulibus Londoniensi, Saresberiensi, et Roffensi, nec jus Ecclesiae Cantuariensis protestantibus, ad cujus dignitatem et jus regum Anglorum coronatio ab antiquo pertinere dignoscitur. Post coronationem celebrato convivio, rex regi, pater filio dignatus est ministrare, et se regem non esse protestari. Poenituit eum dicti processu temporis et facti, didicitque rei comprobatione, non tantum Cantuariensem Ecclesiam laesisse, quantum in vindictam eorum, quos persecutus est, adversarium sibi ipsi de suo femore suscitasse.
Audiens haec archipraesul in primis vix credidit. Ipse siquidem tanquam vir providus, et cui de suis adversariis suspecta erant omnia, a Romano pontifice litteras impetraverat, ad Eboracensem archiepiscopum [Col. 0248C] et alios Anglorum episcopos ante coronationem directas, quibus auctoritate apostolica in virtute sanctae obedientiae erant inhibiti, ne in praejudicium archiepiscopi Cantuariensis, qui pro justitia exsulabat, regis filio diadema imponerent. Et directas has sibi litteras quidam episcoporum ante coronationem susceperunt. Alii de mandato praemuniti recipere noluerunt. Unde et contra inhibitionem apostolicam coronationi interfuerunt. Sed modicum attendere libeat, quam profana unctio, quam odiosa, quam inimica fuerit haec consecratio; si tamen consecratio, magis quam exsecratio dici debeat apostolica benedictione destituta, imo in transgressione contra virum apostolicum facta; quae etiam ex mero [Col. 0248D] odio, ira, et indignatione processit: odio patris spiritualis a patre carnali excogitata. Probant haec lugubres, et omnibus post futuris saeculis detestandi, qui ex hac consecratione provenerunt, eventus; sacerdotum videlicet suspensio et anathematizatio, archipraesulis occisio, semel et iterum inter patrem et filium rebellio, et in fine egregii illius pueri consecrati sic in adolescentia omnibus post futuris saeculis praematurae mortis detestanda praeventio. Unde et plangendum, et exclamandum: ยซO mors tua, Henrice, o mors quam dira! Quam dura et quam amara memoria tua, quae talem et tantam mundi gloriam, dum adhuc ordiretur, succidisti! Quam inconsiderata, quam inhumana, quae tam certam, ut putabatur, mundi spem, dum adhuc fructus in flore [Col. 0249A] esset tam praeclaro, una et brevi flatus tui vehementia exsufflasti! Sit mors tua ille, qui mors mortis est, ut vel per te transeat ad vitam, qui non sibi, sed mundo sperabatur victurus.ยป Plura quidem de actibus Henrici hujus, etsi aetas tenera, strenuis tamen, et de modo ejus exitus a vita inseruissem hic, nisi quia quam scribendam suscepimus lex historiae obviat. Igitur ad coeptum ordinem revertamur.
FRAG. 34. De suspensione episcoporum. Sciens itaque tandem pro certo sanctus Thomas coronationem factam sic, per nuntios suos, quatenus pax processerit, et in quibus finibus steterit, et de coronatione facta, Romano pontifici totum et verbo et scripto intimavit, humillime et lacrymabiliter supplicans, ut vel nunc se excuteret excussorum filius, et in falsos [Col. 0249B] fratres maxime insurgeret, qui tanta laesione patris sui, propter ipsos exsilium et proscriptionem sustinentis, et matris suae Cantuariensis Ecclesiae, tam manifesti erant etiam apostolici mandati transgressores. Vir autem apostolicus audiens universa, et quae et qualiter fuerant gesta, et in regem et in episcopos vehementer motus est, et archipraesuli multo plus quam prius paterno compassus est affectu. Sollicitavit etiam eum rex Francorum in virtute amoris, et sub impensi protestatione obsequii, ne ulterius dilationes frustratorias prorogaret, sicut regnum Francorum diligebat, et honorem apostolicae sedis. Miseratus etiam Anglicanae Ecclesiae desolationem Willelmus Senonensis antistes sedem apostolicam petiit, et a Romano pontifice impetravit, ut [Col. 0249C] rex Anglorum, omni appellatione cessante, subjiceretur anathemati, et regnum interdicto, nisi Cantuariensi Ecclesiae pax redderetur.
FRAG. 35. Et ait rex ad archiepiscopum: ยซOptas, ut dicis, in Gallias repedare, sed arbitror expedire tibi mecum dies aliquot commorari, ut palam videatur quod nondum existimatur. Sciunt omnes inimicitias nostras, pax inita paucis innotescit.ยป Archiepiscopus inquit: ยซIngratus non immerito reputabor, si benefactoribus meis vel vale non fecero. Ibo et revertar.ยป
FRAG. 36. Una vero dierum deambulans archiepiscopus in littore maris cum suis, dum qualitatem elementorum, sicut transfretaturis moris est, consideraret, [Col. 0249D] Milonem quemdam Boloniae decanum advenientem prospexit. Quem tanquam ad naulum exigendum properantem subridendo prior occupavit. Et inquit Milo: ยซNon ad naulum exigendum, sed ad mandatum deferendum festinamus. Haec tibi mandat dominus meus comes Boloniensis: provide tibi. Parati sunt qui quaerunt animam tuam, portus transmarinos obsidentes, ut exeuntem te a navi rapiant et trucident, vel in vincula conjiciant.ยป Cui archiepiscopus: ยซCrede, fili, nec si membratim decerpendus sim, ab incoepto itinere desisterem. Non metus, non vis, non cruciatus de caetero revocabit ulterius. Sufficiat Dominicum gregem pastoris sui absentiam luxisse septennem. Hanc vero extremam petitionem a meis obtinere votis omnibus exposco, nihil est [Col. 0250A] enim quod magis hominibus debeatur, quam ut suprema voluntas, postquam aliud velle non possint, adimpleatur, quatenus ad Ecclesiam, a qua arceor vivens, vel mortuum ferre non graventur.ยป
FRAG. 37. Conspiraverant siquidem adversus archiepiscopum vel ex aliena voluntate, vel ex propria malignitate cum praedictis episcopis Reginaldus de Warenna, vicecomesque Gervasius, et Ranulphus de Broc, quem pridem anathematizaverat, et cum armata manu littus obsidebant.
FRAG. 38. Et ingressus monasterium toto corpore prostratus formam humilitatis exhibuit. Deinde fratres omnes, a minimo usque ad maximum, cum lacrymis in osculo pacis suscepit. Nam quia quosdam ex eis excommunicatis communicasse audierat, cum [Col. 0250B] peregre esset, per magistrum Joannem Saresberiensem et coexsulem mense uno prae se praemissum fratri Thomae venerabili viro potestatem solvendi injunxerat, ut quod contagionis in grege fratrum ex scabie schismaticorum contractum fuerat, antidoto reconciliationis eraderet.
FRAG. 39. Fertur enim dixisse Eboracensem: ยซOcto millia librarum numeratae pecuniae, Deo gratias, adhuc apotheca nostra reservat, quae si tanta dispendia necessitas exegerit, ex asse demolienda erit ad reprimendam contumaciam Thomae, dissipandamque arrogantiam, quae major est quam fortitudo ejus. Ne, quaeso, fratres, religionem vestram circumveniat. Adeamus potius dominum regem, qui usque in hodiernum diem causam, quae inter nos et [Col. 0250C] illum diutius vertitur, fideli patrocinio consecutus est, et de caetero, nisi per nos steterit, ad consummationem expediet. Si resilieritis adhaerentes ei, quem habet adversarium (nunquam enim post tantas inimicitias, et inexorabiles redintegrabitur gratia) nos de ratione tanquam transfugas judicabit. Et si districte egerit vobiscum, de juris aequitate a vestris possessionibus vos dejiciet. Quid ergo facturi estis? Dicite, quibus in terris, inopes rerum familiarium, mendicabitis? Si vero e converso steteritis cum quo stetistis, quid amplius facturus est qui vos damna vit? Fecit quod potuit in vos: sententiam per pravam suggestionem extorsit.ยป
FRAG. 40. Et ait Eboracensis: ยซDomine rex, mihi [Col. 0250D] soli mutire permittitur, duobus sociis meis his, quibus aqua et igni interdictum est, confabulari nemo potest, nisi sententia damnationis eadem qua feriuntur, et ipse colloquens involvatur, quam ingratus ille, permissae reversionis immemor, in illos et omnes coronationi filii tui consentientes effudit. Nunc autem patria potitus praecavens ne de caetero proscribatur, multo comitatu equitum peditumque praeeuntium et subsequentium stipatus incedit, circuiens et quaerens, ut in praesidia recipiatur. Non nos, domine rex, usque adeo vexationes assidue movent, non labores frangunt, non damna enormia sollicitant, quae pro minimo ducimus, dummodo tibi domino regi fide servata placeamus, sed frequentes exactiones, sed officii nostri mutilata dignitas, [Col. 0251A] sed famae periclitantis diminutio. Quasi flagitium perpetraverimus, spectaculum facti sumus, reique judicamur, cum de puritate conscientiae non dubitemus.ยป Respondit rex: ยซSi omnes excommunicationi subjacent coronationi filii mei consentientes, ego, per oculos Dei, non excludor.ยป Sed intulit Eboracensis: ยซAequanimiter ferenda tempestas est, quam declinare non potes, ut ex quieta mente et modestia tolerantiae lacessitus et passus injurias videri merearis. Quod facile fieri potest, si dissimulare potes inpraesentiarum irrogata, et injuriantem quasi securum dimittis ad tempus.ยป
FRAG. 41. Cujus vero efficaciae fuerit in eo sententia, inpraesentiarum absolvemus. Cum enim praefatus Robertus in domo sua, quam de nemoribus archiepiscopi [Col. 0251B] pro voluntate sua passim succisis in Cantuaria construxerat, quibusdam communicantibus ei convivium fecisset, canes panem, quae manus ejus contrectaverat, recusabant, qui de manibus aliorum quidlibet porrectum avide sumebant: mittentibus cunctis et reliquias ejus fragmentis aliorum commiscentibus ab utrisque tanquam tactu contaminatis visi sunt canes abstinere.
FRAG. 42. Et adjecit: ยซUnus homo, qui manducavit panem meum, levavit contra me calcaneum suum. Unus homo, beneficiis meis insultans, dehonestat totum genus regium, totum sine vindice conculcat regnum. Unus homo qui manticato jumento et claudo, primo prorupit in curiam, depulso regum stemmate, videntibus vobis fortunae comitibus, triumphans [Col. 0251C] exsultat in solio.ยป
FRAG. 43. Quorum nomina haec sunt. Primus, Reginaldus, nullius, sicut asseverabant, sceleris metuens, et ab Urso patre belluinam feritatem trahens. Secundus, Hugo de More-Villa, mortis scilicet, vel mortium Villa. Quocunque modo dicatur, mortis virum exprimit. Hujus uxor, ut fertur, cum juvenem quemdam Lithulfum nomine ardenter amaret, et ille stuprum recusaret, exquisita muliebri versutia, petiit, ut vel educto gladio coram se ludentis speciem agens, admitteret equum suum. Quod cum faceret, propria voce exclamavit ad praeeuntem virum: ยซHuwe of Morevile, war, war, war, Lithulf haveth his swerd ydrawen . . . ยป Quod Latine sonat: ยซHugo [Col. 0251D] de More-Villa, cave, cave, cave, Lithulfus eduxit gladium suum.ยป Quamobrem juvenis innoxius, tanquam qui ad fundendum sanguinem domini sui manum extendisset, morti addictus, et aqua ferventi decoctus, martyrium complevit. Quid de genimine viperarum speremus? Nunquid de tribulis uvam, aut de spina ficum colligimus? Si arbor mala fructus bonos facere non potest, teste veritate, consequens est ut ex radice mala et virosa germen innocuum non surgat. Tertius, Willelmus de Tracy, qui quamvis in congressu militari saepe fortiter fecerit, [Col. 0252A] tamen ejus conversationis fuit, ut exigentibus peccatis ad parricidium vel aliud flagitium devolvi meruerit. Quartus Richardus Brito, qui ob pravitatem vitae ex Britone brutus effectus est: dumque praeliatur in ecclesia, pro nomine tironis notam traditionis incurrit.
FRAG. 44. Unde satellites Satanae, coelum terramque suo sceleri putantes arridere, proniores et animosiores effecti, in blanditiis elementorum sibi blandiebantur. Abierat Ranulfus de Broc in occursum eorum, totaque commota regione maritima, multo milite stipatus adventabat.
FRAG. 45. Praecurrerant jam per medium fratrum vesperas cantantium duo pueri, plus terrore quam voce hostilem invasionem nuntiantes.
[Col. 0252B] FRAG. 46. Valvis igitur apertis, ecce lictores perscrutato palatio Ecclesiae, conglobati per claustra ruunt. Ex quibus tres in laevis secures, unus bisacutam deferebat, omnes vero in dextris gladios acutos vibrabant.
FRAG. 47. Quibus verbis sicarius repercussus duos vel tres passus resiluit, similis factus illis, qui in passione Domini, Domino dicente ego sum, abierunt retro et ceciderunt in faciem suam.
FRAG. 48. Accelerans igitur Ursides de primo ictu referre tropaeum, et de festina proditione sua lucrum posiliit, et toto conamine suo capiti protenso vulnus inferre nitens, clerici cujusdam brachio gladio grave vulnus inflixit.
[Col. 0252C] FRAG. 49. Hic autem qui percusserat, exclamavit tanquam devicto hoste triumphans: ยซPercute, percute.ยป Protinus quidam stantes adhuc ad orationem dispersi sunt, secundum illud evangelicum: ยซPercutiam pastorem, et dispergentur oves gregis.ยป Non enim levem omnibus timorem Dominus incussit, sed magnum, et qui posset cadere in quemvis etiam constantissimum. Timens autem clericus ille post vulnus vulnera, post gravia graviora, ad altare proximum divertit, quo plures ex fratribus vitae metuentes confugerant, nescientes a quo percussus fuerat. Sed de auctore vulneris inde conjicimus, quod Willelmus de Traci cooperatoribus suis apud castrum Salwode, quantum quisque saevisset in martyrem referentibus, scelusque suum jactantibus, [Col. 0252D] dixerit se etiam brachium Joannis Saresberiensis praecidisse. Sed et unus de fratribus, circa patrem studio compassionis obversatus, ictum pertulit. Verum oratio boni pastoris obtinuit, ut grege non diminuto, ipse solus occumberet. Unde plano gladii percussus caput attonitum reportavit.
FRAG. 50. Servata namque vultus venustate in morte specie tenus quamdam exhibebat hilaritatem et sanctitatem, quam gerebat in mente, ut non exspirasse videretur, sed vivido colore clausis oculis et ore potius somnum capere.
Vita VII S. Thomae Cantuariensis
[Col. 0253A] Venerabili domino et patri Henrico Dei gratia abbati Croylandiae, E. humiliter dictus monachus de Evesham, salutem in salutis auctore.
Virorum illustrium et praesertim sanctorum vitam et exitum litteris tradere, satis et provide majorum nostrorum sanxit auctoritas. Hinc enim et Deus laudatur, qui gloriosus est in sanctis suis, et posteri aedificantur laudabili praecedentium exemplo provocati. Inter hos quasi quidam Lucifer in fine dierum istorum malorum, tanquam in fine cujusdam tenebrosae et taediosae noctis, effulsit beatus neomartyr Thomas, cujus vita quam fuerit laudabilis et mors quam pretiosa, virorum authenticorum, qui super his scripserunt testantur volumina. Qui quoniam plures erant, nec poterat fieri quin alicui aliquid deesset, [Col. 0253B] quod alter forte haberet, jussit paternitas vestra ut in scriptis singulorum codicibus ea tantum ab unoquoque excerperem et excerpta seriatim ordinarem quae ad historiam de martyre continuandam sufficerent. Tale aliquid ex ipsis evangeliis legimus factum ab eo qui nobis ex quatuor unum fecit. Nam et hic quatuor fuerunt auctores, Joannes episcopus [Col. 0254A] Carnotensis, Alanus abbas Teokesbiriensis, Willelmus subprior Cantuariensis, et magister Herebertus de Boseham. Benedictus enim abbas Burgi de fine tantum et de his quae post finem contigerant scripsit.
Haerebam, fateor, ad jussionem vestram, et licet commendabile esset, opus tantum cum viribus metiens manum continui; sed impulit cunctantem dignatio vestra una mecum opus aggrediens.
Jussus igitur et auxilio vestro pariter fretus, parui ut potui: vos, an vobis satisfecerim, judicate; caeteri, ut volunt, aestiment. Si quis melius ordinare poterit, non invidebo. Ego quidem exemplo dedi, et quasi viam ostendi. Opusculum illud in tres partes divisum est: prima primordia viri sancti et caetera usque [Col. 0254B] ad exsilium continet; secunda in exsilio gesta; tertia martyrium et quae post martyrium gesta sunt. Ut autem sciatur quid de unoquoque assumptum sit, ubicunque stylus variatur, nomen auctoris capitulo illo praenotatur. Valeat paternitas vestra in Domino
[Col. 0253] ( Ita explicit prologus; sed ipsum opus idem est cum Quadrilogo a Lupo edito; quocirca, quoniam de isto Quadrilogo infra dicturi sumus, festinemus jam ad translationem beati Thomae, quam idem E. de Evesham, quicunque fuerit, qui hanc Vitam compilavit, ad finem operis sui adjecit. )
[Col. 0253C] Anno quinquagesimo passionis gloriosissimi martyris Thomae Cantuariensis archiepiscopi, venerabilis pater Stephanus successor ejus, quartus scilicet ab eo, et conventus Ecclesiae Cantuariensis, corpus pretiosi martyris praenominati transferre satagentes, omnia quae ad tantam solemnitatem credebant esse necessaria studiosissime procurabant. Praemissis siquidem ut decet jejuniis et orationibus, jam dictus archiepiscopus et Ricardus episcopus Salesberiensis et Ecclesiae Cantuariensis conventus, quinto Kalendas Julii in principio noctis, in crypta, ubi corpus beati martyris jacebat, sicut constituerant, convenerunt, et postquam aliquandiu vacaverant orationi, lapidem [Col. 0254C] marmoreum, quo sepulcrum martyris tegebatur, amoveri fecerunt. Omnibus itaque qui aderant intuentibus, inventum est illud organum quondam Spiritus sancti in vestibus sacerdotalibus, licet ex vetustate pro parte consumptis, et caeteris insignibus quae summi sacerdotis decuerant sepulturam.
Lacrymantibus igitur prae gaudio cunctis et orantibus, monachi ad hoc deputati, corpus pretiosum manibus assumentes, archiepiscopo in capsa reponendum tradiderunt. Caeteris itaque coeptis orationibus insistentibus, archiepiscopus a praedictis fratribus corpus excipiens, totum in feretro suis manibus collocavit, exceptis paucis ossiculis, quae extra [Col. 0255A] capsam retinuit, magnis viris et ecclesiis ad honorem ipsius martyris distribuenda. Corpore siquidem per manus archiepiscopi decenter disposito, capsa firmissime clavis ferreis obseratur, et manibus monachorum ad locum honestum et feretrum deportata, usque ad diem translationis solemniter faciendae secretius et conservata.
MIRACULUM. Celebrandae translationis instante die, confluit populus innumerabilis Cantuariam, ut et martyri debitum honorem impendat et ejusdem suffragia in suis necessitatibus consequatur. Intererant siquidem huic solemnitati venerabilis pater Pandulfus, apostolicae sedis legatus, Stephanus Cantuariensis, Willelmus Remensis archiepiscopus. Henricus rex Angliae cum omnibus suis et proceribus, [Col. 0255B] episcopi quoque, abbates et priores, caeterique viri ecclesiastici diversarum regionum, quos singillatim enumerare praetermittimus, ne multitudo fastidium inferat auribus audientium. Populus autem tantus ad hoc festum confluxerat, ut civitas Cantuariensis et villae vicinae cum adjacente regione multitudinem vix capere potuissent.
MIRACULUM. Instabat hora tertia Nonarum Julii, cum rex, archiepiscopi, episcopi, abbates, principes et magnates, qui convenerant, praefatum thesaurum de crypta, ubi reconditum erat, ad altare sancti martyris bajulantes, in conspectu populi in loco ad hoc praeparato reposuerunt, et hunc ibidem securissime obsignantes, quod de die supererat in laudibus [Col. 0255C] martyris et laetitia cordis in Domino deduxerunt. Quod igitur devotio fidelium martyri debuit fideliter impendit. Sed et martyr suae gratiae solatia suis fidelibus non subtraxit, nam cum archiepiscopus et conventus caeterique fideles et praecipue Londonienses opes suas et operam effunderent ut honori martyris nihil deesset, quod per eorum industriam posset explicari, ipse martyr quasi inesse devotis rependens, praeambulis, comitantibus et sequentibus signis et miraculis totam solemnitatem suae translationis adornavit.
MIRACULUM. Modicum tempus ante translationem beati Thomae restat venturum, et ecce mulier quaedam Kembella filiolam unam tantum habebat superstitem de quatuor, quos de viro suo susceperat, [Col. 0255D] quae graviter incipiens aegrotare et in gremio matris mortua est. Mulier ergo filiam plangens lacrymis et gemitu modum excedere videbatur. Accurrens autem matrona nobilis vidua quidem, illius videlicet domina villae, mota plangentis lacrymis et morte puellae docta divinum auxilium invocare, arripuit liliam et ad matrem ejusdem subsidium invocans defunctae mensuravit et surrexit puella. Mater et ejus cum candelam fecisset, et eam ad sanctum Thomร m mittere cogitaret, puella rursus aegrotavit, et ut mater testata est, iterum expiravit. Illa vero recolens se minus gratam et devotam martyri exstitisse, vovit se puellam ad sanctum Thomam ducturam si eam secundo de mortuis revocaret. Gloriosus igitur martyr rigorem justitiae temperans, [Col. 0256A] per gratiae suae lenitatem puellam mortuam iterum vivam matri resignavit.
MIRACULUM. Quidam vir Devisis cum multis aliis orationis causa limina beati Thomae in ipsius translatione volens visitare, ad pontem Branfordiae prope Londonias venit. Circa medium igitur pontis obvians carro, in aquam projectus est. Ille vero non immemor sui sanctum Thomam jugiter invocavit, petens ne suum peregrinum perire permitteret. Quinquies igitur ad aquae fundum immersus et toties ad aquae summitatem reversus ad aridam rejectus est. Qui cum magna admiratione contestatus est, se nec in ore, nec in naribus, vel in auribus aliquam aquae molestiam sensisse. Eumdem quoque virum alius quidam comitans pallium amisit in eodem loco [Col. 0256B] ubi prior in aquam ceciderat, et in amnem pannum submersum non potuit hactenus quisquam invenire. Miles quidam de comitatu Northamptunae viduam quamdam duxit in uxorem; cujus filius, puer triennis, quem de viro suo priore suscepit, ante militem jam dictum prandentem quadam die stans ad mensam de manu militis buccellam carnis ore suscepit. Puer autem morsellum glutire volens, strangulatus et mortuus est. Mater igitur primum suspectum habens militem de morte filii sui, clamans et lacrymans pluries geminando homicidam appellavit. Miles vero quamvis sanam habens conscientiam, tamen quia victus erat primum vehementer confessus est et surgens argenteum super puerum complicuit, vovens se puerum ad sanctum Thomam ducturum, [Col. 0256C] si eum vita redonaret. Paululum igitur post votum illis quid Dominus facturus esset exspectantibus de gutture pueri buccella carnis quae vitae viam praecluserat, in os resiluit. Puer vero paulatim reviviscens ad plenum per merita martyris est vitae redditus et amicis.
MIRACULUM. Miles quidam comitissae Elugi, Robertus nomine, cum filio suo duodenni Robertulo nomine, iter arripuit versus Cantuariam, ut beati Thomae limina orationis causa visitaret. Qui ingressus mare apud Wythsand fere usque ad medium maris prospere navigavit. Ille vero praedictus filius ejus somno gravatus ut vel urinam vel quidpiam faceret, ad proram navis perrexit; et dum incaute staret, in mare lapsus est. Quod cum vidisset pater, [Col. 0256D] exclamavit dicens: ยซSancte Thoma, miserere mei, et conserva mihi filium meum;ยป puer vero in mare paululum mersus et statim ad superficiem aquae revectus ait: ยซSancte Thoma, si vis, potes me adjuvare.ยป Interim navis impulsu venti a loco ubi puer cecidit avulsa est, quantum arcus bis vel ter sagittam jacere posset. Tunc nautae ad clamorem militis velum dimiserunt et navem licet cum difficultate ad quaerendum puerum retrorserunt. Elapso itaque unius horae spatio vel sicut miles ipse protestatus est, quantum posset in equo moderate ambulando duas leugas vel tres Gallicas perfecisse, ad puerum pervenerunt, invenientes eum sedentem super aquas et nihil mali habentem, excepto quod [Col. 0257A] in casu suo parum aquae salsae hauserat. Cum autem puer vidisset navem a se recedentem, nimio dolore et desperatione vitae absorptus, ut dolorem cordis morte corporis terminaret, caput mersit in [Col. 0258A] mare, ut citius interiret. Assumptus igitur puer in navem, haec patri sciscitanti retulit, adjecitque quod cum se ipsum mergere vellet, quidam episcopus eum, ne mergi posset, supportavit.
Vita VIII S. Thomae Cantuariensis
Reverendissimo patri et domino in Christo dilectissimo sancto Stephano Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, totius Angliae primati et sanctae Romanae Ecclesiae cardinali, devotus filius suus H. . . permissione divina abbas Croilis, salutem et tam devotam quam debitam in omnibus reverentiam.
Si mihi, prout adjacet velle, suppeteret et posse, sanctam paternitatem vestram quam in Christo sincerae dilectionis amplector affectu. . . . Exigit enim et gradus vestri sublimitas et vitae vestrae sanctitas, ut ab omnibus omnis vobis impendatur honor ac reverentia, corde magno et animo volenti. Vos namque tanquam novus Beseleel tabernaculum Domini [Col. 0257C] mysticum, id est sanctam Ecclesiam, insigniter aedificatis et ornatis. Unde divinae gratiae gratias exsolvimus uberes et devotas, quae nobis in persona vestra idoneum procuravit archipraesulem ac primatem habentem jugiter penes se cum tintinnabulis sacrae praedicationis malogranata fructuosae operationis. Doctrina vero, cujus praerogativa praeminetis ad bene vivendum, efficaciter vos informat et sobrie et juste et pio juvamine. Opera siquidem vestra, reverendissime Pater, testimonium perhibent de vobis quod beatissimo martyri Thomae praedecessori vestro conformes fueritis et sitis, non solum per expressam morum similitudinem, verum etiam per exsilii caeterarumque molestiarum fortem et aequanimam perpessionem. Unde credendum est quod sicut [Col. 0257D] participes exstitistis tribulationum, sic eritis et consolationum, et sicut compassi estis, ita favente Domino et conregnabitis. In hujus rei argumentum fidei nostrae solidati spei anchoram infigentes, et gloriae gloriosi martyris, qua gaudet in coelis, in terris adjicere quodammodo volentes, lucernam corporis ejus super candelabrum ponere statuistis, ut de sub modio terrae translatum luceat apertius his qui ad eamdem gloriam suspirant. Hinc est quod et parvitatem [Col. 0258B] meam inter alios ad illam gloriosam translationem nostri gratia litteratorie dignati estis invitare. Unde dignationi ac dominationi vestrae devotissimas rependo gratiarum actiones, et quia non ambigo quin insigni solemnitate multi multas ut dignum est facturi sint oblationes ad honorem sacratissimi martyris et ob reverentiam vestri, ego aliquid pro modulo meo cupiens offerre librum de sanctitate et magnificentia ejusdem martyris apud vos compilatum excellentiae vestrae dignum duxi destinare. Cujus quidem compilationis modum necnon et totius voluminis seriem prologus subscriptus evidenter declarat, qualiter videlicet ipsa compilatio sumpta sit ex scriptis quinque historiographorum, contineatque gloriosi martyris originem et vitam, [Col. 0258C] studia et gesta, exsilium et agonem, passionem et canonizationem: qualiter etiam ex epistolis dicti martyris quas videlicet vel ille aliis, vel alii illi vel pro illo vel contra illum vel alii scripserunt, locis competentibus congruenter insertis praefata compilatio non modicae robur habeat auctoritatis. Licet ergo pretiosi martyris vita et passio luculenter a nobis tradita sit, fortassis memoriae litterarum hoc tamen volumen, cum vobis vacaverit, plenius inspectum, ut opinor, habebitis acceptum. Humiliter igitur et devote vestrae supplico sanctitati, quatenus librum hunc ad laudem et gloriam beatissimi martyris necnon ad aedificationem fidelium studiose et ut credo, fructuose compositum, vice munusculi dignanter suscipere velitis. Cujus primarium ac [Col. 0258D] primicialem usum vestrae reservam paternitati rogans affectuose quatenus eidem si placet correctionis vestrae limam apponatis, ut sic deinceps aliis acceptior fiat et gratior ad legendum. Cum sicut ex sapientia vestra commendationem, ita ex excellentia vestra non mediocrem apud posteros assequi meruerit approbationem: ad honorem martyris et multorum utilitatem. Bene valeat in Domino sancta paternitas vestra.
[Col. 0259A] [ Inter epistolam Henrici abbatis et Rogerii monachi, qui opus in secundam editionem ampliavit, codex Parisiensis habet notam quae sequitur.
Incipit prologus in Vitam sancti Thomae archiepiscopi Cantuariensis et martyris, ex diversis opusculis excerptam: scriptus anno Domini millesimo quadringentesimo undecimo, finitus in profesto Luciae Virginis per me Joannem Waning de Almania.
Serve pie Dei, recordamini mei!]
Amantissimo domino suo et patri, Henrico, Dei gratia abbati Croylandiae suus Rogerius humilis ejusdem loci monachus, quod domino et Patri. Gloriosum [Col. 0259B] gloriosi martyris Christi Thomae triumphum eo specialius sancta veneratur Ecclesia, quo se per ejus sanguinem nobilius recolit triumphasse. Ab apostolorum etenim temporibus, quod pace sanctorum omnium dictum sit, non est in unius hominis morte major aut utilior Ecclesiae Christi collata victoria. Ipse enim licet Anglicanae duntaxat Ecclesiae videretur propugnare, universalis tamen Ecclesiae causam egisse ex post facto probatur. Quoniam ex quo locum tabernaculi sui dilatavit, et in superbiam saeculorum posita est civitas Dei de qua gloriosa dicta sunt, gloriam secuta est aemulatio, coepitque partes ejus laica potestas, quasi alter Ismael nunc palam nunc occulte deprimere. Hinc est illa vetus et inveterata [Col. 0259C] inter regnum et sacerdotium de investitura quaestio: hinc aliae quas enumerare longum esset controversiae, quae omnes aut fere omnes in hujus novi Zachariae martyrio aut sopitae sunt aut sedatae. Hujus igitur sancta et vero Deo digna tametsi per se satis emineat luceatque omnibus qui in domo sunt lucerna super candelabrum erecta, conati sunt tamen plures, quasi oleum camino addendo, suis eam scriptis reddere clariorem. Et in hoc multorum et magnorum sudarunt ingenia, ut quae viderunt et audierunt, posterorum memoriae bona fide mandarent, de vita viri, de moribus, de exsilio pariter et martyris fide plena et relatu digna relinquentium volumina. Id attendens, prudens et vigilans discretio vestra, ne in diversis de eodem auctoribus reperiri [Col. 0259D] vel reprehendi aliquid posset dissonum aut prolixitate vel inculcatione taediosum, speciali quadam in martyrem devotione, dudum ex diversis diversorum voluminibus compendiosam excerptionem et dulce quodam et gratum confici fecit temperamentum. Ubi sic omnium elegantiora omnia in unum compacta sunt corpus, ut et historiae veritati nihil detrahatur et brevitati nihilominus consulatur. Sed quoniam restabant epistolae ab ipso viro Domini, vel ad eum vel de eo a viris authenticis scriptae, advertit prudentia vestra, quod si ipsae locis competentibus praedicto insererentur compendio, exhinc et plurimum auctoritatis historiae et non parum utilitatis procuraretur legentibus, placuitque id muneris parvitati meae imponere, quod pro imponentis reverentia [Col. 0260A] reverenter assumens, ut potui, consummavi, consummatumque vestrae discretionis examini committo, ut si quid in hac parte laudabiliter actum fuerit, vestrum sit qui jussistis: sin aliter, quod timeo, hoc imperfectioni meae imputetur. In quo lectorem benevolum monuerim et moneatur, sicubi epistolas non integras offenderit, sed recisas vel forte intercisas. Noverit enim hoc de industria factum, ut quando res plures epistolaris tenor complectebatur, reliquis omissis illa tantum capitula assumerentur, quae rem ipsam, quae tunc in manibus erat, contingere viderentur. Verum, quia tot epistolarum insertio prolixitatem non generare non potuit, recreationis gratia, ut habeat lector ubi ex intervallo respiret, opus ipsum in septem libros secundum processum negotii [Col. 0260B] distinguitur.
Primus viri beati mores et actus usque ad exsilium continet. Septimus, qui et ultimus, de reditu ejusdem et his quae post exsilium gesta sunt contexitur. Quidquid medii illius temporis, quod in exsilio egit, scilicet sex annorum et mensis unius acta complectentur. Quod omne tempus quoniam in illo compendio vestro brevitatis gratia breviter tetigistis, nonnulla ibi omissa hic adjicere, necnon et aliter ibi posita transmutare quaedam rerum seriatim explicandarum necessitas coegit. Primus ergo et secundus necnon et ultimus historica narratione res gestas plenius explicant. In reliquis quoniam crebro interveniunt epistolae, minus laborat historia. Et quoniam ad singulos rerum gestarum articulos praetitulatum [Col. 0260C] auctoris nomen in margine supra charaxatum habet compendium, placuit idem in opere praesenti observari, ut si quid in quaestionem venerit sit fides penes auctores. Fuerunt autem quinque magister Joannes Saresberiensis postea Carnotensis episcopus, Alanus Teokesberiensis, Willelmus subprior Cantuariensis, Benedictus abbas Burgi et magister Herebertus de Boscham, qui post omnes alios ab aliis omissa adjiciens stylo veraci quae vidit et audivit haec testatus est.
His ergo fides adhibeatur: hi intersertis epistolis loquantur. Nam de meo nihil interveniet nisi forte pro continuatione vel epistolarum insertione breve aliquid adjici necessitas compulserit. Facta est autem [Col. 0260D] prima illa compilatio hortantibus votis pariter et cooperantibus apud Croylandiam anno regis Ricardi ultimo, et haec ejusdem compilationis adjectio itidem apud Croylandiam anno regni regis Joannis quarto decimo, qui fuit annus ab incarnatione Domini juxta Dionysium millesimus ducentesimus tertius decimus.
[ Duo vel tria folia hic desunt in codice Parisiensi: quae reliqua sunt, omnia cum quadrilogo Lupi satis congruere videntur, ideoque quatuor tantum capitula una cum conclusione operis, quae cum ante dicto quadrilogo non congruunt, ex hoc libro excerpsi. ]
Itaque archiepiscopus ad dominum papam Senonis venit; tepide quidem exceptus a cardinalibus, ad [Col. 0261A] domini papae praesentiam est intromissus, qui venientem ad se paterna suscepit benignitate, super vexatione ejus multimoda et peregrinatione tam periculosa et dura paterne compatiens. Post aliquot vero dies placuit archipraesuli de suo et suorum consilio totius dissentionis inter regem et ipsum in Anglia et exitus sui a terra causam domino papae et cardinalibus exponere. Nec tamen dominus papa adhuc hoc ab ipso requisierat, exspectans forte quod archipraesul tanquam providus non requisitus hoc faceret; placuit itaque archipraesuli sic. Nam, etsi per proprios nuntios fuisset prius significata totius mali origo et causa, et sparsim per alios hinc inde commeantes relata, consultius tamen videbatur, ut ipsemet causae suae merita exponeret, et gestorum [Col. 0261B] referret veritatem, et quas in ipsum praefati regis Angliae nuntii imprimere conati sunt, ipsemet per se ipsum dilueret notas. Igitur post aliquot dies adventus sui ad curiam domino papae, venerabilibus viris cardinalibus praesentibus, non quidem publice in consistorio, sed in thalamo secretius grata quadam et succincta brevitate enarravit: grata inquam, utpote eloquentia cujus modesta erat et elegans et lingua semper inoffensa; dumque primus a domino papa sederet et propter reverentiam vellet surgere, jussus residendo dicere, peroravit et producens scriptum, etc.
Verum in crastino die a quibusdam cardinalium et plerisque aliis de curia viris magnis et eruditis qui in scripturis multum poterant (talibus quippe curia abundare et florere consuevit), archipraesul tanquam familiaribus suis et faventibus sibi benigna quadam et amicabili est asperitate objurgatus, quod diebus illis tam malis tempore videlicet schismatis et inter ruinas Ecclesiae, contra principem suum, contra potestatem tantam se erexerit: parendum potius tempori et sustinendum dicebant, cum hora esset tunc et potestas tenebrarum, quando Petrus gladium suum non exserere sed jubetur reponere. Et sicut addebant, zizania ab inimico homine superseminata evangelicis servis nequaquam tunc colligenda, ne [Col. 0261D] forte eradicando ea eradicarent simul et triticum. Unde et juxta patrisfamilias praeceptum usque ad tempus [messis] utraque simul sinuntur crescere. Quod et idem ipsum est magistri consilium, qui propter dierum malitiam tempus redimendum suadet: ยซRedimentes, inquit, tempus, quia dies mali sunt.ยป Et propheta similiter: ยซIdeo, inquit, prudens in tempore tacebit, quia tempus malum est.ยป Auditis vero his et hujusmodi, archipraesul, qui tanquam providus a magnis et sapientibus curiae haec sibi in curia objicienda arbitrabatur, unde et cum suis pertractaverat super hoc et sermones suos in judicio jam disposuerat, secundum sapientiam et gratiam sibi datam mox respondit ad objecta prudenter et objicientibus satisfecit sufficienter.
[Col. 0262A] Quae sequuntur, spectant ad colloquium quod deinde habuit sanctus Thomas cum papa, et ad commorationem quam apud Pontiniacenses fecit.
Cumque ad aliquod monasterium Cisterciensis ordinis declinare decrevisset archiepiscopus, elegit inter caetera Pontiniacum in Burgundia situm, eo quod praefatae civitati Senonis, in qua dominus papa propter schisma morabatur tunc, vicinum erat, solum per duodecim leucas distans: et adhuc quia amplae erant et abundantes monasterii facultates et multa charitas in erogando. Unde ad ejus petitionem dominus papa abbatem loci et potiores de fratribus vocans eis virum Dei Thomam commendat exhibendum. Qui, tum ex domini papae relatu, tum ex celebritate famae viri cognati probitate, Deo gratias [Col. 0262B] agunt, quo inspirante palaestrita suus talem locum velut quamdam agonis palaestram elegit. Cum igitur tres circiter septimanas in curia egisset, apostolica licentia et benedictione accepta Pontiniacum profectus est cum tanta alacritate et jucunditate a toto commeatu susceptus, quantam hostiae coelitus missae vix impendere possent. Qui omnem humanitatem ei et suis exhibentes, praeter institutionem ordinis et esum carnium et alia quaedam animo prompto et voluntario indulserunt. Et quidem supra quam dicere nunc tempus sit, apparuit benignitas et humanitas ordinis circa illos. Tertio igitur quartove adventus ejus die ingressus capitulum, causam Ecclesiae quam agebat, Deo et ipsorum orationibus commendavit.
Verum dum in multa quiete et otio erudiretur et exercitaretur apud Pontiniacum archipraesul cum suis, ecce post dies aliquot venit ab Anglia rumor sinister et duri nuntii bajulus. Rex enim Anglorum a redeuntibus cum in se omnibus petitionibus contra archiepiscopum didicisset repulsum et adversarium suum, ut dicebat, a sede apostolica non solum foveri sed exhiberi comperisset, primo in dominum papam, deinde in archiepiscopum vehementer excanduit et in utrumque quantum potuit et ira suggessit, ultionem exercuit, potestate jubens regia, ut denarius [Col. 0262D] sancti Petri per Angliam in fiscum conferretur et ut omnes archiepiscopi suorumque possessiones confiscarentur, necnon et omnis ejus cognatio omnesque qui eum familiaritate vel quovis titulo contingebat exsilio addicerentur, sicut litterae ejus testantur. [ Vide litteras de hac re scriptas. ]
Ejecti sunt itaque proscripti hi et illi, cognatio et cognitio simul, in unum dives et pauper, sapiens et insipiens, vir et uxor, juvenes et virgines, senes cum minoribus, parvuli in cunabulis et ad matris ubera pendentes. Processit ulterius furor inimicus, et piis auribus horrenda crudelitas. Nam cum quotidie ab ecclesia pro archipraesule suo exsulante oratio fieret, edicto inhibitum est publico, ne id pro illo de caetero fieret quod pro haereticis et schismaticis [Col. 0263A] etiam pro perfidis Judaeis facere Ecclesia consuevit. His vero omnibus perpetrandis et huic exsecutioni poenali, quidam aulicorum satellitum mero archipraesulis odio praefectus est, qui inveterato odio archipraesulem oderat. Ad exsequendum malitiae opus talis est praeelectus ut archipraesul eo amplius exacerbaretur et de quo satis fidebatur quod nec unum poenalium mandatorum ista praeteriret. Randulfus cognomento de Broc hic erat, qui etiam de suo super adjecisse creditur ultra mandatum dolorem super dolorem apponendo.
Sed ut ad martyrem redeamus, exemplo principum confluebant ad tumbam hujus neomartyris [Col. 0263B] nostri juvenes et virgines, senes cum junioribus et ipsi inter alios et prae aliis, qui causa quacunque ab ipso adhuc vivente dissidebant. Quotidie illud propheticum adimpleri videres: ยซVenient ad te qui detrahebant tibi et adorabunt vestigia pedum tuorum.ยป Felicem se judicabat quisquis aut sanguinis [Col. 0264A] aliquid aut vestium ejus memoriale posset acquirere. Et primo quidem sanguinem aqua mistum adventantibus dispertiebant monachi, sed cum ille multitudini sufficere non posset, aqua ejus reliquiarum contactu sanctificata in ampullis stanneis per universum orbem portabatur; factumque est quasi insigne peregrinorum beati Thomae ut unus quisque ampullam suam reportaret. Constituebantur oratoria; erigebantur altaria; ut vix etiam in transmarinis civitatem reperias aut oppidum, quod non beati Thomae habeat memoriam. Nam in Anglia quot ecclesiae, tot fere in ejus honorem erecta sunt altaria. Videbatur memoriam martyris sequi virtutum operatio, ut non jam in loco passionis tantum vel a daemoniis vel a variis mundarentur aegroti [Col. 0264B] languoribus: sed passim ubi vel reliquiae habebantur vel ubi pedes ejus steterunt, ipso nimirum ad sancti sui gloriam faciente mirabilia, qui mirabilis est in sanctis suis. Cui honor et gloria, laus et imperium per omnia saecula saeculorum. Amen!
Serve pie Dei, recordamini mei
Vita IX S. Thomae Cantuariensis
[Col. 0263C] Jesus Christus, heri et hodie ipse, et in saecula manens, quae a prima origine profunda caligine mortalibus incomperta sunt, in diebus nostris revelavit condensa usque ad cherubin gloriae obumbrantia propitiatorium, imo usque ad ipsam supereminentem scientiae charitatem Christi; nobis enim, inquit, revelavit Deus per Spiritum sanctum dum paulatim et quasi gradatim mundo innotescit manna absconditum, mel silvestre, multitudo dulcedinis ejus, benignitas scilicet et humanitas Salvatoris nostri quae ab initio per prophetarum oracula, in fine vero per martyrum constantiam et miracula, non sophistica non phantastica, ut infidelium plerique sensere, fuisse comprobatur. Fuit olim falsitas in coelo reperta: post haec nobis veritas de [Col. 0263D] terra est exorta, veritas quae est Christus. Christo denique in carne passo velum templi scissum est, revelata sunt mysteria et beato Thoma per martyrium consummato, fractum est alabastrum, et domus Dei id est Ecclesia catholica impleta est ex odore unguenti. O unguentum in capite quod descendit [Col. 0264C] in barbam a Christo in Thomam, in barbam Aaron! Ecce sacerdos magnus de populo barbaro. Ecce vere Israelita saeculi populique sui honor et gloria a lateribus Aquilonis, ut illustret Occidens totum Orientem. Quocirca operae pretium duxi diversa quidem nec adversa quae de ipso scripta sunt volumina, in unam compingere historiam tam moderate repressam, ut nec prodiga sit in ea copia nec damnosa concinnitas, ut saltem varietas ipsa legentium fastidio medeatur, donec studiosus efficiatur, antea fastidiosus. Hoc enim modo apud Tullium statuarius ex virginum formis aliis atque aliis excogitatum singulari venustate legitur exculpsisse simulacrum. Sanctus quoque Hilarius de synodis edidisse libellum ex variis ingeniis excellentissima [Col. 0264D] quaeque suis interserens: non operis, ut ipse ait auctor sed ordinator. Sic et ille tripertitae compilator historiae: ยซDe auctoribus, inquit, singulis deflorata colligimus.ยป Ad commendationem gratiae Dei spiritus veritatis nos inspiret, quo sine nil altum mens concipit, ut pura et fide plena prosequatur [Col. 0265A] oratio quae pia pro viribus aggredimur intentione. Certo certius est penes eos esse constantiam veritatis quos imitati sumus, inter quos brachii coram martyre immolando praecisi praecellit dextera, quae nobis ista reliquit transcribenda. Vidi hominem puerulus senem. Volentibus igitur et valentibus praecedentium opera legere, prout quisque suum digessit tractatum, libellus iste nullum facit praejudicium. Illis curae fuit in narratione ordinanda ac per hoc ornanda nonnulla de competentibus omittere: mihi vero simpliciter historiae texere veritatem, et sic etiam ab aliis omissa repetere operae pretium visum est, cum reperiantur kata Leucam de gestis quaedam et verbis Domini a reliquis intacta capitula, quae fidei nostrae sunt validissima [Col. 0265B] propugnacula. Cum vero sit difficile lineas insequi alienas nec alicubi excedere, si et hic contingat a narrandi serie leviter exorbitare, veniam dabit ignorantia culpae. Verum quia ingenui pudoris plenum est, ut Plinius ait, fateri per quos perfeceris, in prooemio breviter arbitror recensendos primos hujus operis auctores.
Dignitate prior est, quia episcopus, Joannes Carnotensis; secundus Herbertus de Bosan doctor et ipse insignis. Sequens vero Edwardus cognomento Grim, in martyris immolatione, ut diximus, brachio mutilatus. Sed et quartus nihilominus ejusdem nominis Edwardus. Alii quoque vita et eruditione clarissimi, Benedictus scilicet et Alanus abbates, [Col. 0265C] eorumque abbreviator abbas de Clai. Monachi vero Willermus atque Rogerus, quorum prior Cantuariensis, Pontiniacensis erat alter, viri sancti pro Christo exsulantis in Pontiniaco minister. Quibus fidem non habere infidelis est.
Pos tales decimus ego vindemiator acinos et decidentia grana collegi, ut quasi ex myrrha et aloe pigra conficiatur, habeatque in aceto passionum Christi ubi buccellam suam intingat Ruth Moabitis ex ipsius beati martyris epistolis, velut apis e flosculis mel plus quam Atticum dulcedinis habens eliciens. Ad hoc enim locis illas per historiam opportunis duximus inserendas, ut et scriptis coronetur suis qui quod jussit hoc gessit, et ut ab ipso mutuetur omnis ordo gradus conditio, hinc quod imitetur inde quod miretur, cum sit mirabilis in singulis, [Col. 0266A] in mirabilibus singularis. Styli remedio restituendi sunt mundo quibus dignus non erat mundus et beatorum martyrum diligentius audienda certamina, ut qui Christi calicem bibimus nacta feliciter occasione pro Christo sanguinem fundere parati simus.
[ Post multa similia, quae omisimus, explicit prologus verbis quae sequuntur. ]
His etiam accedit quod a viro egregio abbate scilicet Aegidio de Alna, territorii Leodinensis, ut scriberem sum rogatus, qui mihi hanc praetexuit dicendi seriem: expostulans ut adnotato in margine auctoris nomine intitularem quis hoc quis illud enarret, et de communi quid singuli sibi specificent operis e regione parathesis nomen loquatur opificis, [Col. 0266B] maxime ubi excellentiora tractantur. Quae igitur ex Francorum, Flandrensium, Anglorum, Britonum, Scotorum atque sub occiduo sole Hibernensium armariis exactissima diligentia indagatis non celanda accepi, communico universis, sancto martyri ad gloriam, lectori ad gratiam, mihi ad veniam. Nihil hic quod non prosit aut delectet ut credimus; ideoque ut memoriae facilius inhaereat certo praenotata numero in capitula duodeviginti opus omne distinximus: singula fere omnium qui materiae huic ante nos stylum applicuerint, recensentes virorum duntaxat illustrium, quorum nostris obtutibus est collata facultas. Personam denique propriam post paululum inter anonyma, ut ait Ecclesiastes, oblivione [Col. 0266C] delendam paginis expressius inserere posteris ad notitiam supersedimus, metuentes illud Jeremiae: ยซRecedentes a te in terra scribentur, quia in libro vitae censeri minus sunt solliciti, dummodo quod optant obtineant; hoc est ut vocentur Rabbi, cum sola sit voluntas in crimine, dicente Deo: Nolite in sublime attolli.ยป Sed hactenus haec, etsi prolixe non tamen supervacue praelibata, prooemii vice sufficiant. Non enim commendatione privata eget virtus religione publica consecrata, cujus lux et laus evidens, cujus fama non occidens, licet sub occidente.
[ Post haec incipit tractatus de Vita sancti Thomae, quem, quoniam ex aliis scriptoribus compilatus esse videtur, praetermisimus. ]
Vita X S. Thomae Cantuariensis
[Col. 0267A] FRAG. 1. Qualiter milites ad archiepiscopum accederunt et eum convenerunt. Die igitur natalis Domini quinto, sedente archipraesule in thalamo suo circa horam diei undecimam, considentibus hinc et inde clericis et monachis nonnullis, de negotiis et utilitatibus cum archiepiscopo agentibus, ecce satellites quatuor praenominati, cum patre suo Satana a facie Domini egressi, thalamum archipraesulis ingressi sunt. Salutati, ut moris est, a nonnullis in introitu considentibus, resalutatis eis, sed voce submissa, usque ad archiepiscopum progrediuntur. Et considentes ante pedes ejus in terra, ipsum nec suo nec regis nomine salutantes, utpote a quibus longe erat salus, mors et perditio prope, venenum aspidum, quod sub labiis gerebant, ut postea impetuosius [Col. 0267B] erumperet, per moram aliquantulam compresserunt silentio, innocentissimo Christo Domini nihilominus tacente.
Cum ita sub silentio, non sine considentium admiratione, modicum temporis intervallum attrivissent, Reginaldus filius Ursi, mente potius ursinus quam genere, sic sanctum affatus est: ยซA domino nostro rege de partibus transmarinis ad te directi, regia tibi mandata deferimus. Volumus igitur scire, utrum ea malis secretius, an publice dici.ยป At vir Dei nec prospera mundi sperans, nec adversa reformidans, simplici et supplici voce respondit, dicens: ยซHoc vestro arbitrio, vestraeque relinquo voluntati.ยป Reginaldus ait: ยซSecretius ergo dicantur, iis qui praesentes sunt interim absentatis.ยป Sanctus vero, nec [Col. 0267C] suorum multitudine confisus, nec solitudinem veritus, omnibus suis indixit egressum. Quibus egressis et solis illis quatuor satellitibus in thalamo cum archiepiscopo remanentibus, accurrens ostiarius ostium patefactum dimisit, ut qui extra jam consederant, ad dominum suum, christum Domini, oculos reflectentes, tam ipsum quam illos Dei inimicos intueri valerent. Cumque Reginaldus praedictus regia quaedam explicuisset mandata, et vir Dei prudentissimus luce clarius perpendisset, quod nec pacis [Col. 0268A] nec alicujus boni speciem praetenderent, recolens etiam illius evangelici quodam praesagio futurorum, Jesus non credebat semetipsum eis, eo quod ipse nosset omnes, accersito ostiario, tam clericos suos quam monachos, qui forte ibi aderant, laicis omnibus exclusis, adesse praecepit. Quibus ingressis, ait sanctus ad satellites: ยซEcce, domini, quae vestrae placent voluntati potestis his praesentibus loqui.ยป Reginaldus ad haec: ยซEx quo ea in publicum potius venire delegisti, quam secreta teneri, et nos nihilominus ea, tuae super hoc satisfacientes voluntati, praesentibus publicabimus. Mandatum tibi a domino rege deferimus, qui in partibus commoratur transmarinis, ut ad filium suum novum regem cismarinum pergas, facturus ei quod domino et regi facere [Col. 0268B] debes.ยป Sanctus ait: ยซEt quid est quod ei facere debeo?ยป Et Reginaldus: ยซHoc in tuam potius debet venisse notitiam, quam nostram.ยป At ille inquit: ยซSi illud scirem, me profecto nullatenus id ignorare dicerem; verum existimo me prorsus ei fecisse, quidquid ei facere debeo.ยป Reginaldus contra: ยซNequaquam: multa adhuc facienda, multa sunt corrigenda.ยป Asseverante igitur archiepiscopo se nescire quid erga majestatem regiam emendare deberet, nisi illud eorum benevolentia, quae utique nulla erat, ediceret, ait Reginaldus: ยซCum te rei hujus penitus confitearis ignarum, nos tibi quid agere debeas explicabimus: Mandat tibi dominus rex noster, ut ad filium suum regem, in finibus cismarinis commorantem, quantocius eas, fidelitatem ei interposito juramento facturus, [Col. 0268C] et quae in regiam peccasti majestatem emendaturus.ยป Respondit vir Domini, et ait: ยซUnde illi fidelitatem tactis sacrosanctis debeo confirmare? aut in quo majestatis regiae reus effectus sum?ยป Satelles autem posteriori quaestionis parte, quam solvere nullatenus poterat, omissa, sic denodavit anteriorem: ยซDe baronia, quam de domino meo rege tenes, exigitur a te cum juramento confirmata fidelitas. Et de clericis quos in terram suam adduxisti, si in terra sua remanere voluerint, securitatis uramentum nihilominus [Col. 0269A] exigitur.ยป Archiepiscopus ad haec: ยซDe baronia domino meo regi, quidquid jus aut ratio dictaverit, facere paratus sum. Verum omni ambiguitate remota pro certo teneat, quod nec a me, nec ab aliquo clericorum meorum juramentum aliquod poterit extorquere. Multa super modum extorta sunt, et jam perjuri et excommunicati nimirum videntur excedere. Sed jam plurimos, Deo gratias, tam a crimine perjurii, quam anathematis vinculo colligatos absolvi, reliquos cum Dominus annuerit, ab eisdem periculis ejecturus.ยป Reginaldus inquit: ยซIntelligimus quod nihil eorum, quae tibi proposuimus, facturus sis. Praeterea praecepit dominus rex, ut episcopos suos a te absque licentia sua vel excommunicatos vel suspensos tam a damnationis, quam a silentii absolvas [Col. 0269B] sententia, tam super his, quam super aliis quae tibi volet objicere, juri pariturus.ยป
Et archiepiscopus: ยซEpiscopos quidem nec suspendi nec anathematizavi, sed dominus noster papa, cui dignoscitur esse a Domino collata potestas. Si super his causam volueritis instaurare, inter vos et ipsum causa versetur: Mea nihil interest super his vobis respondere.ยป Reginaldus dixit: ยซEtsi id in propria persona non feceris, per te tamen et tuo factum est instinctu.ยป Et Sanctus inquit: ยซSi dominus papa nimiam ecclesiae meae inique illatam respiciens injuriam vindicaverit, fateor mihi non displicere.ยป Impietatis autem filius, qui huc usque totis institerat viribus, quibus captiose loquens prudentissimum agnum Dei vel in sermone caperet, vel contra Dei et Ecclesiae, cujus [Col. 0269C] propugnator erat invincibilis, honorem a statu rectitudinis averteret, eum vidisset quia ante oculos pennati frustra rete jecisset, convictiosis eum insimulationibus aggreditur, dicens: ยซHoc tibi placere manifestis probas indiciis, quod in regiae majestatis dedecus atque despectum, episcopos suos ab episcopalibus arces, et a sanctae matris Ecclesiae sequestras liminibus, eo quod dominum nostrum novum regem, ad quem de jure spectat haereditas, utpote regis filium et reginae, signum etiam in humero ferentem imperii, ausi fuerint coronare. Et cum adversus hanc ejus exaltationem insurgens rex talem praesumpseris, credibile satis est, verique simillimum, quod coronam suam velis subripere, et regno invaso [Col. 0269D] rex terrae nominari et esse. Sed, annuente Deo, nequaquam usque ad dignitatis regiae nomen proficies.ยป Sanctus autem non immemor sententiae, qua dicitur: Vir iracundus suscitat rixas, sapiens autem mitigat suscitatas: amaricato satellitis animo mitis responsi apposuit medicinam, dicens: ยซNequaquam, Reginalde, nequaquam ad regis nomen vel dignitatem aspiro, nec coronam suam ab eo avellere cupio; tres ei potius vel quatuor coronas tales, si mihi pro voluntate facultas responderet, libenter impositurus. Nec aestimo quemquam, solo patre suo, domino meo rege excepto, in mundo esse, qui tenerius me illum diligat, vel plus ei boni exoptet. Et hoc ei, vita comite, si Dominus annuerit, opere comprobabo. Porro super episcopis, quos a me vel [Col. 0270A] per me suspensos asseritis vel excommunicatos, pro certo noverit vestra discretio, quidquid actum est, regio actum consensu atque consilio. Cum enim in festo beatae Mariae Magdalenae, reformata inter nos pace, in pristinam gratiam me recepissem, et super injuriis et violentiis mihi meisque illatis, maxime vero super episcopis, qui in matris suae Cantuariensis Ecclesiae despectum, quod mei erat officii usurpare non timuerunt, querimoniam apud ipsum deposuissem, ille sua gratia ut a domino papa juris et aequi vindictam qualemcunque possem impetrare concessit, adeo ut non solum ad consensum inclinari, sed etiam spondere mihi dignaretur auxilium.ยป Exclamans autem Reginaldus, tam facetae curialitatis vacuus, quam furore plenus, inquit: ยซAudi, quid [Col. 0270B] est tu dicis? Inexemplificata et inaudita proditio: si dominus rex episcopos suos excommunicandi vel suspendendi tibi contulisset licentiam, qui praecepto suo filii sui coronationi interfuere. Porro nunquam ei in mentem venit. Te vero immensi mali noveris auctorem, qui dominum nostrum regem tali proditione insimulas.ยป Archiepiscopus inquit: ยซReginalde, Reginalde, nequaquam regem proditionis accuso. Verumtamen reformata inter nos concordia, et habitae inter nos conventiones nequaquam ita latenter factae sunt, quoniam archiepiscopi, episcopi, viri multi sublimes, viri valde religiosi quingenti etiam et eo amplius milites eis interfuerint, easque audierint. Sed et tu ipse, domine Reginalde, interfuisti.ยป Respondit veritatis inimicus, et dixit: ยซVere [Col. 0270C] neque ibi praesens adfui, nec haec vidi, vel audivi.ยป Sanctus autem, utpote tam in verbo quam in voce temperatissimus, suppliciter et simpliciter affirmans ait: ยซImo Deus scit; certus sum enim, quia te viderim ibi.ยป At ille rursus, quod ibi non fuisset pejerando, seque pejerando inficiatus ait: ยซMirum est et inauditum, quod domino nostro regi tantae proditionis notam imponis. Nec hoc poterit de te ullatenus sustinere, nec nos, qui homines ejus sumus fideles, ulterius sustinebimus.ยป Exclamaverunt autem tunc et alii milites, in minas easdem prorumpentes, per plagas Dei iterum atque iterum jurantes, quod eum supra modum sustinuissent. Turbati sunt igitur insipientes corde, et iniquitatem in excelso [Col. 0270D] locuti: convitia convitiis, minas minis accumulant.
Vir autem Domini, qui non solum minis et convitiis venerat affligi, sed et caput gladiis pro tuenda libertate Ecclesiae libenter exponere, juxta illud ethici,
Reginaldus ad haec: ยซSi quis aliquid forte praesumpserit, quod in tuam videbatur redundare injuriam, quare non illud exposuisti, et quidquid jus dictaret aut ratio, reportasses?ยป Archiepiscopus inquit: ยซApud quem querelam meam deponerem?ยป Et satelles: ยซApud regem cismarinum.ยป Archiepiscopus inquit: ยซAmice, satis conquestus sum, satis illatas mihi injurias exposui, satis ad satisfactionem impetrandam [Col. 0271B] incassum laboravi. Praeterea tot mihi in dies cumulantur injuriae, tot et tam taediosis malis affligor, tot in auribus meis tam noctibus quam diebus pauperum meorum hominum resonant querimoniae, quod ad singulas necessitates singulos nequeam nuntios invenire. Sed et injurias meas quamvis exposuero, juris mihi et rationis beneficium denegabitur. Rex enim cismarinus, ejusque justitiae, ex domini regis in finibus transmarinis commorantis pendentes consilio, nihil eo faciunt inconsulto: mihi juris et aequitatis, meis transfretandi et regem adeundi copia denegatur. Unde et male nimis mecum agitur. Verum ex quo nec hinc nec illinc recti quidquam seu justitiae invenio, ego qualem potest et debet [Col. 0271C] archiepiscopus exercebo, pro nullo mortalium id dimissurus.ยป Ad hanc vocem unus illorum exclamavit: ยซMinae, minae: etiamne totam terram interdicto subjicies, et nos omnes excommunicabis?ยป Et alius: ยซSic mihi Deus sit propitius, nequaquam id efficiet: multos supra modum in anathematis vincula conjecit.ยป Illis igitur exsilientibus, et irae et convitiis frena laxantibus, chirothecas contorquentibus, brachia furiose jactantibus, et tam gestibus corporum quam vehementia clamorum manifesta insaniae indicia dantibus archiepiscopus etiam surrexit. Jam vero prae nimietate tumultus et confusione nemo facile noverat discernere, quae verborum venena quisque illorum in Christum Domini spargeret.
Tandem vero filii Belial ad monachos, qui forte [Col. 0271D] aderant, conversi, his eos verbis in proprium et totius patriae patrem armare, casso licet labore, conati sunt: ยซEx parte domini regis praecipimus vobis, ut hunc hominem ne quoquam divertat, diligenter custodiatis, rursus illum regi, cum ei placitum fuerit, repraesentaturi. Eumdemque sermonem iterum iterumque replicantibus respondit pius pater pro filiis: ยซQuid est hoc? Nunquid me fuga labi velle putatis? Nec pro rege, nec pro aliquo viventium fugam inibo. Non veni ut fugerem, sed ut grassantium rabiem et impiorum malitiam exspectem.ยป โ ยซVere, inquiunt satellites, vere, volente Deo, non effugies.ยป Nec administraverat verbum istud viro sanctissimo in regis despectum inflata superbia, sed in virtutis exemplum fundata in Christo [Col. 0272A] perfectaque constantia: illis itaque in tumultu maximo et contumeliis egredientibus, plurimumque comminantibus, secutus est eos archiepiscopus usque ad ostium thalami, Hugonem de Morevilla, qui caeteris sicut nobilitate generis, ita et virtute rationis debebat praeeminere, ut secum reversus loqueretur, inclamitans. Verum illo, reliquisque, utpote qui jam seipsos prae furore capere non poterant, cum superbia et indignatione abeuntibus, reversus vir Domini resedit, et de hujusmodi regis mandatis, ac satellitum contumeliosis verbis coram suis conquestus est. Unus autem clericorum suorum, videlicet magister Joannes Saresberiae, vir litterarum multarum, eloquentiae magnae, profundique consilii, et quod his majus est, in Dei timore et amore fundatus, [Col. 0272B] conquerenti tale dedit responsum: ยซDomine, inquit, res nimis admirabilis est, quod nullius admittis consilium. E quae necessitas fuit tantae excellentiae viro ad ampliorem malignorum illorum exacerbationem surgere, et post eos ad ostium usque procedere? Nonne satius esset, communicato cum his, qui praesentes sunt, consilio, mitius eis dedisse responsum, qui tibi quidquid possunt machinantur mali, et ut te ad iracundiam provocatum in sermone saltem, capiant?ยป Sanctus autem, qui pro justitia et libertate Ecclesiae ad mortis angustias, tanquam ad quietis delicias suspirabat, inquit: ยซConsilium jam totum acceptum est. Novi satis quid agere debeam.ยป Et magister Joannes: ยซUtinam, annuente Deo, bonum [Col. 0272C] sit!ยป
Egressi igitur milites profani, et ad socios et complices suos in curiam accelerantes, et se velocius armantes, reversi sunt in loricis, cum gladiis et securibus, arcubus et sagittis, et bisacutis, et caeteris instrumentis, vel ad seras et ostia demolienda, vel ad excogitatum flagitium mancipandum effectui. Praecurrentes vero aliqui ad archiepiscopum clamabant: ยซDomine, domine, armant se.ยป At ille: ยซQuae cura? sinite armare.ยป Erat in detestanda illorum societate perditionis ille filius Robertus de Broc, quem, ut diximus, propter scelerum suorum enormitatem die natalis Domini anathematizatum, a communione fidelium praesciderat vir sanctus, qui introitus et exitus curiae noverat universos, utpote [Col. 0272D] qui dum exsularet archiepiscopus, sub domino suo Randulpho de Broc totius archiepiscopatus habuerat custodiam. Dum igitur ostium aulae occupare festinarent, praecaventibus famulis exclusi sunt. Cumque ostio clauso et objectis obicibus, prorsus eis denegatus esset introitus, ducatu praefati Roberti ad gradus quosdam secretiores, per quos de thalamo exteriori in pomoerium erat descensus, quantocius diverterunt, proximaque fenestra demolita, etiam ostium reserarunt. Cumque fortissimo Dei athletae a praecurrentibus famulis undique acclamatum esset ut fugeret, ille cui nihil vilius erat quam mortem timere pro Christo, nec loco nec animo motus est. Instantibus etiam tam clericis quam monachis, et oppido illum ad fugam hortantibus, nihilominus [Col. 0273A] sedebat intrepidus, nesciens cum his, qui ad tempus credunt, in tempore tentationis recedere. Monachi vero, qui forte pauci aderant, seram ostii, quod ad Ecclesiam per claustrum ducebat, confringentes, patrem suum, licet invitum, educere satagebant, honestiorem ei discedendi causam proponentes, horam videlicet esse, qua eum in ecclesia vespertinas laudes oporteret exsolvere. Tunc Sanctus, Dominicum illud praeceptum etiam ad litteram non immemor observare: ยซQui vult venire post me, abneget semetipsum, et tollat crucem suam, et sequatur me,ยป crucem praeferri sibi praecepit. Egressus autem cum a commeantibus accelerare cogeretur, quasi fugam erubescens gradum fixit. Instantibus autem nihilominus monachis, et ut procederet oppido compellentibus, [Col. 0273B] sive quia irreverentius solito, sive ut suos confirmaret et consolaretur, haec eis verba saepius replicabat: ยซQuid est hoc, domini, quid formidatis?ยป Cumque ad ostium claustri appropinquassent, et nec illud confringere possent, nec clavem prae manibus haberent, ecce cellerarii duo Cantuariensis Ecclesiae, Ricardus et Willelmus, qui audito tumultu et collisione armorum per viam claustri illo properabant, ostium idem, avulsa sera, venienti archiepiscopo patefecerunt.
FRAG. 2. De ingressu archiepiscopi in ecclesiam. Audito igitur armatorum superventu, quidam ex fratribus ad orationem adhuc persistebant, quidam timentes diverticula petebant. Quibusdam vero subvenire volentibus, exivit quidam ex fratribus dicens: [Col. 0273C] ยซIngredere, pater, ingredere, mane nobiscum, ut si necesse est una compatiamur et glorificemur. Exanimatos absentia tua praesentia consoletur.ยป Respondit: ยซIte, divinae servitutis pensum implete.ยป Et subsistens ad ostium inquit: ยซQuandiu tenebitis introitum, non introibo.ยป Cedentibus illis ingressus monasterium substitit in limine, repellensque populares circa se quasi ad spectaculum constipatos, inquit: ยซQuidnam metuit gens ista?ยป Responsum est: ยซArmatos in claustro. โ Ad ipsos, ait, exeo.ยป Prohibentibus autem fratribus eum exire, coepit circa limen observari, et cum procedere moneretur, et ad Sancta sanctorum se conferre, ut deferretur ei ex reverentia loci, non acquievit.
[Col. 0273D] Tumultuantibus interea clericis, quibusdamque fratribus vectem ferreum obducentibus inquit: ยซAbite, pusillanimes, sine miseros et caecos delirare: praecipimus in virtute obedientiae, ne ostium claudatis; non enim decet ecclesiam incastellari.ยป Omissis igitur vesperis accurrunt quidam monachorum, pastoremque suum, licet renitentem, introducentes, clausis ecclesiae valvis hostes festinant excludere. Regressus autem pater sanctus quantocius increpabat eos dicens: ยซDimittite meos intrare.ยป Et accurrens ostium aperuit, et hos et illos a valvis removens, suos qui deforis luporum morsibus relicti fuerant, sacratissimis manibus suis trahebat in ecclesiam, dicens: ยซIntroite, introite citius.ยป Ut dicere posset cum Domino: ยซQuos dedisti mihi, non [Col. 0274A] perdidi ex eis quemquam.ยป Tandem vero filiorum suorum instantia violenter inde abstractus, hostibus jam prope positis ostia patefacta reliquit, ne impedito illorum itinere ejus impediretur martyrium, quo se scierat et praedixerat futurum esse beatum. In finibus enim transmarinis adhuc positus duobus abbatibus, Pontiniaci scilicet et Vallis-Lucentis, sicut praescripsimus, passurum se esse martyrium, et in ecclesia occidendum manifeste praedixerat. Utrique etiam praedixerat in Angliam se esse iturum, non tam propter domini papae praeceptum, quam propter martyrii sui revelationem.
FRAG. 3. Et cum vir Domini illam mortis horam satis declinasse potuisset, si vellet, intrantibus in monasterium praedictis satellitibus, et aliis: ยซUbi [Col. 0274B] est ille proditor?ยป aliis: ยซUbi est archiepiscopus?ยป vociferantibus, sciens Sanctus in spiritu omnia, quae ventura erant super eum, occurrit iis e gradibus, quorum aliquos jam conscenderant, vultu intrepido dicens: ยซEcce ego non proditor, sed archiepiscopus;ยป Dominum videlicet imitatus, qui quaerentibus se Judaeis processit obviam, dicens: ยซEgo sum.ยป Accedens autem primus illorum dixit sancto: ยซFuge, mortuus es!ยป Ait sanctus: ยซNequaquam fugiam.ยป Sacrilegus autem satelles manu in eum conjecta, pileumque mucrone dejiciens, inquit: ยซVeni huc, captus es.ยป At sanctus: ยซHic mihi facietis quae facere vultis;ยป palliique sui lasciniam de manu ejus excussit.
FRAG. 4. Et ad alterum loricatum, quem gladio [Col. 0274C] nudato appropinquare videbat, conversus dixit: ยซQuid est, Reginalde? Multa tibi contuli beneficia; et ad me in ecclesiam armatus accedis?ยป Nonne his verbis videbatur imitator Christi Christum exprimere Judaeis dicentem: ยซTanquam ad latronem exiistis cum gladiis et fustibus comprehendere me?ยป Cui satelles spiritu furoris plenus inquit: ยซJam scies; mortuus es.ยป
FRAG. 5. Et inclinato capite secundi vulneris praestolabatur adventum. Secundo vero vulnere capiti ejus inflicto, recto corpore quasi ad orationem prostratus in terram corruit. Tertius autem plurimam testae portionem amputando vulnus praecedens horribiliter ampliavit. Quartus autem ab uno eorum [Col. 0274D] quod ferire tardaret correptus, in idem vulnus in manu gladium vibravit, gladioque in pavimento marmoreo confracto, tam cuspidem, quam gladii sui capulum reliquit ecclesiae. Satisque veritati congruum esse videretur, quod non nihil res ista portenderit. Quid enim gladii adversariorum confractio, nisi potestatis adversae dejectionem veram, et triumphaturae per sanguinem martyris, Ecclesiae signare videtur victoriam? Nec sufficere videbatur eidem filio Satanae in Dei sacerdotem tantum perpetrasse flagitium, nisi etiam, quod dictu horribile est, injecto in sanctissimum caput ejus gladio, jam defuncto cerebrum ejiceret, et per pavimentum crudelissime spargeret, sceleris ejusdem participibus clamans: ยซMortuus est, quantocius eamus hinc. Unde timuisse [Col. 0275A] illos conjici potest, ne supervenientes aliqui de sancti martyris militibus vel famulis domini sui sanguinem vindicarent. Exeuntes autem de monasterio, sicut in praelio fieri solet, in insignis victoriae signum clamabant: ยซRegales milites, regales!ยป Alii autem insultabant dicentes: ยซVoluit esse rex; voluit esse plus quam rex; modo sit rex, modo sit rex.ยป Et in hoc similes illis, qui Domino in cruce pendenti insultabant, praetereuntes et capita sua moventes, et inter caetera dicentes: ยซDixit enim, quia Filius Dei sum.ยป
FRAG. 6. Cui unquam martyrii titulus exstitit gloriosior? Cum enim singuli martyrum singulas causas agentes singulare ob salutem propriam certamen inierint, iste universalis Ecclesiae causa suscepta contra [Col. 0275B] principes et tyrannos, contra ecclesiae sanctae mercenarios potius quam pastores decertans, ut eam evinceret, satellitibus de corpore suo triumphum reportare permisit. Illos alterius sectae homines, istum Christicolae et filii proprii peremerunt.
FRAG. 7. De spoliis et vestimentis quae partiti sunt milites inter se. Iniquitatis igitur operarii, non minus cupiditatis siti laborantes, quam sanguinis innocentis effusione inebriati, ad palatium archiepiscopi cum complicibus suis quantocius recurrerunt. Et aliis a stabulo equos violenter extrahentibus, aliis famulos illius caedentibus, aliis revolventibus omnem domus supellectilem et clitellas, et scrinia demolientibus, quidquid auri vel argenti, vestium aut variorum [Col. 0275C] ornamentorum inventum est, inter se pro voluntate propria diviserunt. Sic enim divinae placuit pietati, potenter et sapienter disponenti omnia, ut eorum, qui Christi vestimenta partiti sunt, imitatores effecti passionem servi passioni Domini plenius assimilarent: quatenus manifesta rerum similitudine cunctis innotesceret fidelibus, ita eripiendam esse Ecclesiam per sanguinem martyris a servitute mundi, sicut per mortem Christi redempta est a potestate diaboli. Porro scripta omnia et privilegia, quae malitiosi illi repererunt, filio perditionis Ranulpho de Broc tradita sunt, ad regem in Northmanniam transferenda; ut ea videlicet, quae regni sui consuetudinibus viderentur adversari, et vel universalis Ecclesiae libertati vel Cantuariensis Ecclesiae patrocinari [Col. 0275D] dignitatibus, pro libitu suo aut comminueret, aut nunquam videnda recluderet. Et milites quidem haec fecerunt.
FRAG. 8. Elevato autem sancto corpore de terra, ut in figura ostenderet, quia malis malleus esset futurus, et quia quocunque praeterquam ad poenitentiam diverterent, nequaquam ultionis ejus sententiam possent evadere, inventa sunt sub eo malleolus ferreus et bisacuta a parricidis illis derelicta, quae corruens, quasi vindicata sibi in illos potestate, occupaverat. Et cum cruor ad instar diadematis, forsitan in signum sanctitatis, capiti circumfusus jacuisset, facies tamen a cruore prorsus immunis apparuit, excepto tractu quodam gracili, qui a dextra frontis parte in faciem sinistram per transversum nasi descenderat. [Col. 0276A] Cum quo etiam signo multis postea nihil inde prorsus scientibus per visionem apparuit, qui non aliter illud referendo descripserunt, quam si corporeis id oculis inspexissent. Jacente autem adhuc in pavimento in sanguine alii oculos suos liniebant, alii vasculis allatis, quam poterant, partem subripiebant, alii certatim praecisas vestes intingebant: nec sibi quisquam postea visus est satis fuisse beatus, qui non de pretioso illo thesauro quantulamcunque reportasset portionem. Et quidem conturbatis et confusis omnibus, licuit singulis quidquid libuit. Pars autem cruoris, quam ecclesiae dimiserant, in vas mundissimum mundissime collecta in ecclesia reponitur conservanda. Pallium ejus et pellicia exterior, sicut erant cruore infecta, pauperibus pro [Col. 0276B] anima ipsius minus discreta pietate collata sunt: satis quidem felicibus, nisi ea statim inconsulte vendentes parvum eis pretium praetulissent.
FRAG. 9. Transacta est igitur nox illa lamentabiliter, in dolore, in gemitibus, atque suspiriis, et nec ad momentum vel conscia laetitiae vel moeroris ignara, diem malitia majore suspectum adduxit.
FRAG. 10. Qualiter sancti martyris corpus deductum sit ad tumulandum. In crastino vero multa rursus armatorum manu extra civitatis moenia congregata, divulgatum est undique majoris eos activitatis intentione confluxisse, videlicet ut sancti martyris corpus a gremio sanctae matris Ecclesiae violenter abstractum vel per totam civitatem equis distraherent, aut patibulo suspenderent, aut in frusta [Col. 0276C] vel minutias conscissum in paludem, vel in quemlibet locum viliorem, quem nec nominare decet, in majorem Dei et Ecclesiae despectum projicerent, dicentes corpus proditoris non esse inter sanctos pontifices sepeliendum. Monachi igitur tam sibi quam sancto timentes, ne vel ipse vilius tractaretur, vel ipsi pretiosum thesaurum amitterent, eum cum summa festinatione sepelire studuerunt. Unde nec eis sacratissimum ejus corpus lavare nec balsamo, sicut moris habet sancta Cantuariensis Ecclesia, licuit refovere. Quod non tam humana nequitia, quam divina pietate creditur evenisse. Cui enim proprii sanguinis unctionem procuraverat Dominus, quae erat necessitas odoris vilioris unguenti? Exuentes [Col. 0276D] autem eum vestibus exterioribus, et pontificalibus induentes, corpus ejus cilicio, non minus aliunde quam sui duritia molesto, involutum, et quod a nullo sanctorum exemplificatum legimus vel audivimus, ipsa ejus femoralia interiora usque ad poplites cilicina, habitumque super indutum monachalem, flammam videlicet et cucullam repererunt. Respicientes vero ad invicem, et in aspectu sic occultatae religionis supra quam credi potest obstupefacti; multiplicata pii doloris materia multiplices renovantur in lacrymas. Quid putandum est in homine isto fuisse cupiditatis, quid proditionis? Nunquid ad regnum aspiravit terrenum, quem constat saeculi deliciis tam occulte praetulisse cilicium? Nunquid regiae majestatis proditor fuit, et non potius proditus, qui etiam [Col. 0277A] proditoribus suis, proditionis filiis, nec caedem voluit, cum posset, nec resistere? Poterat enim fraudem et rabiem hostilem, si vellet, vel prudenter declinasse, vel vi repulisse majori, ut potens, ut praescius, ut praemunitus. Ut potens, quia hostes, quamvis decuplati venissent, posset, si voluisset, repulisse centuplicatus. Ut praescius, quia cum die nativitatis Dominicae verbi Dei panem populo ministrasset, ait inter caetera: ยซNon alia de causa rediisse se ab exsilio, nisi ut vel eos a jugo inflictae sibi servitutis exueret, vel inter eos et pro eis mortis pateretur supplicium.ยป Sed et abbatibus transmarinis ut praedictum est, passionis suae fecerat mentionem. Porro sicut super his divina pietate edoctus, sic et humana sedulitate praemonitus et praemunitus est. [Col. 0277B] Qua in re licet plurimorum benevolentia meritum sibi dicatur acquisisse, de duobus tamen constare certum est. Ricardum enim Cantuariensis Ecclesiae cellerarium, miles quidam sibi familiaris eumdem sanctum Domini tertiae diei vesperam non visurum sub fidei interpositione certificavit; contra fidem tamen, qua in patris sui necem homicidis illis fuerat obligatus: maluit enim fidei, qua tenebatur eis, incurrere si quod erat periculum, quam sub silentio tam detestabilis homicidii reatum. Quod cum Ricardus praedictus illi beatissimo Dei servo retulisset, subridens respondit: ยซMinae sunt.ยป Verum a cive Cantuariensi, Reginaldo nomine, certior effectus, quod jam in Angliam applicuissent, qui in ejus mortem conspiraverant, seu pro illorum nequitia delenda, [Col. 0277C] seu pro pace Ecclesiae necdum adepta vehementer illacrymatus ait: ยซParatum me ad mortem invenient: faciant quod facere volunt. Scio quidem, fili mi, et certus sum per arma me moriturum. [Col. 0278A] Verumtamen extra ecclesiam meam non me occident.ยป Nonne et his verbis non solum passionis suae, sed et modi et loci praescius fuisse comprobatur? Sed quia non erat regnum ejus de hoc mundo, si enim esset, ministri ejus utique decertassent, ut non traderetur eis, elegit calicem Domini sponte cum hilaritate bibere, quam vel constantiae prioris virtutem inerti fuga maculare, vel in defensionem sui pugnaturos in arma vocare. Illum videlicet in hoc imitatus, qui duodecim legiones angelorum, quas ad sui defensionem a Patre suo impetrare potuit, noluit implorare. Nec ullius martyris passionem facile credimus inveniri, quae passioni Dominicae tanta similitudine respondere videatur.
FRAG. 11. Passus est autem egregius Dei athleta [Col. 0278B] Thomas Cantuariensis Ecclesiae archiepiscopus, totius Angliae primas, et apostolicae sedis legatus, anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo septuagesimo, vitae vero ipsius anno quinquagesimo tertio, quarto Kalendas Januarii, feria tertia, hora quasi undecima, ut dies quintus Dominicae nativitatis ad miseriam ejus fieret natalis ad gloriam, praestante eodem Domino nostro Jesu Christo, cui cum Patre et Spiritu sancto honor, et virtus, et imperium est per infinita saeculorum saecula. Amen.
Haec quae praecedunt e quadrilogo Lupi excerpta, Benedicti prae se nomen ferunt auctoris. Utrum vero ea, quae istius quadrilogi compilator sub nomine DE GESTIS POST MARTYRIUM adnectit, Benedictum an alium auctorem habeant, equidem nescio. Omnia ea [Col. 0278C] infra in isto quadrilogo sum editus, nisi, quod valde suspicor, in opere Herberti de Boseham, cujus exemplar perfectum spero in meas manus brevi perventurum, reperta fuerint.
Passio S. Thomae Cantuariensis
[Col. 0277D] QUONIAM vero multi sermonis prolixitatem et obscuritatem abhorrent, ideo succincta et levi oratione perstringatur de martyrio sanctissimi Thomae Cantuariensis archiepiscopi, quod me praesente, qui haec refero, et aliis quam plurimis actum Deo teste dignoscitur. Et quia hoc subito referre, nulla praemissa praefatione, esset non lotis manibus ad mensam accedere, idcirco praecedentia vitae ipsius praelibentur. Beatus qui audierit verba hujus lectionis, et ea conservaverit ad incentivum martyrii, ut si forte res exigat, paratior sit dare animam vel saltem pro nomine Jesu contumeliam pati.
Inter Angliae municipia, vicos et civitates, Londonia melior et major habetur. Ad hanc, postquam facta est sub ditione Normannorum, quamplures indigenarum Rothomagi et Cadomi, quae nobiliora Normanniae loca sunt, de transtulerunt, incolae civitatis esse delegentes, eo quod mercimoniis aptior et refertior erat quae frequentare consueverant. Ex horum numero fuit Gilbertus quidam cognomento Becchet, patria Rothomagensis, inter caeteros, genere, strenuitate, facultatumque possibilitate bene nominatus. Honestam siquidem, sed ex burgensibus originem [Col. 0279A] duxit, et in commerciorum exercitio vir industrius, domum propriam pro vitae genere satis honorifice rexit, inter concives suos non solum sine querela conversatus, sed etiam boni viri testimonio notus. Habuit autem uxorem nomine Roesam, natione Cadomensem, genere burgensium quoque non disparem, corporis compositione decentem, sed moribus decentiorem, domuique suae bene praepositam, et sibi sub Dei timore fideliter subditam.
Haec cum de ipso semel haberet in utero, pro foribus Cantuariensis Ecclesiae se per somnium repperit, et quasi progrediens ut intraret, prae tumentis uteri grossitudine vix ingredi potuit. Praesagium [Col. 0279B] hoc utique fuit futurorum: filium siquidem inter viscera tunc gestabat, cujus plane futuram magnitudinem uteri dilatatio praesignavit. Jam autem magnus et tamen nondum natus, in Cantuariensem portabatur Ecclesiam, quia clarus in palatio, sed adhuc parturiendus Christi servitio, sublimandus erat in pontificalem ejusdem Ecclesiae cathedram. Vix etiam prae magitudine potuit intromitti, quia multum ad ipsum ejus in saeculo fastigium suspirantibus invidis vix primo promovendus, vix postmodum exsul restituendus, et demum arcto passionis ingressu sanctorum Ecclesiae numero fuit aggregandus. Haec autem ex sequentium serie plenius et distinctius patent.
Itaque suo post somnium tempore natus est hic eleganti specie filius. Quem nutu divino patrini Thomas vocaverunt, ut nomen ei non deesset apostoli, qui vitam apostolicam habiturus erat et finem. Mox autem, ut natus est, parentes eum ecclesiasticae militiae servitio devoverunt, et post infantilis decursum aetatis, litteralibus rudimentis imbuendum tradiderunt.
Acer igitur ingenio, tenacisque memoriae, sicut crescebat aetate, proficebat eruditione, citoque scholarium meliores aequiparasse potuerat, si qua coeperat celeritate discendi sciendorum tramitem peragrasset. At postquam magistri metum evasit et sui juris effectus est, ut juvenilium levitas ferebat [Col. 0279D] annorum, lubricis discursibus institit, et seriis discendorum omissis, saecularium ineptiis meditationum inhaesit, aucupum et venatorum exercitiis deditus, curialiumque vanitates et naenias amplexatus. In his tamen nihil turpiter notabile gessisse repertus est, quia cujusque rusticitatis notam cavens, et urbanitatis doxam captans, inter urbaniores etiam primus haberi semper enisus est.
Quem autem in sublimiorem columnam Ecclesiae gratia divina providerat erigendum, hunc ad subcundum ecclesiastici jugum obsequii demum convertit. Et quia futurum in Anglia luminare majus [Col. 0280A] sub modio latere non decuit, in celebriorem Angliae curiam militaturum transvexit. Acciri siquidem fecit eum in comitatum Theobaldi Cantuariensis archipraesulis Angliaeque primatis, quasi ut ipso conversationis experimento fieri disceret ejus imitator, cujus futurus erat successor. Extunc igitur evacuans plurima quae parvuli fuerant, juveniles lapsus virili maturitate redimere studuit, et seriis curiae quae magna tractabat operam dans, innatam industriam mox exercuit, in agendis Domini sui repertus et prudens consultor et strenuus exsecutor. Ob hoc ejus familiaritatem sibi magis magisque concilians, inter primos etiam assessorum ipsius locum adeptus est. De magnae quoque probitatis indicio multis gradatim auctus Ecclesiae beneficiis: tandem [Col. 0280B] etiam Cantuariensis factus est archidiaconus. Item gratia divina scalam et occasionem pontificalis ei procurabat ascensus. Jam enim quanto superior et major erat in ecclesia sua, tanto propinquior ad suscipiendam ejusdem gubernationem fiebat.
Et quoniam ad hujus rei complementum praecipue cooperari poterat regis assensus, divinitus etiam procuratum est, ad faciliorem promotionis viam, ut ejus fieret a secretis. Cum enim non multo post, Stephano rege defuncto, nepotem regis Henrici primi Henricum secundum in regem Angliae de successionis haereditariae jure sublimari contingeret, prae caeteris regni personis ecclesiasticis obtinuit [Col. 0280C] jam dictus archidiaconus novi regis constitui cancellarius. Et tantum quidem principem talis apocrisiarius optime decuit. Erat enim pulcher facie et decorus aspectu, consilio discretus et promptus, eloquio purus et expeditus, naturalique quadam gestus excellentia reverendus: tanta denique magnificentiae gloria caeteros curiae magnates antecedens, quantum et officii singularitate praecellens. Quibus apud regem amoris privilegium et inter consiliarios primatum emeruit, quotidie proficiens atque succrescens, donec vehementer magnus effectus est. Gubernabat enim omnia quae regis erant, et ad oris ejus imperium universitas subditorum intendebat.
Interim archiepiscopo Theobaldo rebus humanis exempto, deferendi locum honoris dilecto suo rex se nactum esse gavisus est. In multis enim expertus magnanimitatem ejus et fidem, tanto quidem fastigio bene sufficientem credidit, sed et ad suas utilitates facile semper inclinandum, et si dies suos mors immatura praecideret, haeredibus suis futurum fidum tutorem praecipue cogitavit. Unde totis enitens viribus non prius destitit, quam apud Angliae clerum obtinuit eum in archiepiscopum subrogari.
Nonnullis tamen id circa promotionem ejus visum [Col. 0281A] est minus canonicum, quod ad eam magis operata est regis instantia quam cleri vel populi vota. Praesumptionis quoque vel indiscretionis fuisse vocatum est, quod qui remum tenere vix idoneus videbatur, primum gubernaculi locum suscepit, praesertim in ecclesia, cui conventus in habitu religionis deservit, cujus etiam praesul religionis professor esse consuevit. Ipse vero vix etiam clericum veste gestuve profitens, magis autem mutatoriis mollium inter aulae delicatos delicatius nitens, magis etiam saecularia sapiens, tam sanctum tantae dignitatis fastigium non horrens renuisse, sed ultroneus ascendisse creditur; aliter quidem quam vel amicus Dei Moyses, vel sanctificatus ab utero Jeremias. Hic enim cum ad prophetandum Jerusalem etiam a Domino mitteretur, [Col. 0281B] verecunde respondit, ยซa a a, Domine Deus: nescio loqui, quia puer ego sum.ยป Ad populi quoque sui ducatum electus quamvis a Domino Moyses, onus tamen expavescens ait: ยซQuis ego sum, ut vadam ad Pharaonem et educam filios Israel de Aegypto?ยป et iterum: ยซObsecro, Domine, non sum eloquens, mitte quem missurus es.ยป De sanctis quoque Novi Testamenti frequentius legitur, quod ad episcopatus officium provecti sunt, magis compulsi quam spontanei. Beatus enim Gregorius etiam a fuga retractus est, et invitus in sede Romana locatus. Beatus item Ambrosius satis reluctans, et ut repelleretur crimina de se confitens, tandem imperatoris Valentiniani jussu pontificatum recepit. Beatus quoque Martinus religiosa civium calliditate [Col. 0281C] circumventus et captus, non nisi coactus et tristis consecratus est. Horum igitur exemplo, quod se tanquam indignum et imparem melius excusasset cancellarius, plurimi judicarunt, aliter actum ab ipso mordaciter accusantes.
Ut autem veritas non negetur, tanquam multorum peritus et solitus bene futura metiri, tantae curae periculum satis praevidit et ponderavit. Haud dubium enim, quin noverit celsitudinis illius pariter honorem et onus. Qualiter scilicet sicut totius ecclesiae regni fieret caput, sic et in caput suum ecclesiasticus omnis redundaret excessus. Qualiter [Col. 0281D] etiam consuetas delicias abdicare, veteremque prorsus hominem oporteret exuere, si debitam officii semitam vellet incedere. Qualiter item futurus esset opprobrium hominum et abjectio plebis, si tepesceret in eo vigor ecclesiasticae correctionis, aut si hic ut decebat procederet, multorum offensa succresceret: demum aut regem dilectum dominum suum amissurus esset aut Deum. Nec enim mereretur cum Deo regnare, regis motibus obsequens, aut posset cum rege gaudere sanctorum Dei leges praeponens. Haec procul dubio praevidens et in animo saepius volvens ac revolvens, his arctatus et territus, sublimationis arduum satis horruit, satis animo fugit: satis etiam se contra regis instantiam excusando declinare tentavit, non dissimulans aut ei celans, [Col. 0282A] qualiter sublimatum se vel Dei vel ejus gratia privari contingeret. Quanto magis autem reluctabatur, tanto rex vehementius circa id votum exarsit, adeo de probitatis illius singularitate bene sentiebat, adeo de fide et devotionis ejusdem circa se plenitudine confidebat. Cui procul dubio necesse fuit obsequi, vel ipsum indubitato proscriptionis et odii subjacere discrimini. Sed et diebus eisdem Henricus Pisanus, Ecclesiae Romanae presbyter cardinalis, in Normannia legationis exercebat officium. Cujus consilium et instinctus ad hoc etiam diligentius accessit, ut munus tam instanter oblatum pro Christi Ecclesia non respueret, nec occasionem tam honestam sperneret, qua liber ab humano, Dei deinceps vacare posset obsequio. Demum cum ad praeficiendum sibi [Col. 0282B] metropolitanum clerus Angliae convenisset, in hunc unanimiter et instanter tam matricis Ecclesiae quam suffraganeorum praesulum postulationes convenisse repertae sunt, et licet sicut evenire solet in talibus aemuli quidam non parum suspiraverint, nihil tamen palam propositum est quod rem vel praepediret vel differret. Talibus itaque nequiens ille non vinci, jactavit cogitatum suum in Domino, justeque reputans ejus fore decretum quod ita studium urgebat humanum, elegit melius in Dei manus incidere, totum se misericordiae illius committens et subdens. Ut etiam de sequenti ejus vita passionisque constantia demum apparuit, ea praesertim intentione non recusavit id oneris, ut pro liberatione tunc in Anglia male periclitantis Ecclesiae studium suum et operam [Col. 0282C] daret. Contra Ecclesiae namque leges in disponendis ecclesiasticis rebus ut laicis, plus agebat manus regia quam censura canonica; personis etiam ecclesiasticis indebitarum exactionum et concussionum onere multiplici saepius fatigatis. Sed et ejus enormitatis ipse, quia regis ab eo videbatur pendere consilium, suasor et laudator ab aemulis dictus est. Verius autem ipsa per se regis animositas haec usurpabat, qui de latae gloria potestatis elatus, et juvenilis voluntatis impetu ductus, se regem aestimare nesciebat, nisi quos ad regimen habebat commissos, haberet etiam ad arbitrium subditos, et tribunalis imperium in clericos pariter extenderet ut in laicos. Huic etiam animositati vires dabat suorum favor et [Col. 0282D] stimulus familiarium, in exaltationis ejus applausu cupientium ei placere quaerentiumque quae sua erant, non quae Jesu Christi. Videbatur enim iis, in quibus regis crevisset potestas, sui quoque fastus cum lucro simul amplianda sublimitas. His igitur omnibus obviare, cancellario soli tutum non fuerat, sed nec censoris ad corrigendum personam gerebat, cui manebat necessitas obsequendi, non auctoritas arguendi. Proptereaque cum potestas esset et hora tenebrarum; prudentius in medio navigaverat; usurpationes magis dissimulans quam suadens; magis sustinens quam laudans. Zelo tamen domus Dei nonnunquam ingemuerat; interdum etiam talium dissuasor esse praesumpserat, ea tamen qua decuit modestia, ne regis offensam incurreret. Gratia vero [Col. 0283A] promotionis oblata, vidit utique si fierent preces Ecclesiae, quod exinde principaliter tentus ei subvenire pro eadem compellare regem et justius deberet et liberius posset. Propter ipsam itaque se periculo subdens, gratiam illam non repulit, sed clero petente, regeque urgente vel invitus admisit. Tanquam enim volaverit ad eum unus de seraphin, et calculo quem forcipe tulerat de altari labia ejus tetigerit; quaerenti deinde Domino quem mitteret, respondit: ยซEcce ego; mitte me.ยป Proposuit namque quod exinde in medio populi polluta labia habentis non sileret, non quiesceret, et si privilegio amoris opitulante non posset, vi saltem rationis Ecclesiae liberationem apud regem evincere laboraret.
Hoc igitur ut melius et potentius obtineret, priusquam sublimatus est, non acquievit carni et sanguini, nec saeculi delicias aut pompas lucrave captavit, sed novum hominem induens, religionis tramitem fortiter et firmiter ingressus est. In primis enim summopere declinans a malo, dierum etiam priorum excessus multiplici remedio redimere studuit quotidie cum perendinaret, matutinale tempus in profusis orationibus et uberibus lacrymis agens, et deinde confessione sacerdoti facta, dorsum ad flagella ponens. Post haec devote missam vel audiens vel saepius celebrans, et horas antemeridianas complens, aut causis audiendis aut agendis propriis intendebat [Col. 0283C] in propriorum ordinatione providus, in causarum decisione promptus et justus, post avaritiam non declinans, et post munera non abiens, pius oppressorum consolator et velox injuriantium ultor. Si quando vero vacabat a negotiis, totus lectionibus aut necessariis cum suis collationibus insistebat.
Quotidie quoque quandoque secretius poterat, in secretiori cellula lavandis tresdecim pauperum pedibus genua curvare consuevit, ad exemplum famosissimae peccatricis, in Christi memoriam lacrymis eos rigans et capillis tergens, humiliterque deosculans: singulis etiam quatuor argenteos donans. Quod pietatis opus per vicarium expleri curabat, si forte [Col. 0283D] sibimet explendi commoditas deerat. Demum ad mensam grandis nobilisque curiae coetu vallatus et praeinductis viginti sex pauperibus accedebat. Sicut autem domum decuit archiepiscopalem, et ipsa copiosis ac splendidis necessariorum apparatibus affluens erat. Inter ipsas vero ciborum potuumque delicias; hoc ille semper temperantiae medium tenuit, ut nec prorsus iis abstineret, ne superstitiosus notaretur, nec immodice sumeret, ne crapula gravaretur. Caeteris enim exterius se sicut in habitu sic et in victu conformans, et inter eos jucundus et hilaris; intus tamen dissidere curabat, juxta illud viri sapientis: ยซFrons populo nostra conveniat, intus autem omnia dissimilia sint.ยป Et quidem in veste pretiosa spiritu pauper, in facie laeta corde contritus, in mensa lauta [Col. 0284A] penuriam eligens, nonnunquam ventre magis vacuus quam refectus, et saepius magis refocillatus quam plenus, semper autem sobrius permanebat. Cavens enim inusitatum et superstitiosum jejunium, ut et vitaret nomen hypocritae, optimum id jejunii genus arbitratus est sobrietatis tenere mensuram. Ad hoc etiam ditiorem et refertiorem mensam habere sategit, ut ex reliquiis plenius pauperibus subveniret. Magna siquidem ei cura pauperum erat, et praeter hoc quod ostiatim mendicantium nullus ab ejus januis vacuus rediit: ipse lares aegrorum et debilium pauperum diligentius per suos scrutabatur et eleemosynis visitabat quam plurimos etiam quotidiano victu vestituque sustentans. Cum vero decessor suus statutas decessorum suorum eleemosynas [Col. 0284B] duplicare consueverit, hic eum in religiosa superaddendi liberalitate secutus, ejusdem etiam duplum duplicandum censuit, in hujus pii operis observantia permanens, et ad id etiam omnium quae possidebat decimas conferens. Post epulas autem et somnum ubi necessitas poscebat exactum, denuo praeter pensum horarum, aut negotiis aut scripturis aut honestis colloquiis insistebat, otium summopere fugiens, ne viderent eum hostes et deriderent sabbata ejus. Nocturni quoque somni tempore lecto decumbens, amplius vigiliis indulgebat, tunc potissimum, solo Deo teste, jacturas prioris aetatis plangens, et multa lacrymarum ubertate deplorans, orationique vehementius instans, interdum etiam meditationibus [Col. 0284C] sanctis incumbens. Hic ei fuit quotidianae post archiepiscopatum cursus vitae: talibus praehabitas saeculi delicias castigationum purgabat angustiis. Haec in eo mutatio dexterae Excelsi. Nitens quippe forma gregis fieri quem regendum susceperat, assuescebat jugum Domini suave et onus ejus leve, castimoniam sectans, humilitatem tenens, in sermone modestiam, in opere justitiam, servans, ut quos eruditurus erat verbo, potentius sanctitatis suae moneret exemplo. Sive laicis autem sive litteratis loquebatur, mirum in modum eruditus et eloquens apparebat, pondereque sententiarum et puritate verborum ejus praedicatio placens erat et efficax. In quo palam est quod eum docebat unctio: non enim ab homine acceperat neque didicerat, quippe qui studiis [Col. 0284D] litteralibus modicum tempus et operam dederat. Zelo quoque justitiae circa subditos fervens, sine personarum acceptione temporalique mercede quod suum erat cuique servare nitebatur. Angebat eum praesertim sollicitudo ecclesiae sibi commissae, cujus in plurimis obviabatur utilitati, derogabatur honori, detrahebatur potestati. Cui quaedam juris sui vis procerum quorumdam negabat, cui praeter debitum Eboracensis ecclesia se parem gerebat, cui magna ex parte quod oportebat in subditos ex prohibitione regia non licebat. In cujus etiam aperte redundabat injuriam, quod laica potestas in ecclesiarum ejus res aut personas usurpabat. His igitur contraire, caeterorumque reformationem quaerere, quanto plus super iis anxiabatur, tanto majus ei [Col. 0285A] studium erat. Ob haec etiam arctius sanctioris vitae viam incessit, quo et melius hos ejus conatus gratia divina dirigeret, et major ad obtinendum auctoritas esset.
Hanc autem in eo mutationem intuitus, admodum admiratus est malignus, ut quem viderat inter caeteros delicias et glorias saeculi vehementius sequi solitum, hunc haec omnia tam vertere stuperet in contemptum, et humilitatem abjectionis assuescere, quem putaverat in elationis tumorem magis extollendum de culmine. Potius tamen hoc ex bili procedere reputans, quasi fastidiret habita, quia pro [Col. 0285B] libitu non poterat uti potestate percepta, deinceps satis amplioris spe nominationis ipsum allicere studuit. Jam autem acrius immiserat in corda malevolorum ejus, ut actibus et moribus ejus audentius et impudentius detraherent; et quibus vere carpebat arctam quae ducit ad coelos viam, magis ei verterent ad invidiam. Interpretati sunt enim in superstitionem quod viam habebat arctiorem; in crudelitatem, quod zelabat justitiam, in cupiditatem, quod ecclesiae suae quaerebat utilitatem, in austeritatem, quod hominum postponebat favorem, in gloriae venationem, quod nobilis curiae magnificentiam sectabatur, in elationem, quod in agendis saepius mentem propriam sequebatur; in praesumptionem, quod in ecclesiasticis antiquorum metam excedere [Col. 0285C] nitebatur. Denique vix aliquid boni visus est agere, quod non in sinistram partem retorserint; et cum multi fuerint, ad persuasionem potius multitudine quam veritate vicerunt. Hinc igitur multorum odium et consequenter etiam apud aures regis crebras detractiones incurrit: apud quem demum insonuit, quod studio dilatandae potentiae suae canones etiam praeferre proponeret contra regias dignitates, et hujus rei indicium fore quod omnes regni meliores sibi juramento constringeret, quod etiam adeo praelationem suam in majoribus et minoribus regni poni paret, ut dixisse palam videri potuerit: ยซExaltabo solium meum et ero rege superior.ยป Hinc itaque regi malae suspicionis initium; hinc irae seminarium; [Col. 0285D] hinc doloris impatientia, quia quem sibi suisque patrem et patronum mensus fuerat; hunc verius adversarium ex multis jam non formidare non poterat.
Cum autem in transmarinis tunc ageret, ยซTransfretabo, inquit, et videbo utrum clamorem qui ad me venit, opere compleri propositum sit.ยป Nec multo post veniens et occurrentem eum habens, non irati mox aut vultum ostendit aut mentem expressit, sed alliciendum primo blanditiis censuit. Arctius siquidem eum et familiarius charum habebat, de quo et dixerat: ยซInveni virum secundum cor meum.ยป Prae caeteris enim fidum et necessarium in agendis suis saepe probaverat. Super tuendo quoque regni sui statu antiquo, potissimam in eo spem fixerat. Hanc [Col. 0286A] igitur spem prorsus rumpere consiliumque ejus declinare vel amorem exuere, nec statim potuit nec congruum duxit, sed magis a delinimentis exorsus est. Officiosissimae namque salutationis et osculi more permisso, magnam ei deinceps reverentiam exhibere, multumque honoris ejus honori deferre curavit. Commentus enim est malignus, ut ad tanti principis humiliationes melius frangeretur et promissorum ejus magnitudine facilius caperetur. Habito vero largioris colloquii loco, rex non acerbe sed benigne, non deminantis fastu, sed amici spiritu, de ipso sibi significata recoluit, suppliciter et humiliter monens, ut contra se coepta corrigeret, ut conatibus noxiis abstineret, ut pacem et gaudium secum sectans, voluntati suae non repugnaret. Optabat [Col. 0286B] enim et agebat, ut ecclesiasticorum status in regno suo redigeretur ad aviti temporis modum: tunc autem nihil vel parum in eo consueverat Romanae sedis censura: tunc enim magis ad regis arbitrium etiam in ecclesiasticis quaeque gerebantur, praesidentibus tamen temporis illius archiepiscopis, sed propriam tenentibus pro consuetudine regni mensuram.
Hoc itaque juste sibi vindicare credebat, quod sui decessores obtinuerant. Nihil enim, sicut ei suadebatur, contra legem Evangelii vel apostolorum vel prophetarum vel sanctorum dignitatis suae jura faciebant: ideoque licite zelandam credebat eorum observantiam, nec ob contrarias imperatorum vel episcoporum constitutiones abolendam. Sed et ab eadem subditos priores reges habuerant, quorum etiam [Col. 0286C] plures indubitata sanctitatis memoria veneratur. Non minus autem et salutis et honoris archiepiscopo suo sicut dicebat, et optabat et manere posse putabat; voto quoque sibi multum fore jurans ut et sublimius et felicius iis ipse praesideret, et ad hoc ope consilioque se pro viribus adfuturum promittens; gloriam quippe suam praecipue fore, si et is quem creaverat non minus gratiam apud Deum et homines obtineret, et in eo divinam sententiam electioni suae concordare probaret. Praesertim enim detestans et declinare volens Romanae curiae supercilium et et ambitionem archiepiscopo soli suos ad judicium subditos fieri nitebatur: consequenter et sibi subdendos esse metiens, et quosdam etiam de clero dyscolos [Col. 0286D] aut infidos pro arbitrio reprimendos conjiciens. Quis enim in regno praepedire posset in quo regis et archiepiscopi nisus concurrerent? Ecce quantum ei potestatis in ecclesiasticis procurabat fastigium.
Adhuc etiam instanter et pertinaciter ei supplicabat, ut et in laicalibus regni sui regimen et curam susciperet, quo melius et securius ipse transmarinis intendere posset, ut etiam fili sui regis futuri custodiam et magistratum gereret, ne quid ad dominatum ei deesset. Videbat quippe quod sine fraudatoris nota non posset in regiis dignitatibus ejus sustinere jacturam, cujus tutelam subiisset. Videbat et dum utriusque gladii potestas illi cederet, neuter sibi decederet. Ecce quantis eum sollicitabat, quantis angebat, quantis pene vincebat: quibus etiam degener, [Col. 0287A] et pusillanimis inaudesceret, nec nisi perfectissimus vinci nequiret.
Ille vero, sicut altioris erat consilii, regiae voluntati nec statim annuit, nec palam obviavit, habens tamen in corde fixum, se neutrum secuturum. Cum regni namque negotiis Ecclesiae curam bene regere nec possibile nec tutum ducebat, quia ยซnemo potest dominis servire duobus.ยป Aviti quoque temporis statum in ecclesiasticis pati, palam ordinis et animae periculum continebat, quia non nulla vigor ecclesiasticus adjecerat, et ipse fidelitatem Romanae Ecclesiae juraverat, quam nequaquam servaret, si censuram statutorum ejus contemneret. Itaque responsionem ita temperavit, ut ad regni regimen obsequium opis et consilii sui pro viribus obtulerit, [Col. 0287B] dum tamen qui plurimum erat in onere novo novicius, illuc alterum regiminis onus specialiter non subiret. Quantum autem ad regias dignitates et jura, se firmiter servaturum promisit, quae Caesaris erant Caesari, dum tamen et quae Dei erant Deo redderet. In hujusmodi responsione saepe conventus et importune sollicitatus, immutabilis permanebat.
Cujus in bono firmum radicatumque propositum malignus ut vidit, invidit, et quem non poterat saeculi pompis, exinde subvertere cogitavit injuriis. Putaverat quidem eum in illarum quae fiebant adversus Ecclesiam usurpationum consensu sibi fuisse subdendum. [Col. 0287C] Putaverat enim magis adulationi regiae quam timori divino cessurum. Putaverat magis pacem et gloriam saeculi quam coeli captaturum. Jam autem cernebat potestatis magnitudinem ei esse virtutis causam: quippe per honoris occasionem, probabatur ire ยซde virtute in virtutem.ยป Propterea deinceps ad hoc fraudis suae commenta convertit, ut vel eum dejiceret, vel metu dejectionis subjiceret. Quorum effectu nullo modo se facilius potiturum arbitratus est, quam si persecutorem ei crearet, quem habuerat suae sublimationis auctorem. Rege siquidem inimico facto, tanto majores ei suscitandos adversarios reputabat, quanto plures se metu regis inviderant subditos. Imo vix aliquem ei deinceps obsequio putabat astiturum, cui regem viderent adversum. [Col. 0287D] Per regiae quoque molem potentiae, citam et facilem ejus metiebatur dejectionem. Cum igitur ad voluntatem suam sicut speraverat rex eum mobilem non haberet, coepit malo suspicionis amplius in dies moveri, nec nisi captionem in verbis ejus arbitrari.
Non multo post autem episcoporum, abbatum et procerum coetum Londoniae colligi contigit, ob negotia regia, pacisque regni firmamentum. Inter caeteras vero quae propositae sunt illic querimonias, accusati sunt archidiaconi super subditos non praelationis tenere modestiam sed exercere tyrannidem, calumniis fatigare laicos et indebitis exactionibus [Col. 0288A] clericos. De cleri quoque numero producti sunt quidam variis flagitiorum criminationibus impetiti. Tales enim praecipue dicebantur regni turbare pacem novisque facinorum immanitatibus debacchari, securitate per ordinis privilegium evadendi. Correctionem igitur horum rex instanter ab episcopis flagitabat. Amplius autem institit, ut in clericos publicorum criminum eos de ipsorum consilio sibi liceret, quod avitis diebus factum sua curia recolebat; tales enim deprehensos et convictos aut confessos, mox degradari, sicque poenis publicis, sicut et laicos subdi tunc usurpatum est. Hoc idem sibi licere cum instantius rex postularet per episcopos decerni, substiterunt quidem ipsi diutius caventes admittere, quod legi divinae videbatur obviare. Dicit enim Naum propheta: [Col. 0288B] ยซNon judicabit Deus bis in idipsum.ยป Contra Deum itaque bis judicandos censuisse videri poterant, si post degradationem inconvictis poenam mortis aut mutilationis infligi consensissent. Cavit hoc prudentissimus et rectissimus judicum rex Salomon. Cum enim Abiathar sacerdos reus mortis appareret sicut et Joab, quia contra Salomonem declinassent post Adoniam fratrem ejus ut rex fieret, non tamen sicut Joab, sic et Abiathar Salomon morte punivit, sed a sacerdotio tantum amovit dicens: ยซVade in Anathor, agrum tuum: es quidem vir mortis, sed hodie te non interficiam, quia portasti arcam Domini coram patre meo David.ยป Talibus itaque cum archiepiscopo moti pontifices, ad regis arbitrium legem ponere dubitarunt, praesertim [Col. 0288C] ne trahi posset in praejudicium et calumniam innocentium, ut vel ad purgationem urgerentur vel nocentium sorti subderentur. Hinc itaque contentionis exordium. Hinc enim arbitratus rex archiepiscopum cum episcopis in insidiis sibi sedere, regiarumque dignitatibus consuetudinum velle contraire, primum ira non parum excanduit, et deinde promissionem de servandis illis extorquere prosiliit. Illi vero, tractatu seorsim diutius habito, volentes regis iram sedare, cautam putaverunt procurasse responsionem, dum ordine suo salvo petitionem fieri concesserunt. Additionem autem, quam providerant ad cautelam, pars regis interpretata est ad captionem, et super ea detrahenda diutius certatum est, sed episcopis [Col. 0288D] unanimiter subsistentibus tunc obtentum non est. Unde soluto conventu terribiliter efferatus rex et minax abscedens, exinde pontificalium concussionibus rerum officiales suos gravius insistere jussit.
Cujus molestiae metu quidam pontificum postmodum abiere retrorsum, et sanctam resistendi deserentes unanimitatem, secuti sunt regis voluntatem Exinde et caeterorum eamdem molestiam formidantium nutare constantia coepit ut acciderit in iis quod veritas ait: ยซOmne regnum in se divisum desolabitur.ยป Sed et ipsius archiepiscopi non nihil turbatus est vigor dum videt praesertim ad injuriam suam perniciosius Ecclesiam periclitari, seque coepiscoporum ope destitui, totam etiam contentionis causam et onus in se retorqueri. Jam autem regiae privilegium [Col. 0289A] familiaritatis amiserat: jam solita vultus serenitas in nubilum ei versa fuerat, jam amore foras misso, paulisper odium succrescere coeperat. Multi quoque qui prius eum sequi solebant, jam non cum eo palam ambulabant regis declinantes offensam. Exinde conatus ejus verti coepit in derisum, potestas in contemptum, honor in nihilum, et secundum gloriam ejus multiplicata est ignominia ejus. Ecce quantis eum malignus aggressus est scandalis, quia subjicere nequiverat blandimentis! Perplexis itaque testiculorum Leviathan nervis interceptus, quid ageret, quid eligeret, quo se verteret, ignorabat. Impendentium malorum utrum utilius declinaret, non patebat. Si regi condescenderet, aderat evidenter ordinis et animae periculum. Si perseveranter resisteret, [Col. 0289B] enorme timere poterat Ecclesiae damnum. Inter haec si consilium petebat a subditis, non erat qui sane undique respondere sufficeret. Si vindictam emulabatur in peccantes, non erat qui secum ad justitiam stare confideret. Ecclesiastica siquidem parum tunc praevalebat censura, praetextu schismatis Alemannici, quod Ecclesiam Romanam satis presserat et depresserat. Contra beatum enim papam Alexandrum alio quodam viribus imperatoris in idolum apostolicae sedis erecto, sub ejus apostasiis Italia tota gemebat, orthodoxo clero partim metu subacto, partim sedibus suis pulso, pesteque cupiditatis alio substituto. Quod dum et in aliis provinciis timebatur, erat quidem remissior praelatorum Ecclesiae vigor, et principum saeculi praesumptio [Col. 0289C] promptior.
Ejusdem schismatis intuitu suaserat in initio Gilbertus tunc Londoniensis episcopus, paulisper regi cedendum, ut in apostatas et malefactores clericos durius aliquid ei liceret, sed ad contradicendum praevaluit sententia caeterorum. Herefordensem prius idem episcopatum habuerat et murmur multum fuerat in populo de claritate nominis et voluntate regis eum in archiepiscopum fuisse subrogandum. Erat enim inter ecclesiasticas Angliae personas fama celebrior, tanquam habitu vitaque, sicut videbatur, religionis professor, sed et eloquio scientiaque praestantior censebatur. Quem rex libenter audiebat et audito eo multa faciebat. Postquam autem in cancellario [Col. 0289D] suo magis ei complacuit ut archiepiscopatum susciperet, volens et huic aliquid honoris deferri per apostolicae sedis auctoritatem impetravit eum ad cathedram Ecclesiae Londoniensis transferri. Post archiepiscopalem enim erat haec in regno majoris dignitatis sedes, et facilius hinc vocatus poterat interesse tractandis tam Ecclesiae quam regni negotiis. Id ipsum autem ipsius archiepiscopi praesertim actum et impetratum est consilio, qui plurimum de illius religione prudentiaque confidens et bene sperans, fidum eum collegam et strenuum adjutorem in ecclesiastica sustentatione futurum arbitratus est, sed aliter postmodum expertus est.
Eo igitur mediatore post malum contentionis exortum [Col. 0290A] ad pacis reformationem saepe usus, aliis etiam regem interpellantibus, demum obtinuit ad colloquium posse recipi, consequenterque pro sedanda controversia novum apud Clarundonam coegere conventum et arctius iniere consilium. Rege vero pristinam promissionem immutabiliter et pertinaciter exigente, pro bono pacis in hoc tandem resedit archiepiscopi coepiscoporumque consensus, ut additionis cujuslibet captione sublata regiarum omnium consuetudinum observantiam, sicut poscebantur, in Domini verbo promitterent. Hoc enim sine peccato sineque periculo fieri posse praetractaverant, consuetudinum nomine bonas tantum intelligendas censentes, quia malae non propriae consuetudines, sed verius abusiones dicantur. Bonae quoque non sint, [Col. 0290B] nisi quae legibus Ecclesiae non dissentiunt. Hoc itaque sensu custodiam omnium licite promissam credentes et eo rectius quia generaliter omnium, non expressim aliquarum, expressa enim nocent, non expressa non nocent: regi quidem omnino satisfecerunt et assessoribus ejus, verborum magis usum quam proprietatem sequentibus.
Nunquid autem non commiserunt in simplicitatem divinae Scripturae quae tradit quod quacunque arte verborum quis juret, Deus ita hoc accipit, sicut ille cui juratur intelligit? Nunquid et minus famae suae prospexerunt, cum apud laicos exinde credi coepit et dici pastores Ecclesiae regiis abusionibus assensisse? [Col. 0290C] Melius autem tunc venisset in mentem Eleazari memorabilis fortitudo, qui dum ad legis praevaricationem per Antiochi satellites urgeretur, suasus ab amicis ut carnibus licitis vescens, porcinas se manducasse simularet et evaderet, ait: ยซNon est dignum aetatem meam fingere, ut multi adolescentium arbitrati Eleazarum CX annorum transiisse ad vitam alienigenarum et ipsi propter meam simulationem decipiantur, et per hoc maculam et exsecrationem aetati meae conquiram.ยป Et his dictis tractus ad supplicium, elegit magis fortiter mori quam simulatione cum aliorum pernicie turpiter periclitari. Sensissent idem cum eo pontifices et adhuc etiam tunc honestius curassent in simplicitate cordis resistere, [Col. 0290D] quam irreligiosius verbis evadere. Quid enim violentius et urserat ut succumbere necessarium fuerit? Certe nihil adhuc fuerat saevitiis actum sed minis. Nihil etiam morte vel carcere dignum tractabatur. Sed nec ab haereticorum perfidia vel paganorum saevitia periculum impendebat. Dei fideles Ecclesiae filii, patribus suis potius litem quam persecutionem intentaverant. Quippe non sanguinem sitiebant, sed jus regium vindicabant. Quibus audenter et perseveranter restitisse decuerat. Qui melius contradictionis constantia vinci potuerant. Tunc enim pontifices firmiter et simul dixissent: ยซOportet magis timere Deum quam homines. Oportet magis honorare Dei sponsam Ecclesiam quam terrenam potestatem. Oportet magis illius prospicere libertati, quam hominum [Col. 0291A] stare consuetudini.ยป Nec enim honoris integritas imperatori servatur, ubi quid Augusti juri detrahitur. Tunc etiam in corde fortiter reputassent, quod vapor esset ad modicum pariturus aut nubecula cito transitura. Quod si secundum minas sequeretur concussionum immanitas, tunc melius ascendissent ex adverso, et posuissent se murum pro domo Domini ut starent in praelio. Tunc liberis sacerdotum vocibus potestati contraissent et adversus mala, ratione ac monitis minisque decertassent. Tunc aculeis severae coertionis tam discrete quam districte pupugissent, ut nec torpescerent nomine patientiae, nec saevirent obtentu diligentiae. Concordem autem omnium et constantem vindictae censuram, nec regnum tulisset diutius, nec violentia praepedisset, [Col. 0291B] quia toti collegio patrum et pastorum regni tutum non esset obviare. Nihil etiam in omnes durius fuisse praesumendum, justissime credendum fuerat; sed nec in eorum aliquos, si particularem injuriam statuissent, communem reputandam. Nec enim rex inter reges terrae gloriosior tantae tyrannidis elogio notari perpetuo voluisset, ut Christi gregem et legem abdicasse diceretur, ut etiam schismaticorum cedendo partibus apostasiae saeculis omnibus notabili ignominia nomen ejus fuscaretur. Quod etiam si juste timeri potuit, attamen satius fuerat mala tunc dissimulasse severitatisque disciplinam temperasse quam periculosae promissionis praejudicium incidisse. Nam et ubi multorum strages jacet, aliquid severitati detrahere peccatum non est, [Col. 0291C] dum tamen qui praeest, non approbet reticendo, nec exasperet insultanter arguendo. Taliter enim sustinenti non imputat Deus aut peccata sua, quia non fecit, aut aliena, quia non approbavit, aut negligentiam, quia non tacuit, aut superbiam, quia in unitate permansit. His autem aut non prospectis aut contemptis, videntur omnino deviasse pontifices, facti tanquam canes muti non valentes latrare, tanquam non pastores sed mercenarii, dum tacuerunt et cesserunt etiam cum umbram lupi tantum viderint, non veritatem.
Magis autem eos involvere curavit malignus, quia se caputque suum archiepiscopum quem impedire [Col. 0291D] studebat, ipsi potius expedire quaerebant. Mox enim velut de simulationis merito, majus omnis contentionis incidere discrimen. Per ipsos enim curiae proceres recognitas e vestigio consuetudines rex in scriptum redigi fecit et sigillis episcoporum et archiepiscopi confirmari postulavit ad removendam exinde super iis dubitationem et litem. Expressa sunt autem quae plane statutis ecclesiasticis repugnabant. Quorum, ne praeterita nesciantur, quaedam sunt haec, videlicet:
Quod non appelletur ad apostolicam sedem in aliqua causa, nisi de regis licentia.
Quod nec archiepiscopus nec episcopus aliquis exeat de regno vel abbas, nec etiam ad domini papae vocationem veniat, nisi de regis conscientia.
[Col. 0292A] Quod non liceat aliquem excommunicare qui teneat principaliter de rege, nisi eo praeconsulto.
Quod clerici veniant ad vocationem regis et justitiae suae pro qualibet causa.
Quod apud judicem Ecclesiae non conveniatur aliquis laicus super laesa fide vel perjurio de pecunia.
Planum igitur erat his Ecclesiae libertatem et potestatem satis imminui. Quae si confirmarent episcopi, palam Ecclesiam impugnarent: si non confirmarent, nec regis iram evaderent. Sic in arcto positi, demum ad postulandas inducias transierunt, factaque sunt novissima pejora prioribus. Pars enim regis manifestam deceptionem interpretata est cum refugerent firmare scripto quod censebantur polliciti [Col. 0292B] juramento. Rex itaque, vehementer excandescens, et minis terribiliter intonans, plane videbatur in eorum aliquos zelo crudelitatis exarsurus, nonnullis etiam suorum ad hoc eum acriter incendentibus. Nec justa timendi causa deerat, cum secundum Salomonem: ยซSicut fremitus leonis, sic et ira regis;ยป et iterum: ยซSicut rugitus leonis, sic et terror regis.ยป
Praesertim autem in archiepiscopum onus belli versum est, sine cujus tanquam capitis sui consilio praesules nihil praesumebant, cui etiam ut cederet consilium dare formidabant. Is vero tanquam homo non moveri non poterat. Magis tamen quam de sua, [Col. 0292C] super quorumdam episcoporum et suorum salute sollicitus angebatur, in quos tanquam regi suspectos justius timebatur saeviendum et eo certius, quia de constantia caeterorum ad vindictam bene praesumi non poterat. Cum itaque graviorum malorum signa paterent, hic maligno praevalente, hic carni ratione cedente, demum succubuit et regis petitionem fieri verbo tenus annuit. Ad hoc enim inclinatus est, praesertim quorumdam sibi regique familiarium stimulatu promissioneque deceptus, qui suaserunt regem ulterius non processurum, si tantum vicisse videretur, hic igitur erga caeteros se reputavit obtinuisse postquam vicit in capite. Imo tanquam parvi duxit omnium exinde consensum, confidens a Romana quoque sede praetextu temporis impacati [Col. 0292D] confirmationem eorumdem leviter impetrandam, quam et postea petiit sed nequaquam obtinuit.
Acrior autem dolor archiepiscopum, ut evasit, invasit, et de lapsu tanquam Dei flagello tactus et in meliora provocatus, ad inchoatae sanctitatis augmentum longe plus operae postea dedit, circa mala cavenda studiosior et in operibus virtutum frequentior. Ut etiam fortius veteres excessus puniret et assuetas delicias desuesceret, horrendo cilicio subtus ad carnem astrictus est. Ornatu quoque mutatoriorum veteri deposito, desuper vestibus nec ambitiosis nec abjectis, at tamen mundis et clericalibus, ubi coepit in his etiam, dum somnum caperet, saepe quiescere solitus, noctibus etiam saepius humo [Col. 0293A] decumbens quam lecto, carnemque multis castigans inediis. Praesertim vero sui lapsus aeger et impatiens, fortior et audentior contra praesumptiones regias deinceps esse curavit. Exemplis enim et auctoritatibus advertit non esse servandum quod male promiserat. Sanctus quippe rex David juravit per Dominum quod occideret Nabal, virum stultum, sed quod juramentum non implevit, major pietas fuit. Juravit etiam impius Herodes quod Herodiadis filiae quod peteret non negaret, sed quod petenti caput Joannis dedit, major impietas exstitit. Decernit enim lex divina non esse servandum juramentum, quo malum incaute promittitur. Ut autem quod timide promiserat potentius infirmaret, ad curiam etiam Romanam ob indulgentiam petendam transire [Col. 0293B] saepius nisus est, sed contrarius assidue ventus eum a mari rejectum transfretare passus non est. Adversabatur enim malignus bonis ausibus ejus, et quem cernebat de lapsu melius animatum, in adversorum deteriora censebat impellendum.
Demum et arctius eum implicare volens, novam ei decipulam intentavit. Vocatus enim ad tertium apud Northamtunam conventum, regia contentione profligatus est, ut de fiscalium, quae cancellarius gesserat, ratiocinio satisfaceret. Liber tamen et absolutus Ecclesiae traditus fuerat cum electus est, in consessu filii regis et procerum, quibus a rege de transmarinis tota sublimationis cura mandata [Col. 0293C] est. Sed et litteris regiis id domino papae mandatum est, cum pallium ei postmodum a sede Romana petitum est. Non minus autem super iisdem rex iratus tunc aut ratiocinium aut curiae suae vel saltem episcoporum judicium flagitabat. Ratiocinium inire igitur propter manifestam calumniam juste sibi videbatur archiepiscopus recusare. Super hoc etiam causam in curia regis ingredi, tutum non ducebat, ne per capitis factum amplius derogaretur privilegio clericorum. Clericis enim pulsatis apud Ecclesiam tantum respondere debere per leges et canones obtentum est. Sed et de episcopis specialiter scriptum est, quod de iis nunquam nisi Ecclesia judicare debet. Sed nec episcoporum suorum arbitrio se subdere cogebatur, sacris canonibus praecipientibus [Col. 0293D] semper ubi est major auctoritas eundum esse et in omnibus controversiis ad potioris sedis judicia dirigi. Potius autem eos declinandos censuit ut suspectos. Auxilium enim suum jam ei subtraxerant, ut dum magis regi faverent, melius paci suae prospicerent. Suadebant etiam ut regis prorsus accederet voluntati, tanquam ut si se vinci permitteret, melius vinceret. At principis mores et propositum interius ipse noverat et Ecclesiae suae damnum suique praejudicium jure formidabat.
Inter haec igitur, dum omni destitutus auxilio mole curiae graviter urgeretur, aliquid sibi formidabile metuens, ob refugium crucis suae coepit esse [Col. 0294A] gestator et deinde cum, ut dicebatur, immineret sententia durior, apostolicam per appellationem audientiam eligens inter contumelias et minas abscessit. Rex enim famae suae consulens et curiae regiae pacem violari nolens, etiam contra quorumdam rabiem ei suisque parci praeceperat. Nocte vero sequenti cum a fidelioribus regis accepisset quod sibi carcer immineret aut gladius, clam exiens habitu mutato cum paucis, in regni remotiora divertit, ut cautius insecutores eluderet. Prudenter enim sensit livori esse cedendum et dandum insaniae locum, quod fecisset et Jacob in fratre suo Esau, et David in pertinacissimo inimicorum Saul fecisset, et Athanasius Alexandrinorum episcopus toto orbe sub persecutore Constantio profugus, ut adversus Arianos [Col. 0294B] pro fide catholica servaretur. Fecisset et apostolus Paulus per fenestram in sporta submissus ut praepositi Damascenorum manus evaderet et Ecclesiae dilatandae superesset. Fecisset demum et ipse Christus, vel cum ab Herodis insidiis deportatus est a parentibus et latuit in Aegypto, vel cum volentibus eum lapidare Judaeis abscondit se et exivit de templo. Tantis itaque munitus exemplis, secutus est etiam illud quo discipulos suos ipse Christus instruxit dicens: ยซCum vos persecuti fuerint in unam civitatem, fugiterin aliam.ยป Nec mercenarii notam meruit, qui videt lupum venientem et fugit, quia non est ei cura de ovibus. Nec enim gregem commissum, cum nec in eum quispiam furor moliretur, in periculo deseruit, sed seipsum discrimini quod soli specialiter [Col. 0294C] capiti suo parabatur, prudenter exemit. Nec multo post ad aptum maris locum occulte rediens, navi conscensa, prospere navigavit in Flandriam: inde viam carpens ad dominum papam Alexandrum, qui tunc Senonis residebat. Quem petebat, ut judicem haberet, ut etiam periculosae promissionis peteret veniam, et praesertim Ecclesiae reformaret statum. Eorum enim quae jam in ecclesiasticis enormiter patrabantur patientia, post promissionem non nisi damnabilis erat, quae praeter eam pro necessitate temporis potuerat esse venialis. Manifestum namque probat promissio consensum, quem necessitas habet excusatum. Dirigebat autem gressus ejus Omnipotentis misericordia, cui quanto firmius in tentationibus [Col. 0294D] tantis haerebat, tanto minus in eum maligni conatus jam poterat.
Nondum tamen eum persequi desistebat, apertas jam ad omnimodam ejus dejectionem vires apponens. Acrius enim inflammati per eum deinceps ejus malivoli detractionumque et calumniarum occasionem melius nacti, potentius in ejusdem odium regem incenderunt. In tantum etiam praevaluerunt, ut ille de conversione sic aversi prorsus exinde desperatus et dolore cordis tactus intrinsecus tandem dixerit: ยซPoenitet me fecisse hominem;ยป et iterum: ยซDelebo hominem quem creavi,ยป nec ultra se continens misit post eum multorum et magnorum [Col. 0295A] comitatum archiepiscoporum et episcoporum, comitum et baronum, ut ad criminationes tantorum nequiret subsistere. Voluit itaque Dominus suscitatum ei deinceps esse tanquam alterum Adad Idumaeum: qui eum colaphis caederet ne extolleretur, et quasi quodam stimulo carnis moneret ne magnitudine virtutum altius saperet, et aliorum vitiis elatum se in excelso crederet constitutum. Praesertim autem praesules Eboracensis et Londoniensis in ejus dejectionem cum rege conspirasse dicti sunt; Eboracensis quidem tanquam aemulus ejus ob paritatis contentionem, Londoniensis autem tanquam eum in archiepiscopatu praelatum sibi suspirans, et jam iterum ad eumdem, ut dicebatur, aspirans. Romanam igitur intrantes curiam, archiepiscopi nondum [Col. 0295B] tamen praesentis imprudentiam et praesumptiones constanter et unanimiter accusarunt, multorum ei calumniam impingentes et ut in regnum remitteretur postulantes quasi melius ibi discutiendus et palam convincendus. Ad hoc enim et copiam legatorum petierunt, qui causam illic audirent, et sine provocationis obstaculo terminarent. Abscesserunt autem inexauditi, quia decisionem tanti negotii religiosa domini papae prudentia nulli nisi sibi servare tutum aut congruum duxit; sed nec canonicum videbatur ut archiepiscopus in provinciam remitteretur, unde justo metu diffugerat, et ubi ei vix aliquis assisteret, imo magis omnes ad regis nutum obviarent.
Turbatus igitur hinc plurimum rex et indignatus, exinde benevolentiam suam et visitationes regni domino papae subtraxit. Universas quoque possessiones archiepiscopi nec non et clericorum ejus eorum usui detractas sub manum et potestatem suam redegit. Praeter haec autem et sui quique cum eorum parentela, bonis etiam proscripti, regnum exire compulsi sunt, orphanis et viduis, pupillis et innocentibus, totiusque contentionis prorsus ignaris, ad exsilii miseriam sine miseratione coactis. Quem enim dejicere non praevalebat, damnis saltem et afflictione suorum atterere malignus exinde nisus est.
Bonus autem Deus qui bonis omnia cooperatur in bonum. Quod enim procuratum est in destitutionis ejus opprobrium, hoc palam ei versum est in solatium, et unde videbatur conterendus, inde magis est roboratus, ex suorum secum expulsione fortior et apud exteros ex proscriptione gratiosior. Ipsum quidem vel nihil vel parum damna tanta movebant aut caro aut sanguis, nec eorum intuitu vel minimum a recto tramite flecti potuit. Unde quanto minus haec curabat, tanto plus ei gratiae gratia Dei procurabat, ut ipse rex et magnates Franciae necessaria certatim ei suisque providerint.
Sed et dominum papam per inspirationem divinam in partem suam facile traxit postquam eum justitiae suae veritatem edocuit. De cujus ille prudentia sanctitateque postmodum indubitatis instructus indiciis, et culpae, si quam in sublimatione contraxerat, abolitionem et sequentis lapsus veniam ei pius et pronus indulsit, decernens etiam eum de suae sedis auctoritate commissum deinceps regere episcopatum, adjiciensque legationis in Angliam officium. Quo tamen eminente titulo nequaquam ipse vel in minimo mutatus intumuit, sed initam virtutis indeflexe gradiens viam, ad honorem Ecclesiae Deique servitium gratiae cujuslibet occasionem trahebat, eorum quae perperam in Anglia gerebantur, emendationem [Col. 0296B] fortius exinde zelans. Toto tamen anno potestatis suae censuram continuit, pie praetentans et exspectans, si forte patientia delinquentes ad poenitentiam adduceret. Interim autem et causae suae quantis poterat viribus adminicula conquirere laboravit. Regis quippe mores familiarius noverat, ex his multum praesumens, quod coeptum non dimitteret, nisi in manu forti.
Plurimi tamen objecerunt quod si de religionis veritate niteretur, non tunc resedisse debuerit inter capitales inimicos Domini sui nec inde vindictae procurasse molestias, quamvis exemplum David contra [Col. 0296C] sit, qui fugiens Saul dominum suum, allophylo se tradidit, malens etiam hostibus quam invidis subjacere. Sed nec hic ad hostium se transtulit participium, magis autem apud Pontiniacum in religiosa Cisterciensium monachorum domo primum delituit, ut ibi gravius peccata puniret, et melius Dei misericordiam impetraret. Cumque diutius propter regis offensam Cistercienses eum fovere non auderent, subvenit ei deinceps Ludovici pii regis Francorum sancta liberalitas in metropoli Senonis ipsi suisque necessaria quaelibet abunde magnificeque ministrans. Apud quem tamen inimicandi voto studiove non substitit, sed cum alibi propter latam domini sui potentiam habere non posset ubi caput reclinaret, ab ipso collectus misericorditer est, quamvis nec in [Col. 0296D] hoc juste foret reprehendendus, si in ecclesiasticae subsidium censurae, terrenae quoque potestatis implorasset auxilium. Nam et ut sancti censent, ab imperatoribus defensores juste postulantur et delegantur adversus potentias divitum, quorum molestiis Ecclesia fatigatur. Ut tamen hoc non egerit contra dominum suum, magis obtinuit radicatus circa eum charitatis affectus, quo non potuit non etiam persequenti deferre, vel et suo periculo parcere.
Non tamen parum interim comedebat eum Ecclesiae zelus; sed et plurimum incendebat impendens susceptae dignitatis onus. Cogitabat enim et mente saepius revolvebat illud Augustini, quod nihil est in [Col. 0297A] hac vita difficilius, laboriosius, periculosius episcopi officio, sed apud Deum nihil beatius, si eo modo militetur quo noster imperator jubet. Sciebat se proretam esse constitutum et tenere clavum in navi, quam saeva tempestate concuti non ignorabat. Certum enim habebat laicos perditionis filios et ad facinus quodlibet proniores, Ecclesiae suae rebus incubare, direptionibusque et oppressionibus earum insistere, servientes quoque suos in vincla conjectos tenere, sed et personas ecclesiasticas calumniis et angustiis infestari, contraque canones ad saeculare judicium pertrahi: palam etiam sancta conculcari necnon et suos suorumque reditus res utique destinatas usibus pauperum, male distribui jam in stipendia militum. Magistrum itaque navis inter tot et [Col. 0297B] tantas procellas dormitare diutius tutum non erat. Magis autem ad evadendum periculum laborare pro viribus oportebat.
Ad hoc igitur magnis saepe supplicationibus, commotionibus, comminationibus regem flectere studens, sed non praevalens, demum post exspectationem annuam in nundinali conventu populorum apud Vezelai regium super memoratis consuetudinibus scriptum publicavit et damnavit, in earumdem exactores, observatores, iisque consentientes generaliter et in quosdam regis familiares, excessuumque consultores aut exsecutores, specialiter anathema depromens. Cum enim per patientiam tempestati [Col. 0297C] cedendo nil tanto tempore profecisset, exinde reluctando, procellarumque fluctus frangendo procurandum remedium more strenui remigis censuit. Nec enim apud regem vel majoris offensae discrimen vel gravioris pressurae turbationem formidabat, reputans nusquam magis necessariam fortitudinem quam in tempestate, nunquam magis utilem constantiam quam in persecutione. Sub persecutoribus quippe per meticulosos Ecclesia saepe decrevit, et per fortes athletas assidue crevit. Quod etiam presignatum est per illam arcam Noe, quae quanto per diluvium magis efferebatur, tanto sublimius et ipsa ferebatur. In regios itaque contra famam et salutem ejus consultores primo manum exseruit. Sed et velut id propositi gerens ut securim poneret ad radicem, [Col. 0297D] solemniter etiam ipsum vocavit regem, tanquam in eumdem quoque nominatim ad diem statutum anathema dictaturus, nisi coeptum corrigeret et omitteret.
Ausum autem istum praepedivit interveniens ex parte regis ad dominum papam appellatio. Potestatem autem ejus deinceps paulisper papa cohibuit. Suggestum enim ei fuerat quod melius patientia vinceret. Consiliosum quoque visum est ut et adhuc praetextu schismatis lenius ageret. Scriptum namque recolebat cum quisquam fratrum in tali peccato fuerit deprehensus, ut anathemate dignus habeatur, [Col. 0298A] fiat hoc ubi periculum schismatis nullum est. Regem autem contentionis occasione ad dilatationem schismatis per schismaticos multis et magnis pollicitationibus fortiter esse sollicitatum et cito vincendum rumor publicus erat. Melius igitur eum adhuc tunc benignitate supportandum quam severitate praecidendum papa censuit. Nec minus ob hoc et excommunicatos ejus fideles absolvi curavit. Hanc autem moderationis providentiam eo levius tulit archiepiscopus, quo minus jam neglector officii de superioris cohibitione potestatis videbatur.
Et aemuli quidem ejus retorserunt in temeritatis notam severitatis constantiam. Hac tamen agendum [Col. 0298B] juste crediderat, postquam vincendi per patientiam spes non erat. Scriptum enim legerat: ยซCrimina quorumlibet undecunque claruerint si non fuerint leni patientiae medicamento sanata, velut igne quodam piae increpationis urenda sunt et curanda.ยป Quod si nec aequanimiter sustinentis et pie increpantis medela processerit, qui diu portati et salubriter objurgati corrigi noluerint tanquam putridae corporis partes ferro debent excommunicationis abscidi. Sed et regem tanquam familiarius notum, et in multis saepe probatum, nequaquam diutius vel in se vel in suis duriorem censuram portaturum bene confidebat. Nequaquam enim correptionis impatientem ad apostasiae detestationem excellentiae suae gloriam redacturum indubius erat. Sensit fortassis [Col. 0298C] aliter dominus papa tanquam hominis mores minus expertus, longiusque remotus et rumoribus motus, ideoque rigori paulisper detraxit.
Ne tamen undique destitutum filium suum et pro se exsulem relinqueret, non multo post magni nominis viros Ecclesiae suae cardinales a latere suo transmisit, ut his mediatoribus de reconciliatione regi potentius suaderetur. Post initum autem et diutius tractum de pace tractatum, illis tandem infecto negotio recedentibus, denuo pars regis ad appellationis subsidium convolavit. Cujus persequendae necessitas per dominum papam postea remissa est, et [Col. 0298D] adhuc dilatio data, donec directis aliis de Francia viris religiosis, de pace rursus tractatum est, sed nihil profectum. Habitum est autem post haec cum rege Franciae colloquium: ubi circumstante multorum episcoporum et comitum procerumque corona, postulatus rex archiepiscopo pacem concessit, dum tamen sibi servaret quae debilissimo regum antecessorum sanctissimus priorum archiepiscoporum servaverat. Et haec quidem justissima concessio visa est et insperata toti circumstantium coetui. Voluit autem archiepiscopus addi: ยซSalvo Dei et regis ipsius honore.ยป Quod rex tanquam superfluum renuit vel captiosum, favoremque cunctorum obtinuit, cum contra eorum consilium archiepiscopus quod offerebatur recusavit. Ecce qualiter omnimodam ejus [Col. 0299A] destitutionem procurabat malignus, dum illud solatii quod ab Ecclesia Franciae solum ei supererat, detractum iri nitebatur. Sed nec vel hoc metu flecti potuit, ut quamvis multae magnorum instantiae cederet. Vidit quippe non videntibus aliis captionem in verbis, quia sanctissimus archiepiscoporum forte mala servaverat regibus sicut et bona, quorum generaliter postulabatur, sed annuenda non erat observatio: maxime cum rex addiderit, sicut sibi promissum est, recolens non praecipientibus aliis consuetudinum, de quibus erat contentio, promissionem. Unde igitur videbatur destituendus, inde laetior factus, tanto deinceps apud hospites suos gratiam meruit ampliorem, quanto repertus est et contra captionem prudentior et contra tantorum [Col. 0299B] suasionem invictior. Palam enim exinde visus est magis Dei spiritu duci quam favorem hominum sequi.
Jam autem non nihil virium vis schismatis amiserat jamque plurimum furor ejus detumuerat; quia princeps ejusdem imperator, ab Italia expulsus, satis minor existebat, et Ecclesiae Romanae vigor magna ex parte revaluerat. In transmarinis quoque populis suis et clero schismatis regem augmentum aggredi non posse sine discrimine maximo, manifeste cernebatur et ob hoc etiam ejusdem excessus in Anglia juste putabatur facilius reprimendos. Hinc itaque fiduciam sumens et nutriens archiepiscopus, cum ad [Col. 0299C] votum sermo pacis non procederet, et post longam jam exspectationem plurimum taederet dilationis, periculumque cresceret, debitam ultionis severitatem ulterius minime protelandam judicavit. Adhuc tamen personae regiae censuit deferendum, sublimitatis ejus reverentiae condescendens et apostolicae cohibitionis mandatum sequens. Saltem autem in regni majores et regi familiariores manum extendit, quorum scilicet consiliis rex agebatur et ministeriis ad concussiones utebatur, quamvis et hac etiam vice prius sibi appellatione prospexissent. Sed frustratoria videbatur toties interposita provocatio. Per dominum quoque papam inhibitum fuerat provocationis remedium.
Quos etiam licet absentes et incitatos, digne tamen plectendos censuit, tanquam manifestos et indubitatos notorii regis delicti fautores et patronos. In manifestis quippe judiciarius ordo non requiritur, sed reus tanquam operis evidentia de malo confessus, juste mox percellitur. Hinc et quosdam etiam episcopos, videlicet Londoniensem et Saresberiensem, similiter anathemate licet ignorantes et non vocatos innodavit. Cum his quidem et caeteros officii sui neglectores deprehenderat et nutrientes pestilentiam, dum necessariam non adhibuere disciplinam. Negligere enim cum possis perturbare perversos, nihil aliud est quam fovere, [Col. 0300A] nec caret scrupulo consensionis occultae qui manifesto facinori desinit obviare. Sed et eosdem auxilio suo defuisse repererat contra statuta sanctorum. Nam ut scriptum est: ยซAd hoc praeordinavit Deus omnes qui summo sacerdotio funguntur, ut injustitias removeant et praesumptiones abscidant et praesertim in sacerdotio laborantibus subveniant. A quorum auxilio qui se subtraxerit, magis schismaticus quam sacerdos esse probatur.ยป Inter caeteros autem Londoniensem et Salesberiensem non solum auxilio defuisse, sed et adversarios in causa Dei fuisse palam expertus est. Londoniensis quippe totum litis onus in se suscipere non dubitaverat, archiepiscopi pro justitia mandatis obvians, eaque velut schismatis cavendi praetextu declinans et adversus [Col. 0300B] obedientiae bonum omniumque malorum potentius remedium, semper opponens appellationis impedimentum. Velut quoque sociam in hoc Ecclesiam Angliae traxit, quae verius reclamare non audebat. Manifeste vero Saresberiensem socium et adjutorem in omnibus molitionum et appellationum diffugiis habuit, ad eludendam justitiam in causa regis tam notorie injusta multiplicem legatorum et induciarum artem cum eo procurans.
Quos ob hoc non solum anathemate sed et depositione dignos fuisse, ratione constabat et exemplis. Similiter enim et in tutores quosdam notorii criminis Lotharii imperatoris animadversum esse legitur. Ait namque Nicolaus papa: [Col. 0300C] ยซScelus quod Lotharius rex in duabus feminis Theberga et Gualdrada commisit, omnibus manifestum est. Sed et dudum episcopos Theugaldum et Guntarium in tali facto eum habuisse tutores et fautores pene totus orbis ad apostolicam sedem confluens referebat. Igitur decernente nobiscum sancta synodo, depositi ab officio sacerdotali, excommunicati atque a regimine episcopatus alienati indubitanter existunt.: Idem ad Lotharium: ยซIta, inquit, corporis tui motibus consensisti et te ipsum in lacum miseriae projecisti, ut qui fueras positus ad gubernationem populorum, effectus sis ruina multorum. Probat hoc Theugaldi et Guntarii dudum episcoporum legitimus casus, qui pro eo quod te [Col. 0300D] minime competenter erudierunt, quinimo quia praevaricationem tuam tegere argumentis suis et sub quadam justitiae specie fucatis adinventionibus aequitatem obruere studuerunt, nostra sunt auctoritate depositi et ab omni presbyteratus et episcopatus regimine regulariter sequestrati.ยป Cum igitur et in praenominatos episcopos similiter jure vindicandum fuisset, satis tamen iis pepercit archiepiscopus, cum tantum ad anathematis sententiam substitit, tanquam noluerit ut omnino dejicerentur, sed magis terrerentur et resipiscerent regemque consequenter territum resipiscere facerent. Et eorum quidem laboribus et expensis modestia domini papae tunc usque pepercerat, prosequendarum appellationum necessitatem iis remittens, quatenus ad hujus benignitatis [Col. 0301A] compensationem eorumdem ope pax levius et maturius sequeretur. Ipsos autem nec ea remissio movit, nec decrescentis fiducia schismatis excitavit, aut crescentis apud eos scandali dolor animavit, ut post tanti temporis spatium sacerdotalem resumerent firmitatem et contra tantas enormitates reclamarent. Imo et eos abusio patientiae reddiderat non modo securiores, sed etiam ad tergiversandum acriores. Quoniam ergo sal infatuatum ad nihil aliud valet nisi ut foras projiciatur et ab hominibus conculcetur, digne demum ab Ecclesia per anathema cum caeteris regis consiliariis ejecti sunt, ut catulis ita coram leone castigatis, deferberet ira leonis et qui deviarat in consulto caloris et aetatis terrore victus rediret ad viam sanitatis et salutis. Secuta vero deinceps [Col. 0301B] est tanto ejus implacabilior ira, quanto major tristitiae causa. Nec enim poterat non reputare suam suorum confusionem pro se praesertim inflictam.
Nec deerant qui palam archiepiscopum hostem et regni turbatorem arguerent et tanquam in odientem odium regis inflammarent. Nihil tamen egerat ut saeviens aut odiens sed regem ut filium charissimum castigare volens, et ut dominum unicum diligens, ejusque per omnia bonum ardentissime quaerens. Nec enim omnis qui verberat inimicus est sicut nec omnis qui parcit amicus. Meliora vero sunt vulnera [Col. 0301C] amici quam oscula inimici. Melius etiam est cum severitate diligere quam cum lenitate decipere. Decepere quidem qui malum ejus foverunt, qui periculum de negligentia correctionis auxerunt. Vere vero dilexit qui de periculo doluit, qui obviare curavit, qui vel invitum liberare sategit. Charitas enim erat, quae veterem illum timorem foras jam miserat, quae formidinem offensionis expulerat, quae periclitantis salutem utilius pensabat, quam iram cavebat. Si prius, sicut a multis exprobratum est, fugerat ut homo, at jam libere reclamare, fortiterque resistere promptus erat, spiritu sacerdotis assumpto. Regiam enim censurae viam constantius incedebat, velutque non terreni lucri sectator aut personarum acceptor, sed rectitudinis indeflexus aemulator, tanquam [Col. 0301D] resistentibus exinde nolens in aliquo parcere se gerebat.
Sed et tanto jam exsilii tempore non minimum personae suae contulerat. Divinae quippe legis et decretorum lectioni totis interim insistens viribus, damna priorum dierum et occupationes curiae studii vehementia compensavit, ut ad susceptae dignitatis exercitium longe doctior factus sit. Nec minus et acerrima poenitentia non tamen publica sed occulta prioris temporis lapsus purgare studuit, ut jam septennali poenitentiae tempore, quo maximorum etiam criminum venia quaeritur fere completo, quanto mundior, tanto securior et ad extorquendam [Col. 0302A] etiam a delinquentibus poenitentiam ardentior esse repertus sit.
Ad hunc autem ejus zelum petulantium in Anglia taurorum tumor magis intumuit. Mox enim aucta est tempestas, restricta est observatis portubus navigandi facultas, secuta quoque est susceptionis et observationis mandatorum archiepiscopi vel domini papae pro eo per Angliam abjuratio. Sic enim malevolorum suaserat malitia, quo vel schismatis vis obtineret vel saltem metus ejus remedium ad regis et regiae partis arbitrium procuraret.
Quasi vero pro foribus schismatis imminere coepit [Col. 0302B] augmentum et in deterius malum videbatur iturum, nisi demum ad iteratas regis supplicationes inclinatum fuisset apostolicae sedis moderamen, ut remedium provideret. Laboraverat quidem et paulo ante dominus papa precibus, monitis, minis, ad reconciliationem litteris et mediatoribus novis a latere suo transmissis, regem sicut decuerat interpellans. Pacis autem impedimentum fuerat, quod rex reditum et potestatem debitam archiepiscopo concedebat, salva regni sui dignitate. Volebant autem mediatores etiam addi salva libertate Ecclesiae. Quae quia non videbantur posse convenire, nec de pace consentire potuerunt, jam autem scandalum ultra non sustinens, additionem illam verborum utrinque dominus papa censuit amovendam et novis interventoribus [Col. 0302C] negotii curam delegans, pacis modum et formam praescripsit, eam regi multa precum et monitionum benignitate suadens et remissionem etiam peccatorum in praemium statuens. Ut etiam citius animus ejus molliretur, gratiam absolutionis episcopis suis praeconcessit. Quibus ille demum victus pacem et gratiam suam archiepiscopo reddidit, et sicut mediatores postulabant concessit ut ipse suique redirent et propria cum integritate recuperarent, sicut tribus mensibus ante discessum habuerant, eaque fungeretur ipse potestate quam largitur auctoritas sacrae Scripturae. Tunc etiam per mediatores eosdem absolutionem receperunt caeteri regis fideles, qui fuerant in anathemate positi.
Parum tamen ante hoc principali praerogativae Cantuariensis Ecclesiae plurimum fuerat derogatum. Nam cum de jure, sicut dicebatur, antiquo solius archiepiscopi Cantuariensis esset novum regem coronare, captata quidem ejus absentia, praesul Eboracensis tanquam parem se faciens, obtinuit ut filium regis in regem patris voluntate sublimatum consecraverit. Hoc autem in provincia non sua sed Cantuariensi, scilicet apud Londoniam, quam ejusdem provinciae civitatem haberi constabat. Astiterunt etiam coronationi ministerium praebentes Cantuariensis metropoleos suffraganei praesules per quos potissimum ille pertinens ad archiepiscopum suum praecipue potestatis circa regis creationem honor [Col. 0303A] jam abolitus videbatur, et non minus deinceps ad quemvis alium pro principis arbitrio devolvendus. Ob hoc igitur Ecclesiae suae damnum enorme dolore cordis intrinsecus tactus archiepiscopus, qualiter super dolorem vulnerum suorum additum sit, domino papae scripserat pacis omnino desperationem allegans. Hinc et rescriptum ante pacem acceperat: quo praesul Eboracensis tanquam alieni juris praesumptor ab episcopali suspensus est dignitate, maxime quia terminos suos transgressus usurpavit in alterius provincia praesertimque propter justitiam exsulantis, quod sibi nec de ratione nec de sanctorum Patrum constitutionibus poterat competere. Nec minus et aliud rescriptum impetraverat, quo suffraganeos ejus acerba satis increpatione confutatos, quia contra [Col. 0303B] consuetudinum pravitatem sacerdotaliter reclamare post tantam exspectationem neglexerant, imo et in praejudicium Ecclesiae metropolitanae coronationi filii regis ministerii sui favorem prohibiti praestiterant, similiter ab episcopali dignitate papa suspendit. Insuper et quosdam eorum, videlicet Londoniensem et Saresberiensem, velut tanto magis culpabiles quanto majori prius absolutionis et remissionis gratia respectos, in anathematis sententiam revocavit. Ex quo patens est, et in archiepiscopo rectum justitiae zelum praecessisse, quam ita postmodum Petri vicarius in quosdam episcopos extendit, manum aggravans, et in priores innovavit, quamvis prius eamdem ex dispensatione laxasset. Pace vero, sicut dictum est, interim inita, curam tamen abolitionis [Col. 0303C] praedictorum non egit archiepiscopus, quia nec de stabilitate pacis erat securus. Nec enim implebantur quae promissa fuerant; sed et multa contra pacis tenorem denuo patrabantur. Sibi quippe suisque suorum non fiebat restitutio, sed et eorum diminutio distractioque satis damnosa per regis officiales accidebat, quasi sic maligno dissuadente reditum, ut martyrii propositum praepediret.
Instante tamen rege postmodum et emendationem omnium pollicente, redire maturavit in Angliam. Hoc etenim etiam domini papae cardinaliumque consilium fuerat. Praesertim autem de tantis quibus [Col. 0303D] vexabatur Ecclesia scandalis motus est ut rediret, et tanquam strenuus ac fortis athleta pro suis ovibus animam poneret. Jam enim tempus suum venisse credebat. Satis enim jam apparebat quis esset; satis etiam mundo veritas causae suae patebat. Potuerat quidem et ante fugam personae suae martyrio prospexisse, sed digne subventum non esset Ecclesiae detrimento, quia mors ejus parum profuisset ad remedium, nisi vitae causaeque suae procurasset auctoritatis suffragium. Nam et ob hoc in Ecclesiarum specula Franciae Ecclesia libentius resederat ut illinc instructior consilio, munitior auxilio, cum opus foret, majoris pondere nominis fortior incederet ad pugnam et potentior esset ad victoriam. Jam igitur cum plurimum satisfecisset voto, nec [Col. 0304A] dignum nec tutum reputabat tam periculose laborantibus subditis se pacis et securitatis extra regnum deliciis ulterius indulgere. Praesertim autem quia per se tota concussio saeviebat, periculoseque vacillabat Ecclesiae status, exemplo David compunctus jam dicebat: ยซGrex iste quid peccavit? fiat, Domine, manus tua in me.ยป Jam attendebat consolationem Isaiae ad Achaz: ยซNoli, inquit, timere, et cor tuum ne formidet a caudis titionum fumigantium.ยป Jam assumpserat audaciam Mathathiae dicentis: ยซNe timueris a verbis viri peccatoris, quia gloria ejus, stercus et vermis, hodie extollitur, et cras non invenietur.ยป Jam zelabat baptistae Christi censuram, ut regi dicere non timeret: ยซNon licet tibi habere uxorem fratris tui; non licet maculare Sponsam [Col. 0304B] Christi.ยป Si prius itaque fugerat exemplo Christi, exemplo Pauli caeterorumque nonnullorum Christi sequacium, captans tempus magis idoneum, et majus Ecclesiae commodum, jam utique cum tempus monebat, scilicet post vitae sanctioris cursum, publicatamque causae suae justitiam et inter urgentia gravius Ecclesiae scandala negligentibus etiam nimis periculose ministerium debitum coepiscopis suis fixit ut rediret et exemplo Christi missis a principe obviam procedens diceret: ยซQuem quaeritis? si me quaeritis, sinite meos abire.ยป Jam enim paratus in mortem ire vel carcerem, capiti suo vel corpori promptus erat non parcere, si tuta aliter Ecclesiae salus esse non poterat. Et quidem velut praescius caput se daturum, nonnullis id ita futurum praedixit. [Col. 0304C] Testificata est enim hoc post ejus agonem multorum et magnorum fideque dignorum recordatio. Sed et litterae ejus comparuere postmodum, quas in reditu suo domino papae scripserat, humiliter et devote gratias ei referens quod causam suam tam potenter et immobiliter foverat, obnixeque supplicans ut paternae defensionis solatium continuare dignaretur Ecclesiae suae pro qua, sicut addidit, certus erat quod mori pergebat.
Venit igitur anno jam exsilii septimo, post tractam scilicet tanto tempore satis importabilem poenitentiam, post auctam etiam sibi plurimum in ecclesiasticis [Col. 0304D] eruditionem et post conquisitum undique sanctitatis et sapientiae nomen. De Romanae quoque sedis indultu praeter legationis apicem, debitam primatus in Anglia dignitatem jam obtinebat. Prius autem quam navem scanderet, praedictas litteras domini papae transmisit. Quas primi receperunt praesules Eboracensis, Londoniensis, Saresberiensis, qui tunc in adverso liltore ventum prosperum exspectabant, ut ad regem ex ejus mandato transfretarent: qui trans mare morabatur, quatenus eorum consilio novi in vacantibus Angliae sedibus episcopi ponerentur, Ecclesiarum etiam vacantium personis velut ad electiones faciendas illuc evocatis.
Visum est autem nonnullis, quod incircumspecte [Col. 0305A] litterarum vindicta post pacem usus est, quae tantum pro pacis desperatione fuerant datae, quarum etiam missionis dominus papa causam expresserat, scilicet quod pro archiepiscopo postulans praeter inanem pompam verborum nihil eatenus reportaverat. Cum igitur non jam causa subesset, prudentius, ut judicatum est, etiam litterae suppressae fuissent, aut super episcoporum absolutione pro pacis firmamento dispensationem providisset, ne alioquin indignus pace videretur, qui pacem minime sectaretur. Juris enim sui reformationem, ut censuerunt, melius in dies securiores distulisset.
At jam nequius aliquid in eum machinabatur maligni versutia. Quem enim nec prosperis seducere [Col. 0305B] nec adversis conterere poterat, magis autem ex omni tentatione proficere cognoscebat: victoriam jam ei devolvere nitebatur ad necem velut id agens, ne sub ejus alis Ecclesia respiraret, et ut in persecutorum ejus scelere sibi compensaret quod in eum non praevalebat. Ipso igitur suggerente velut in regis injuriam redundare, quod in transmeantes ad eum episcopos actum est, mox magnus novae turbationis ortus est motus. Secuta est enim fidelium regis indignatio vehemens et officialium ejus animositas vix se continens, futuraeque calamitatis evidens indicium. In ipsius etiam appulsu militum et satellitum factus est ad mare concursus, vindictamque praecipitasset furentium impatientia, nisi conductus ei a rege praestitus eorum frenasset insaniam. [Col. 0305C] De providentia quoque retributionis divinae nobilior eum exitus et major manebat gloria passionis.
Inter haec autem constans et intrepidus cum ypapanti magnifica sedem suam intravit et cum ingenti gloria gratulationis exceptus, reditus sui solemnitatem satis splendidam habuit. Secutum est exinde murmur multum in regno, dicentibus aliis quia justus est et magni cordis, aliis non, sed seducit seipsum et temere agit. Quid enim periculosius aggredi potuit quam tam formidabilem super corona tanquam non recte data vindictam? Aut in quo regni decus deformari plus potuit quam ut ei detractum esset totum pontificalis honoris obsequium?
At ut se veritas habet, imminentis detrimentum injuriae dissimulare non poterat. Post detractam enim sibi creandi novi regis praerogativam procurabatur etiam ad confusionem majorem ut sine sui ministerio praeficiendorum suffraganeorum consecratio proveniret. De quibus etiam creandis praeter sui consilium tractatus habendus tunc fuerat. Nam et ob hoc dum redibat in regnum, extra regnum etiam vocati sunt conventus vacantium sedium et nullae judicii sui partes forent, quinimo et in sui praejudicium majus, aemuli sui praesulis Eboracensis omnia consilio fierent. Cui dum Londoniensis et Saresberiensis elegerunt sociari, plane [Col. 0306A] videbantur et in perniciem suam conspirasse. Contra canones item fieri parabatur, quia dum de regni consuetudine non manebat Ecclesiis eligendi libertas sed obsequendi necessitas in praeficiendis non electio nisi palliata, sed regiae voluntatis praeceptio tantum exspectabatur. Evidens itaque sibi periculum et apertum non observandae pacis indicium imminebat: propterea coertionis litteras digno censuit praemittendas, ut ligatis adversariis minor esset nocendi facultas, et dum intendere sibi necesse haberent ejus praejudicio vacare non possent. Praeterea de dignitatis suae praesumptoribus ante reditum regi conquestus, assensum ejus obtinuerat ut jus suum licite persequeretur. Sed et ne pacis turbator notaretur, quamvis etiam sibi periculosum [Col. 0306B] esset absolvere quos dominus papa ligaverat, iis tamen absolutionem obtulerat, dummodo consuetum et debitum juramentum praestarent, quod super excommunicationis causa vel suo vel apostolico parerent arbitrio. Postulantes autem ut prorsus liberi dimitterentur, praesertim ob pacem jam secutam et regis ad quem tendebant honorem, inexauditi sicut non obedientes abscesserunt.
Ipse tamen interim cum in dies turbationis vis cresceret, non eo segnius aut timidius domui suae disponebat, et ecclesiasticorum quali decebat eminentia curam agebat, ecclesiasticae libertatis intrepidus et constans assertor et quasi turris erecta in Jerusalem contra faciem Damasci. Ut novum quoque [Col. 0306C] regem apud Wintoniam visitaret, Londonias usque processit, ubi tam a clericis quam a laicis honorifice receptus aut visitatus, apud malevolos sibi multum invidiae visitatoribusque suis non parvi periculum odii citavit. Ibidem autem regis novi mandatum procurantibus malevolorum quibusdam accepit, ut per civitates et villas regias migrare caveret, et in propriis se contineret. Sicque reversus in sedis suae domibus Cantuariae sibi moram elegit. Et tamen in omnibus his non est aversus rigor ejus, sed adhuc manus ejus extenta. Nam immobilem tenens tuendi juris Ecclesiae sententiam et tanquam rigidi servator honesti severitatis viam incedens nec ad dextram declinabat nec ad sinistram.
Quanquam plurimi censuerunt, quod consultius etiam tunc ad mansuetudinis et modestiae semitam aliquandiu divertisset perque patientiae moderamen parumper deviasset, minora tolerans et deteriora devitans, ut pax Ecclesiae quae vix adhuc fores erat ingressa, per ejus ingressum non esset egressa. Sed velut de vitae munditia bene securus et fortiter honoris Ecclesiae zelo succensus, pristinaeque promissionis praejudicium praecavens, promptum se gessit exsequi quod eminentiam Sponsae Christi decebat, et paratum intrepide pati quidquid imminebat. Nec enim jam poterant reformari nisi per vigorem [Col. 0307A] rigoris, quae perperam in ecclesiasticis usurpata fuerant per dissolutionem lenitatis. Ideoque magis etiam curandum erat, ut medicina modum excederet, quo et potentius abusionum immodestia cederet. Sic enim contrariis contraria curantur. Sic et dum lignorum tortuosa diriguntur in alteram partem reflexio non timetur. Sed et apostolicae sedis legati nomen et dignitatem contra regni consuetudinem sine regis consensu gerens, de magnae auctoritatis statera quaeque ponderabat. Hinc etiam malevolis suis furoris et odii stimulus acrior, hinc grassandi in res ejus immanitas amplior, hinc injuriarum pulsatio crebrior. Attamen in omnibus his non est aversus rigor ejus, sed adhuc manus ejus extenta, gladium spiritualem in quosque meritos [Col. 0307B] exerebat. Fuere siquidem qui damni dedecarisque molestiam ei saepius Ecclesiaeque suae contra jus et fas inferre praesumpserunt, ut dum ob hoc eos ecclesiastica censura puniret, amplius in eum malevolorum ira tumesceret et demum potentiorum perficeret audacia, quod horum non praevalebat insania, sicut et contigit.
Interim enim memoria veterum inflammatus et novorum gravaminum molestiam non sustinens persequentium furor, concilium iniit ad reprimendos ipsius conatus ut eum captum in carcerem truderent. Sic enim domini sui regis iram sedandam arbitrati sunt, et de transmarinis properantes quidam [Col. 0307C] de curia nobiles regique familiares, tanquam ad facinus dirigente maligno, sine omni tam impedimento quam mora, quinto natalis die Cantuariam advecti sunt, auxiliis sibi latenter ab incolis loci et malevolis archiepiscopi conquisitis. Quem eadem die post prandium, quando familia consuevit abesse, tanquam visitare soli venientes, magis autem id agentes ut explorarent an improvisum praeoccupare quirent, mox et facile tanquam praeclari notissimique curiae regiae juvenes in interiorem etiam cameram admissi sunt, ubi cum clericis et monachis suis colloquia postmeridiana pro amore Dei praesul habebat. A quo benigne digneque suscepti, postquam de viae suae prosperitate dominique regis salute [Col. 0307D] requisiti responderunt, injuste temereque latas in benevolos regis sententias mordaciter accusare transierunt. Adversus quos cum ipse se justis rationibus excusare niteretur, illi velut more pertaesi, contumeliis et minis succlamantes exiere velociter, quosdam etiam de domesticis archiepiscopi per nominis regii protestationem secum educentes violenter, ut operi concepto facilior exitus esset. In omnibus tamen his non est rigor ejus aversus, sed ex tunc mens ipsius his quae Jesu Christi sunt magis intenta nec in modico movebatur. Et se quidem sic agebat, quasi nihil fieri reputans nisi ad terrorem, propositum tamen gerens ad sustinendum quidquid inferretur.
Factus est interim satellitum in atrium ejus concursus [Col. 0308A] et armatorum fragor non minimus, ita ut justo timore percussi domus archiepiscopalis custodes januas ad concurrentium impetum clauserint et obstruxerint, quatenus malum quod imminebat vel differrent vel arcerent. Tumultu vero strepituque motus ac territus clericorum monachorumque circumfusorum archiepiscopo coetus vix ei suadere potuerunt, imo vix impulerunt, ut in ecclesiam se conferret. In nullo tamen territus erat, sed velut omnino securus, imo sic agens, quasi martyrii dilationem remunerationis suae diminutionem reputaret. Post quem cum valvas obserassent, mox eas aperiri fecit dicens: ยซAbsit ut ecclesiam Dei castellum faciamus!ยป et utique satis poterat divertisse si vellet, et manus impiorum evasisse, sed nimis [Col. 0308B] indecens planeque periculosum censuit ulterius cedere, praesertim cum publice jam insonuisset quod venerat pro Ecclesia caput dare. Substiterat autem eadem die post auditam mane missam usque ad prandii tempus in capitulo monachorum, ubi duobus ecclesiae religiosioribus monachis sua peccata cum summa contritione dicitur esse confessus et ad satisfactionem obediens pro eorum arbitrio factus. Hanc enim humilitatis cautelam jam diutius assueverat ut ubicunque religiosi cujusquam copiam haberet, ejus se consilio subderet. Transibat igitur, ut subsisteret ante altare majus, et in ipsa sede sua certamen si necesse foret consummaret, ibique suum pro Christo fundaret sanguinem, ubi et Christum immolare consuerat ad sui mundique salutem. [Col. 0308C] Agmine vero coacto, malefactores cum non eum in domo propria comprehendere sicut optaverant, imo nec domum ingredi possent, duce quodam filio Belial Roberto de Broc, qui nequius et ardentius in eum et ejus res fidelesque semper debacchaverat et ob hoc anathema erat, rupta fenestra quadam irruperunt et per claustrum monachorum quamvis iis prohibentibus et reluctantibus ingressi sunt.
Cum autem vociferarentur: ยซUbi est archiepiscopus?ยป erat enim ex vespera locus obscurior ut ipsum secernere non mox possent, occurrit iis ex gradibus, quos partim accenderat, dicens: Ecce ego: quid vultis?ยป Unoque proclamante militum: ยซUt moriaris, nec enim esse potest ut ulterius vivas,ยป [Col. 0308D] constanter respondit: ยซEt ego pro Deo et Ecclesia mea paratus sum mori.ยป Venerant autem in loricis et galeis ensibusque nudatis. Quibus perterriti subito dilapsi sunt huc illucque cum cleris monachi, tanquam et hic iterum impleto quod scriptum est: ยซPercutiam pastorem et dispergentur oves.ยป Nisi sunt autem primo comprehensum eum abducere. Quod fieri posse desperantes, cum sequi dedignans solo tamen verbo reluctaretur, timentesque ne supervenientibus auxiliis ereptus denuo regnum exiret, velut ad facinus praecipitante diabolo caedis in ipsum furia mox exarserunt. Cum ergo percutiendus esset, prosiluit unus ex clericis Edwardus nomine cognomento Grim, ac velut aemulatus beati Petri fidentiam ut magistrum defenderet, obvolutum pallio [Col. 0309A] brachium levatis ensibus audenter objecit, ut archiepiscopo suo parcerent clamans. Cujus ausum quamvis pium tanquam tamen minus rectum prohibuit Christi pontifex: et velut illius cohibitionis memor qua Petro Dominus ait, cum servo pontificis amputasset auriculam: ยซMitte gladium tuum in vaginam, calicem quem dedit mihi Pater, non bibam illum? โ Desine, inquit, frater, non hanc defensionem vult Dominus.ยป Interim autem clerico miles funestus non perpercit, sed in eum primo desaeviens brachium quod objecerat fere per medium gladio secuit, et ex ictus vehementia perturbatum velut exanimem solo stravit. O quam laudabilis qui patri suo promptus compati solus inventus est! O quam et felix, si et commori desuper ei [Col. 0309B] datum fuisset! Promeruisset siquidem et ipse martyris nomen et praemium, si tamen animam pro magistro ponens, animum praesertim defendendi causam ejus subiisset. Sane vero creditur divinitus procuratum ut evaderet ne laudis debitae gloria vir sanctus, cujus principaliter agon erat, fraudaretur, solisque discipuli meritis virtutes miraculorum secutas malevolorum perversitas deputaret. Tunc athleta fortis ad carnifices: ยซSi caput, inquit, meum vultis, ex parte Dei per anathema prohibeo ne quemquam meorum tangatis, quia nihil imputandum est illis quod egerim;ยป quasi licet non verba, tamen sensum responsi Dominici sequens: ยซSi me quaeritis, sinite hos abire.ยป Deinde signo crucis se muniens, et junctis in modum orantis ad Deum manibus, contra gladios [Col. 0309C] imminentes caput inclinans, stetit immotus, haec ultima verba proferens: ยซDeo et sanctae Mariae et hujus Ecclesiae sanctis beatoque Dionysio commendo me et Ecclesiam meam.ยป Diabolico vero praecipitatus impulsu furentium impetus, mox eum gladiis appetiit tanto nequius quanto minus praemunitum et improvisum, et nec judicatum nec discussum, constantem tamen et velut in nullo turbatum. Nec enim vel adhuc aversus est rigor ejus, sed collo tunc extento grandes super benedictam et chrismate sacratam coronam fortiter ictus excepit. Quid multa? proh dolor! Christum Domini, benedictum Dei, ante altare sancti Benedicti die quinto natalis Christi crudelium immanitas capitis cum cerebro summitate [Col. 0309D] praecisa truncavit et stravit, ut mira Dei providentia mortem ante mortuorum coarchiepiscoporum sepulturas exceperit, nec resistens, nec conquerens, nec obmurmurans, nec ingemiscens, sed se post ictus aliquot velut ad orationem in pavimento distendens, ut et hic quoque non fuerit aversus rigor ejus, sed ex tunc anima ipsius coelo prorsus intenta, terribilioris vindictae metum juste reliquerit. Ultionem siquidem injuriarum Ecclesiae tanto fortius zelatus recte creditur, cum migravit, quanto passionis sensu acrior fuit; suas autem tanto laetius ferens, quanto certioris retributionis spem habens. Cursum enim consummaverat fidemque servaverat, et de reliquo repositam sibi coronam justitiae digne confidebat. Tunc unus ex militibus et ipse [Col. 0310A] filius Belial, inter scelestos caeteros saeculis omnibus scelere detestabilior, in residua capitis jam exanimis testa cerebri residuum cum ensis mucrone scrutatus ejecit et solo sparsit, non tam ne mortis in jam mortuo dubitatio resideret, quam ut sibi saevitiae dementia satisfaceret.
O quam dura crudelitas! o quam dira rabies! o quam stupenda scelerositas, quae sacras illas sacrati verticis partes tam irreverenter et tam atrociter, tamque exsecrabiliter rimari praesumpsit. Immanitatem sceleris auditus refugit, mens non capit et explicare sermo non sufficit. Cujus memoriam singularis et singulariter nefandus casus non patietur exstingui, cujus commemoratio recentem horroris stuporem recolentibus [Col. 0310B] semper faciet excitari. Non autem contenti spiculatores caedem nefandam consummasse, sed praedonum etiam more grassati, tam cupiditate degeneres quam scelere detestabiles ignobili facto consequenter se probarunt. Post facinus enim impletum in ecclesiae palatium irrumpentes, angulos omnes domorum perscrutati sunt, universamque supellectilem et quidquid in scriniis aut manticis aut clitellis vel ipsius archiepiscopi vel suorum potuit inveniri, tam in auro vel argento quam in panis et vestibus, sed et libros et equos et sarcinas omnes insatiabilis avaritiae violentia sibi vindicarunt, sicut nec ditioribus sic nec pauperioribus archiepiscopalis curiae quidquam praeter vestitum quotidianum relinquentes.
Factum igitur ipsum tam perniciosum quam detestabile fuit. Si enim hoc fecerint in viridi, quid exinde timendum non erat in arido? Cujuslibet etiam et quantumlibet scelerosi, domus Dei quaelibet asylum esse consueverat. Si vero mater Ecclesiarum regni, si titulum et nomen habens non alicujus sancti, sed sanctorum omnium Domini, si magnis munita privilegiis, si multis reverenda sanctorum reliquiis, patris et pastoris sui tutamen esse non potuit, ubi deinceps alicui refugium sperandum fuit? Quis vero patratoribus sceleris relictus est veniae locus? Si sanguis Abel in agro lapsus, si sanguis Zachariae inter templum et altare fusus clamant ad Dominum [Col. 0310D] de terra, quanto terribilius intonat quo et ipsum coram altari tam dire tamque profane maculatum est sanctorum sanctum! Vere tunc ibi plus quam Dohech et emissarii regis Saul, quia tanto magis exsecrandi carnifices, quanto sacratior nostri temporis pontifex quam Abimelech et domus ejus tota. Sed nec id illos excusat, quod tanquam sceleratum et domini sui proditorem se perimere sibi suaserunt. Primum enim de proditione non constabat, sed et retroacti temporis omnia per interventum pacis et veniae fuerant deleta. Deinde nec vel in scelerosum christum Domini sic saevire, nisi sacrilegium, imo nisi sacrilegum parricidium esse poterat et tanto magis, quanto locus sacratior diesque celebrior et persona sublimior. Scelerosus enim et reprobus [Col. 0311A] erat Saul et tamen sanctus David, quem etiam persequebatur, valde corde compunctus est, quia praesciderat oram chlamidis ejus, et ait: ยซPropitius sit mihi Dominus, ut non mittam manum in eum quia christus Domini est.ยป Et iterum ad Amalechitam qui se illum occidisse confessus est: ยซSanguis, inquit, tuus super caput tuum: os enim tuum locutum est adversum te dicens: Ego interfeci christum Domini.ยป Quanto magis igitur morte digni sunt, imo nec etiam morte piandi; qui saeviunt in eum qui non solum christus est Domini, sed etiam facit christum Domini, videlicet qui regem ipsum et sacerdotem constituit, qui sacramenta quaeque conficit, qui Christum etiam Regem omnium regum in altari consecrare non metuit.
Et profecto sceleris quantitatem longe exaggerat passi sanctitas. Sanctitatem autem plane convicerunt primo indicia magnarum praesumptionum, deinde crebra per eum post mortem miracula. Cum enim sepeliendus vestibus suis nudaretur ut ad funus curaretur, horrendo cilicio repertus est a scapulis usque ad lumbos totus insutus et desuper habitum monachi tanquam monachorum pater habens, exteriusque schema canonici praeferens. Ita nihil ei religiosi habitus defuit. Quod etiam mirabilius et inauditum prius fuit, femoralia quoque cilicina sub lineis proprius ad carnem habebat. In ciliciis item tanta pediculorum multitudo repere visa est, ut [Col. 0311C] paulo rariorum locum obsitum quam vacuum fecerint. Quorum etiam quamplurimi penetrata jam pelle carni profundius inhaerere prospecti sunt. In hoc torculari paucis admodum consciis, sicut et ipsi testati sunt, septennium jam totum exegerat, tot diebus ante mortem sepultus et vermium cibus. Vere mira beati viri fortitudo, quae carnem assuetam deliciis ita subditam contumeliis post purpuram et byssum sudario damnavit mortuorum. Vere magnus terrenorum contemptus, ubi vir tantae potestatis et honoris, tantae se fecit utilitatis. O quanta suspiria, quantus luctus omnium! quanta praecipue lamenta monachorum ad illorum cum patuere conspectum! Quis enim a lacrymis temperaret? Quis etiam a laudibus Creatoris abstineret? Quis non compateretur [Col. 0311D] afflicto? Quis non gratularetur tantis malis erepto? Quis gratias non ageret Deo, qui tantam dedit perseverantiae gratiam? Quis recte discrederet retributionem secutam? Vere siquidem gestaverat crucem in corpore, cum vitiis et concupiscentiis tanto tempore crucifixus. Vere consummaverat et crucem in capite demum in eo tam crudeliter plexus. Nec potuit juste praesumi, nisi quod fideliter Christum secutus, felici esset a Christo mercede donatus.
Nec enim nisi martyrum unus de pretiosae titulo mortis credi debuit et censeri, tantoque major quanto causa mortis singularior. Occumbere siquidem pro Christi fide vix aliquis nisi male credulus refugit; occumbere vero pro statutis Ecclesiae vix nisi charitate [Col. 0312A] perfectior appetit. Quod ergo rarius est et difficilius, recte quoque censendum est gloriosius. Nam in modico fidelis, et in majoribus fidelis est. Hujusce quoque gloria passionis illustratus est, quo inter natos mulierum non surrexit major. Quia enim zelavit legem, dicens Herodi: ยซNon licet tibi habere uxorem fratris tui,ยป capite caesus inter maximos martyrum factus est. Martyres etiam praeclaros censet et laudat Ecclesia Machabaeos, quia pro legibus patriis fortiter usque ad mortem dimicarunt. Non aliter igitur et hic nisi inter praecipuos martyrum numerandus fuit, ut per similem tuendae libertatis ecclesiasticae causam parem nactus praedicaretur et gloriam.
[Col. 0312B] Fuerunt autem qui dicere praesumpserint eum magis vanae gloriae voto, magis vindictae propriae studio laborasse: nec sine typo superbiae, quamvis sub umbra justitiae decertasse. Scriptum est autem quod causa martyrem facit, non poena, quia Veritas ait: ยซBeati qui persecutionem patiuntur propter justitiam.ยป Sicut autem non poena, sic nec causa sola. Primum enim fatuus est justitiae zelus non secundum scientiam. Praecepit enim Apostolus omnibus sapere non plusquam oportet, sed sapere ad sobrietatem. Deinde rectus non est praeter modum. Ait enim Salomon: ยซNoli esse nimis justus: est enim justus qui perit in justitia sua.ยป Non prodest etiam martyrii poena praeter charitatem. Nam, ut ait Apostolus: ยซSi distribuero in cibos pauperum omnes [Col. 0312C] facultates meas, et si tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest.ยป Quippe cum odio proximi non potest inesse dilectio Dei. ยซQui enim non diligit proximum quem videt, Deum quem non videt, quomodo potest diligere?ยป Sine dilectione quoque Dei non acquiritur habitatio coeli, sicque nec evaditur poenalis horror inferni. Medium enim nihil est: ait enim qui mentiri non potest: ยซQui mecum non est, contra me est.ยป Aut Babyloniae satellitem, aut Jerusalem oportet esse concivem. Sed nec in hoc saeculo sine radice charitatis vera virtus est, vel in moribus optimis. Simulationem virtutis plurimi quidem habent, sed non veritatem. Saepe namque, teste beato Gregorio, [Col. 0312D] vitia se esse virtutes mentiuntur, ut tenacia, parcimonia, effusio, largitas, crudelitas, zelus justitiae, remissio, pietas videri velit. Ex his igitur multi pertinaciter arguere nisi sunt, et in archiepiscopo non virtutis veritatem, non martyrii mercedem esse potuisse, tanquam in multis pomposus, elatus, cupidus, crudelis et terribilis apparuerit, et id praesertim suis inexpertum non fuerit. Ubi namque tot vitiorum agmen inest, virtutem comitivam habere non potest. Simul enim inesse non possunt virtus et vitium. Nam et Augustino teste quia radix omnium malorum est cupiditas et radix omnium bonorum charitas: ambae simul esse non possunt. Nisi una radicitus evulsa fuerit, alia plantari non potest. Ubi quoque superbia regnat, humilitas locum non [Col. 0313A] habet. Ubi crudelitas est, justitiae rectitudo non est. Ubi gloriae vanitas reperitur, mercedis spes non relinquitur. Nec igitur sicut intulerunt super talium fundamentum martyrii consurgere potuit aedificium. Sed et quanto major eum comitatus est populi favor, tanto plus metuendum esse responderunt ne dictum illi sit: ยซAmen dico tibi, recepisti mercedem tuam.ยป
Magis autem, ut se veritas habet, post initae dies poenitentiae nullum in eo crudelitatis aut cupiditatis opus nisi mendaciter argui potuit, pretiosi vero temporis culpas, si quae fuerunt, per poenitentiam deletas esse bene credi decuit. Sed nec pompae vel superbiae terrorisve vitio laboravit, sed humilitatem [Col. 0313B] intus tenens, exteriusque contemptum praecavens, honoris quem gestabat honorem ponderabat et ingenio suo dignitatis auctoritatem augebat. Praesertim enim ut doxam quam sequi consueverat fugeret, magis ad conscientiam quam ad hominum gratiam sibi consultum esse nitebatur, inde saepius aliquid durius in facie praeferens, semper autem in opere quae Jesu Christi sunt sequens, in tantum etiam bona quibus pollebat abscondens, ut nemo turpitudines suas plus caverit propalari quam suas ipse virtutes. De quibus etsi palam non constiterit, at tamen in dubiis benigniora praeferenda fuerunt, ut ea facta quae dubium erat quo animo fierent, in meliorem partem trahi deberent. Quod enim scriptum est: ยซEx fructibus eorum cognoscetis eos,ยป de manifestis [Col. 0313C] dictum est, quae non possunt bono animo fieri: sicut stupra, furta, blasphemiae. Sunt autem media, quae per se bona sunt, ut virtutum opera, quia et bono et malo animo fieri possunt: ut pascere pauperem, vestire nudum, de quibus temerarium est judicare, maxime ut condemnemus; et talium quidem multa circa vitam et finem archiepiscopi contigit apparere, quae quanto plura magisque miranda fuerunt, tanto melius de ipso suadere debuerant. Siquidem cum ante promotionem suam tanquam unus excellentium enituisset saeculo, non minus etiam postmodum inter praecipuos orthodoxorum eminere studuit militans Christo. Nesciebat enim nisi maximorum unus esse, quemcunque sortitus esset ordinem vitae. Mox igitur [Col. 0313D] post promotionem ingressus arctam vitae viam, et tanto semper gradiens arctiorem, quanto tentationibus magis arctatam; Ecclesiae suae sollicitudine notabilius exarsit, canonicarumque traditionum aemulator abundantius exstitit. Quas si postposuisset, si magis hominibus placere delegisset, si majoris eorum statuta fecisset, regis quidem et omnium quae regis erant, tanto potentior quanto sublimior magister et rector permansisse potuerat. Sed velut recolens illud tentatoris: ยซHaec omnia tibi dabo si procidens adoraveris me,ยป magis amplexatus est illud Christi: ยซDominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies.ยป Velut etiam cavens illud Anacleti papae: ยซNihil est illo pastore miserius qui luporum laudibus gloriatur et elegit abjectus esse in domo [Col. 0314A] Dei magis quam dominari in tabernaculis peccatorum.ยป Quis haec negare, cum indubitata fuerint, potuit, aut et sine secuto testimonio miraculorum in partem meliorem interpretari non debuit? Audenter itaque statuta defendit Ecclesiae quae regiae potestati derogabant. Hinc igitur odium coepit et crevit, hinc persecutio saevit, hinc demum miserabilis ille nefandae trucidationis casus evenit. Non autem a plebeis et vilibus aut etiam fortunae mediocris hominibus, sed a praeclaris curiae viris et regni proceribus patratus esse noscitur, ut quamvis funeste, tamen honorifice completus cernatur, et in eodem opere mirabiliter et ignominiam actionis et gloriam passionis plurimum auxerint concurrentia, simul percussorum nobilitas, loci sanctitas, temporisque [Col. 0314B] solemnitas. Sed et in hoc illud notabile mirabilius est quod inter hujus Thomae passionem et apostoli Thomae natalem dies natalis Christi medius fuit. Hinc enim quintus dies velut ad quintum festum successisse, sicut et inde quintus praecessisse reperitur, quasi quorum non dissidentium nomine, non dissimilium passione, natales non inaequaliter distant a Christi festo, nec ipsi dispariliter disten a Christo. Sed quis eum apostolo comparare praesumat? et tamen ait sanctus Augustinus: ยซPuto quod sine ulla contumelia Cyprianus episcopus apostolo Petro comparatur, quantum ad martyrii coronam attinet.ยป Caeterum magis vereri debeo ne in Petrum contumeliosus existam. Quis enim nescit illum apostolatus apicem cuilibet episcopatui praeferendum? Sed [Col. 0314C] si distat cathedrarum gratia, una est tamen martyrum gloria. Circa quem igitur mala nulla patuerunt, nonne quae visa sunt bona justius in partem meliorem trahi decuerat? Admodum siquidem ejus causa commendabilis, admodum vita laudabilis, admodum finis mirabilis exstitit, et in honoris quidem introitu si qua fuit culpa, plane tamen eam excusavit et expiasse credenda fuit singularis exitus gloria. Plane igitur et censendum erat ei per gratiam concessum in coelis, ad quod viribus elaboverat semper in terris, scilicet in numero commanentium locum obtinere praeclarum.
Pressus autem et caecatus veteris odii nube malevolorum [Col. 0314D] intuitus rem cum circumstantiis suis ut oportuit non attendit, et ad quod majorum metus obstitit, minorum fides inclamare primo formidavit. Murmurabat tamen ut audebat praeconia Dei susurria populi, donec erupit e tenebris testimonium veritatis et demum apud incredulos etiam majores miraculis enituit quod murmur minorum praesonuit. O quantum distant humana supernis judiciis! Et nos quidem vitam ejus putaveramus insaniam, cum meta decessorum non contentus, cum praeter solitum et contra suorum consilium Ecclesiae jura celatus, cum gratia vel metu non flexus, cum damna vel mortem non veritus, regi restitit in facie, cui praeter Angliam pars major regni Gallicani parebat, ad cujus etiam nomen reges et gentes circumquaque [Col. 0315A] tremebant, cui quoque prope subditum ibat quidquid impetebat. At quanto hic adversarius major, tanto fortior ejus impugnator, et ex sequentibus athleta justior, vereque inter filios Dei computatus apparuit. Apparuit utique de magnitudine virtutum quae secutae sunt ad ejus sepulcrum, et ad eum locum, in quo caesus est, et in quo primum ejusdem feretrum stetit, demum et ad multas primo regni, deinde mundi partes, in quibus ipsius auxilium imploratum est. Ex quibus quia signa sunt infidelibus non fidelibus, divina pietas id egisse credenda est, ut causae illius justitia certius incredulis appareret et vel hoc metu poenitentibus aemulis fortius Ecclesia respiraret. Cujus profecto gloriam contigit exinde longe multiplicari super illatam [Col. 0315B] injuriam. In brevi namque rei gestae fama non solum intimos et ultimos angulos Angliae penetravit, sed et multos exterarum gentium populos percucurrit. In tantum etiam urbes, oppida, vicos et ipsa mapalia permovit ubique per Angliam, ut a minimis usque ad maximos pauci substiterint qui non ad visendum et honorandum praeclari martyris tumulum venerint. Illuc ordinatos et laicos, pauperes et divites, populares et nobiles, patres ac matres cum filiis, dominos cum famulis, idem devotionis spiritus traxit. Stratae quae Cantuariam ducunt, tanto tabernulas et pergulas exercentium commeantiumque agmine pressae sunt, ut ubique fere tanquam nundinantium densitas cerneretur. Noctes vix minus quam dies, hiemesque vix minus quam aestates, viantium [Col. 0315C] iter retardarunt, et asperiori tempore quanto durius tanto dulcius habebatur, visitationis votum implere, quia ubi erat accessus laboriosior et remunerationis spes amplior. Fractus est pariter et tantus ex remotis ac transmarinis regionibus illuc peregrinorum concursus, ut hi perparum ab indigenis numero frequentiave distarent, et ut testati sunt viri magni fideque digni qui loca sancta per orbem visitarant, nec ad beati Petri sedem, nec ad majoris Jacobi vel alicujus sancti memoriam, imo nec ad gloriosum illud Christi sepulcrum, tam continue, vel in hominibus celebritas major, vel in donariis perspecta est veneratio clarior. Miraculum certe caeteris miraculis quamvis certis et claris certius et clarius [Col. 0315D] illud enituit, quod tot nationum tot homines in unum tantae devotionis studium convenerunt. Quis autem illud ad Christi sponsaeque suae praesertim exaltationem unanimitatis mirabile tot cordibus inspirasse credatur, nisi qui mirabilis in sanctis suis est, et unanimes habitare facit in domo? Quis illam venerationis magnificentiam operatus censeatur, nisi qui servos suos gloria et honore coronat et relinquentibus pro se simplum restituit centuplum? Vere gloriosus athleta noster cum Domino suo super occasum ascendit, quia de passione qua propter justitiam occubuit, indifferenter major in hominum opinione surrexit. Deus enim illum exaltavit et dedit ei nomen super omne sanctorum nomen, ut eorum interim nominibus intermissis, in hujus [Col. 0316A] nomine juraretur, in hujus nomine supplicaretur, et eleemosynas ob amorem ejus peterent indigentes et tribuerent abundantes. Quod etiam majus est, cum metropolis, in qua passus est, ecclesia Sanctae Trinitati titulata sit, velut eam sibi pretio sui cruoris evicerit, Deo in hac parte martyri suo cedente, magis illius nomine censeri coepit, in tantum ut non parvi delicti reum se crederet, si quis Cantuarium pergens vel inde rediens, non ad sanctum Thomam se pergere, vel a sancto Thoma redire nominatim fateretur. Peregrinationis suae signum primi quidem est soli vel a Christi sepulcro vel a sancto Jacobo revertentes, hi cochleas, illi palmarum spatulas referre consueverunt. Susceperunt et a sancto Thoma redeuntes tertium sed longe pretiosius signum [Col. 0316B] velut jugum martyris suave et onus ejus leve, ampullam videlicet stanneam in pectus a collo dependentem plenam aquae benedictae stilla sacri cruoris immistae. Cujus quanta fuerit virtus et efficacia circa innumeros male se habentes in locis terrarum innumeris ab homine non potest edisseri. Cujus igitur gloriae credi debet in coelis, cui tantum honoris dignatio Dei conferre curavit in terris, et in ipsius profecto martyrii declaratione deprehenditur, quod ad Deitatis suae fidem magister et caput ejus Dominus noster Jesus Christus jam passus praerogavit. Ut enim in ecclesiastica legitur historia, cum per omnem locum fama loqueretur de Christo, Pilatus Tiberio principi gesta ejus refert, et qualiter jam Deus esse crederetur a plurimis. Tiberius eadem [Col. 0316C] retulit ad senatum: Senatus sprevisse dicitur eo quod auctoritatem suam praevenerit vulgi sententia. Quid igitur in hoc actum esse credatur nisi ut christianitatis secta magis Dei quam hominum opus esse cerneretur? Voluit enim ratio divina fidem Christi magis inesse de inspiratione sua, quam de auctoritate Romana, ne alioquin causarentur invidi sibi illatam vim esse credendi, ne causarentur idipsum et malevoli martyris nostri, cum in primis ab apostolica sede petitum sit ut in Catalogo sanctorum poneretur, obtentum tamen non est. Obtentum autem est per virtutem divinam ut celebratione publica superexcellentem martyris nactus sit honorificentiam, et honoris quidem excellentia praeteritas [Col. 0316D] etiam sancti loci dignissime compensabat injurias, imo supra confusionem de caede nefaria longo plus gratulationis accessit de sequentium operum gloria. Provenit et Ecclesiis ecclesiasticisque personis tempus optatum, quo vexationum ausu represso, pax iis altior et honor ob honorem martyris plenior reddebatur. Digna quoque spes erat impletum iri, quod vir Deo plenus adhuc vivens saepe praedixerat, Ecclesiam scilicet Dei sola sanguinis effusione liberandam. Quod et suo sanguine fieri vehementer optaverat, nec orare destiterat et jam indicii plurimum erat, eum exauditum iri pro sua reverentia. Demum enim et potentiores ipsius aemulos inter caeteros regni proceres et comites in lacrymis et gemitibus ante sacrum mausoleum prostratos devote supplicare veniamque [Col. 0317A] petere gestorum metus et admiratio compulit. Summae siquidem amentiae foret tot et tam evidentia Dei magnalia non attendere, cumque vox populi vox sit Dei, consono tantorum et tam multorum testimonio dissonare. Sed et ipsius regis illustris ac pii cor potentius tetigit ille, in cujus manu corda sunt regum. Et ut Ecclesiae Romanae legatis pareret, ab Hibernia, quam subjugabat, per Angliam mira celeritate transiliens in Normanniam, coram eis et clero suo transmarino primum innocentiam suam super nefanda caede juramento purgavit, famae suae volens esse consultum. Deinde vel in hoc se reum profitens quod occasionem sceleri dederit ira sua tam eminens, illud imperii culmen humillimae poenitentiae subdidit, magnum et grave satisfactionis onus ad [Col. 0317B] legatorum arbitrium subiens et perperam in Anglia [Col. 0318A] praesumptorum emendationem promittens. Vicit, plane vicit et extorsit occisus Sponsae Christi defensor egregius, quod nec monitis nec minis, nec ecclesiasticae censurae terroribus obtinere potuit vivus. Virtutum igitur, quae meritis ejus ascriptae sunt, series et varietas melius ex eorum scriptis patebunt, quibus ea videre probareve datum est. Nobis enim martyris sanctitatem et causae ejus justitiam martyriique veritatem et declarationem notitiae memoriaeque tradere magis cordi fuit, ut esset posteris unde cavere monerentur talem ulterius movere quaestionem. Quod qui non caverit, multum ei profecto timendus erit, quem zelus domus suae comedit, Jesus Christus Dominus noster, cui est cum Patre et Spiritu sancto honor et imperium per omnia saecula [Col. 0318B] saeculorum. Amen.
Passio II S. Thomae Cantuariensis
[Col. 0317C] Digne, fratres, hujus dici praeclara festivitas, fidelium devotione frequentata, solemnis agitur et celebris, in qua patris nostri et patriae protectoris invictissimi athletae Thomae mors in conspectu Dei efficitur pretiosa, et victoria coram angelis et hominibus dignoscitur gloriosa.
Hodie namque spectaculum factus Deo, angelis et hominibus, pro lege Dei sui viriliter certavit usque ad mortem et in sacra fidei constantia permanens, triumphali morte insignis et proprio sanguine laureatus, terrae corpus resignans, beatam animam cum ineffabili gaudio coelo intulit. Congrue igitur mors talis dicitur natalis, quae gignit ad vitam. Vita quippe praesens misera est et mortalis: et mors illa beata et vitalis. Pervenit itaque gloriosus [Col. 0317D] martyr noster ab hac mortali vita per hanc vitalem mortem ad vitam vitalem. Hodie namque multiplici meritorum gloria adornatus coelesti patria terreni carceris commutavit exsilium, de labore transivit ad requiem, de mundo ad Patrem.
Hodie beato Thomae a fidelibus honor et reverentia exhibetur in terris; in coelis collata est cum angelis beatitudo et gloria, gaudium de novitate, securitas de aeternitate. Hinc terra marique potens, Christoque conregnans, mirandis mortales laetificat signis et mirificis coruscare in terra non desinit miraculis. Verum quod omnino decet ut patrem pium filii non degeneres imitari satagant, expedit succincte et simplici sermone evolvere quae in vita tanti pontificis praecesserint meritorum insignia, [Col. 0318C] quorum praerogativa tanta perfruitur beatitudinis gloria tantave excellit miraculorum potentia.
Dormiente igitur cum patribus suis in senectute bona felicis memoriae Theobaldo archiepiscopo, Thomas Cantuariensis Ecclesiae archidiaconus in archiepiscopum et primatem totius Angliae in nomine sanctae Trinitatis solemniter eligitur, et post modicum consecratur. Erat autem piis mentibus spes firma et fiducia in Domino, quod idem consecratus, utriusque hominis habitu mutato, moribus melioratus praesideret. Probatissimum siquidem tenebatur, sedem illam sedem sanctorum esse, sanctum recipere aut facere, vel citius et facile indignum abjicere. Quod et in beato Thoma misericorditer impletum est. Promotus ergo electus Dei pontifex, [Col. 0318D] sacraeque unctionis sanctificatione delibutus, e vestigio rem sacramenti est adeptus, et multiplici Spiritus sancti gratia repletus. Ambulans enim in novitate vitae novus homo mutatus est in virum alterum, cujus omnia in melius conversa sunt. In tanta autem gratia sacravit praesulatus sui primordia, ut indutus (sed clanculo) monachili schemate, monachi adimpleret opus et meritum. Et qui exemplo Baptistae cum constantia zelum justitiae perfecte conceperat in corde, parificari ei quoque studuit in veste poenitentiae. Rejecta namque sindone qua hactenus dum mollia regum blandirentur uti consueverat, cilicio asperrimo super nudum vestiebatur. Addidit etiam femoralia cilicina, ut arctius carnem mortificaret, et spiritum vivificaret. Haec autem [Col. 0319A] sicut et alia spiritualis vitae exercitia superductis aliis vestibus, paucis admodum consciis, et oculis et notitiae hominum eximebat, quia non ab homine sed a Deo gloriam quaerebat. Jam tunc vir illustris justificationes Dei ingrediens esse coepit in abstinentia amplior, in vigiliis crebrior et in oratione prolixior, in praedicatione sollicitior. Commissum sibi a Deo pastorale officium cuncta diligentia exsequebatur, ut cleri vel Ecclesiae jura nullatenus permitteret mutilari. Tantam autem compunctionis gratiam habere consuevit inter orationum secreta vel missarum solemnia, ut eruditis ad fletum oculis ipse totus in lacrymis efflueret et arsenium in hujus gratiae titulo repraesentaret. Sciens quoque quod misericordia mitiget judicium, et pietas vitae quae [Col. 0319B] nunc est et futurae habeat permissionem, adeo super afflictos et pauperes gestabat misericordiae viscera, ut egentes in eleemosynae benedictionibus praevenire solitus esset. Abjectiores eorum, quos religionis efferebat opinio, notos et familiares habebat, et ut ab iis esurire et sitire justitiam disceret, secretiori eorum colloquio crebrius fruebatur. Erga tales Christi servos et milites elegit vir misericors in veste ciboque liberalis esse et largus, qui sibi in utroque decrevit esse moderatus et parcus. Quid enim negaret Christo, proprium sanguinem fusurus pro Christo? Quoniam poscenti debebat pallium vel tunicam, supererogare studuit et carnem propriam. Sciebat enim carnis propriae nunquam fore prodigum, quem alicujus rei temporalis constaret [Col. 0319C] esse avarum. Haec est fragrantia vestimentorum nostri Jacob, sicut odor agri a Domino benedicti. Haec sunt mutatoria magni sacerdotis nostri. Haec, inquam, est mutatio dextrae Excelsi. Hactenus pius Dominus qui pauperem facit et ditat, humiliat et sublevat, servum suum cumulare divitiis et ampliare honoribus voluit, de caetero adversis tentare disposuit. Tentando an se diligeret probavit certius, sed gratiam donavit uberius. Fecit enim cum tentatione proventum ut posset sustinere. Considerans itaque lividus hostis novum pontificem, novum hominem, tam multiplici virtutum gratia vernare, machinatus est tentationis uredinem immittere, quo jam exortum germen meritorum posset suffocare. [Col. 0319D] Nec mora: qui separat hominem a Domino suo, amicum a proximo, inexorabiles discordias inter regem et archiepiscopum seminavit. [Orta interim procurantibus viri Dei imo Dei adversariis quaestione super consuetudinibus regni et jure ecclesiastico, et super his contentione diutius protracta, proposuit rex, accito concilio, secundum assentationem procerum avitas regni consuetudines, et eas archiepiscopi et suffraganeorum auctoritate firmari et scriptis pertinaci exegit instantia. In quo adeo [Col. 0320A] invaluit ut urgente instantis periculi metu jurantibus episcopis, archiepiscopis et ipse praestito sacramento verbo tenus et invitus petitionem regis fieri annueret. Sed resumpto post modicum spiritu, et post casum fortior, consuetudines illas illicite concessas contra libertatem Ecclesiae confirmare constanter negavit [Col. 0319D] Pro iis quae uncinis hic includuntur, codex Paris. habet sequentia: ยซCumque regis ira sugillantium facibus accensa et exagitata in dies magis incandesceret, multi optimatum regni qui sereno tempore videbantur amici, facti sunt archiepiscopo in Satan. Denique ad curiam apud Northantunniam [Col. 0320D] citatus, quasi quibusdam regni consuetudinibus observandis, quas veritati et rationi obviare testabatur, cautionem daturus, negavit et auctoritate sua periculis opposita, imo exposita, pro tuenda libertate ecclesiastica sententiam minabatur.ยป .]
Hujusmodi incrementis irarum et discordiae virus adeo grassabatur, ut accitum ad illud concilium omnes fere calumniis et accusationibus insurgerent in pontificem et probrosis insultationibus impeterent. Cumque vix inveniretur qui ei loqueretur vel faceret bonum, sed omnia cederent in contrarium et mora certum traheret periculum, facta appellatione iniquitati cessit clamque paucis comitatus recessit, mare [Col. 0320B] adiit, transfretavit. Ibat autem per viam suam gaudens et exsultans; quia dignus habitus est pro justitia a concilio contumeliam pati. Aditoque beatissimo papa Alexandro qui ea tempestate in Franciam venerat, negotiosa quaedam sicut et ante proposuit, tum de salute animae suae, tum de oppressionibus Ecclesiae quam regendam susceperat, diligenter exposuit. At cum pater et pastor universalis adventus coepiscopi sui causam ex integro cognovisset, de tanta et tali columna in domo Dei erecta gratias egit. Exsultabat quoque uberius, quod lucerna tam mirifice ardens et lucens inventa sit, ad occiduas mundi tenebras illuminandas. Suscepit eo tempore christianissimus rex Francorum Ludovicus venerabilem archiepiscopum in magnam gratiam, et [Col. 0320C] postulante papa, ei cum suis in omni liberalitate necessaria ministrabat. Jam enim reditus domini Cantuariensis jussi sunt confiscari. Exsulans ergo beatissimus Thomas in summa humilitate pristinae gloriae suae in qua irrepserat expiavit superbiam, et omnes animi motus redegit in honestatem et saeculi contemptum. His atque aliis virtutum odoribus exacerbatus iniquus exactor diabolus furorem suum in parentes, cognatos et familiares sancti pontificis exacuit et proscriptionem eis cum enormi crudelitate excitavit. Jam tunc videre erat spectaculum miserabile utriusque scilicet sexus, diversae aetatis et conditionis, viros ac mulieres, maritos cum parentibus, cum praegnantibus lactentes quoque exsulare et in [Col. 0320D] augmentum doloris et confusionis ante pii patris praesentiam lugubres et desolatos exhiberi. Sanctus vero praesul cum veteranorum deportationem conspiceret et parvulorum, quorum adhuc alimenta in maternis pendebant uberibus, altius ipsius animam gladius pertransivit compassionis, adeo ut ipsam ex toto sibi vindicaret vis doloris. Sic ergo fit martyr ante necem, post futuro martyrio coronam adepturus duplicem. Sed nec sic abstractus est vel illectus. Nam perfectus in charitate abduci blanditiis, seduci fallaciis, [Col. 0321A] frangi nescivit adversis. Concuti potuit palmes vineae coelestis sed non avelli.
Perseverabat itaque paratior ad tentationes, praestolans in patientia divinae propitiationis respectum et conversationis merito omnium sibi conciliabat gratiam. Regi quidem Francorum in consiliis erat acceptissimus, principibus regni et ecclesiarum Patribus admodum familiaris, omnibus ut dignum erat habebatur reverendus. Quippe consilium Thomae expetibile ut Chusi, jucunda societas ut Jonathae, opus zelans justitiam ut Phinees. Crescebat autem fama adeo in dies bonitatis ejus inter alienigenas innocenter conversantis, ut ab indigenis regni non simpliciter archiepiscopus, sed sanctus archiepiscopus nominaretur.
[Col. 0321B] Exsulans ergo beatissimus pater cum suis, jam fere sex annos explevit, quibus in virum perfectum creverat, cum toto eo tempore inter ipsum et regem Anglorum pax nullatenus posset reformari sed magis deformata videretur. Denique placuit omnium dispositori Deo sui Thomae recompensare merita et longos labores consummare victoriosa martyrii palma. Regis ergo sententiam mutavit in melius et mediantibus tam domini papae paterna exhortatione, et regis Francorum et plurium episcoporum consilio, quam etiam principum supplici interventu, archiepiscopum recepit in gratiam et ad suam redire concessit Ecclesiam.
Inchoante autem anno septimo, cum jam Deo [Col. 0321C] vir esset amabilis spiritualibus exercitiis sanctificatus et septiformi Spiritus sancti gratia perfectior, ad sedem suam quantocius repedare festinabat. Noluit enim pater pius Cantuariensem Ecclesiam diutius desolatam relinquere vel quam ut creditur in spiritu viderat certaminis sui gloriam protelare, aut alibi moriendo sedem propriam martyrii sui honore privare. Transito itaque mari, archipraesul et futurus martyr in magna gloria et honore praecipue a monachis cum solemni processione quasi angelus Domini susceptus est, in ecclesia sua omnibus prae gaudio illacrymantibus et cum gratiarum actione clamantibus: ยซBenedictus qui venit in nomine Domini.ยป Omnibusque in pacis osculo receptis, familiariter commorans inter eos, [Col. 0321D] conversatione sua et exhortationis verbo omnes aedificabat.
Acceptis post modicum in mandatis ne officium suum exsequendo Angliam peragraret, resedit in sua pontifex Ecclesia, intrepidus exspectans horam qua a Deo perciperet martyrii coronam. Praemunitus siquidem a multis sciebat quod brevis foret ejus vita et mors in januis. Ibi quasi tunc vivere coepisset, exactum vitae tempus spiritualibus exercitiis redimere satagebat. Sciensque quod vita praesens via est et militia, ut esset sanctus corpore et spiritu, vitiis expeditus, succinxit se ad cursum virtutibus armatus, accinxit ad pugnae conflictum. Cursum ergo consummando cucurrit non quasi in incertum bene certando, non quasi aerem verberans. Prodibat tunc [Col. 0322A] fere ejus cogitatio et sermo de fine hujus viae et vitae miseria.
Vix per mensem pater in ecclesia sua moram fecerat, et ecce quinta Dominicae nativitatis die veniunt Cantuariam quatuor milites, imo Satanae condicti satellites: viri quidem generis praeeminentia conspicui, sed enormis sceleris ausu militiae gloriam et stemmatis titulum perpetua ignominia mox damnaturi. Hi ergo introeuntes ad archiepiscopum, quia non est directa in manu eorum salus ex concepta malitia salutationis elogium praetermittentes, cum fastu et superbia alloquuntur. Accipiunt redduntque minas, minis adjicientes responsum. Denique probra et contumelias post se relinquentes exierunt, continuoque revertentes, claustrum monachorum [Col. 0322B] irruperunt cum multa armatorum sequela et ipsi armati. Jam praecesserat eos praesul cum modestia et gravitate in oratorium, suadentibus monachis, imo compellentibus propter diem solemnem ad peragendam vespertinam synaxin, cum eos a tergo respiceret in medio claustri armatos. Arcere eos de templo debuit propria malignitas: sed nec facinus dissuasit solemnitatis reverentia, nec a sanguine cohibuit patriarchae innocentia. Usque adeo occupavit et excaecavit eos impudenda patiendi facinoris voluntas, ut nec militiae jacturam recogitarent, nec ullius discriminis haberent aestimationem. Praecipites ergo et stupidi insequentes archiepiscopum, extractis gladiis intrant ecclesiam furiose clamantes: ยซUbi est proditor ille?ยป Nemine vero respondente [Col. 0322C] ingeminant illi: ยซUbi est archiepiscopus?ยป Sciens itaque beatus Christi confessor et mox futurus martyr, priore nomine se falso impeti, alterum vero sibi pro officio competere, a gradibus obviam illis procedens: ยซEcce, inquit, adsum.ยป In tanta autem se exhibebat constantia ut nec animus ejus pavore nec corpus horrore concuti videretur. Cui statim injicientes manus milites eum tenuerunt, ut extra ecclesiam ad peragendum propositum traherent. Sed timentes undique concurrentium utriusque sexus multitudinem, ne forte voto infecto eriperetur, facinus accelerarunt. Cumque unus ex iis extendens vibraret gladium in caput archiepiscopi, brachium cujusdam qui astabat clerici fere abscidit, et ipsum [Col. 0322D] pariter in capite vulneravit christum Domini. Extenderat enim idem clericus brachium suum super caput patris, ut ferientis acciperet vel potius illideret ictum. Stabat autem justus pro justitia patiens, velut agnus innocens sine murmure, sine querimonia, et se ipsum holocaustum offerens Domino, sanctorum patrocinia implorabat. Et ne quis funestorum satellitum intacto praesule inscelestus argui posset, secundus et tertius gladios suos vertici constantis athletae atrociter illiserunt, confregerunt, et Spiritus sancti victimam solo tenus praecipitaverunt. Quartus plusquam ferali, imo furiali crudelitate debacchatus, jam prostrato, jam expiranti, coronam rasilem abscidit, testam capitis dissipavit, et mucrone vertici intruso cerebrum cum sanguine [Col. 0323A] super pavimentum lapideum effudit. Discolor in mistura utriusque substantia bifarie discreta martyris merita pie intuentem docere videbatur. Candebat namque in cerebro byssus innocentiae; rubebat in sanguine purpura martyrii. Utroque martyr Thomas quasi veste nuptiali decenter adornatus, coelestis mensae conviva dignus efficitur. Sic noster beatissimus et invictus martyr Thomas virtute constantiae adamantinus, coelestis aedificii lapis pretiosus, gladiorum conquadratus ictibus angulari lapidi Christo in coelis est conjunctus.
[Col. 0324A] Consummatus ergo noster Abel in martyrii gloria, in brevi explevit tempora multa. Cujus vitam innocentem et mentem causae merito in conspectu Dei pretiosam, innumera praedicant miracula, quae non solum loco requietionis ejus, sed et in diversis nationibus et regnis mirifice exhibentur. Suspirantes ergo post eum, fratres, sequamini per semitas veritatis et justitiae, ut perveniamus cum eo ad regnum lucis et gloriae, in qua regnat Deus per infinita saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0323B] Gloriosi martyris Thomae, fratres charissimi, natalem celebrantes, quia totius vitae et conversationis ejus insignia recolere non sufficimus, passionis ejus modum causamque succinctus sermo percurrat.
Beatus igitur Thomas, Cantuariensis archiepiscopus, sicut prius in cancellariae et archidiaconatus officio in rebus gerendis incomparabiliter exstiterat strenuus: ita et post susceptum officium pastoris supra humanam aestimationem factus est Deo devotus. Consecratus enim, repente mutatus est in virum alium. Cilicium clam induit: femoralibus etiam usus est usque ad poplites cilicinis: et sub vestis clericalis honestate habitum celans monachalem, carnem prorsus coegit servire spiritui: Deo studens, [Col. 0323C] omnium virtutum exercitio, sine intermissione placere, sciensque se speculatorem positum in domo Domini, ministerium sibi traditum studiose complevit. Jura et dignitates Ecclesiae, quas sibi potestas publica usurpaverat, resarcire et in statum debitum revocare conatus est. Unde gravi quaestione super jure ecclesiastico et regni consuetudinibus, inter ipsum et Henricum regem Anglorum exorta, coacto concilio, propositae sunt consuetudines illae, quas idem rex tam archiepiscopi quam suffraganeorum suorum scripto roborari pertinaciter exegit. Negavit constanter archiepiscopus, manifestam in iis asserens libertatis ecclesiasticae subversionem. Affectus est igitur contumeliis immensis, damnis gravioribus attritus, et innumeris lacessitus injuriis. [Col. 0323D] Tandem morte sibi intentata, quia causa Ecclesiae nondum plene innotuerat, et personalis videbatur persecutio, cedendum censuit esse malitiae. Actus ergo in exsilium, a domino Alexandro papa tertio Senonis honorifice susceptus est; et in monasterio Pontinia censi studiose commendatus.
[LECT. 2.] Confiscantur interim in Anglia ejus archiepiscopi reditus, vastantur praedia, possessiones diripiuntur; et excogitato novo supplicii genere, [Col. 0324B] tota simul proscribitur Thomae cognatio. Omnes etiam amici ejus et familiares, vel quicunque eum quocunque titulo contingebant, sine delectu conditionis seu fortunae, dignitatis aut ordinis, aetatis aut sexus, pariter relegantur. Nam et senes et decrepiti, vagientes in cunis, et mulieres in puerperio decubantes, in exsilium acti sunt. Quotquot autem discretionis annos attigerant, tactis sacrosanctis jurare compulsi sunt, quod mari transito statim Cantuariensi archiepiscopo se praesentarent, ut vel compassionis gladio confossus, conceptum animi rigorem ad regis voluntatem inflecteret; sed vir Dei manum suam mittens ad fortia, exsilium, damna, contumelias et opprobria, parentum et amicorum proscriptionem pro Christi nomine patienter sustinuit, [Col. 0324C] nulla prorsus fractus aut immutatus injuria. Tanta denique fuit confessoris Christi constantia, ut omnes coexsules suos docere videretur: quia
[LECT. 3.] Audiens autem rex immobilem ejus constantiam, directis per abbates quosdam Cisterciensis ordinis, ad capitulum generale comminatoriis, eum a Pontiniaco proturbari curavit. Timens autem B. Thomas, occasione sui, viris sanctis imminere dispendium, sponte recessit. Sed antequam inde progrederetur, divina revelatione confortatus est, ostenso sibi coelitus indicio, quod ad Ecclesiam rediturus esset cum gloria, et per martyrii palmam migraturus ad Dominum. Proturbatum a Pontiniaco [Col. 0324D] excepit Christianissimus Francorum rex Ludovicus, in eumque se humanissime, donec pax reformaretur, exhibuit. Saepius tamen et ipse licet incassum pulsatus est, ne regis Anglorum proditori aliquod humanitatis beneficium impenderet. Processit ultimus furor immanis et piis auribus horrenda crudelitas. Cum catholica etiam pro haereticis et schismaticis et perfidis Judaeis oret Ecclesia, prohibitum est ne quis eum orationum suffragiis juvaret. Sex [Col. 0325A] igitur annis continuis exsulans, variis et innumeris afflictus injuriis, et quasi lapis vivus in structuram coelestis aedificii, multimodis tonsionibus atque pressuris est quadratus: et quo magis impulsus est, ut caderet, eo firmius et immobilius stare probatus est. Neque enim aurum tam anxie examinatum exuri potuit, vel domus supra firmam petram fundata convelli.
[LECT. 4.] Denique tum summo pontifice, tum rege Francorum procurante, reformandae paci constituti sunt dies plurimi, quam quia Dei servus non nisi honore Ecclesiae salvo, et salva ejus honestate suscipere voluit, discordes ab invicem discesserunt. Miseratus tandem summus pontifex Anglicanae desolationem Ecclesiae, propositis comminatoriis vix [Col. 0325B] tandem extorsit, ut pax Ecclesiae redderetur.
Gavisa sunt ergo regna, quod rex archiepiscopum recepisset in gratiam, aliis credentibus negotium veraciter agi, aliis aliud conjicientibus. Igitur exsilii sui septimo anno rediit pastor in Angliam, ut vel oves Christi a luporum morsibus liberaret; vel pro grege sibi credito se ipsum impenderet. Suscipitur a clero et populo, cum gaudio inaestimabili, illacrymantibus omnibus et dicentibus: ยซBenedictus qui venit in nomine Domini.ยป Sed post dies paucos, iterum damnis et injuriis supra modum et numerum affectus est; et edicto publico ecclesiae suae septa exire prohibitus. Quisquis ei vel alicui suorum faciem hilarem praetendebat, publicus hostis censebatur. In omnibus his non est effractus [Col. 0325C] animus ejus, sed adhuc ad Ecclesiae liberationem manus ejus extenta. Quinto vero Dominicae nativitatis die, veniunt Cantuariam aulici quatuor, viri quidem praeclari genere, sed malefactis famosi. Et ingressi, pontificem verbis contumeliosis aggrediuntur, lacessunt conviciis, tandemque minas ei graviter intentant. [LECT. 5.] Respondit vir Dei modeste, juxta quod ratio exigebat, ad singula; adjiciens sibi multas et Ecclesiae Dei illatas injurias esse, et non esse qui errata corrigeret, dissimulare se de caetero nec posse nec velle, quin curae pastoralis officium exerceret.
Turbati sunt igitur ad haec verba insipientes corde, et iniquitatem in excelso locuti, exierunt [Col. 0325D] continuo. Quibus egressis, processit pontifex in ecclesiam, ut laudes Christo vespertinas exsolveret.
Sequuntur a tergo gladiis exsertis Satanae satellites loricati, armatorum manu multa sequente, aditum ecclesiae monachis praecludentibus, accurrens Dei sacerdos, et hostia Christi mox futurus, hostibus ostium reseravit: ยซNon est, inquiens, ecclesia ut castrum obseranda.ยป Irrumpentibus illis, et aliis ubi sit proditor, aliis ubi sit archiepiscopus, furibunda voce quaerentibus, processit iis obviam Christi confessor intrepidus. Intentantibus ei mortem: ยซEt ego, inquit, pro Dei Ecclesia mortem libenter suscipiam, sed ex parte Dei praecipio ne meorum cuiquam noceatis.ยป Christum videlicet imitatus, in passione dicentem: ยซSi me quaeritis, [Col. 0326A] sinite hos abire.ยป Irruentes igitur in pastorem lupi rapaces, in patrem proprium degeneres filii, in hostiam Christi crudelissimi lictores, consecratam capitis coronam funestis gladiis amputaverunt: et Christum Domini solo tenus praecipitantes, cerebrum cum sanguine, quod dictu quoque horrendum est, per pavimentum crudelissime sparserunt. Sic itaque granum frumenti palea, sic vineae custos in vinea, dux in castris, pastor in caulis, cultor in area caesus est: sic justus ab injustis occisus, domum luteam coelesti palatio commutavit.
Ultima vero martyris verba, quae prae confusione clamoris discerni vix poterant, juxta proprius astantium assertionem, haec fuerunt: ยซDeo et beatae Mariae, S. Dionysio, et sanctis hujus ecclesiae patronis [Col. 0326B] meipsum commendo, et Ecclesiae causam.ยป In omnibus autem cruciatibus, quos invictissimus Dei athleta pertulit, non clamorem emisit, non gemitum edidit, non brachium aut vestem ferienti opposuit, sed caput quod inclinatum gladiis opposuerat, donec consummaretur, tenens immobile, quasi ad orationem prostratus, obdormivit in Domino.
[LECT. 6.] Regressi vero viri scelerati in sancti pontificis palatium, quidquid pretiosum potuerunt invenire, sibi diviserunt. Moeror ingens super innocentis morte et direptione suorum, tenebat omnes et infinita animi tribulatio: ut passionem ejus Dominicae passioni magis assimilarent, fecit tamen repente cum tentatione proventum divina clementia: et per visiones quasdam, futuris quasi praelucens [Col. 0326C] miraculis, martyrem in proximo signis glorificandum, redituram post mortem laetitiam et turbam languidorum, beneficiorum gratiam innuit esse consecuturam. At vere sanctus iste glorificandus erat: pro Ecclesia certans, in ecclesia passus est in loco sacro, Dominicae nativitatis tempore, inter consacerdotes et manus religiosorum, quatenus in agone pontificis sic omnes circumstantiae concurrerent et persequentium revelarent impietatem et nomen eorum sempiterno macularent opprobrio. Post mortem vero martyris, adeo in persecutores ejus ultio divina desaevit, ut in brevi sublati de medio non comparerent. Et alii quidem sine confessione et viatico subito rapti sunt; alii digitos vel linguas proprias dentibus [Col. 0326D] frustatim decerpentes; alii, sanie defluentes, et toto corpore tabefacti, et torsionibus inauditis ante mortem cruciati; alii, paralysi dissoluti; alii, amentes effecti; alii cum insania exspirantes, manifesta reliquerunt indicia, quod injustae persecutionis et excogitati parricidii poenas exsolverent. Gaudeat igitur virgo mater Ecclesia novum martyrem reportasse triumphum; gaudeat novum pro sui liberatione Zachariam immolatum in templo. Gaudeat novi Abel sanguinem pro se contra viros sanguinum clamare ad Dominum. Vox enim sanguinis effusi, vox cerebri funestorum satellitum gladiis dispersi et mundum similiter et coelum celebri clamore replevit. A clamore namque sanguinis hujus commota est et contremuit terra; sed et virtutes coelorum motae [Col. 0327A] sunt adeo ut quasi in ultionem sanguinis innocentis surgeret gens contra gentem et regnum adversus regnum, imo ut regnum in se ipsum fieret divisum, terroresque de coelo et signa magna fierent. Sed ut palam fieret mundo, quia Dominus sanctum suum magnificavit, primo martyrii sui tempore, multis coepit martyr miraculis coruscare: caecis visum, claudis gressum, surdis auditum, mutis loquelam restituens. Deinde leprosos mundans, paralyticos consolidans, hydropisin et omnia morborum incurabilium genera curans, mortuos resuscitans: daemoniis etiam et elementis omnibus mirabiliter imperans; ad inusitata quoque et inaudita signa potentiae suae manum extendit. Nam et oculis et membris genitalibus privati, meritis ipsius nova [Col. 0328A] membra meruerunt suscipere. Quidam autem qui sancti miracula depravare praesumpserunt, repente percussi, coacti sunt ea praedicare vel inviti. Denique adversus omnes aemulos suos usque adeo martyr praevaluit, ut universi qui detrahebant ei, venientes venerarentur, et adorarent ad sepulcrum ejus.
Passus est autem athleta Dei egregius Thomas, anno ab incarnatione Domini, secundum Dionysium, millesimo centesimo septuagesimo quarto, Kal. Januarii, feria tertia, hora quasi undecima, ut Domini natalis ad laborem ejus fieret natalis ad requiem. Ad quam nos perducere dignetur idem Deus et Dominus noster Jesus Christus, qui cum Patre et Spiritu sancto, vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.
[Col. 0327B] Cum de reformanda pace inter regem Angliae et dominum Cantuariensem diutius ageretur, rex nuntiis ad dominum papam directis promisit se formam pacis quamcunque dominus papa proscriberet observaturum. Statuit igitur dominus papa ut rex archiepiscopum plene in gratiam suam reciperet, et omnia sibi ablata ditioni ejus libere tenenda restitueret, datis nihilominus obsidibus, rege videlicet Franciae et comite Flandriae et quibusdam aliis, de servanda in posterum pace. Verum cum haec agerentur, rex Angliae filium suum jam coronari fecerat, fretus auctoritate quarumdam litterarum, quas a domino papa cum primum partes Gallicanas intraret, obtinuerat, quarum haec continentia fuit: placere domino papae ut filius regis Angliae coronaretur: [Col. 0327C] nec hoc contra dominum Cantuariensem erat, cujus juris erat coronare regem Angliae, Eboracensis quoque archiepiscopus filio regis manum imposuerat, quarumdam litterarum fretus auctoritate quas rex a domino papa impetrarat, quarum haec erat continentia: Eboracensem habere licentiam coronandi regem si sedes Cantuariensis vacaret. Omnibus his in hunc modum peractis, Cantuariensis archiepiscopus regem sua recepturus adivit. Quem rex satis amice, non tamen in osculo suscipiens, promisit se illi omnia sua restituturum, quod tamen non implevit; nam de immobilibus quaedam restituere renuit. Quod cum Cantuariensis iterum curiae Romanae significasset, dominus papa regi durius quam prius scribens, praecepit archiepiscopo omnia sua restitui. Obtinuit quoque [Col. 0327D] litteras secretas archiepiscopus, quarum haec continentia: Si infra spatium quadraginta dierum archiepiscopo sua non restituerentur, et rex excommunicationi subjaceret et terra sua suspensa esset. Accepit praeterea alias litteras, videlicet excommunicationis in duos episcopos Angliae et suspensionis [Col. 0328B] in Eboracensem archiepiscopum et plerosque alios. Rex autem acceptis litteris panae promisit se archiepiscopo omnia restituturum. Verum die constituta qua archiepiscopus restitui debebat, rex in propria persona archiepiscopo ducatum praebiturus, quod tamen promiserat, non occurrit, sed unum clericum qui archiepiscopum conduceret transmisit. Igitur archiepiscopus transfretare parans, audivit episcopos Angliae ad occurrendum sibi colligi, timensque aliquibus appellationibus ab iis fatigari, praemisit litteras excommunicationis in quosdam, suspensionis in alios, quas, ut diximus, a papa impetraverat. Dehinc in porta Angliae se recipiens, praefatos episcopos collectos invenit. Qui cum ab eo absolvi et ab eo restitui postularent, archiepiscopus eos in hunc modum mitissime [Col. 0328C] allocutus est: ยซSi in humilitate condigna matri vestrae vos repraesentaveritis, quantum possumus, imo supra id quod nostri juris est, misericordiam vobis exhibebimus.ยป Quod illi non acceptantes regem potius transfretantes adierunt. Archiepiscopus vero, coepto gradiens itinere, in civitate sua honorifice susceptus est: ibique missarum solemnia celebrans, quosdam qui in eum peccaverant excommunicavit, potestate sua libere utens. Dehinc collecto comitatu, filium regis adire paravit: quod audiens ille praecepit, ut ad sua regressus suis contentus esset finibus. Ipse tamen archiepiscopus, Londonias adiens, et ibi missarum solemniis celebratis, quosdam excommunicavit. Inde Cantuariam rediens ordines ibi celebravit, et festum Nativitatis, multo [Col. 0328D] populo stipatus, solemniter peregit. Interea episcopi praefati, regem adeuntes, quidam se excommunicatos, quidam suspensos conquesti sunt. Unde rex, vehementissime commotus, neminem injurias suas ulcisci velle conquestus est. Quatuor igitur milites nobiles et regi familiares, sive his tantum verbis [Col. 0329A] excitati, sive aliud praeceptum accipientes, eadem die iter arripientes, et versus Angliam transfretantes, secunda die post festum Innocentium, collecta etiam in via tanta multitudine, quae patrando facinori sufficeret, Cantuariam venerunt. Archiepiscopus, circa horam nonam ejusdem diei, refectus epulis cum clero suo resedit. Introeuntes autem cum festinatione ad eum, quatenus episcopos Angliae absolveret, ex parte regis praeceperunt, minasque mortis, si non faceret, addiderunt. At ille: ยซNunquid hujus legationis litteras affertis?ยป et adjecit: ยซSi in humilitate debita se sanctae Ecclesiae praesentaverint, absolutionem accipient.ยป Illi vero dedicta archiepiscopo regis gratia abierunt, non longe ab ostio domus recedentes, imo in ipsa episcopali curia [Col. 0329B] se armantes redire paraverunt. Quod videntes qui circa episcopum erant, quatenus tutiora loca monasterii peteret oraverunt. At ille: ยซNon decet, inquit, fratres mei, ecclesiam peccatorum sanguine pollui, sed potius exspectandum hic; quidquid imminet, patienter ferendum est.ยป At illi vi eum rapientes, monasterio intulerunt. Ipse vero ad altare Beati Benedicti, quod erat in introitu ecclesiae, per gradus quosdam se contulit. Interea milites post tergum illius ostia claustri irrumpentes, extractis gladiis usque ad episcopum pervenerunt. Archiepiscopus vero per aliquot gradus iis occurrens, suisque vitam postulans, et pro suis occisoribus orans, ยซLibenter, inquit, quantum mea fragilitas patitur, mortem suscipiam.ยป [Col. 0329C] Dehinc inclinato capite plenus confessione, primum mortis ictum excepit, animamque Deo reddidit: corpus vero exanime ad terram concidit. Primus vero tortorum verticem capitis ei praecidit: aliis duobus ipsum in caput ferientibus, quartus gladio in caput profundius injecto, cerebrum illius effossum per pavimentum sparsit. Dehinc monachi ejusdem ecclesiae cerebrum et sanguinem effusum colligentes, etiam raso pavimento cerebrum capiti imposuerunt, pannis quoque circumligaverunt. Etiam, sicut veridica hominum relatione didici, corpus diu mortuum se levans, [Col. 0330A] signo crucis vivificae et se et astantes consignavit, rursusque ad terram concidit. Dehinc monachi vestes ejusdem auferentes, desubtus asperrimum cilicium invenerunt, et carnem ejus dire laceratam et vermibus plenam. Quod videntes etiam quidam ex malefactoribus percusserunt pectora sua. Inventae sunt etiam sub eo litterae quas nocte praecedentis Dominicae diei a quibusdam familiaribus regis acceperat, de instante ejus morte. Interea sicut iterum veraciter percepimus, caecus quidam, qui de familia sua fuerat, accurrens, in sanguine occisi oculos proprios tangens, visum recepit. Audivimus etiam quod adhuc vivente archiepiscopo quidam Londoniensis sacerdos, qui multo tempore usum linguae perdiderat, vidit in visione quod si lingua sua sanguine [Col. 0330B] archiepiscopi tangeretur, continuo solveretur. Eadem visio cuidam familiari suo de praefato muto saepius revelata est. Unde ambo consurgentes Cantuariam adierunt, jamjamque civitati appropinquantes, archiepiscopum esse occisum audierunt. Udde magis confirmati, civitatem introeuntes, de sanguine occisi sibi dare petierunt. Indeque lingua muti tacta soluta est. Cujus missam postea audientes plurimi, quod factum fuerat, notis nostris retulerunt. Monachus etiam quidam ejusdem ecclesiae pernoctans in oratione in crypta, in qua praefatus archiepiscopus inter alios quosdam martyres sepultus est, vidit primum de martyribus sepultis ibidem missam celebrantem: dehinc accenso thymiamate turbam archiepiscopi circumlustrantem. Quod cum saepius vidisset, [Col. 0330C] et tandem in publico retulisset, missi sunt quinque de conventu qui tumbam aperirent, et aperientes invenerunt admirabilis odoris fragrantiam et articulos manuum quasi adhuc viveret flexibiles: quod deinde universus conventus accurrens cognovit. Narrantur et alia plurima miracula ibidem fieri. Ego vero quod verius scire potui scripto commendare curavi. Aderat quidam, cum praedicta scripsissem, asserens unum de occisoribus archiepiscopi in insaniam versum proprium filium interfecisse.
[Col. 0329D] Beatissimus Thomas Cantuariensis archiepiscopus, reformata, ut videbatur, pace cum venerabili Henrico Anglorum rege, per dominum papam Alexandrum et regem Francorum Ludovicum et archiepiscopos et alios quamplures, ad Ecclesiam suam Deo volente repedavit et ita orationibus et praedicationibus, eleemosynis, vigiliis, jejuniis intentus exstitit, ut etiam illi quibus in Gallicis partibus sua religio nota fuerat, mirarentur. Sed necdum per mensem in Ecclesia sua resedit, et ecce quatuor satellites ex transmarinis partibus venientes, quorum [Col. 0330D] nomina ad signum miserabilis militiae suae referenda credimus: Ricardus Brito, Reginaldus filius Ursonis, Hugo de Morevilla, Willelmus de Tracy; eum in hunc modum affati sunt: ยซMandatum a rege et domino nostro afferimus ut ad filium suum regeri pergas, facturus quod ei facere debes, et juri pariturus, si in aliquo adversus eum deliquisti, et episcopos excommunicatos, Londoniensem scilicet Gilbertum Foliot et Salesberiensem Jocelinum, communioni restituas et caeteris qui suspensi sunt reddas officium.ยป Archipaesul vero, columbinam habens simplicitatem [Col. 0331A] et serpentis prudentiam, respondit: ยซMandatum a rege novo suscepi, ne per civitates et oppida sua commearem, nec ad eum venirem. Praeterea supradictos episcopos notum est non a me excommunicatos vel suspensos esse sed a domino papa quoniam in mea dioecesi absque meo consensu hunc novum regem, cui Dominus conferat gratiam salutarem, consecrare et coronare praesumpserunt. Praecedat ergo satisfactio eorum absolutionem.ยป Sed hoc dicto, praefati sceleris ut bruti sensus homines non habentes intelligentiam, in minas statim proruperunt. Illis ergo in tumultu et contumeliis exeuntibus sanctus praesul respondit: ยซQuaerite qui timeat minas vestras; non enim gladii vestri sunt promptiores quam animus meus ad martyrium. [Col. 0331B] Quaerite qui vos fugiat; me enim pede ad pedem in praelio Domini reperietis.ยป Nec mora: redeunt in loricis cum gladiis et securibus et bis-acutis et caeteris utensilibus commodis ad scelus, quod in animo conceperant, patrandum. Sed praecaventes famuli, obserato ostio, ignorante hoc archipraesule, eos excluserunt. Filii autem Satanae, duce patre eorum, ad ligneum obstaculum divertentes scindunt, findunt et diruunt. Ex fragore autem nimio et terribili nimirum clerici more suo fere exanimes facti sunt, sed archiepiscopus, qui solus quaerebatur perimendus, caeteros qui vano timore perterriti sunt consolabatur in Domino, et ut nobis videbatur ita imperterritus sedebat tanquam venissent ad nuptias eum invitaturi. Et cum a suis esset acclamatum ut [Col. 0331C] in monasterium fugeret, ille, qui se ante non fugiturum carnis interfectores promiserat, virilius implet promissum. Sed cum ei diceretur quod hora exigente et festo, deceret ipsum in ecclesia vespertinum officium celebrare, tandem et vix surgens crucem suam sibi praeferri praecepit. Mutato ergo ordine praesul qui praecedere debebat, pastoris more cogentis oves in caulam incessu temperato clericos sequitur properantes.
Intranti monasterium omissis vesperis, quas Deo libare incoeperant, occurrunt monachi: gratias agentes Deo, quod patrem suum, quem jam exstinctum esse audierant, vivum cernerent et incolumem. Et hoc dicentes valvas ecclesiae repagulando, hostes a [Col. 0331D] nece sui pastoris arcere festinant. Revertens autem pater sanctus, hos et illos a valvis removet, ne impedito itinere hostium, ejus impediretur martyrium, quod et scierat et praedixerat sibi ad praesens imminere. Intrantibus ergo illis et vociferantibus a tergo illius: ยซUbi est regis et regni proditor, et falsus praesul?ยป is qui se eos non timere praedixerat revertitur dicens: ยซEcce adsum, non regis proditor sed Dei sacerdos. Quid me quaeritis? Ecce praesto sum in nomine ejus pati qui nos sanguine suo redemit. Absit ut propter gladios vestros fugiam, aut a justitia recedam!ยป Haec eo dicente, ipsi manus sacrilegas in eum quantocius injecerunt, trahentes eum ut extra ecclesiam incoeptum sacrilegium possent adimplere. Sed tentus ab uno ex clericis suis facile [Col. 0332A] inde moveri non poterat. Quidam igitur ex praefatis filiis Leviathan, elevato gladio quem tenebat, clerici praedicti brachium fere amputavit, eodemque ictu agnum Deo immolandum percussit, patrem proprium in matris utero perimens, diem circa undecimam horam exstinguens. Ecce serpentis in hoc martyre prudentiam, qui corpus percutientibus opposuit ut caput suum, id est ecclesiam sive animam suam illaesam conservaret. Ecce simplicitatem columbae, quia nec etiam contra hostes et caruis occisores insidias vel clausuram aliquam machinatus est. O pastorem dignum, qui ne oves laniarentur, se ipsum luporum morsibus tam confidenter opposuit! Et quia mundum abjecerat, mundus eum volens opprimere nescius sublimavit. Deinde alio ictu in capite recepto [Col. 0332B] martyr genua flexit et cubitos, se ipsum Deo hostiam viventem offerens. At tertius ita procumbenti grave vulnus impressit, quartus coronam, quae amplae erat latitudinis, ita a capite separavit ut sanguis albens ex cerebro et cerebrum rubens ex sanguine, lilii et rosae coloribus, virginis et matris ecclesiae faciem in confessoris et martyris morte decorarent. Et sic Dei sacerdos a saeculo migrans, coelis nascitur quarto Kalendas Junuarii, anno ab incarnatione Domini millesimo centesimo septuagesimo. In crastino autem monachi, ut moris est corpus mundissimi lavandum exspoliantes, sub habitu et ordine monachorum tam privato diu exstitisse reperiunt, ut etiam hoc suos lateret familiares. Ad ultimum carni proximum inveniunt cilicium sic pediculis obsitum, ut [Col. 0332C] levius isto pristinae diei fuisse martyrium quivis judicaret, et hostes majores minoribus minus nocuisse. Et quod a nullo sanctorum hactenus factum esse cognovimus, femoralibus cilicinis tam stricte crucibus insutis usus fuerat, ut alveus a genu supra in longum sub sutura cilicii vermiculos scaturiens in modum aquae bullientis extenderetur. Sequenti vero Sabbato per visionem cuidam clerico Londoniae revelatum est quod sacerdos quidam ejusdem civitatis ad tumulum apostoli Anglorum confessoris et martyris suffragantibus meritis, sermonem perditum recuperaret. Quod ita factum est. Scio etiam quemdam virum sanctum in eadem parte cryptae qua archiepiscopus tumulatus est, angelo monstrante [Col. 0332D] vidisse ut credebat Christum crucifixum. Quaedam etiam inclusa sanctissima quae nec Latinum noverat sermonem, nec Gallicum, monachis Cantuariae in brevi post mortem archiepiscopi mandavit, se a muliere pulcherrima accepisse sed non intellexisse hoc Latinum: ยซNoli flere pro archipraesule tuo quia caput ejus in sinu Filii mei requiescit.ยป
Puerulo contracto gradiendi gratiam a martyre mendicanti et capite supra sarcophagum reclinato casu obdormenti, astitit sanctus pater ita inquiens: ยซQuid jaces super me? sanitatem non habebis: nihil tibi facturus sum: discede.ยป In his verbis expergefactus est, et tam nobis quam matri suae non absque multa cordis contritione quod audierat enarravit Certusque de incommutabilitate sententiae, in locum [Col. 0333A] alium transponi se fecit; hortantibus tamen nobis ut precibus incumberet, acquievit, sed tempus absque sanitatis emolumento consumpsit. Apparuit etiam et alius super tumbam dormienti et ait: ยซQuid hic jaces? Mandavit tibi archiepiscopus quia minime sanitatem consequeris. Salutem tibi peccatum adimit, antequam nascereris admissum. Nec ideo credimus filium portasse iniquitatem parentum, sed potius voluisse Dominum flagellare parentes in filio ut corporale filii detrimentum parentibus moeroris fieret supplicium.ยป Post paucos autem dies ab hac puer ille luce migravit. Famularum paternae domus seducta consilio Thomae filia de Yffelo Salerna nomine, caseum matri suae subripuit eisque contradidit. Mater caseum casu advertit sublatum; impetit commisso [Col. 0333B] puellam: neganti comminatur. Minis non proficiens apponit et verbera, asserens eam usque ad exhalationem spiritus flagellandam, nisi reatum confiteatur in crastino. Erat autem Sabbatum in die illa. Tum illa futuri mali magis sollicita quam dolens praeteriti, noctem subsequentem fere totam duxit insomnem, flens et ejulans ac dicens: ยซSancte Thoma, consule mihi, sancte Thoma, adjuva me: adjuva me, sancte Thoma: consule mihi, sancte Thoma.ยป Mane vero cum matrem suam ad ecclesiam profectam cognovisset, egressa perrexit ad puteum aquae in puteum se ipsam praecipitatura: quatenus, si mortem declinare non posset, saltem genus mortis mutaret. Ad puteum autem appropinquans videbat [Col. 0333C] juxta se quasi mulierculam quamdam commeantem et vim faciebat quae quaerebat animam suam, impingens eam ad praecipitium et dicens: ยซVade, vade, introibis, introibis.ยป Super puteum tandem consedit et manibus ob ora putei pendens, ejus instinctu qui de deorsum est, misit se praecipitem voce magna proclamans: ยซDeus omnipotens consulat mihi et sanctus Thomas.ยป Et cecidit in abyssum et non est collisa, quia Dominus supposuit manum suam. Audivit enim eam et vocem ipsius et descendit cum illa in foveam, et assumpsit eam de aquis multis ne absorberet eam profundum abyssi, neque urgeret super eam puteus inferni os suum. Immersa itaque tertio vel quarto totidemque vicibus emersa, cum respirans clamasset: ยซSancte Thoma, adjuva me,ยป impulsu [Col. 0333D] quodam divino, totum puellae corpus usque ad pedes de aquis expulsum est, et statuit Deus vel martyr, imo Deus et martyr super baculum quemdam pedes ejus, et alium baculum in manus ejus tremulas administravit. Super alterum igitur in superficie aquae consistens, alteri contra putei parietem porrecto innitebatur, ignorans prorsus et [Col. 0334A] qualiter super baculum venisset et quis secundum baculum manibus ejus imposuisset. Hoc autem constans habemus atque certissimum quod ante dies paucos puteum eumdem juvenis purgaverat: qui vero nec virgulam nec baculum sed neque festucam in isto reliquerat. Audivit etiam puella dum ita staret vocem consolantis se eademque consolationis verba saepius replicantis. ยซNoli timere, filia, bene sursum venies; filia, noli timere.ยป Testatur etiam se personam loquentis prope se stantem vidisse lino candissimo vestitam. Et haec quidem ita in puteo gesta sunt. Audierat autem puellae corruentis vocem quispiam de familia in campo vicino constitutus, qui et puellam super puteum sedentem vidit, et admiratus increpavit. Currensque juvenem in domo [Col. 0334B] dormientem vocavit ex nomine, Salernam in puteum corruisse ingeminans. At ille quasi per somnium vigilans, et audiebat vociferantem et somnium excutere non valebat. Videbat enim coram se quasi quemdam hominem deformem, statura procerum, vultu terribilem, clavam grandem tenentem in manibus et incessanter dicentem: ยซSi surrexeris mortuus es; si te moveris, occidam te.ยป Tandem vero importunitate clamantis excitatus ad puteum cum puero cucurrit: in puteum descendit sed metu praecipitii tanti correptus exivit. Stabant itaque ambo super infortunio anxii: et quid facto opus esset ignari. Tunc alter ad alterum: ยซFestina, inquit, equumque ascendens ad ecclesiam propera et [Col. 0334C] dominae nostrae miserabile infortunium quod accidit manifesta.ยป Qui ascenso equo acceleravit et post moram plurimam non solum dominam sed et parochiam totam quae ad ecclesiam ut eo die moris est confluxerat, secum reduxit. Demissus est juvenis in abyssum putei per funem, et ipsa interim super baculum remanente puella extrahitur vociferans et dicens: ยซMetimini me ad sanctum Thomam,ยป volens scilicet ut ad mensuram longitudinis corporis ejus candela fieret quam martyri pro ereptione sua offerret. Extracta autem illaesa inventa est, sed frigore pene usque ad mortem afflicta. Dicebatque: ยซEcce modo mecum fuit in puteo, modo abiit: โ Quis, inquiunt, tecum fuit?ยป Et illa: ยซBeatissimus martyr Thomas in vestitu candido: et sic et sic mihi in [Col. 0334D] puteo locutus est.ยป Et benedixerunt omnes qui stabant martyrem Domini qui facit omnia quaecunque vult in coelo et in terra, in mari et in omnibus abyssis. Profunditas putei talis est a superficie terrae usque ad aquam centum quinquaginta pedes. Altitudo aquae sexaginta pedes.
[Col. 0335A] Ad laudem beatissimi martyris Thomae et fidelium aedificationem, opus impar scientiae meae aggredior; verumtamen ex conscientia referens quod me praesente actum, Deo teste, dignoscitur. Sed quoniam ejus subito referre martyrium esset quasi non lotis manibus ad mensam accedere: idcirco praecedentia vitae ejus praelibentur. Beatus qui audierit verba lectionis hujus, et ea conservaverit ad incentivum martyrii, ut si forte rex exigat, paratior sit [Col. 0336A] pro nomine Jesu contumeliam pati.
(2.) Prosequamur itaque personam martyris, causam martyrii, persecutorum tyrannidem, et patientis constantiam, locum et tempus passionis, ut ex omnibus his circumstantiis, et frequenti miraculorum testimonio appareat pseudofratribus nostris, quanta beatitudine et laude Christus militem et martyrem suum in coelis coronandum, et in terris glorificandum praedestinavit.
[Col. 0335] Explicit Prologus.
[Col. 0335B] Itaque cum primo Henricus secundus Anglorum monarchiae et interjacentibus transmarinis etiam partibus multis praesideret, beatus iste martyr ex Londoniae civibus non infimis oriundus, Cantuariae archidiaconatum sub Theobaldo archipraesule regebat, qui quoniam eloquentiam, quam a natura habebat, summae prudentiae maritaverat, vultu pulcher et amabilis, mitis aspectu, opere justus, cultu venustus, corpore procerus, et rebus agendis omnino aptus videbatur, in brevi a praefato rege in tantam familiaritatem est admissus, ut per diversas regiones se beatos reputarent, qui ei ut consiliario et cancellario domini sui obsecundare potuissent. (3.) Et quamvis in regis palatio nullus eo potentior, nullus munificentior, discretior nullus haberetur: ipse tamen [Col. 0335C] haec dono gratiae ita temperabat, ut inter potentes sublimior, et inter humiles humilis spiritu dignosceretur.
Inter haec archipraesul Theobaldus viam universae carnis ingressus, Ecclesiam Cantuariensem orbatam pastore reliquit. Congregato ergo clero ad electionem, consensu regio, praefatus Thomas in archiepiscopum eligitur et consecratur, sed quod mirabile est dictu, non citius est sacra unctione delibutus, quam animus ipsius re sacramenti, multiplici videlicet Spiritus sancti gratia est refertus.
Statim enim postquam initiatus est, ne ex honore superbiret, onere et jugo Dei carnem suam refrenare delegit, ordinem enim et habitum canonici [Col. 0335D] regularis suscepit, et susceptum ita mirifice pariter cum archiepiscopi officio conservavit, ut quamvis quilibet de se praesumens in alterutro saepe deficiat, ipse tamen utrumque nec non et quaedam his difficiliora consummaret (4.) Raptus itaque ad contemplationem, vigiliis, jejuniis, orationibus, lectionibus [Col. 0336B] assiduis, ita corpus enervavit, ut ipse licet aetate juvenis, vita tamen et ordine presbyter a se cancellario nimis alteratus videretur, et cum totum diem sanctitati impendisset, ut dignior corona quam verbere merito censeretur, ad ultimum, quod vix sine moerore dicimus, reverso cilicio quo induebatur, ut Christi parvulus, dorsum alicui sancto familiari flagellandum exhibebat. Et quia decebat pastores a contemplatione ad consolationem infirmitatis nostrae descendere, unde Jacob non solum ascendentes, sed etiam descendentes angelos per scalam vidit, et idem non solum Rachel quae pulchra erat facie, sed Liam quae et lippa erat, per quam activa vita designatur, sibi in uxorem copulaverat, ideo cum oportuit angelum et pastorem istum [Col. 0336C] ad carnales et oves suas condescendere, nunc carnem earum corporali cibo exhilarabat, nunc verbo praedicationis animas confortabat, ut verae signum dilectionis Dei in eo deprehendi posset, secundum illud evangelicum: ยซSi diligis me, pasce oves meas.ยป (5.) Et vere in hoc pastore lux orta est nobis, qui assidue ante lucis ortum ab oratione surgens, linteo se praecinxit, et pelvim cum aqua sacratis gerens manibus, tredecim pauperibus in secretiori loco congregatis flexis genibus pedes deosculans lavit et detersit, unicuique erogans quatuor argenteos, ut sic primitias operis diurni Deo, quem expressius imitabatur, sanctificaret, quotidie etiam tot pauperibus vitae necessaria tum in cibis tum in [Col. 0336D] vestimentis ministrabat, et in ministrando praedicabat, ut licet multitudo infinita medicantium ad eum conflueret, potius tamen ex paucitate eorumdem, quam ex voluntate cohibendi manum largiri cessaret. Reminiscens illius prophetici: ยซDispersit, dedit pauperibus,ยป non uni totum, sed partes multis, [Col. 0337A] ut in exsultatione meteret quod hic seminaret, erogavit. Quanto res mobiles dispergendas et dandas pauperibus considerabat, tanto attentius immobilia, ex quibus haec percipiuntur, retinere, et dispersa revocare satagebat: unde praedia ecclesiae suae a praedecessoribus suis minus juste donata his qui nimia potestate praediti vel affinitate ipsis conjuncti erant, auferre nititur, et pristinum jus ecclesiae reformare, quoniam oeconomo ecclesiae ecclesiastica praedia colere et augere, non negligere nec minuere licet.
(6.) Clericos etiam qui de curia regis erant, cum eorum deprehenderet incuriam, et caetera omnia quae ad ecclesiasticam jurisdictionem pertinent, ita sibi vindicabat, et postmodum judicabat, ut sacrilegi et [Col. 0337B] rerum ecclesiasticarum invasores cum quibusdam episcopis, et simili schemate clericis, regem et omnem ejus familiam adversus sanctum dominum exasperarent: protestantes quod regias consuetudines exinanire disposuisset, et secundum regulas canonum cleri et plebis coarctare vitam et moderari.
Sed nunc ad episcopos, imo, ut verius dicam, Epicuros noster sermo convertatur. Utquid, miseri, in Petrum et Ecclesiam ejus, imo in vosmetipsos vos armastis? Ecclesia inter varias mundi procellas non deficiet, donec veniat sponsus ejus, imo vestrae in praesenti cathedrae ab eo subvertentur, qui vendentes et ementes de templo eliminavit, ut non episcopi, sed magis canes impudici ab eo et membris ejus reputemini: et utinam hanc ignominiam vestram [Col. 0337C] alias major confusio non sequeretur! Respicite ergo, miseri, et doleatis depositi, qui in honorem positi hominem non Deum adjutorem vobis imposuistis. (7.) Imitemini itaque Loth, qui primo secutus est angelum in Segor, deinceps in montem ascendit, et sint vobis sal et condimentum cibi spiritualis mulier illa quae retrospiciens in salem conversa est. In tantum membra Zabuli regem exacuerunt, ut sanctus praesul Northamptoniam quasi ante tribunal Caesaris judicandus citaretur. Die statuta, cum ei pro certo intimatum esset, quosdam in necem ipsius conspirasse, quia interiorem hominem veste sacerdotali juxta hoc quod dicitur: ยซSacerdotes induam salutari,ยป jam pridem induerat, nunc exteriorem [Col. 0337D] indumento sacerdotis superficiario sub birro secretius munivit, crucem propriis manibus bajulans, ne a se suae passionis elongaretur exemplum. Martyr ergo nobilis, solo Deo comitatus, cum a multis et super multis causis impeteretur, ne stans sacerdotis personam inhonoraret, residendo, quod ei divinitus revelatum est mirifice, respondit, majorem scilicet a minoribus non debere ad judicium vocari, neque eorum sententia ligari: ordo enim confunditur, si ovis pastorem feriat, si discipulus magistrum, si filius verberet parentem: non enim ita pretiosius est aurum plumbo, sicut sacerdotalis dignitas regia potestate. Laici vero et suffraganei ejus episcopi, imo magis refraganei, eum haec dicentem, et sedem apostolicam appellantem nihilominus condemnaverunt. [Col. 0338A] Itaque adversus athletam Domini a concilio malignantium recedentem clamor probrosus et non minus tumultuosus insurgit, quam si quatuor partes civitatis ignis vel hostium insultatio invasisset; et licet illud de Threnis Jeremiae, merito declarare posset: ยซO vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte, si est dolor sicut dolor meus,ยป qui pugno, ut prosim iis qui me persequuntur. Ipse tamen crucem bajulans, Crucifixo gratias agebat, et ibat gaudens a conspectu concilii, quoniam dignus habitus est pro nomine Jesu hanc contumeliam pati.
Igitur vir sanctus clam, ut potuit, paucis comitatus, appellationem suam prosequens, sanctissimum papam Alexandrum tertium Senonis invenit, et ad pedes ejus se provolvens, causam sui adventus non [Col. 0338B] ignoranti exposuit, et ut pro certo relatum est, pallium sui archipraesulatus in manu domini papae resignans, expostulavit ut aliquem doctiorem et fortiorem de Anglorum Ecclesia in eorum metropoli episcopum constitueret cardinalem. Sanctus autem papa elevans filium suum, amplexatur, osculatur, lacrymas lacrymis immiscens, Deo referens gratias, quod virum tam humilem spiritu, pastorem tam sollicitum in salute ovium, advocatum tam constantem in causa, imo in multis causis Dei invenisset. Dignitatem ergo quam refutaverat, quia neminem ad hoc onus fortiorem esse cognoscebat, dominus papa reddendam decrevit renitenti etiam et invito. Ventilabatur itaque inter ipsum et regem contentio; rege avitas consuetudines confirmare volente, secundum [Col. 0338C] quas cleri in creatione pontificis libera non exspectaretur electio, nec plebis cui dabatur episcopus, ut canones praedicant, expetitio vel consensus, sed haec omnia ad nutum, et voluntatem regis fierent, ipso annulum et baculum dante pontificalem. Igitur qualescunque etiam non intelligentes plebis linguam, cui praeficiebantur, Moysi cathedram, omni canonum calcata reverentia, occupantes, inordinatos et indoctos sibi similes presbyteros ordinabant: unde plebs non habens a quibus legem et mandata Domini exquireret, proclivius ad vitia, utpote nec verbo, nec exemplo docta, praecedentibus suis signiferis catervatim ad ima descendebat.
Animadvertant ergo animarum occisores contra [Col. 0338D] legem inthronizati, qui non dignitatem, sed nomen episcoporum vulnerato capite matris Ecclesiae violenter sunt adepti, quod non Mathias imperatoris vel regis judicio, sed apostolorum libera sortis electione in locum Judae praevaricatoris ascitus est. Recordentur etiam Gregorii veridicam sententiam, quod nisi potestates sic acquisitas prius abdicaverint, et se acerrima humiliaverint poenitentia, procul dubio potestatibus daemonum cum laicis, qui eas tradunt, in perpetuum tradendi sunt. Archiepiscopus vero hanc et multas alias consuetudines, quas enumerare longum esset, veritati per electos Dei manifestatae constanter praedicabat refragari, veritatique manifestae cedere consuetudinem oportere. Invenitur enim Christus aliquando dixisse: [Col. 0339A] ยซEgo sum veritas,ยป sed nunquam dixit: ego sum consuetudo. Et ita altercatio sub hoc marte inter has personas per septem annos agitabatur regnante piissimo rege Ludovico filio regis Ludovici supra Francorum nationem, et procurante praefatum archiepiscopum: qui a rebus Ecclesiae penitus erat proscriptus, nec non et clericos qui cum eo erant, quo usque ad gratiam saepe dicti regis redirent, et consuetudines supra quibus lis orta fuerat, se non impugnaturos promitterent. Sed cum nec propter proscriptionem sui vel clericorum suorum sanctus sacerdos in aliquo flecteretur, jussi sunt tam majores quam parvuli de cognatione sua utriusque sexus, nec non et quidam familiares ejus, ut magis ex iis contristaretur, exsulare. Sanctus vero martyr [Col. 0339B] Dei cum parvulorum deportationem cognosceret, quorum adhuc alimenta in maternis pendebant uberibus, ita contristatus est, tanquam si ipsius animam pertransiret gladius; sed reminiscens quoniam Abrahae dictum est: ยซEgredere de terra et de cognatione tua,ยป sicuti et terram ita et cognationem postponendam Ecclesiae honori penitus proposuit. Sed nec illud praetereundum est, quod fida relatione cujusdam ex sociis et principibus exsilii ipsius accepi, qui ita gestum esse, ut retulit, oculata fide se comprehendisse, Deum et reliquias ipsius martyris in Ecclesia, quam passione sua contristavit, et sepultura veneratur, nobis quamplurimis testatus est. Cum apud coenobium quod in regione Francorum nominatur Pontiniacum, divinarum Scripturarum [Col. 0339C] meditationi martyr sanctus se mancipasset attentius, assidente illo quem hujus relationis auctorem laudavimus, ecce quidam ex fratribus, qui jam per tres annos lectum tenuerat, nescio qua labe adeo inflatus, ut cutis extensa exsangue corpus et macilentum vix complecti posset, annulum ostii excutiens, ad sanctum Domini intromissus est. Infirmus igitur confestim ad pedes domini prostratus, ait. ยซDomine, per visionem relatum est mihi, quod debeam vobis confiteri, ut mundato homine interiore a peccatis, contactu sacratae manus vestrae exterior ab hoc turgiditatis dolore sanetur et curetur.ยป Sanctus autem sacerdos primae petitioni libens paruit, a secunda se excusans, tandem victus lacrymoso petentis [Col. 0339D] gemitu, utrique satisfecit: nec mora, impleto quod rogaverat, aeger ad pedes sancti volutabatur, spumans tanquam epileptico morbo, subito in terram allisus, deinde in modum retortae vel serpentis se reflectens, cum immensa insanie undecim ranas parvulas evomuit, et evestigio sospitati integerrimae restitutus est. Mira res quanto magis eam occuluit, tanto magis clariori sidere virtus martyris emicuit. Confluebant enim ad eum cum pauperibus aegrotantes, ut ex fragmentis panis et leguminum quibus vir sanctus vescebatur, a fame et infirmitate liberarentur. Inter alios adest miles quidam, deferens filiam suam, quam jam languor continuus per annum et dimidium extenuaverat. Quae quam cito reliquias fragmentorum quae de manu archipraesulis ceciderant [Col. 0340A] degustasset, Deo et exsuli sancto gratias agens, sospes cum patre remeavit ad propria. Inter tot martyria quae martyr iste antequam trucidaretur passus est, illud credidi referendum, quod cum una vice foedus pacis toties ruptum redintegratum inter regem Franciae et regem Anglorum videbatur, convenit inter eosdem reges, ut archipraesulis exsilium tandem pacis remedio sub hac forma finiretur, si finem suae altercationis examini clericorum Franciae et Normanniae committeret, quidquid ipsi inde decernerent observaturus. Sed vir sanctus metuens ne causa Dei in promptum incideret periculum, (considerabat enim, quod utriusque regni consuetudines, tum ex contumacia, tum ex ignorantia juris saepe decretis obloquerentur) adjecit quod se censurae [Col. 0340B] praedictorum subjiceret, salva tamen dignitate Ecclesiae et ordinis sui, et cum hoc verbum sanctitatis nec per reges, nec per episcopos, nec per suos familiares, ab ejus ore avelli posset, Francigenae et sui familiares erga eum vehementius consternati sunt. Ibat ergo et revertebatur per aures sancti sermo iste creberrimus, et jam ab his prolatus qui habitum religionis praetendunt exterius: Nunc apparet superbia et protervitas, nunc emergit proditio in lucem, quam in subversionem domini sui et regni ejus archiepiscopus diutius molitus est.
O quantus dolor! O quam miseranda suspiria athletam Domini cruciabant! O quam ex intimo procedebant lacrymae, cum conspiceret quod undecunque de necessariis fierent sibi inimici! Sed retinens [Col. 0340C] illud propheticum: ยซDominus mihi adjutor, non timebo quid faciat mihi homo,ยป solus se opposuit contra omnes murum pro domo Domini constantius asserens quod nec mors, nec vita separaret eum ab hoc verbo, quin salva scilicet dignitate Ecclesiae et ordinis sui pax, si futura esset, firmaretur.
Reformata tandem, ut credebat, pace per dominum papam et Franciae regem, et archiepiscopos, volente Deo, ad ecclesiam suam venerabilis pontifex repedavit: et ita orationibus, praedicationi, eleemosynis, vigiliis, jejuniis, caeterisque bonis operibus intentus exstitit, ut ii etiam quibus ante sanctissima religio ejus nota fuerat mirarentur, sed necdum in ecclesia sua per mensem resedit, et ecce quatuor [Col. 0340D] satellites diaboli ex transmarinis partibus propere venientes, quorum nomina ad signum miserabilis militiae referenda credidimus. Richardus Brito, Hugo de Moravilla, Reginaldus Ursus, Willelmus de Traci, in hunc modum affati sunt: ยซMandatum tibi a rege et domino nostro asserimus, ut ad filium suum novum regem pergas facturus quod regi facere debes, et juri in suo examine pariturus, si in aliquo adversus eum deliquisti; episcopos etiam excommunicatos, Londoniensem scilicet Gilbertum Foliot, et Salisberiensem Jocelinum communioni restituas, et caeteris qui suspensi sunt reddas officium.ยป Archipraesul vero respondit: ยซMandatum a novo rege suscepi, ne per oppida et civitates ejus commearem; sed me a colloquio et conspectu ipsius tanquam indignum omnimodo [Col. 0341A] subtraherem: praeterea episcopos supradictos notum est, non a me excommunicatos, vel suspensos, sed a domino papa, quoniam in mea dioecesi, me inconsulto, hunc novum regem, cui Dominus conferat gratiam salutarem, consecrare et coronare praesumpserunt. Praecedat ergo satisfactio eorum absolutionem.ยป Sed hoc dicto, praefati milites, non milites, et ejusdem sceleris consortes, ut bruti sensus homines non habentes intelligentiam, in minas proruperunt. Illis ergo in tumultu et contumeliis exeuntibus, sanctus praesul respondit: ยซQuaerite qui timeat minas vestras. Non enim gladii vestri sunt promptiores quam animus meus ad martyrium: quaerite qui vos fugiat. Me enim pede ad pedem in praelio Domini reperietis.ยป Et ecce ille quem merito [Col. 0341B] Ursum cognominavimus, bestialiter exclamavit dicens: ยซEx parte domini regis vobis edicimus, tam clerici quam monachi, ut istum hominem comprehendatis et teneatis, donec rex de corpore ejus plenam consecutus fuerit justitiam.ยป O quam stupendum, quam stolidum et miserabile edictum, ut clerus patrem servaret ad poenam, pro cujus tuitione fidelissima immarcescibilem Rex coelorum ei jam praeparaverat coronam! Ex confinio hujus edicti ortum est et aliud lamentabile: praeconis enim vox horrida per plateas increbuit: ยซArmate vos viri, armate vos, invadite domum archiepiscopi.ยป Indignum est enim, ut in communi nobis vivat, qui communione primates nostri regni indigne privavit.ยป Nec mora redeunt in loricis evaginatis gladiis quatuor [Col. 0341C] canes aulici, quos praediximus, necnon et bucellarii cum bisacutis et utensilibus caeteris commodis ad scelus quod in animo conceperant pariendum. Sed praecaventes famuli, obserato ostio, ignorante hoc praesule, eos excluserunt. Filii autem Satanae duce patre eorum ad lignea obstacula divertentes, caedunt, scindunt, diruunt, ex fragore autem nimio, et terribili strepitu, nimium clerici more suo fere exanimes facti sunt. Archiepiscopus vero qui solus quaerebatur perdendus, caeteros qui vano timore perterriti erant consolabatur in Domino, et ut nobis videbatur, ita imperterritus residebat, tanquam venissent ad nuptias eum invitaturi, et cum a suis fuisset undique exclamatum, ut in monasterium [Col. 0341D] fugeret, ille qui ante promiserat se carnis interfectores minime fugiturum, virilius implet promissum. Non enim erat in tali casu fugiendum de civitate in civitatem, sed dandum subjectis exemplum, ut unusquisque mallet mori in bello quam videre mala gentis suae et sanctorum canonum subversionem.
Sed cum ei diceretur, quod, hora exigente et festo, deceret eum in ecclesia vespertinum celebrare officium, tandem surgens et ad crucem maturans, sibi crucem praeferri praecepit. Mutato ergo ordine, sacerdos et praesul qui praecedere debebat pastoris more cogentis oves in caulam, incessu temperato clericos equitur properantes. Intranti monasterium, omissis vesperis, quas Deo libare coeperant, [Col. 0342A] occurrerunt monachi, gratias agentes Deo quod patrem suum quem exstinctum audierant, vivum cernerent et incolumem: et hoc dicentes valvas ecclesiae repagulando hostes a nece pastoris sui arcere festinant. Revertens autem pater sanctus hos et illos a valvis removet, ne impedito itinere hostium, ejus impediretur martyrium. Intrantibus ergo carnificibus et vociferantibus: ยซUbi est ille regis et regni proditor et falsus praesul?ยป Is vero, qui se eos non timere praedixerat, revertitur, dicens: ยซEcce adsum, non regis proditor, sed sacerdos. Quid me quaeritis? ecce praesto sum nomine ejus pati, qui nos sanguine suo redemit. Absit ut propter gladios vestros fugiam, aut a justitia reccdam!ยป Accelerans igitur quidam prae caeteris plenus scelere, bisacutam sacrato [Col. 0342B] pectori imposuit, proh dolor! comminans quod sanctissimum cor illius extraheret; sed temperans ab ictu, una cum caeteris manum violentam injecit, trahens eum, ut extra Ecclesiam coeptum sacrilegium et inexpiabile nefas possent adimplere. Sed cum inde facile amoveri non posset, quidam ex praefatis filius Leviathan, elevato gladio quem tenebat, agnum Deo immolandum in capite percussit, praeciso vero eodem ictu haec referentis brachio, patrem proprium in matris utero perimens, diem circa undecimam horam diei exstinguens. Ecce serpentis in hoc martyre prudentiam, qui corpus percutientibus opposuit, ut caput suum, id est ecclesiam, sive animam suam illaesam conservaret. Ecce simplicitatem columbae, qui nec etiam contra carnis occisores insidias vel clausuram [Col. 0342C] aliquam opposuit, verum claudi monasterium prohibuit, quod religionis jure omnibus catholicis patere debere sanctorum instituta patrum sanxerunt. O pastorem dignum, qui ne oves laniarentur, seipsum luporum morsibus tam confidenter exposuit! sciens nimirum indignum esse corona, quem in tali articulo mortis timor fugam inire compellit. Quid non faceret? quibus turbinibus se non exponeret, vas virtutum stabilitate tam solidum, tribulationibus et pressuris tam excoctum, et vigiliis et jejuniis tam exanimatum, disciplinis assiduis confricatum, quod merito ad summi regis delicias propinandas ad thronum gloriae deportaretur? reliquerat enim mundum pro Christo, quem cum flore suo in [Col. 0342D] tantum despexerat, ut cuncta ejus tanquam peripsema reputaret. Quod videns mundus vehementer indoluit, et contumaci sibi ferale bellum indixit, et advocans principem adjutorem suum: ยซVeni, inquit, opprimamus virum istum justum, quoniam contrarius est operibus nostris.ยป Sed miro modo actum est, ut qui scintillam luminis in occiduis terrae partibus, et in uno tantum angulo radiantem satagebat exstinguere, luminare magnum, quod ab occidente usque in orientem fulgura accendit, et opprimere volens sublimavit. Deinde alio ictu in capite recepto, martyr genua flexit et cubitos, se ipsum hostiam viventem Deo offerendo, dicens: ยซPro nomine Jesu et Ecclesiae tuitione libenti animo mortem amplecti paratus sum.ยป Et subsecutus adjunxit: ยซDeo, et [Col. 0343A] beatae Virgini Mariae, et sancto Dionysio, omnibus martyribus committo causam Ecclesiae.ยป Quo dicto, tertius funestorum militum, ita procumbenti grave in cervicem vulnus impressit. Quartus, quod dictu est horrendum, coronam, quae amplae erat latitudinis, ita a capite separavit, ut sanguis albens ex cerebro et cerebrum rubens ex sanguine lilii et rosae coloribus virginis et matris Ecclesiae faciem in confessoris et martyris morte purpuraret. O nefandissimi hominum, quos nec ploranda sanguinolentae matris pietas, nec miranda patris probitas lenire potuit, quin infra ipsius sacratum capitis cerebrum venarentur et funderent! Quibus patratis, et recedentibus carnificibus reliquis, Reginaldus Ursi filius, utpote omnibus aliis crudelitate superior, ejus cerebrum [Col. 0343B] quod remanserat effodit, et per pavimentum dejecit; ne ei quinta plaga deesset, qui in aliis Christum imitatus est. Ut enim salva pace martyrum loquar, ipsi propriam principaliter agebant causam, cum eis diceretur: ยซSacrifica Jovi, respue crucifixum:ยป iste vero aliorum salutem suo pretioso sanguine mercatum venit, ut insigniti sacro charactere Christi, secundum scita Ecclesiae regerentur: autumans majorem non esse charitatem, quam ponere animam suam pro amicis suis. Quam intrepide ubi de sua salute et fide ageretur esset martyr iste pugnaturus, qui pro aliorum tuitione non tractus, non ductus, se ipsum minavit ad occisionem! Pro mirabili ergo constantia credimus honorem [Col. 0343C] divinitus ei esse collatum, quod non Judaeos, nec paganos, sed Christianos disertos et feroces morte victoriosa debellavit. Sed quis loci martyrio deputati celsitudinem metiri posset? Ipsa domus Christi, locus in quo viaticum nostrae salutis solebat immolari, cunabulum regis pridie nati recenti martyris cerebro depingitur, ut ex hoc facto persecutorum crudelitas et martyris eminens dignitas figuraretur.
Itaque Dei sacerdos a saeculo migrans, coelis nascitur IV Kalendas Januarii, anno ab incarnatione Domini 1171, die proxima post solemnitatem Innocentum: ut qui diu innocenter vixerat, post innocentes tempus celebre sortiretur: magna regis nati clementia, qui militis sui martyrium, imo natale [Col. 0343D] martyris, ita suo continuavit, ut nec ei posset concivium salva suorum praerogativa esse conjunctius, nec ulterius protelandum. In crastino autem monachi, ut moris est, corpus mundissimum martyris lavandum exspoliantes, sub habitu et ordine monachorum tam privatim diu reperiunt exstitisse, ut etiam hoc suos lateret familiares. Ad ultimum carni proximum inveniunt cilicium sic bestiunculis obsitum, ut levius isto pristinae diei fuisse martyrium quivis judicaret, et hostes majores minus minoribus nocuisse. Et quod a nullo sanctorum factum esse cognovimus, femoralibus cilicinis a longo tempore ita stricte cruribus insutis usus fuerat, ut alveolus a poplite supra in longum sub sutura cilicii vermiculis scaturiens extenderetur.
[Col. 0344A] Magnificetur Deus noster, qui non est passus lucernam Ecclesiae diutius latere sub modio, sed ad confusionem infidelium et schismaticorum, eam posuit super candelabrum, ut ingredientes lumen viderent, et aperte cognoscerent, quod non sit Ecclesia, sed schismatis contumelia, quam martyr iste respuebat, et infidelitas aliud sentire de Deo, quam ipse praedicabat. In solemnitate enim protomartyris Stephani proxima, antequam de martyrum commilitio nobilissimus martyr iste censeretur, sacerdos Radulfus nomine personatum gerens in ecclesia quadam beatae Mariae Londoniis, ad epulas cujusdam divitis de parochia vocatus sua, dum inter prandendum loqui vellet, instrumenta loquelae frustratus obmutuit. Igitur postquam medici vires tyriaci delusas [Col. 0344B] experti sunt: ille qui obmutuerat moestus de mensa surgens domum repedavit. Postea vero cum mortui martyris exsequiis et divinis obsequiis parentatum est, cuidam clerico Radulfo fratri ipsius, in cujus domo presbyter sermonis usu privatus fuerat, psallenti matutinas beatae Virginis et Matris Christi, dum circa canticum trium puerorum moraretur, apparuit vir vultu venerabilis, ita ut ex ipsius splendore licet circa mediam noctem domus splendere videretur, dicens: ยซRadulfe, ex parte Dei dic Radulfo presbytero ut si ore non possit, saltem scripto cum vera poenitentia peccata primo confessus adeat novum martyrem, apostolum Anglorum et confessorem, ut per ejus merita perditae [Col. 0344C] recuperet damna loquelae.ยป Deinceps cum presbyter huic obtemperasset mandato, non est defraudatus beneficio. Ego istud miraculum confidentius refero, quia cum post martyrium domini mei Cantuariae lectum doloris tenerem, et postea cum venirem Londonias, ita esse factum a civibus accepi: necnon et presbyterum, cui hoc contigerat, satis aperte loquentem, bis allocutus sum, et Radulfum satis credibilem cui vigilanti praefata visio apparuerat. Scio etiam quod cum medicus fere per annum de consolidatione brachii mei desperaret, nocte quadam astitit mihi ille venerabilis martyr et comprehendens brachium madida panniculi teda linei involvit, dicens: ยซVade, sanus es.ยป Postea vero panniculo aqua benedicta et sanguine ipsius intincto brachium [Col. 0344D] involvi; donec gratia Dei et martyris mutua consolidatione ossa ossibus adhaeserunt. Perhibet consolidationis testimonium ipsius ejusdem brachii manus dextra: quae vobis haec scripsit legenda. Multa etiam alia operatus est Dominus ad indicium dilectionis beati martyris nostri, leprosos, ut nos vidimus, mundando, daemonia fugando, hydropicos, paralyticos, surdos, mutos, caecos et claudos, necnon et aliis languoribus laborantes curando, in quibus fidele Cantuariensis Ecclesiae testimonium, sub cujus aspectu et notitia haec aucta esse noscuntur praestolamur. Explicit Martyrium beati Thomae Cantuariensis archiepiscopi editum a magistro Euvrardo.
Vita et passio S. Thomae Cantuariensis
Professores artium, etc. ( Vide Vitam S. Thomae auctore Edwardo Grim, col. 1 usque ad Pie igitur etc. col., 2.)
Pie igitur parere cupientes quorumdam devotioni, qui gesta martyris pretiosi plenius nosse solliciti sunt, operam dedimus ut quatuor historiographorum labores et studia, magni videlicet Hereberti de Boseham, Joannis Carnotensis, Willelmi Cantuariensis, et Alani abbatis Theuskesberiae, qui martyris pretiosi stylo luculento universa depinxerant utpote qui per totum imperiosae nobilitatis suae tempus pariter et abjectae humilitatis sancto familiarius [Col. 0345B] adhaesere, sub unius narrationis serie historialiter texeremus: id summopere praecaventes ne de substantia negotii sive de veritate totius rei gestae, a primordio perfectae virilis inchoationis usque in diem quo pro Deo suo et Ecclesiae libertate per martyrium cursum vitae consummavit, quidquam per silentium deperiret. Sane uti plerisque videtur, Herebertus qui singula dicere potuit ex scientia utpote qui ea quae vidit et audivit testatur, amore magistri justo prolixior metas compendii excessit. Joannes vero publicae potestatis turbine moto, succincta utens veritate citra perfectum calamum extorsit: reliqui etiam duo quia non plene satisfecere rei gestae summam scire sitientibus studendi nauseam ministrarunt et fastidium nihilominus studiosis generarunt. Opus [Col. 0345C] igitur Domino largiente, aggredientes, licet difficile, sed ut credimus, posteris acceptabile, brevitate competenti studuimus consulere deficatis: et veritate plena satisfacere studiosis. Nec tamen adeo prolixitati detraximus gratia complacendi, ut aliquid de necessario contingentibus omittamus: haud quod cupidos plenae historiae fraudare velimus vel in modica veritate. Nimis enim est absurdum ut quis de praeconiis cujuscunque dicat praetermittendum, cujus mores et opera proponit ad imitandum. Nimis, inquam, absurdum est in parte aedificii diruere, cujus consummationis finem perfectum intendit magnifice propalare. Gloriosi igitur martyris meritis et oratione patrocinantibus ad laudem ipsius et gloriam qui sanctis suis virtutem praestat in via et praemia largitur [Col. 0346A] in patria, praesenti operi indulsimus ad horam, ut et compendiosa prolixitas et taediosis tollat fastidium, et studiosis lectoribus majorem provocet appetitum. Nostrae igitur devotioni linea rectitudinis nusquam aberrando per beati patris nostri merita gloriosa Spiritus veritatis inspiret, ut quod pia aggredimur intentione, pura fide plena prosequatur oratio.
Explicit prologus in Vitam et passionem sancti Thomae martyris: et incipit quadrilogus in Vita, passione et processu ejusdem martyris.
Electus igitur ante mundi, etc., usque ad veritati [ eadem quae habentur apud Edwardum Grim., supra, [Col. 0346B] col. 3.]
Nunc autem, ut paulo altius sermonem historiae repetamus, non abs re duximus in principio inserendum de conjugio patris ac matris admirandam satis utique rei gestae meditantibus veritatem, ut exinde videlicet facile advertatur quanta cura ac pietate a solis ortu et occasu, genere et conditione tam diversos congregavit in unum praedestinatio mirifica Salvatoris, de quorum sane progenie sponsam suam Ecclesiam per mundum universum triumphaliter sublimari et decorari praetendit.
Praefatus igitur Gilbertus aetate juvenis crucem [Col. 0346C] Dominicam causa poenitentiae votivae arripuit Jerosolymam iturus, quemdam de familia sua Ricardum nomine secum assumens, ipso solo pro serviente contentus. Quo tandem prospere pervenientibus, inter Christianos et gentiles insidiis habitis: loca sancta orationis causa cum aliis ingressus est. Sed cum licuit redire, omnes visitantes pariter capti sunt et catenati atque in carcere cujusdam Amiraldi praeclari principis paganorum detenti, ut singulis diebus qualemcunque sibi victum laboribus impositis quodammodo compararent. Qui Gilbertus per annum integrum et dimidium in captivitate Sclavorum, more serviens, cum honoratior caeteris atque praestantior haberetur, in oculis Amiraldi prae omnibus gratiam et favorem invenit in tantum ut frequenter coram eo [Col. 0347A] sed tamen in vinculis ad mensam veniret, discumbentes visitaret, invicem de terrarum notitiis ac gentium diversarum moribus rite conferrent. Multa etiam ob gratiam ipsius collata sunt suis beneficia concaptivis, procurante insimul privatim in quantum licuit filia ejusdem Amiraldi puella curiali admodum et decora unica patris sui, quae utique miro affectu ipsum Gilbertum prout patebit inferius diligebat. Quadam autem die nacta opportunitate puella liberius loquendi cum eo inquisivit ab eo de qua terra et civitate exstiterit oriundus, de fide et de religione et conversatione Christianorum, et quae foret credentium spes et saeculorum praemia futurorum. Qui cum responderet quod Anglicus esset et Londoniarum civitatis incola, atque inquisita de fide [Col. 0347B] Christi prout melius noverat exposuisset, consequenter et ipsa ab eo scistitavit dicens: ยซNum mortem libenter pro Deo tuo et fide Christi quam profiteris conservanda intrepide exciperes?ยป โ ยซLibentissime, inquit, pro Deo nostro moriar.ยป Quo audito, puella mox quasi verbi ex virtute tota mutata profitetur se Christianam fieri ipsius ob causam, dummodo ipsam in conjugem accipere in sua fide sponderet. Tacuit attamen ille secum deliberans, et timens nimirum fallaciam, acquiescere statim noluit promittendo precibus insistenti, imo tergiversando de die in diem prorogavit, nolens cito praestare consensum. Cumque puella affligeretur vehementer et in dies ob dilationem, ut moris est mulierum, plus anxia efficeretur, Gilbertus interim cum suis concaptivis de fuga cogitans [Col. 0347C] post annum et dimidium nocte quadam diruptis catenis et carcere aufugerunt, totumque noctis residuum quousque Christianorum fines attigissent conciti peregerunt. Mane autem facto, cum praepositus operum more solito ut eos ad opera mitteret consueta carcere fracto non reperisset, in manu valida ipsos insequitur, donec Christianorum terminis obstantibus omni spe jam fraudati reverterentur, non parum irati. Puella vero haec audiens memorata ex illa hora de profectione sua et fuga post ipsos illico cogitavit et ipsa. Cumque super haec diebus ac noctibus mire cogitativa efficeretur, et in meditatione exardesceret cautius evadendi, nocte quadam universis somno depressis, sola nullo sciente secum assumpto modico [Col. 0347D] quidem ad viaticum necessario, ut expeditius iter ageret satis difficile attentandum, multiplici se tradidit discrimini fugiendi, nihil curans de universis haereditario jure sibi pertinentibus, sufficientiam divitiarum sibi reputans desiderium suum complesse pro voto. O mirandam nimis hujus mulieris tam audaciam quam amorem tanta difficilia et ardua praesumentis! Non haesitavit, cum esset tam ingentis substantiae gloria nobilitanda paterna, irrecuperabiliter eadem carere, non trepidavit fragilis et delicata paupertatem poenalem subire, nec per tot terrarum spatia et naufragantis maris innumera periculorum genera dubitavit sola discurrere, dum unius hominis tam remoti et ignoti amorem quaereret, cum etiam nec de vita ipsius vel inventione [Col. 0348A] securitatem haberet, imo necdum secura de conjugio et si quaesitum hominem reperiret. Proficiscens igitur pertransiit prospere paganismum et cum quibusdam peregrinis et mercatoribus repatriantibus qui linguam ejus noverant versus Angliam navigabat. Cumque transcursis omnibus periculis obiter obviantibus Angliam applicuisset atque a suis comitibus jam dissociata fuisset, nihil aliud interrogare pro itinere noverat nisi tantum: Londonia, Londonia. Quo tandem perveniente quasi bestia erratica per plateas civitatis incedens et obviantes quosque explorantis more circumspiciens, derisui habebatur omnibus et maxime pueris intendentibus in eam et per vicos incedentibus ob disparem ipsius habitum et linguam simul admirantibus. [Col. 0348B] Contigit vero quod sic per plateas et vicos incedens contra domum praefati Gilberti, ubi manebat, in solemniori scilicet et frequentiori civitatis foro, ubi nunc in honorem sancti Thomae hospitalis domus constructa est, casu fortuito deveniret. In qua quidem divulgatum est quod quaedam juvencula mulier quasi idiota pueris eam et aliis sequentibus et irridentibus evagaretur. Audiens autem Ricardus serviens Gilberti superius memoratus quasi ad spectaculum cum caeteris et ipse accurrit. Qui cum propius accedens eam agnosceret, statim cum summa festinatione recucurrit ad dominum suum, narrans ei secreto hanc filiam Amiraldi fuisse ad quam admirationis causa intuendam hominum copia confluebat. Quo audito, supra modum admirans nec [Col. 0348C] credere valens, eo quod impossibile ut sic eveniret omnino videretur, dominus Ricardo non potuit fidem dare, donec ipso in juramento diutius persistente minus incredulus aliquantulum redderetur. Cogitans tandem causam adventus ipsius, arbitratus est tamen consultius ei alibi providendum quam eam secum in domo propria retinendo, jussit Ricardo ut ad quamdam matronam viduam ei vicinam eam adduceret, quae ipsam tanquam filiam suam in omnibus exhiberet. Quem cum videret puella et ipsum agnosceret, mox quasi mortua cecidit jacens in exstasi resupina. Cumque ab illa mentis alienatione expergefacta ad se reversa resideret, ad dictam matronam Ricardus eam sicut dominus ejus imperarat [Col. 0348D] adduxit. Gilbertus vero de adventu puellae secum pertractans coepit animo fluctuare per diversa, et cogitationes concipiens invicem repugnantes, incidit in mentem ejus episcopum Londoniensem consulendum adire apud Sanctum Paulum, ubi quadam die sex episcopi aderant super arduis regni negotiis vel Ecclesiae tractaturi. Quibus coram positus, cum rei gestae veritatem superius memoratae per ordinem exponeret, mox Cicestrensis episcopus prae caeteris propheticam prorumpens in vocem, indubitanter asseruit hanc vocationem non humanam sed potius fuisse divinam, et necessario magnifici operis prolem edituram, cujus sanctitate et labore universalis esset Ecclesia ad Christi gloriam sublimanda. Concordantibus et caeteris qui aderant [Col. 0349A] episcopis in hanc sententiam et ut idem Gilbertus puellam, dummodo baptizari vellet, duceret in uxorem, adducta est statuta die in crastino in Ecclesiam Beati Pauli dictorum episcoporum in praesentia, ubi et baptisterium competenter exstitit praeparatum in quo debuerat baptizari, Cumque interrogaretur in medio posita, prout mos exigit Ecclesiae, per saepedictum Ricardum communem eorum interpretem si vellet baptizari, respondit: ยซHujus rei causa a valde remotis huc adveni, dummodo Gilbertus velit mihi in conjugio copulari.ยป Baptizatur igitur puella, sex episcopis grande cum solemnitate baptismi agentibus sacramentum, eo quod praeclari sanguinis esset femina imo vocatione clarior admodum et divina. Gilberto traditur mox ab [Col. 0349B] episcopis in conjugium cum celebritate, conjugali breviter de fide Catholica prius instructa. Quam cum ad propria duceret, prima mutuae in unum concordiae nocte sanctum Thomam futurum Cantuariensem archiepiscopum et martyrem genuerunt. In crastino vero Gilbertus tanto ad terram sanctam afficiebatur desiderio revertendi, quod suspiriis agitatus magis assidue quam frequenter vultum tristitiae praetenderet insuetum. Cogitat interea uxoris suae juvenculae tenerum sexum fragilem, aetatem lubricam, linguam etiam patriae ignotam et ob ista nimirum pericula non parva per absentiam suam eidem posse de facili provenire. Uxor vero ipsius cum vultum illius secus quam heri et nudiustertius animadverteret in diversa mutatum, metuebat vehementer [Col. 0349C] et cogitabat, ne forte ipsa esset causa. Institit igitur precibus diebus ac noctibus, sciscitando tantae tristitiae veritatem, nec aliquando destitit donec patefacta plane fuerant quae latebant. Gilbertus igitur precum instantia fatigatus cum desiderium suum uxori reserasset, illa vero utpote magnae spei mulier et in fide Christi roborata non solum voto viri sui annuit, imo rogavit et hortabatur ut quid concepisset in mente quo complacere suo crederet Creatori, nulla de se habita consideratione tam prompte exsequeretur quam devote, et adjecit: ยซSpero, inquit, firmiter et de Deo meo tantum confido qui ad agnitionem sui nominis me vocavit, quod te etiam absente me non deseret sed [Col. 0349D] sicut et priusquam ipsum agnoscerem ab omni intactam periculo conservabit: tantum pro solatio peto Ricardum mihi relinquas, eo quod lingua mea melius eruditus necessitatibus meis caeteris potius noverit ministrare.ยป Quibus auditis, Gilbertus admodum laetus effectus parat sibi necessaria. Ordinatisque quae uxori suae et familiae competebant quam citius poterat Hierosolymam profectus est ubi per tres annos et dimidium moram faciens postea repatriavit. Invenitque Thomam filium suum admodum forma decorum et cunctorum in oculis intuentium gratiosum.
Brevi ergo intervallo, etc., usque ad figuravit [ eadem et haec quae apud Edwardum Grim reperias, supra, col. 3-4.]
Jam puerilibus annis evolutis, optimis coepit pollere moribus, ingenio clarus, acceptus eloquio, vultu juxta gravitatem jucundus, venustus aspectu, forma satis elegans, gratum sese omnibus et amabilem exhibebat. Quem etiam secundum utrumque hominem [Col. 0350B] multiplici naturalium gratia bonitas ditavit divina, ut in mysterium magnum vas videretur excisum, et ex naturae beneficiis futurus praediceretur antistes: quemadmodum visio coelestis puerum adhuc plenius intimavit.
Nam, dum aliquo tempore febre corriperetur, et ipsa invalescente ardens jam sensim per omne corpusculum ex intimis sudor erumperet, visa est domina quaedam statura procera, vultu placido et aspectu decora, in lecto decumbenti astitisse, et puero de sanitate pollicita confortato, duas claves aureas tradidisse sibi in manu in haec verba: ยซThoma,ยป inquiens, ยซhae sunt claves paradisi, quarum tu adhuc es habiturus custodiam;ยป et, his dictis, disparuit.
[Col. 0350C] Tempore autem quo pater ejus in religiosa domo Mertoniae eum priori Roberto aliquandiu nutriendum tradiderat, venit quadam die pater filium visurus: introductoque puero coram priore pater procidens pronus adoravit. Indignans vero prior ait illi: ยซQuid agis? procidis ad pedes filii? quod ei facis ille facere tibi deberet.ยป Cui pater in secretis ait: ยซDomine, ne mireris, scio ei quid facio: erit quidem puer iste magnus coram Domino.ยป Expavit nimirum pater tam mirifica de filio sibi divinitus revelata, quae tamen prae admiratione sub sigillo silentii censuit occultanda. Postquam vero litterarum studiis traditus liberales artes attigit, quatenus lascivia aetatis et angustia temporis promisit, in illis profecit.
[Col. 0350D] Ab ineunte autem aetate, sicut referre solitus erat, didicit a matre timorem Dimini et beatam Dei genitricem tanquam ducem viarum suarum et vitae patronam dulcius invocare: et post Christum in illam totam fiduciam jactare.
Matre vero defuncta, sibi patrique relictus vicesimum secundum aetatis annum otio impendebat. Parisiis vero per aliquot tempus studens, reversus, receptus est in partem sollicitudinis reipublicae Londoniensis, ubi laudabiliter se habens didicit prudentiam hujus lucis, qua postmodum probe noverat communia Ecclesiae Anglorum et publica totius regni negotia manifeste tractare, venitque ad virum quemdam in civitate genere insignem et multarum possessionum [Col. 0351A] praecipuum cui firmiter adhaesit: varias saeculi sequens curiositates nunc venatu nunc avium captura quibus maxime pascebatur animus juvenilis. Pro libitu nunc domi cum patre, nunc rure cum divite morabatur. Factumque est ut in hunc modum dimissus sibi scholaribus studiis praepropere renuntiaret. Die vero quadam accidit ut ad ripas eunte Thoma simul cum divite, motam de flumine anam accipiter insequeretur, secutusque divertentem in flumine cum ipsa pariter mergebatur. Quod videns adolescens, miseratus accipitrem jam periturum, equo desiliit, seque in gurgitem ut avem eriperet praecipitavit; sed priusquam avem contingeret raptus ipse intra alveum fluminis, et nunc mersus sub aquis, nunc undarum vi impellente levatus periclitari [Col. 0351B] coepit, et penitus periisse putabatur ab intuentibus, dum nullus adesse potuit qui manum porrigeret pereunti. Denique ad molendinum, quod tunc forte molebat, aquae tractu perlatus, ubi primo aquae exitibus propinquavit, stetit rota nec se movit semel, quousque vivus quidem sed vehementer afflictus adolescens extractus est. Sed fovit afflictum medica manus Salvatoris, quem inter undas desperatum protexit ne exstingueretur lucerna futurus in Israel, cujus morte pretiosa tanta cernimus beneficia provenisse.
Ad curiales itaque se transferens occupationes, coepit in florem saecularis prudentiae pubescere, et [Col. 0352A] fructu discretionis pollere. Tanto namque rationis vigebat acumine, ut prudenter inauditas et difficiles solveret quaestiones; adeoque felici gaudebat memoria, ut quod semel in sententiis aut verbis didicerat, fere quoties volebat posset sine difficultate proferre: quod multi litteratiores assequi non valentes, tantam mentis perspicacitatem, praesertim in homine variis occupationibus dedito, miraculo ascribebant. Nimirum dispensatio divina, quem vocabat ad majora, ita erudiebat et exercebat in minoribus, quasi in quibusdam futurorum praeparatoriis ut in collationibus aut sermonibus (ut dici solet) ad manum necessaria haberet. Ad praesagium etiam futurae constantiae ferunt adolescentis animo tam pertinaciter adhaesisse amorem veri, quamvis saecularia sectaretur, [Col. 0352B] ut vix aut nunquam joco vel serio quidquam protulerit contrarium veritati: et quam perfecte id ipsum impleverit, postquam factus est vir, sequentia declarabunt.
( Post haec quadrilogus iste prior fere ad verbum concordat cum secundo quadrilogo, de quo posthac dicturi sumus. At pro tribus quinque libros complectitur; quorum quartus De Gestis post martyrium est; quintus epistolas quasdam circiter 70 continet. Quod dixisse sufficiat de hac compilatione. Liber ipse, quo continentur haec, jam rarus factus, satis magni pretii aestimatur et venditur. Est in bibliotheca Sancti Audomari liber ms. de Vita S. Thomae, qui idem fere est cum primo quadrilogo edito, et praeter ea paucula de obsidione Tolosae ex opere Willelmi filii Stephani excerpta habet. )
Vita compilata S. Thomae Cantuariensis
Post summi favoris dote vestitos praeclaros pugiles, qui auspicato pugilari a cunis, ubi vagiit, usque mucronem, quo occubuit, Thomae depinxerunt universa, si in opus simile pygmaeam manum extendam ad calamum, erga benevolos deprecantur praesumptionem imperiosae vires amoris in martyrem. Porro Joannes Saresberiensis, magister Herbertus de Bosaham, Willelmus Cantuariensis, Alanus abbas Teokesberiensis, quatuor veredarii de linificae linguae quadriga, per quatuor mundi climata nostri aurigarunt agonem athletae, et vernantis purpura eloquii excellentis inaurantes materiae majestatem per se [Col. 0352C] commendabilem potentia plus placendi festinant historiam. At hic contractae frontis imaginari mihi videor objecta: ยซQuid igitur consummato opere tibi sumis operis, consumis operam, fessoque milite campo nudato, serus praeliator cassas ducis excubias? Quid sumpto bravio gigante sopito, inane se nanus praecingit ad stadium? Quid cygneo illo tubis ductilibus decantato, fragili modulari paras avena, cum nec de dicendis aliquid omissum, nec quidquam de dictis limari timeatur?ยป
Paucis, oro, sustineat sugillator meus, si forte naevum temeritatis queat eluere professio veritatis. Historiographos superiores relegenti occurret hinc mater taedii extensa prolixitas, hinc exprimendae veritatis noverca succincta brevitas. Heribertus, utpote qui per singula dicere potuit ex scientia, qui quae vidit et audivit testatur, amore magistri extra [Col. 0353A] metas actus compendii, cum nihil linquit intactum, narrationem protelat in immensum. Joannes, potestatis publicae turbine mota procella, citra perfectum stylum excussit. Reliqui duo nec satisfecere rei gestae summam sitienti nec fastidiosi lectoris evaserunt supercilium. Hinc mihi studium opus compendinare sumptuosum, brevitate consulere delicatis, nec studiosos fraudare veritate; ob id vel maxime cum dicatioribus, Heriberto scilicet et Willelmo, diffusioris silvae percurrens opaca; cum castigatioribus, Joanne videlicet et Alano, contractioris hortuli sinum ingressus, ex omnibus micantiores mihi flores congessi, excerptorisque functus officio aliena respersi codicem redolentia: de totius structura fabricae nihil mihi approprians praeter rudem schedulam, [Col. 0353B] fundamenti locum vindicantem.
Sed et ne in aliquo liber furti oblitteretur calumnia, auctores domesticos gerit in margine pagina peregrina, ut de communi quid singuli sibi specificent operis, e regione locatum nomen loquatur opificis. Sane quia sine fili catena in vestem non conveniunt commissurae, nec sine caementi foedere lapides levantur in murum. ansas tantum cortinis innexui, tabulisque inserui incrustaturas, quibus firmius cohaereant, quae hujus contingant tectum foederis. Ut autem in spatiosi campi latitudinem transvolandam equus admissus, si ad horam lora retrahas, pede parum feriato novum ardentius fervet ad cursum, ita et nos, ut lectori subinde a coepto respiranti demum [Col. 0353C] hilarior renascatur aviditas lectionis, in tres partes opus distinximus.
Prima a puero ad exsilium extenta instar synapis minutissimae fidem mentis serit in hortulo, quae primum prae parvitate resupina pompae saecularis fefellit intuitum, sed postea altiorem evadens in arborem, avibus coeli requiem ministravit et umbram.
Secunda sub exsilio triturae texit acerbitatem, ubi spe requiei, quam sibi praeparavit in horreo, ab area resilire triticum supersedit.
Tertia in passione supereminentiorem aggressa viam Apostoli, ut Christum lucrifaceret, propriae vitae factus prodigus, cruoris probavit profluvio, quod nec gladius, nec mors eum separare praevaluit a charitate Christi. Ibi nutantem Ecclesiae libertatem [Col. 0353D] in statum evehens firmiorem, sui objectu sanguinis imminentem jam repellit ruinam; et quod nos infirmiores, etiam ad nomen lupi trepidantes, eventu duximus impossibile, ipse leoni occurrens factu facile suo monstravit exemplo: quod scilicet, ยซBonus pastor animam suam dat pro ovibus suis.ยป
Verum si in opusculi hujus laniationem edax exacuit livor mordacium, unum quod objiciam mutuo sumpsi responsum:
( Ita prologus: quae inde sequuntur, videlicet capitula novem libri primi nihil nisi excerpta sunt e libellis Joannis, Alani, Herberti et Willelmi Cant. Post ea sequitur cap. X, ubi inveniuntur multa quae mihi videntur hiatum supplere qui in Herberto de Bosham est, ad cap. 7 lib. III Vitae S. Thomae, infra. )
[Col. 0354A] Vel ideo, ne aliorsum, ut plerumque contingebat, eum traheret occupatio. Quod cum contingebat, tunc quidem per unum fratrem, ad quem pertinebat de egenis, hoc ipsum adimplebatur. Vel ideo certe sub nocte, quod nequaquam foret sub luce tam devota vacatio. Et vere tunc devota vacatio, et devotissima. In eo noctis vacans devotio. Cerneres quippe pontificem in profundae noctis silentio, quasi lucem in tenebris, singulorum pedibus advolutum, a singulis orationem petere, et plorare per singulos. Et velut aquarum exitus lacrymae deducebantur per oculos, adeo ut lacrymis plus quam aqua singulorum [Col. 0354B] pedes lavari viderentur. Secundum vero fiebat convivium, non jam in furto noctis factum, sed diluculo. Ecce enim egredientibus e coelesti convivio illis tredecim, quibus pontifex praecinctus ministraverat, ingrediuntur alii duodecim, quibus discumbentibus frater ille, qui ad usus pauperum portabat loculos, vice pontificis, humiliter et devote singulorum pedes lavans, ministrabat, sine argenteis quidem, sed in cibis abunde. Tertium vero in processu lucis circa horam diei tertiam fiebat convivium, centum ex iis qui dicuntur praebendarii, pauperibus introductis. Quibus duo fratres, ad quos de egenis pertinebat, ministrabant. Et quidem triplex mensa pontificis per singulos dies has quotidie tres mensas ponentis, quasi quotidie tres missas celebrantis: primam [Col. 0354C] in nocte, secundam in aurora, tertiam sub luce plena. Revera in hoc mystice, unctione magistra, edoctus, ut ita videlicet tribus mensis his, tanquam tribus missis, Deo gratis hostiis, nova Salvatoris nativitas suam in ipso novitatem, tanquam nativitatem roboraret, ut, quem sub peccati jugo vetusta servitus tenuerat, nova Christi nativitas liberaret, et ita novus homo novum hominem Christum indueret.
Igitur post synaxim decantatam, evangelico illo convivio, in quo, ut diximus, ipsemet ministraverat, soluto, brevis somni ob sensus reparandos sopore praegustato, caeteris adhuc dormientibus. solus ipse ad sacros codices manicabat. Et ad aperienda secum sacrae Scripturae mysteria uno duntaxat suorum, aliquantisper, [Col. 0354D] ut sibi visum est, in his exercitato, accito, tanquam apertis coeli cataractis, summo mane in alimoniam spiritus manna coelestis refectionis colligebat. Hic erat discipulus, qui testimonium perhibet de his, et vidit et scripsit haec, scilicet magister Heribertus de Boseham. Per Scripturarum quippe tot profunda et opaca, sicut ipse confitebatur, si absque duce incederet, semper metuebat errorem. Unde et in planis intelligentiae suae testem, et in obscuris semper me suae inquisitionis ducem expetebat. Verum finita collatione mox excludebatur, qui accitus fuerat, et solus pontifex in conclavi suo remanebat inclusus, tanquam in sponsi cellam vinariam introductus, ad quem nulli nulla ex causa, etiam usque ad diei tertiam, ullus erat accessus. Ecce Thomas, [Col. 0355A] qui etsi manum jam ad fortia miserit, et sicut praelatione, ita et quadam operum altitudine virtutum conscenderit speculam, tamen in Scripturarum via, tam humiliter, tam simpliciter gradiebatur, ut in hac, nec eruditorem praecurreret, nec praesumeret de se. Unde hic, qui inter vepres et spinosa saeculi a longo tempore jam inveteratam ruditatem contraxerat, adeo est in brevi eruditus, adeo coelesti illo manna, quod in mane per singulos dies colligebat, refectus, ut et aliis jam eructaret quod gustavit, et super omnem aquam nunc in clero, nunc in populo semen verbi Dei seminaret. Tanto etiam Scripturarum amore ferebatur, ut saepissime inter viandum deflexo in partem equo, accito supra memorato discipulo, in via sacrae eruditioni intenderet, hoc [Col. 0355B] saepius iterans: ยซO, inquit, si mihi daretur, ut saeculi curis et causis semotis, in otio et quiete hujuscemodi possem intendere! Quam fructuosam, favente Domino, his impenderem operam! Et quam studiose perditi temporis repararem jacturam!ยป Schedulas in manicis suis laxis complicare consueverat aedificationis aliquid non spernendum continentes, ut ita legendo semper promptius penes se haberet quod diceret. Illud etiam non tacendum, sed quasi extollendum praeconio, quod semper secum habuerit multos et magnos viros, omni morum et vitae honestate praeditos, et scientiae eruditione praeclaros, in Scripturarum planis promptissimos, in mysteriis exercitatos, in sacra vero collatione fructuosos, adeo ut inter istos quotidie quivis sapiens [Col. 0355C] sapientior fieret. Quod multum pontificis proposito et desiderio favebat. Cum enim vacaret, non modicum ex his sapientia et scientia proficiebat in dies. Quorum eruditorum catalogum, favente Domino, circa ultimam totius historiae hujus calcem seriatim, et singulorum ex ordine ponendo nomina, ordinabimus.
CAP. XI. Qualis fuerit in officio altaris. Hora igitur diei jam tertia egrediebatur pontifex de conclavi suo, sacerdotali ministerio sacra coelestia consecraturus. Illos vero nunc pertranseo dies, quibus ipse solum intererat. Non enim conficiebat hoc diebus singulis: quod, ut ipsemet confitebatur, non negligentia, sed reverentia faciebat. Et quia inter bonos sacerdotes et sanctos in hoc observantia variat. [Col. 0355D] Quidam enim singulis, alii vero certis diebus conficiunt. In conficientibus quidem videre mihi videor grande conversationis sanctae argumentum, in aliis vero reverentiae et humilitatis indicium. Scripta vero canonica, sicut nec jubent, nec inhibent, nec dissuadent aut suadent ut sacerdos quotidie offerat, sed hoc testantur quod una die semel offerre sufficiat, quemadmodum et semel oblatus est Christus. Illum vero valde felicem praedicant, qui in die una digne celebret. Illos autem impraesentiarum, nec memoratu dignos, non Christi, sed mammonae sacerdotes praetereo, qui propter oblationum quaestum, unam Christi et semel oblatam hostiam quotidie non semel, sed libentius iterum non tam consecrant, quam dilaniant, Filium Dei quaestui habentes et [Col. 0356A] ostentui. Contemptis igitur his, ad magnum sacerdotem nostrum revertamur, inter illos reverendos Altissimi sacerdotes numerandum, qui quotidie verentur et reverentur offerre. Igitur mox ut beatus Thomas parabat se ut offerret, et mystica illa et sacerdotalia indumenta offerebant ministri, mox in primo visu, necdum etiam his ornatus, totum se concussit et effudit. Effudit, inquam, cor et excussit adeo, ut quidam lacrymarum fons emanaret a capite. Cum vero sacerdotalibus jam ornatus, altari, pro suis et populi delictis prius oraturus, et post oblaturus, astaret, adeo humiliatum erat cor ejus et contritum, ut inter sacra deprecatoria cum lacrymis singultus magis ponerentur, quam verba. Qui etiam ob vanas et vagas cordis cogitationes reprimendas [Col. 0356B] inter celebrandum, dum ministri in ea missa, quae catechumenorum dicitur, spiritualibus intenderent canticis, semper aliquem ethicum in manu tenere consueverat. Et frequentius ea hora habebat in manibus quemdam orationum libellum, quem unus praedecessorum suorum, vas catholicum, haereticorum baculus, malleus tyrannorum, Scripturarum armarium, Evangelii tuba et columna justitiae, beatus Anselmus stylo sicut salubriter pungitivo, vel pungitive salubri et eleganti ex intimis sanctae devotionis suae medullis exceperat. Hunc, inquam, habebat ibidem ab oratione ad lectionem se excipiens. Deinde vero totum hoc speciale orationis genus, quod missa dicitur, festinanter semper consummare consueverat: In missae introitu dicta una [Col. 0356C] collecta saepius, interim tribus, pluribus vero, aut vix, aut nunquam. Et primaria quidem institutio fuit, ut una tantum diceretur, ut sicut est epistola una, evangelium unum, et collecta esset una. Postea vero processu temporis plures sunt additae, quae tamen secundum formam canonum, numerum septenarium non excedunt. Hanc autem in hoc speciali orationis genere brevitatem, et in sacramentali carnium Agni immaculati esu festinantiam, propter illum verebatur Domini transitum, edoctus a Domino sacerdos hujusmodi observabat, juxta quod in lege scriptum est: ยซEt comedetis festinanter:ยป est enim phase, id est transitus Domini. Comedebat itaque festinanter propter immissiones per angelos malos, [Col. 0356D] perniciosum scilicet vanarum cogitationum superventum, in sacramentali Dominici corporis perceptione, non tardus, non morosus, non nova praeterquam in canone constituta sunt adjungens, verum ea praesertim hora profundissimas tanquam ex intimis pietatis visceribus lacrymas profundebat et singultus, tanquam attacta Christi vulnera tota intima cordis excutiens viscera, et effundens. Huic tantae devotioni testimonium perhibere poterunt, quotquot saepius publice offerenti astabant. Manus etiam suas excutiebat hic vir ab omni munere, et a domo sua sordes avaritiae prorsus eliminabat.
( Secundus hiatus, quem in libello Herberti ad cap. 9 libri III Vitae S. Thomae, infra, invenies, videtur mihi ex sequentibus suppleri posse. )
[Col. 0357A] Et mox cum nobili illo eruditorum suorum catalogo discubiturus procedebat in publicum. Et discumbens in medium a dextris eruditos suos, monachos vero et religiosos statuit a sinistris: milites vero, caeterique potentes separatim semper et per se discumbebant seorsim; ne videlicet ipsos non intelligentes molestaret lectio, quae quotidie in mensa pontificis ab initio usque ad finem discubitus personabat.
( Festinemus jam ad librum secundum qui incipit his verbis: )
CAP. I. Quid sit gestum in curia, cognita archiepiscopi fuga. Expeditis in superioribus his, ex quibus dissensionis inter regem et archipraesulem orta est materia, quantisque et quibus injuriis appetitus, [Col. 0357B] contumeliis lacessitus, et furoribus concussus, compulsus sit beatus Thomas fugae praesidium quaerere ad exsilii ejus historiam, et in exsilio gestorum ordinem expediendum procedamus . . . . , etc. . . .
Explicit liber secundus.
Post fidei et spei viriliter jam transcursa stadia, in quibus beatus Thomas et summae constantiae et eximiae patientiae inexemplificatum saeculis postfuturis et argumentum exhibuit et exemplum, ad super eminentioris viae, charitatis scilicet diffusioris, sudorem attentius contemplandum accingamur, per cujus ad metam perventum aeternae mercedis a summo judice prae participibus suis percepit bravium. In charitatis [Col. 0357C] siquidem latitudine semitarum sic direxerat Deus gressus ejus et pedes perfecerat, ut nec minis persequentium territus a Dei sui dilectione aliquatenus deviaverit, nec promissis blandientium emollitus naufragantis matris Ecclesiae vel fratrum proximorum justis provectibus studere omiserit, quin potius charitatis ardore succensus et pro lege Dei sui certavit usque ad mortem, et tandem animam suam pro ovibus sibi commissis posuit. Sed haec studioso lectori subtilius perscrutanda relinquentes, coeptum historiae ordinem prosequamur. Verum, ut passionis et triumphi sancti viri veritati certior fides habeatur, in hac particula testem quintum quatuor supradictis addimus, piae videlicet memoriae Benedictum, postea [Col. 0357D] multa ejus probitate promerente abbatem sancti Petri de Burgo, qui ipsa die qua martyr victor occubuit, inter familiares illius familiarius illi assistens, quae vidit et audivit, veraci stylo testis fidelis ex ordine singula digessit . . . etc.
CAP. I. Quomodo rex facinus doluerit, et conatus fuerit se expurgare. Cum audisset rex Anglorum gladiis suorum occubuisse beatum Thomam, post paucos dies misit clericos suos ferentes litteras, qui Cantuariam venientes congregatis fratribus dixerunt: [Col. 0358A] ยซInfortunium, fratres, quod penes vos accidit, eatenus dominum regem contristavit, ut ab introitu ecclesiae per triduum abstinuerit, cibumque a die qua audivit, usque in tertiam, praeter lac amygdalalarum, non sumpserit, consolationem non admiserit, nec in publicum prodierit, sciens in suam redundare infamiam quod suorum actum saevitia, nec facile posse persuaderi quin videatur animam ejus quaesisse, quem toties doluerit suis obviasse decretis, quem solum senserit in regno suo sibi impedimento fuisse, quo minus res ecclesiasticas ordinaret. Res quidem detestanda expleta est, et facinus inauditum, tantoque minus ejusmodi conscius fuisse credendus est, quanto magis eum in innocentia servasse usque in hodiernum diem dubium [Col. 0358B] non est. Unum est, quod mordet ejus conscientiam. Cum enim omnes qui coronationi filii sui interfuerunt, excommunicatos accepisset, dolorem suum dissimulare non poterat, quia jam fomitem omnem irarum et inimicitiarum sub inita pace sopitum putabat, vocatisque necessariis suis de resuscitata injuria querimoniam deposuit, qui ejus compassi sunt dolori, eoque vehementius moti sunt, quod eum persequebatur ille quem promoverat. Unde eo nesciente vindicaturi ejus injurias, ac per hoc placere ei putantes, a curia latenter recesserunt quatuor illi qui flagitium perpetraverunt. Quod cum audisset, sciens eos ferocissimos, omniumque nequissimos, qui infra terminos regni sui continentur, veritus ne quid ageretur quod in regiam redundaret [Col. 0358C] infamiam, evestigio misit expeditissimos, qui portus praeoccupantes filiorum Belial insaniam prohiberent. At illi velut aspirantium obsequio ventorum in miseriam suam transierant, praeter conscientiam ejus explentes, quod in perpetuum oblivioni non tradetur. Die enim qua facinus expletum est, apud se praesentes eos esse putabat. Hoc, fratres, missi sumus vobis intimare, ne de tanti principis serenitate sinistrum quid suspicemini, sed si quid culpae contraxit in eo quod aliquid dixisse videtur quod ad facinus aggrediendum grassatores invitaverit, vestris orationibus convenit expiari. Et nunc corpus jubet honeste tradi sepulturae, ut apponatur ad patres suos. Non enim mortuum persequitur, [Col. 0358D] licet viventem infestum habuerit, sed quidquid in se deliquit, animae remittit. Non retrovexationes attendit, non irrogatarum sibi ut regi reminiscitur injuriarum.ยป
Posset quibusdam per haec regis innocentia purgata videri, nisi regiam serenitatem regiorum obloquia satellitum suspectam reddidissent. Siquidem cum Willelmus de Mandevilla de transmarinis partibus Cantuariam venisset, inquit: ยซSi primatem invenissem, super his quae spectant ad regiam dignitatem, distincte convenissem; et siquidem secundum beneplacitum postulatis acquievisset, pax fieret; sin autem pertinaci contumacia refragari praesumpsisset, procul dubio compellendus erat ut cederet.ยป Sed et alii similiter minabantur, quod si [Col. 0359A] ausu temerario proditorem regis occuluissent monachi, omnes latebrae eorum ad unum stipitem inflammatae corruissent, ut vel victi capite plectendum exhiberent quem regiae reum majestatis in propriam perniciem protexissent. Nonnulli vero prohibebant eos lugere seditiosum illum, qui totum regnum conturbaverat, ne cum eo pariter traherentur ad luctum. Et haec et his similia regiam conscientiam reddebant suspectam.
De poenitentia regis. Divulgato igitur tam lethali facto undique, mox ut ad regem Angliae pervenit, afflictus est, ut supra diximus, afflictione magna. Et in nominatissimo illo Normandiae oppido, quod Argentolium dicitur, per quadraginta dies sedit moerens. [Col. 0359B] Quo toto illo poenitentiali dierum numero acerbiorem multo plus quam mortuorum luctum fecit, lugentium cibos comedit, equum non ascendit, nulla jurgantium causa, nulla agendorum consultatio, nulla pulsantium querela ingrediebatur ad eum, nulla tot terrarum regendarum sibi cura proponebatur, quasi omnia tunc postponenti prae dolore. Sedebat quippe solitarius, super hoc quod acciderat ingemiscens semper et dolens, et saepe et saepius iterans: ยซHeu, heu accidisse, mihi!ยป Et quidem poenitentis regis haec erat salutis providentia. Mox enim in primo sacrilegii auditu viros magnos et industrios ad Romanum pontificem Alexandrum destinavit, ab ipso tanquam summo Ecclesiae patrono et patre omnium consilium quaerens quid agendum, [Col. 0359C] et sicut credibile est, humiliter in quo excesserit confitens. Verum quia confessio, sicut nec per scripta, nec per personas interpositas fieri solet aut debet, et viva vox confitentis, quo plus auget devotionem, eo plus habet virtutis, vir apostolicus a latere suo duos cardinales misit, piae memoriae magistrum Theodwinum Portuensem episcopum, et Albertum sanctae Romanae Ecclesiae cancellarium, viros certe omni religionis sanctitate et scientia praeditos, qui et ipsos regni ob supradictas causas anathematizatos vel suspensos canonice absolverent, et regis postulantis saluti providerent. Itaque ad regis et totius Ecclesiae consolationem hi missi sunt. In quorum adventu absolutionem, quam non meruerant, [Col. 0359D] de clementia domini papae, et eorum qui missi fuerant, obtinuerunt.
CAP. VIII. De morte Henrici regis junioris, archiepiscopo praeostensa per visum. De morte vero pueri Henrici regis junioris, archipraesuli praeostensa spiritualiter, hic tacere non possumus. Cum esset archiepiscopus adhuc in Gallia Senonis civitate peregrinationis suae una noctium post decantatum nocturnum, ut pausaret, in lectum suum se recepit. Verum, sicut ipse confessus est, curis et cogitationibus se tunc, ut solent, ingerentibus, somno indulgere non potuit. Inter alia vero de domino rege Anglorum, de ejus magnitudine, de ejus prosperitate in filiis, in divitiis et latis potentatibus cogitatio subiit. Super his diutius cogitans, et praesertim [Col. 0360A] de filiis, et inter filios potissimum de primogenito ipsius Henrico, quem prae caeteris diligebat, et de quodam alio. In crastino tamen, sicut referebat, se pro certo scire nesciebat, de quo aliorum cogitasset tunc, an de Ricardo tunc comite Pictavorum, an de Galfrido Britanniae comite. Cum igitur de rege patre et de filiis cogitaret sic, desiderabat scire quid futurum esset de his, et quales circa hos dispositiones Altissimi. Et cum aliquandiu cogitaret sic desiderans, inter cogitandum haec coepit quasi dormitare. Et ecce facta est ad eum vox, per ipsam vocem versu quodam hexametro sibi expresso. Versus autem hic erat:
Mors tulit una duos, tulit altera, sed male patrem. Nec arbitretur quis versum hunc quasi a dormitante [Col. 0360B] aliquo casu compositum, quam etiam vigilanter vigilans non componeret, utpote qui versificandi, nec etiam sub scholari disciplina artem tetigerat vel in modico. Versum vero auditum sic suis in crastino retulit, et gemebundus adjecit: ยซProh! dolor, Henricus noster, antequam pater vel fratres sui, morietur!ยป Et vere in morte Henrici, proh! dolor, et unde dolor, archipraesul vaticinii sui fine nimis verus propheta probatus est. Pariter et in Galfridi morte archipraesulis vaticinium adimpletum est; post Henrici mortem quinto, sextove anno ante patrem mortuo sic hoc et illo. Et quod accedit miraculo vaticinium plus commendans: ยซMors tulit una duos.ยป Vere una mors, quia eadem mortis species, [Col. 0360C] ambobus fratribus his morbo dyssenterico interemptis. Bene quidem et sancte de medio sublatis, ut qui interfuerunt, testati sunt. De patris vero morte, de qua etiam praedictus versus vaticinari visus est, supersedemus dicere, quoniam fere toti mundo nimis nota est, et eam legentibus, et maxime eam scientibus plangenda est, quod tantus talisque princeps tali modo, et tam subito de mundo migravit. Pro quo ab omnibus pie credentibus orandum est, ut sicut pacificus et pacis amator erat, ab eo qui pacis auctor est et amator, pacem et requiem consequatur sempiternam.
Huic etiam libello nostro inserere studuimus funestum illud et famosum decreti chirographum, consuetudines videlicet illas regias, apud Clarendunam promulgatas. Quas ideo hic interserimus, ut legant saecula futura post, et hinc cognoscant quam justa, quam perspicua fuerit gloriosi neomartyris Thomae, primo exsilii, et postea martyrii causa.
CAPITULUM I. De advocatione, etc. [vide apud eumdem Herbertum.]
[Col. 0361A] Aliae constitutiones. Hae sunt constitutiones quas constituit rex Henricus in Normannia, proscripto beato Thoma, et mandavit justitiis suis, Ricardo de Luci, et duobus archidiaconis, Galfrido Ridel archidiacono Cantuariorum, et Ricardo archidiacono Pictaviensi, et omnibus principibus et populis Angliae juranda et servanda contra papam Alexandrum et Thomam archiepiscopum. Harum latores fuerunt Winierus presbyter et capellanus, et Walterus de Grimesbi vicecomes.
CAP. I. Si quis inventus fuerit litteras ferens domini papae vel mandatum, aut archiepiscopi Cantuariensis, continens interdictum Christianitatis in Angliam, capiatur, et de eo sine dilatione justitia fiat sicut de traditore regis et regni. [ Codices Bodleiani [Col. 0361B] habent capiatur et retineatur donec rex vel justitiarius voluntatem suam de eo praeceperit.]
CAP. II. Nullus clericus vel canonicus vel monachus, vel conversus vel alicujus religionis homo permittatur transfretare vel redire in Angliam, nisi de transfretatione sua habeat litteras justitiae, vel de reditu suo litteras domini regis. Si quis aliter inventus fuerit agens, capiatur et retineatur.
CAP. III. Nullus ferat mandatum aliquod domino papae vel Cantuariensi: et si inventus fuerit qui tulerit, capiatur et retineatur, nec ullus appellet ad dominum papam neque ad Cantuariensem. Nec aliquod placitum teneatur ex eorum mandato, nec aliquod mandatum eorum in Angliam ab ullo homine [Col. 0361C] recipiatur. Et si quis tenuerit, vel receperit vel tractaverit, capiatur et retineatur.
CAP. IV. Generaliter quoque interdictum est, quod nullus ferat aliquod mandatum clerici vel laici domino papae vel archiepiscopo. Si talis inventus fuerit, capiatur et incarceretur.
CAP. V. Si episcopi, vel clerici, vel abbates, vel laici sententiam interdicti tenuerint, sine dilatione de terra ejiciantur, et tota eorum cognatio, ita quod de catallis suis nihil secum ferant, sed omnia in manu regis saisiantur.
[Col. 0362A] CAP. VI. Et catalla omnium domino papae vel archiepiscopo faventium, et omnes possessiones eorum, et omnium eis pertinentium, cujuscunque gradus, vel ordinis, vel sexus, vel conditionis sint, capiantur, et in dominico domini regis confiscentur.
CAP. VII. Omnes clerici, qui reditus habent in Anglia, sint submoniti per omnes comitatus, ut infra tres menses veniant in Angliam ad reditus suos sicut eos diligunt, et deinceps in Angliam redire: et si non venerint ad praescriptum terminum, reditus eorum in manu regis saisiantur.
CAP. VIII. Et denarii beati Petri non reddantur ulterius apostolico, sed diligenter colligantur, et serventur in thesauro regis, et expendantur ad ejus [Col. 0362B] praeceptum.
CAP. IX. Londoniensis et Norvicensis episcopi sint in misericordia regis, et submoneantur per vicecomites et bedellos, ut sint coram regis justitias ad rectum faciendum regi et justitiis ejus de eo quod contra statuta de Clarendune interdixerunt ex mandato papae terram comitis Hugonis, et excommunicationem, quam dominus papa in ipsum fecerat, per suas parochias divulgaverunt sine licentia justitiarum regis.
Proximum locum habent epistolae quatuor quarum initia sunt: Sciatis hunc esse, etc., Gaudendum, etc., Redolet, etc. . . Quia vice be. etc. . . Inde veniunt prologus Alani qui incipit Honor, etc., et prologus Joannis [Col. 0362C] qui incipit Sacrosanctam, etc. Quibus omnibus adjecta est nota sequens.
Horum actorum ac epistolarum collector his prologis subjungit sancti Thomae vitam scriptam a Joanne Saresberiensi, et ex aliis supra laudatis ejusdem vitae descriptoribus quaedam circa gloriosi martyris certamen collectanea, quae juvent ad intollectum epistolarum. Ipsorum corpus exstat in superioribus, ideoque non sunt hic repetenda.
Collector concludit.
Prologus et initium vitae S. Thomae
[Col. 0361D] Nota dicturus sum, et communi assertione comprobata: et quae in conscientia et fidelium provectibus quibus epistola nostra dirigitur, imo qui [Col. 0362D] epistola Christi sunt per fidem non scripta atramento, sed spiritu, certius et evidentius faciunt argumentum, quam in codicillo nostro. Sed utinam [Col. 0363A] veritatem nostram ita condiat Apicius, ut omnibus proficiant ad aedificationem quae dicturus sum, singulis placeant ad imitationem beati Thomae pontificis et martyris, charitatis, humilitatis, patientiaeque exempla supposita. Neque enim panegyricum falerare intendimus, sed historiam nudam retexere; non hodoeporicum depingere, sed rem gestam simpliciter explanare. Non fucare abjecta, non palliare despecta, sed rerum veritati magis intendere quam sermonum venustati. Quidquid enim dicere potero, minus erit a laude martyris, nedum Dei in martyre glorificati. Ut ergo a primo exordiar ovo, ne principium faciam ubi non est principium, nec artificialiter juxta poetam:
[Col. 0363C] Igitur beatus archipraesul et martyr Thomas, mediocribus Londoniarum civibus ortus, ita gradatim ascendit juxta saeculi dignitatem, ut a paupere scholari in archidiaconum profecerit, deinde cancellarius regis effectus, in archiepiscopi dignitatem sublimaretur, ut ostenderetur horum profectu graduum in carne magnum profectum virtutum futurum in mente. Qui ideo a paupere ita sublimatur a Domino, ut tanto plus amaret, quanto de nihilo magnificatus est, vel ideo quia juxta Pauli sententiam stulta mundi elegit Deus ut confunderet sapientes, infirma, ut confunderet fortes, ignobilia et contemptibilia et ea quae non sunt, ut ea quae sunt destrueret. Quid hoc stulto propter Christum sapientius? quid hoc infirmo fortius? quia quod stultum [Col. 0363D] est Dei sapientius est hominibus, et quod infirmum est Dei fortius est hominibus. Sed iste stultus Christi et infirmus, quare fortius hominibus et sapientius. In puerili aetatula adhuc subditus, neque multis profuit neque obfuit, quia adhuc impotens fuit. Nondum mirabilis in aliqua gratia quamvis jam praeventus a magnifica gratia. Qualiter enim in ipso latuit lumen sub modio, pace ipsius sancti intimabo. Sicut enim grata est quies post laborem, sicut placet refectio post esuriem, sicut radiat dies post tenebras, ita clarescunt exempla bonorum praefatione et collatione antecedentium malorum. Quis Paulo saevior? quae Magdalena dissolutior? Et tamen alter vas electionis Domini et doctor gentium exstitit, altera verae, imo mirae [Col. 0364C] poenitentiae exemplum fuit. Ille minimus apostolorum in numero, maximus in gratia; illa apostolorum apostola. Quis ergo desperet? Neque praesumat quisquam; respiciat malus Paulum et Mariam: timeat bonus judicis sententiam. Nec hoc dico quia beatus Thomas aliquando malus fuerit vel perperus exstiterit, sed quia bonum quod egit aliquando inchoaverit nondum enim beato Thomae futuro Petro per fidem dixit Jesus: ยซSequere me,ยป nondum futuro per spem: ยซSufficit tibi gratia mea;ยป nondum futuro Joanni per charitatem: ยซSic volo ut maneas donec veniam.ยป Adhuc onagrum dimisit liberum in deserto, et Dominus resedit super pullum asinae qui erat sine jugo. Sed veniet dies illa in qua tibi, Thoma, dicetur: ยซCum esses junior, cingebas te [Col. 0364D] et ambulabas ubi volebas: in proximo autem est ut alius te cingat et ducat quo tu non vis.ยป Sed jam historiam prosequamur.
Pater et mater ejus justi ambo coram Deo, in fide stabiles, in spe perseverantes, in charitate ferventes, in eleemosynis affluentes, in hospitalitate praevenientes, Domini timentes, et omnes homines propter Christum honorantes, parci admodum sibi, et juxta facilitates suas caeteris affluenti largitate profusi, in sermone providi. Quis enim unquam dives vel pauper sine difficultate regnum coelorum introivit? Neque enim coronabitur, nisi qui legitime certaverit. Regnum siquidem Dei vim patitur, et violenti rapiunt illud. Et si justus vix salvabitur, impius et peccator ubi parebunt? Ut ergo copiosa esset beati [Col. 0365A] Thomae rei familiaris renuntiatio, crevit possessio.
Promoto enim archidiacono Cantuariae, universo clero postulante, populoque acclamante archiepiscopoque Theobaldo acquiescente, imo praeeligente, beatus Thomas quasi qui bonis polleret moribus, in archidiaconatum feliciter subrogatur. In quo summopere studuit sicut et in priore conversatione secretum suum omnes latere, oculis vero summi Dei patere, soli Deo serviendum esse, dicens cum Moyse, diligens et contestans sine intermissione testimonium conscientiae propriae et non alienae, nulli unquam alii quam sibi plus credens de se, dicens cum Isaia: ยซSecretum meum mihi, secretum meum mihi.ยป Vere sunt sibi ut tuum tibi ut omnium sibi. Unusquisque [Col. 0365B] enim sibi vivit vel sibi moritur juxta illud: ยซGloriam meam alteri non dabo.ยป Sed nec poenam possum. Consulens ergo sibi beatus Thomas et seipsum consulens, in archidiaconatu suo, soli Deo et sibi manifestari studuit, sibi tamen displicere ut placeret Deo, recolens illud Apostoli: ยซSi adhuc hominibus placerem, Christi servus non essem.ยป Sine offensa conversans in se, sine querela ad proximos. Quippe primus perfectionis gradus est custodia sui, secundus misericordia proximi, tertius charitas Dei; primus innocentia, secundus beneficientia, tertius diligentia. Sed quia homo videt in facie, Deus autem intuetur cor, qui solus novit corda hominum intelligens, juxta Psalmistam, cogitationes de longe, et secundum alium: ยซScrutans corda et renes,ยป [Col. 0365C] quoniam beatus Thomas in quantum potuit mundo latere disposuit; alius intus fuit, alius extra apparuit. Non paries dealbatus, non fermento Pharisaeorum corruptus, non sepulcro mortuorum assimilatus, non in agno lupus, non sub vulpe versutus, sed se suaque dissimulans esse maluit bonus quam videri, parvipendens dici malus; nam et Dominus est Samarita, daemonium habens. Videns autem Dominus constantiam famuli sui, probavit eum adhuc certius, sed gratia donavit abundantius. Jam enim illum toti mundo exposuit, divitiis circumvallavit, deliciis tentavit, honoribus ampliavit. Et qui fecit. Non est combustus in igne, non est submersus in amne. Qui eum per talia tentavit, faciens etiam [Col. 0365D] cum tentatione proventum ut sustineret, ab omnibus inconcussum custodivit. Jam enim affabilitate beati Thomae et industria, liberalitate et curialitate cognita et comperta, ut qui esset hilaris in vultu, mitis in alloquio, humilis in obsequio, providus in consilio, discretus in judicio, fidelis in commisso, ad palatium regis Henrici videlicet secundi, ipso rege postulante, archiepiscopoque invito praesentante, ascriptus est. Ibi denuo ad commendationem futurae gloriae dico, saeculo militare plus solito potuit, sed Christo maluit. Cancellariusque effectus udaeque tabellae signifer, in tantam amicitiam regi conjunctus est ut voluntatem regis in animo suo portaret, ore regis loqueretur, regni negotia ipse disponeret, promoveret quos vellet, deponeret quos [Col. 0366A] vellet, quidquid juberet fieret, quidquid prohiberet defieret; et sicut virgo ad hoc naturaliter idonea ipsum rhinocerota constringeret loro suo et duceret quo vellet. Eaque propter magnam invidiam magnatorum contra se excitavit. In tanta autem potestate posito, tanta gloria et dignitate praedito, pristina remansit humilitas, innata adhaesit libertas et cognata liberalitas. Semper comes castitas et consors charitas. Individuae ei comites singulae virtutes, sexaginta videlicet fortes ex fortissimis Israel, ambientes lectum pacifici nostri, inimicusque ensis super fratrem suum propter timores nocturnos. Semper veritas in ore ipsius erat, semper falsitas aberat. Et si fortassis aliquando tentaretur carnalibus deliciis, sed nec est abstractus nec [Col. 0366B] illectus. Quasi enim secundus Samson, omnium peccatorum vincula ex odore ignis, id est Spiritus sancti, dissolvit, factoque impetu in hostes pessimos, scilicet vitia, persecutus est Amalech usque ad internecionem. Non pepercit gladius Aot: utraque manu utentis pro dextra. Cumque beatus Thomas tantae esset potestatis, suspendit eum Deus a tumultu cujuslibet mortiferae actionis. Sed quia nemo sine peccato est, nec etiam infans, cujus vita est unius diei super terram: si quid in eo fuit purgandum, nihil tamen cremandum. Si cujus enim opus arserit, detrimentum patietur. Si quid in eo examinandum, nihil damnandum. Si quid fortasse egerit, in quo esset vanitas et praesumptio spiritus, nihil tamen in quo esset blasphemia Spiritus sancti, id [Col. 0366C] est malitia. Et licet in carne vivebat, sed non secundum carnem militabat. Nec solum a criminibus et a magnis flagitiis, sed etiam a minoribus quasi vas electionis abstinebat. Consilium ejus ut Cusi, melius quam Achitophel societas ut Jonathae, opus ut Abisai. Opera autem ejus quae fecit, quam discrete se habuit in pace, quam potenter in bello, quanta in hostes regis machinatus est, quanta in regno disposuit, quanta extra regionem acquisivit nonne haec scripta sunt in notitia singulorum? His ergo supersedeamus, quia ad alia anhelamus.
Et quia supra me est quod tractabitur, majoris studii pandenda sunt vela, laxandus sinus mentis et invocanda majestas Trinitatis. Dormiente itaque [Col. 0366D] cum patribus suis Theobaldo Cantuariensi archiepiscopo, metropolitana Ecclesia, pastore orbata, lamina aurea nulli luxit in fronte, rationale non est visum in pectore, superhumerale non gestatur in humeris, siluerunt tintinnabula et caetera ornamenta pontificalia involuta sunt. Sed quandiu deesse non poterat cui primatia Anglorum et legatia sanctae et apostolicae sedis succederent, et in quem totius Christianitatis Angliae jura respicerent, nec poterant filii Sponsi diu jejunare ne perirent: totus clerus totusque conventus juxta ecclesiastica decreta et sancita canonum et Cantuariensis Ecclesiae privilegia dignum sibi perfici a rege postulaverunt pastorem. Gavisus ergo rex quoniam locum sublimandi quem amavit invenit, archidiaconum Cantuariensem [Col. 0367A] et suum cancellarium in pastorem proposuit, commendavit, suscipi monuit et praecepit. Et quoniam videbatur minus religiosa esse persona, ut quae in saeculari habitu hucusque latuerat, nec unquam habitum religionis induerat, et ideo ad tantum gradum minus idonea, libenter respuerent, si auderent. Sed quia regis et domini voluntati adversa fronte resistere tutum non est, solemni electioni episcoporum et ipsi annuerunt. Inthronizatus autem indebitum honorem quem minus canonice adeptus erat, in manibus summi pontificis Alexandri canonice postea et voluntarie, sicut sequentia declarabunt, dimisit, resignatumque et roboratum vix coactus et apostolica auctoritate constrictus recepit,
[Col. 0367B] [ Hic incipiat prima lectio. ] Promotus ergo et initiatus sacraeque unctionis sanctificatione et consecratione delibutus ita profecit, ut eatenus vixisse pro nihilo diceretur, et quasi hucusque semper moreretur et nunc vivere incoepisset, ita tempus vitae amissum redimere satagebat. Itaque subito totius perfectionis culmen arripuit, quasi in crastino moreretur. Ubique prius abundavit delictum postmodum superabundavit et gratia, ut diceres Spiritum sanctum in specie columbae in eum descendisse et mansisse apud eum. Meminensque illud Platonicum, imo Christianicum, scilicet veram philosophiam esse meditationem mortis, et illud Hieronymi: facile haec omnia contemnit, qui se semper cogitat moriturum, [Col. 0367C] non altum sapuit sed timuit. Cumque de saeculari sapientia et mundana philosophia, utpote in liberalibus artibus a primaevo tempore imbutus, gloriari posset, nihil tamen inter mortales scire didicit, nisi Jesum Christum et hunc crucifixum. Crucifixoque affixus in cruce, priora membra sua mortificavit cum vitiis et concupiscentiis dicens cum Apostolo: ยซMihi mundus crucifixus est, et ego mundo.ยป Et item: ยซVivo ego, jam non ego; vivit vero in me Christusยป exuensque vetustam tunicam, et veterem hominem cum actibus suis, induit novum, qui secundum Deum creatus est, in spiritu et sanctitate veritatis, ambulansque in novitatem vitae novus homo effectus est, mutatus in virum alterum, vere alterum, quia alteratum, cujus omnia in meliora conversa sunt. Jam enim [Col. 0367D] superbia, si qua infuit, expulsa asciscit humilitatem. Superfluitas proscripta ingerit parcitatem, prodigalitas eliminata inducit frugalitatem, luxus, si quis inerat, abstinentiam, si qua libido continentiam, si qua effeminatio severitatem, si qua vanitas maturitatem, si qua curiositas quietem, si qua inconstantia stabilitatem, immoderatio temperantiam, omnis illicitus motus animi honestatem, et omnis inutilis concupiscentia saeculi contemptum.
[ Lectio secunda. ] Jam erat affabilior in colloquio, hilarior in dato, serenior in vultu, parcior in cultu, moderatior in sumptu, sedulior in oratione, prolixior in contemplatione, sollicitior in praedicatione, in tribulatione patiens, in miseriis compatiens, in misericordiis praeveniens, in eleemosynis affluens, in iracundia [Col. 0368A] tardus, in remissione primus, in verecundia promptus, in mansuetudine totus, in subveniendo pius, in fide firmus, in spe certus, in charitate perfectus. Haec est mutatio dextrae Excelsi; haec sunt mutatoria, quibus induitur Jesus sacerdos magnus filius Josedech, praecipiente Domino. Haec est mutatio habitus Thamar sedentis in bivio. Haec est mutatio vultus David impingentis et procidentis ad portas civitatis coram Achis. Haec est fragrantia vestimentorum valde bonorum Esau quibus induitur non Esau sed Jacob, assimilata odori agri pleni benedicti a Domino. Debebantur siquidem Esau sed accepit ea Jacob, unde et a patre benedicitur. Amisit Esau primogenita sua quae promeruit Jacob. Hoc est quod Apostolus ait: ยซBonus odor sumus Deo.ยป Habens [Col. 0368B] ergo archipraesul noster et martyr unctionem a sancto, accepit oleum gaudii pro luctu, pallium laudis pro spiritu moeroris. Proficiscensque per bivium litterae Pythagoricae ramum subversum et inclinatum contemnens per erectum et in coelum usque tendentem iter arripuit dicitque cum Apostolo: ยซNon habemus hic manentem civitatem, sed futuram inquirimus:ยป et iterum: ยซNostra conversatio in coelis est.ยป Cumque ex reditibus suis multa privata posset exercere negotia, omnia tamen fratrum communioni impendebat, juxta illam sententiam Actuum apostolorum qua dividebatur unicuique prout opus exigebat.
[ Lectio tertia. ] In tanta subditorum sollicitudine positus, summa vigilantia magnaque opera sollicitabatur arguendo, increpando, obsecrando ne quis periret, ne lupus rapax veniens oves diriperet, sed ascendens ex adverso opposuit se omnibus hostibus murum pro domo Israel, et in certamine viriliter agonizabat, ecclesias sustentabat jura ecclesiastica auctoritate sua confirmabat, amissa vindicabat, ablata revocabat, [Col. 0368D] diminuta restituebat, impios et rebelles anathematis sententia coercebat. Invidit autem diabolus tantae felicitati ejus et provectui, et membra sua invidiae facibus accensa et exagitata in suggillationem viri Dei excitavit. Quae derogabant ei in angulis, obloquebantur in cubiculis, insidiabantur quibus poterant modis dracones in abscondito, leones in aperto. Sedebant in insidiis cum divitibus in occultis, ut interficerent innocentem. Sed quid fecit agonista noster? Zelus domus Dei comedit eum: incendit eum, absumpsit eum, et ideo opprobria exprobrantium ceciderunt super eum. O quam fervens et quam sancta zelotypia sancti qua perfectam illam unam amicam, unam columbam, unam uni Sponso et ipse minister unus sociaret, et ipse in thalamo [Col. 0369A] admissus cum utroque et amoris et complexus conscius epithalamium caneret et diceret: ยซEcce tu pulchra es et decora, ideo introduxit te Rex in cubiculum suum.ยป Et itidem de Sponso: ยซAmicus tuus candidus et rubicundus.ยป Hoc ergo zelo zelatus populum Dei optavit anathema esse a Christo pro fratribus suis cum Apostolo et deleri a libro Dei cum Moyse, ut populi dimitteretur offensa. O quanta de Dei misericordia praesumptio! optabat pro Christo separari a Christo. Pro Christo nolle habere Christum, deleri a libro vitae ut tenacius scriberetur in libro vitae! Revolvensque illam sententiam Apostoli: ยซQui episcopatum desiderat, bonum opus desiderat,ยป cum primo honorem sitiret, non laborem: nunc e regione opus, non opulentiam; onus, non extollentiam desideravit. [Col. 0369B] Proponensque se exemplum in se retorquebat [Col. 0370A] illud Apostoli: ยซImitatores mei estote, sicut ego Christi.ยป Sicque nihil docuit quod non fecisset, sicut ordo docendi postulat, sed versa vice quod ordo non postulat, multa erubuit docere quae non erubuit facere, militans Deo in occulto, sed non ad occultum, imo ad hominum et angelorum commune spectaculum. Jam enim quod egit occulte in cubiculo, quod abscondit etiam in mentis secretario, super tecta praedicatum est.
[ Lectio quarta. ] Interea regnante gloriosissimo rege Anglorum Henrico secundo, quievit terra a praedonibus, pax et securitas erat a latronibus, evigilavit justitia, restaurabantur sanctorum aedificia. Canticum et jubilatio audiebantur in clero, etc.
( Haec ex ista Passione exscripta in praesentiis sufficiant; caetera si quis legere velit, in ipso codice [Col. 0370B] requirat. )
Hymnus de S. Thoma
Documenta historica
[Col. 0371A] Archiepiscopus dicit se publice excommunicasse Londoniensem episcopum, ex justis et notoriis causis: scilicet tanquam incentorem schismatis, manifestumque turbatorem ecclesiasticae pacis, et reum inobedientiae jugis. Asserit enim eum, schismatis occasione, quosdam Ecclesiae rebelles et ecclesiasticarum libertatum oppressores manifeste fovisse, canonesque ac mandata sua de coercendis et puniendis illis palam hactenus contempsisse. Propter haec velut manifesta, sicut ait, et notoria, nec etiam ordinem judiciarium in ejus excommunicatione servandum putavit, sed, licet absentem, ignorantem et indefensum, licet inauditum, licet nec citatum nec commonitum, juste tamen et canonice, sicut allegat, damnavit, tanquam operum evidentia de crimine suo [Col. 0371B] confessum. Scribit enim Ambrosius: ยซManifesta accusatione non indigent.ยป Item Stephanus papa: ยซDe manifesta,ยป inquit, ยซet nota plurimis causa non sunt quaerendi testes.ยป Sicut de fornicatore Corinthio sanctus exposuit Ambrosius: ยซIn aliis quidem non est judicis sine accusatore damnare, quia Dominus Judam, cum esset fur, quia non est accusatus, minime abjecit. Cognito autem praedicto opere fornicatoris, pellendum eum de coetu fraternitatis Apostolus censuit. Omnes enim crimen sciebant; publice namque novercam suam loco uxoris habebat. In qua re nec opus erat, nec tergiversatione aliqua crimen tegi poterat. De quo Apostolus: Absens, inquit, facie, praesens autem auctoritate Spiritus qui nusquam deest, jam judicavi ut praesens, [Col. 0371C] eum qui hoc admisit, tradi Satanae in interitum carnis. ยป Juxta quod item Nicolaus papa ait: ยซQuae Lotharius,ยป inquit, ยซrex fecit, accusatione non indigent. Manifesta sunt opera carnis, quae sunt fornicatio, immunditia,ยป etc. Dimiserat siquidem uxorem propriam, et aliam superinductam publice tenebat; sicque, licet nec accusatus nec citatus, canonice tamen excommunicatus est.
[Col. 0372A] Similiter itaque, quamvis praeter ordinem judiciarium, recte tamen a se damnatum Londoniensem episcopum asserit archiepiscopus; tanquam schismatis studio manifestum pacis ecclesiasticae perturbatorem, et publice, opere contemptus, ipsorum canonum et suorum mandatorum inexcusabilem transgressorem.
Quod enim pacem ecclesiasticam manifeste perturbavit, hinc arguit: quod, cum dominus rex contra sacras leges et canones ac Ecclesiae libertates plurima sibi de consuetudine regni servanda publice in concilio suo commemoraverit, et ab episcopis exegerit, idem episcopus, ut asserit, factus ibidem tanquam canis mutus non valens latrare, non ascendit ex adverso nec posuit se murum pro domo Domini, [Col. 0372B] ut staret in praelio; sed etiam, quod longe deterius est, praetextu schismatis Romanae Ecclesiae, regi condescendendum suadere palam enisus est, coepiscoporum animos ipse potissimum enervans quos potissimum et debuit et potuit ad contradicendum animare, sicut inter eos potestate primus et auctoritate praecipuus. Quod eum affirmat fecisse, non ob aliud quidem, nisi ne gratiam regis amitteret, quam tunc prae caeteris obtinebat, cum econtra sic ait Anacletus: ยซNihil sit illo pastore miserius, qui luporum laudibus gloriatur, quibus si placere voluerit, atque ab his amari delegerit, erit hinc ovibus magna pernicies.ยป Itaque, sicut prosequitur, per episcopi conniventiam rex factus audacior, et ad exigenda, quae non decuit satis, ardentior, cum aliquandiu [Col. 0372C] caeteri substitissent, ipsis deinceps offensus, durus, terribilis, et in multis adversus esse coepit. Eumdem autem episcopum in uberiorem satis familiaritatem admisit. Sic igitur infert indubitabile palam esse, quod Ecclesiae pacem turbaverit. ยซFacientis enim,ยป ut ait Joannes papa, ยซprocul dubio culpam habet, qui, quod potest corrigere, negligit emendare.ยป Scriptum quippe est: ยซNon solum qui faciunt, sed [Col. 0373A] etiam qui consentiunt facientibus, participes judicantur. Negligere enim, cum possit quis deturbare perversos, nihil aliud est quam fovere: nec caret scrupulo consensionis occulte, qui manifesto facinori desinit obviare.ยป Item Innocentius: ยซError cui non resistitur approbatur, et veritas cum minime defensatur, opprimitur.ยป Item Gregorius: ยซConsentit erranti, qui ad resecanda quae corrigi debent non occurrit.ยป
Deinde, sicut prosequitur archiepiscopus, cum formidabili metu et multis oppressionibus dominus rex in exactis obtinuisset, idem archiepiscopus non multo post metus instantiam reversus ad cor, et dolore cordis tactus intrinsecus, nec sui vel suorum reveritus pericula vel damna, ubi exsilium subiit, [Col. 0373B] ibi acerrimam de promissis contra dominum et Ecclesiam poenitentiam agens, post sui suorumque proscriptionem, et post exspectationem annuam, in eorumdem promissorum exactores, observatores, eisque consentientes, generaliter et publice sententiam anathematis dedit. Quam ut per Angliam denuntiaret, in vi obedientiae mox episcopo Londoniensi, suffraganeorum episcoporum decano, scripsit et injunxit; mandans eisdem et aliorum quorumdam, quae secundum Deum erant, exsecutionem, in virtute similiter obedientiae. Qui, sicut ait, nihil mandatorum implens, sed tergiversationibus quibusdam aperte subterfugiens, sicque operis evidentia crimen suum manifeste confessus, aperte [Col. 0373C] sententiam excommunicationis incurrit. Canonum siquidem violatores et eis consentientes, sub anathemate constituit Adrianus papa dicens: ยซGenerali decreto constituimus, ut exsecrandum anathema fiat, et velut praevaricator fidei catholicae semper apud Deum reus existat, quicunque regum, vel episcoporum, aut potentum deinceps, Romanorum decreta pontificum in quoquam crediderit vel promiserit violanda.ยป Item Damasus papa: ยซViolatores canonum graviter a sanctis Patribus judicantur, et a sancto Spiritu, cujus instinctu dictati sunt, damnantur: Quia Spiritum sanctum blasphemare non incongrue videntur, qui contra eosdem sanctos canones aliquid vel agunt vel loquuntur, vel facere volentibus consentiunt.ยป Item Gregorius: ยซNulli [Col. 0373D] fas est vel velle, vel posse transgredi apostolicae sedis praecepta. Sit ergo ruinae suae dolore prostratus, quisquis apostolicis voluerit contraire decretis; nec locum deinceps inter sacerdotes habeat, sed extorris a sancto ministerio fiat. Non de ejus judicio quisquam postea curam habeat. Damnatus a sancta et apostolica Ecclesia sua, inobedientia atque praesumptione, a quoquam esse non dubitatur, qui non solum praefatae sanctae Ecclesiae jussionibus parere debuit, sed etiam aliis, ne praeterirent, inculcare. Sitque alienus a divinis et pontificalibus officiis, qui noluerit apostolicis obedire praeceptis.ยป
Hunc etiam reatum, ut archiepiscopus addit, sibi palam episcopus auxit, cum mandata sua, de prosequendis quae secundum Deum erant, tam contumaciter [Col. 0374A] tamque frustratorie declinavit, et manifeste subterfugit. Unde tanquam notorie reus, statim, ordine judiciario praetermisso, non indigne nominatim est excommunicatus.
Episcopus contra: Sententiam excommunicationis in se quamvis de facto latam, de jure tamen tenere negat, velut aperte contra jus et ordinem legum et canonum datam. Multoties siquidem, etsi de facto detur, nullatenus tamen apud Deum, vel apud homines ligat: veluti si quis excommunicetur ut compellatur ad malum; verbi gratia ut schismaticus aut haereticus fiat aut permaneat. De talibus enim ait papa Gelasius: ยซCui est illata sententia, deponat errorem, et vacua est: si injusta est, tanto eam curare non debet, quanto apud Deum et ejus Ecclesiam [Col. 0374B] neminem iniqua sententia gravare potest. Ita ergo se ea absolvi non desideret, qua se nullatenus ligatum videt.ยป Si quis item vel majorem, vel parem sibi, vel alterius parochianum excommunicet; patet quod nullum eorum aliquatenus excommunicatio tenet; scribit enim Calixtus papa: ยซNullus alterius terminos usurpet, nec alterius parochianum excommunicare praesumat.ยป Quare talis excommunicatio nec rata erit, nec vires ullas habebit, cum nullus alterius judicis, nisi sui, sententia tenebitur: ubi sicut in concilio, apud Compendium, pro communi utilitate statutum est: ยซCum alter episcopus alterius parochianum, causa depraedationis excommunicaverit: item et qui a praelato suo in causa qualibet ad majorem audientiam appellat, jam ejus [Col. 0374C] jurisdictioni quantum ad causam illam non subjaceat.ยป Et ideo sicut nec judicari, sic nec etiam excommunicari, propter eam, ab illo deinceps potest, aut debet. Ut enim decrevit Sixtus papa: ยซQuoties episcopi se a comprovincialibus suis, vel a metropolitano praegravari putaverint, aut eos suspectos habuerint, mox Romanam appellent sedem, et interim eos nullus excommunicare praesumat. Quod si aliter a quoquam fuerit praesumptum, nil erit, sed viribus carebit.ยป Moris etiam quandoque fuit, in excommunicationis sententia, sicut et in aliis, ut eam suspenderet appellatio, post etiam mox interposita. Siquidem in Digesto scriptum est: ยซInteger status esse debet provocatione interposita.ยป Ergo etsi [Col. 0374D] abstinere ordine quis jussus sit, et provocaverit, potest interim participare, cum sit hoc constitutum, et sit juris, ne quid pendente appellatione moveatur; juxta quod et adhuc obtinet, ut, si quis clericorum ab officio fuerit suspensus, et appellaverit, interim pro suspenso non habeatur; sicut nec degradatus pro degradato, nec de beneficio privatus, pro privato. Secus autem ideo forte jam obtinet in excommunicatione, quia secum habet sui exsecutionem; quia mox eliminat ab Ecclesia, et loquendi jus tollit. Provocari non potest ab exsecutione sententiae, proptereaque nec ab excommunicatione. Quamvis autem sequens appellatio non suspendit excommunicationem, procul dubio tamen praecedens eam impedit ne fieri possit. Licetque de facto subsecuta fuerit, [Col. 0375A] ipso jure tamen eam infirmat, et irritam facit; quia pristinum statum prorsus integrum appellanti custodit. Item excommunicationem contra censuram et ordinem canonum factam nullius esse momenti constare debet. Ordo quippe servandus est: sic enim statuit Adrianus papa: ยซNemo suspendendus est a communione, nisi evocatus ad causam minime occurrerit.ยป Item in concilio Parisiensi: ยซNemo praepropere vel praepostere scilicet nec commonitus, nec convictus, est judicandus.ยป Item Augustinus: ยซIn episcoporum concilio constitutum est, nullum clericum, qui nondum convictus est, suspendi a communione debere, nisi ad causam suam examinandam se non praesentaverit.ยป Item: ยซNos quemquam a communione prohibere non possumus, nisi aut sponte [Col. 0375B] confessum aut convictum.ยป Itaque cum excommunicatur qui nec convictus est, nec confessus, imo nec auditus, imo nec citatus, imo nec commonitus; talis siquidem excommunicatio nihil virium habere recte credi debet, veluti contra canones vel ordinem ecclesiasticum facta. Sicut et ยซprolatamยป ut in codice legitur, ยซsententiam contra solitum judiciorum ordinem, auctoritatem rei judicatae non obtinere certum est.ยป Item: ยซEa quae statuuntur adversus absentes, non per contumaciam scilicet, denuntiationibus nequaquam ex more conventos, judicatae rei firmitatem non obtinere.ยป Quod utique multo ferventius in excommunicatione tenendum est; quae quanto terribilius immaniusque praecipitat, [Col. 0375C] scilicet in diaboli potestatem, in ipsam etiam animae mortem, tanto magis contra ordinem non est praecipitanda: praesertim in episcopum, qui nec excommunicari nec etiam audiri debet nisi in synodo: sicut testis est Julius papa: ยซNullus episcopus,ยป inquit, ยซnisi in legitima synodo pulsatus, audiatur, vel judicetur, vel damnetur.ยป Item Zephirinus papa: ยซQuilibet episcopus non prius audiatur, vel judicetur, vel excommunicetur, quam regulariter vocatus sit ad suorum conventum episcoporum, et per eos ejus causa rationabiliter discernatur.ยป Item Hyginus papa. ยซNullus metropolitanus, absque caeterorum omnium comprovincialium instantia, de causis episcoporum aliquid agat, quia irritae erunt, aliter actae, quam in conspectu omnium ventilatae.ยป [Col. 0375D] Item Calixtus papa: ยซSi quis metropolitanus, nisi quod ad suam solummodo propriam parochiam pertinet, sine concilio comprovincialium omnium episcoporum, agere tentaverit, irritum erit et vacuum.ยป
In crimine quidem notorio, quod et praeter ordinis observationem recte detur excommunicationis sententia, sicut allegat archiepiscopus, nec diffitetur episcopus. Crimen autem notorium in se prorsus diffitetur, scilicet ecclesiasticae perturbationis et inobedientiae. Pacem enim Ecclesiae, sicut affirmat, nullatenus turbare studuit, sed, quantis consiliis et auxiliis potuit, fovere et augere laboravit. Nec occasione schismatis in aliquo malignatus est contra Ecclesiam. Sed ne schismatis malum etiam Angliam [Col. 0376A] occuparet, sicut saepius fuit, ob domini papae et Ecclesiae Romanae fidelitatem, non superbe, non contentiose, non nimis severe agendum sensit et egit: tolerabiliorem reputans in quibusdam dissimulationem, et ad tempus patientiam, quam separationis augere perniciem, ipsius etiam sanctae Romanae Ecclesiae, quae diebus his pleraque dissimulavit et sustinuit, secutus exemplum, et documenta sanctorum. Ait enim Urbanus papa: ยซUbi multorum strages jacet, subtrahendum est aliquid severitati.ยป Item Augustinus: ยซUbi per graves dissensionum scissuras, non hujus aut illius hominis est periculum, sed populorum strages jacent, detrahendum est aliquid severitati, ut, majoribus malis sanandis, charitas sincera subveniat.ยป Idem: ยซCum quisquam fratrum et [Col. 0376B] Christianorum in Ecclesiae societate constitutorum, in tali peccato deprehensus, ut anathemate dignus habeatur: fiat hoc ubi schismatis periculum nullum est.ยป Idem: ยซNon potest salubris esse correctio, nisi cum ille corripitur, qui non habet sociam multitudinem.ยป Et infra: ยซConsilia separationis et inania sunt, et perniciosa, atque sacrilega: quia impia et superba sunt, et plus perturbant infirmos bonos, quam animosos malos.ยป Haec itaque, sicut ait episcopus, ipse secutus, si quid contra Ecclesiam exactum vel actum novit, non mox consensionis culpam contraxit, vel poenam meruit, si non restitit, si non defensavit, si non vindicavit, cujus hoc officium fuit. Non enim quidquam timide, vel [Col. 0376C] malitiose quidquam omisit, sed utiliter et consiliose quaedam dissimulans, quaedam sustinens, saepius etiam dominum regem intrepide, sed benigne, convenit; multis etiam terrendo, (sed non commovit); ponens, sicut instruit Augustinus, ante oculos Dei judicium; terrens cruentam conscientiam, et simplicem suadens poenitentiam. Multa multoties vel non fieri, vel corrigi, modestia supplicationis obtinuit, quae nullatenus impetrasset, si devium contentionis et severitatis incessisset. Cui non debet in vitium deputari, vel ad odium retorqueri, si domini regis gratiam sibi quaesivit aut servavit; praesertim cum apud eum nulli nocuerit, et multis saepe profuerit. Quod multo levius, et plenius archiepiscopo, tanquam specialius dilecto, potuisset evenisse, si modestiae [Col. 0376D] et humilitatis viam voluisset elegisse. Non itaque, sicut infert episcopus, officii sui neglector, vel canonum contemptor, aut violator fuit; quia, si quid forte tunc egit necessitate, non tamen voluntate. Violatores autem canonum definit Damasus papa ยซqui contra eos non necessitate compulsi, sed voluntarie faciunt vel facientibus consentiunt.ยป Et, sicut ipse ait, nec mala fecit nec malis consensit, sed, quatenus licuit et utile credidit, quantum potuit obviavit, implens illud prophetae: ยซRecedite, exite, et immundum ne tetigeritis.ยป ยซQuid est.ยป ait Augustinus, ยซtangere immundum, nisi consentire peccatis? Quid est autem inde exire, nisi facere quod pertinet ad correctionem malorum, quantum pro cujusque gradu atque persona salva pace [Col. 0377A] fieri potest? Displicuit tibi quod quisque peccavit? non tetigisti immundum. Redarguisti? monuisti? corripuisti? adhibuisti etiam, si res exegerit, congruam, et, quae non violet, disciplinam? Existi inde. Hoc est immundum non tangere, et voluntate non consentire, et ore non parcere.ยป Idem: ยซNeque eonsentientes sitis malis ut approbetis, neque negligentes ut non arguatis, neque superbientes ut insultanter arguatis.ยป Item: ยซQuisquis vel, quod potest, arguendo corrigit, vel, quod corrigere non potest, salvo pacis vinculo excludere non potest, aequitate improbat, firmitate supportat: omnino liber, prorsus securus, penitus est alienus.ยป Item: ยซIta, quis malis sociatur, si mali aliquid cum eis committit, aut committentibus favet; si autem neutrum [Col. 0377B] facit, nullo modo sociatur. Porro, si addat tertium, ut justus in misericordia corripiat, vel, si eam personam gerit, et ratio conservandae pacis admittit, etiam coram omnibus arguat; removeat, vel ab aliquo gradu honoris, vel ab ipsa communione sacramentorum, plenissime officium implevit. Ubi autem caetera impediuntur, illa duo retenta semper incorruptum custodiunt; scilicet ne faciat malum, nec approbet factum.ยป Ex his itaque se non solum a reatu consensionis malorum excusatum probat episcopus, sed etiam manifestum in se modestiae providentiaeque praefert indicium, dum mala melius tulit, quam si etiam foras extulerit, et per hoc imminens schismatis argumentum impedivit.
Plus etiam dicit, quod exactionibus domini regis [Col. 0377C] non mox vel condescendit, vel condescendendum suasit; sed, cum coepiscopis, non minori periculo, nec impari sollicitudine substitit, donec, aliquandiu post, communiter, ob sedandam regis iram et vitandam Ecclesiae turbationem non minimam, placuit ut regias consuetudines promitterent generaliter omnes, non expressim aliquas (quia expressa nocent, non expressa non nocent): consuetudines etiam nomine tamen bonas intelligentes. Cum autem dominus rex, quales voluit, post expressisset, et in scriptum redegisset, id sigillis archiepiscoporum et episcoporum confirmari petens instanter et urgens graviter post multam et integro die cum episcopis protractam haesitationem, tandem archiepiscopus sine [Col. 0377D] caeteris solus succubuit, et acquievit. Ipse viderit, si digne metum aliquem honori Dei et ordini suo praetulerit; si fidem etiam domino papae et Ecclesiae Romanae servaverit, ad quam arctius de speciali juramento tenetur. Viderit etiam si, post Scyllaeam voraginem, non etiam Charibdim inciderit, cum omnem promissionem regi deinde ruperit. Horum omnium se participem et reum negat episcopus, in centoremque schismatis, et perturbatorem pacis Ecclesiae, tam vere quam probabiliter diffitetur.
Ab inobedientiae quoque crimine se non minus excusat.
Quidquid enim mandatorum archiepiscopi vidit non laedere statum Ecclesiae, diligenter, ut asserit, exsecutus est, magis ex officio suo, quam ex obedientiae [Col. 0378A] debito; quippe ut ad quam se ei non teneri constanter affirmat. In caeteris vero, quorum exsecutio poterat schismatis malum augere, substitit; tum quia necessarium fuit, tum quia ad exsequendum se teneri non credidit; et, licet si ex abundanti, tamen ut undique plenius muniretur, semper ante mandatorum susceptionem, contra cuncta Ecclesiae regnique ac sui gravamina dominum papam appellavit, ejus audientiam eligens. Cumque trans mare postea coram legatis apostolicae sedis appellationem prosequi praesto esset, sed non esset qui vel contradiceret vel judicare vellet, incontinenti denuo cum praesentibus coepiscopis appellationem innovavit. Quam dominus papa, per litteras ipsorum et legatorum sibi nuntiatam postmodum ipsis remisit; et eos ab ejus persecutione [Col. 0378B] prorsus absolvit; pacemque ac inducias contra archiepiscopum, quousque in gratiam regis rediret, per litteras suas indulsit. Cum autem interim rumor insonuisset de novis quibusdam minis et molitionibus archiepiscopi, ne posset episcopus, sicut ante, aliquo modo quasi praeventus innodari, mox iterum publice provocavit, et omnino recusans ac declinans archiepiscopum, tanquam ex manifestis causis jure sibi suspectum, audientiam domini papae praeelegit. Sic igitur, ut infert, etsi tenetur ei obedire, non tamen aliquatenus inobediens potest deprehendi; praesertim cum non frustratorie, sed juxta necessitatem semper praeveniens appellatio, sibi contra crimen inobedientiae remedium foret et excusatio: praesertim etiam cum eamdem appellationem [Col. 0378C] prosequi nunquam subterfugerit, nec adhuc subterfugere velit.
Sed nec etiam obedire quidquam omnino se debere sentit et asserit. Siquidem ex professione quam Theobaldo, bonae memoriae archiepiscopo, fecit in Herefordiensi civitate, se tentum non esse dicit, nisi dum Herefordiensis episcopus exstiterit; quod cum esse desiit, omnino per dominum papam liber et absolutus desiit, et ex ea professione teneri, tanquam tacite, licet non expressim, ad tempus facta, scilicet dum inde maneret episcopus. Cujus rei fortissimum argumentum esse, quod utique non teneretur, si alterius provinciae fieret episcopus. Saepius promissionibus conditiones quaedam inesse [Col. 0378D] tacite intelliguntur, quamvis non exprimantur, veluti cum dos alicui, propter certam matrimonii spem, absolute promittitur. Non minus enim subest tacita conditio, scilicet ut ita demum promissio teneat, si nuptiae sequantur. Item, ut in Digesto est, cum inter locatorem et conductorem convenit, ne conductor inter tempora locationis de fundo expellatur; quamvis nihil exprimatur de solutione pensionis, tamen verisimile est ita convenisse de non expellendo conductore, si pensionibus pareat et, ut oportet, colat. Cum autem, ut adjungit episcopus, ad Londoniensem sedem translatus professionem archiepiscopo minime fecerit, nihil equidem ei debere dicit, scilicet nec suo, etiam Londoniensis Ecclesiae nomine. Semel enim liberatus, nec per eam in potestatem [Col. 0379A] recidit, sicut nec de jure fori filius familiae, cum extraneae personae filius adoptivus sit, secum tamen patrem adoptivum in potestatem trahit. Magis autem per eam ipsam liberatam dici convenit: praesertim cum de jure non filia, sed mater Cantuariensis Ecclesiae sit; sicut et a prima constitutione Ecclesiae in Anglia, diebus quinquaginta duorum apostolicorum fuisse perhibetur, et in scriptis authenticis legitur: sicut etiam beatus Gregorius, in ea Christianitatem renovans, censuit et ordinavit ut deinceps esset prout ejusdem scripta testantur; quamvis secus obtinuerit, occasione paganitatis quae mox Londoniae nequivit exstirpari. Propterea sedes archiepiscopalis praeter ordinem esse coepit, et hactenus manet, Cantuariae: ubi primo renovata est, et [Col. 0379B] inde paulatim per Angliam propagata, reclamantibus tamen assidue Londoniensibus episcopis. Sic igitur bona fide, justisque rationibus se liberum proclamans episcopus, velut semel per auctoritatem apostolicam manumissus et exemptus, nec unquam deinceps novae subjectionis servituti suppositus, et inobedientiae se reum in nullo probat, tanquam nec obedientiae debitorem.
Si replicat archiepiscopus quod saltem tanquam apostolicae sedis legato sibi tenebatur obedire, contra id episcopus oppositae appellationis et recusationis obstaculum objicit: qui se solum domino papae deinceps subjectum fuisse manifeste convincit. Addit etiam quod jure legationis nondum habet archiepiscopus jurisdictionem in Anglia. Siquidem Romanae [Col. 0379C] sedis legatus ut legatus Caesaris est, scilicet praeses vel corrector provinciae vel proconsul. Sic autem in Digesto est: ยซProconsuli jurisdictio, scilicet contentiosa, prius non competit quam in provinciam venerit.ยป Item: ยซPraeses in provinciae homines tantum imperium habet, et hoc, dum in provincia est.ยป Nec igitur, ut infert episcopus, potest aliquatenus archiepiscopus ut legatus in Angliam advertere, cum nec in ea sit, nec in eam post tempus legationis venerit.
Sic itaque concludit episcopus sententiam excommunicationis in se latam nullatenus tenere: tum quia prius praeter ordinem lata est, cum in se nihil notorium criminis sit, tum quia prius appellavit, tum quia de archiepiscopi jurisdictione non sit.
[Col. 0379D] Archiepiscopus ad haec: Quamvis, inquit, praedicta in episcopo notoria non sint, quia tamen publice de eo dicuntur et creduntur, ob ea juste damnatus est; et praeter observationem ordinis judiciarii: maxime quia in multis libertas et dignitas Ecclesiae, per ejus, sicut ipsemet loquitur, dissimulationem et patientiam periclitata sit. Quem ob hoc etiam extra ordinem puniri justum et utile fuit, ut alii rebelles et turbatores Ecclesiae magis terreantur, et resipiscant, cum sibi dubitare non debeant inferendum quod tanti nominis et potestatis viro jam viderint illatum. Saepius enim contra strictum rationis tenorem, et institutionis solitum ordinem, necessitatum varietas multa fieri suadet et urget. Quia, sicut ait papa Innocentius: ยซAliud est ordo [Col. 0380A] legitimus, aliud usurpatio quod fieri tempus impellit.ยป Sed Silvester papa similiter in quosdam adversarios suos animadvertisse legitur, sicut ipsemet scribit. Ait enim: ยซUsiliarius Patricius mandavit me ad se pacifice venire, et pro quibusdam ecclesiasticis dissitationibus in palatium principis, ad primum et secundum velum retinuit omnem clerum et populum, qui mecum veniebat, nisi me solum et Vigilium diaconum meum โ me vero vi retentum miserunt in exsilium, in quo sustentor pane tribulationis et aqua angustiae. Ego tamen non dimisi, nec dimitto propterea officium; sed cum episcopis, quos congregare potui, eos qui talia erga me egerunt anathematizavi.ยป Idem Vigilio: ยซHabeto cum his, qui tibi consentiunt, plenae damnationis sententiam; [Col. 0380B] sublatumque tibi nomen ministerii sacerdotalis agnosce, sancti Spiritus judicio, et apostolica a nobis auctoritate, damnatus.ยป Ad hujus igitur exemplum, quod de crimine, quamvis non notorio, tamen sibi manifesto et indubitato, rectissime, quamvis extra ordinem, damnaverit episcopum, congrue sibi videtur archiepiscopus allegare; quasi de jure facere potuerit et fecerit, praesertim cum et domini papae vice fungatur, cujus etiam legatus est.
Episcopus contra: Non exemplis, inquit, sed legibus judicandum est; nec quid factum sit Romae, sed quid fieri debuit, attendendum est. Licuit quidem semper et licet domino papae contra jus strictum saepius agere, maxime cum necessitas postulet. [Col. 0380C] Quamvis enim legibus vivat, legibus tamen solutus est. Et sicut Christus in se sacramenta nostra complevit, non aliqua sui necessitate, sed nos ad imitandum provocandi voluntate: sic etiam dominus papa saepe canonibus obtemperat, non quod necesse habeat, sed ut ejus auctoritas et exemplum alios ad obtemperandum urgeat. Saepius etiam eis non stat. In ejus siquidem potestate est sicut novos condere, sic et veteres moderari, vel temperando vel aggravando, nonnunquam etiam eorum censuram penitus omittendo, vel contra faciendo. Quam utique potestatem solus accepit, et sibi soli continue retinet, et, cum vices suas saepius aliis credat, in partem quidem vocat sollicitudinis, non in plenitudinem [Col. 0380D] potestatis. Quibus etiam si quandoque laxius indulget, non tamen eatenus ut liceat eis aliquid vel extra metas antiquitatis, praesertim quas auctoritate Veteris et Novi Testamenti tenentur observare. Nam nec etiam domino papae licet has transgredi, sicut est testis Zosimus papa: ยซContra Patrum,ยป inquit, ยซstatuta aliquid concedere vel mutare nec hujus sedis potest auctoritas.ยป Apud nos inconvulsis radicibus vivit antiquitas, cui dicta Patrum sanxere reverentiam. Et servata quidem semper, etiam a primo hominis peccato, semper antiquitas est, ut criminis reus damnetur, sed deinde, qui confessus, vel convictus, vel citatus fuerit. Nam et Adam est non prius damnatus, quam citatus et commonitus, cum dictum est ei: ยซAdam, [Col. 0381A] ubi es?ยป nec prius quam confessus, cum ait: ยซMulier dedit mihi et comedi.ยป Mala quoque Sodomae sicut scribit Evaristus papa: ยซNoluit Dominus audita prius judicare, quam manifeste cognosceret: cum tamen omnia nuda et aperta sunt oculis ejus. Unde ait: Descendam et videbo utrum clamorem opere compleverint. Cujus exemplo monemur ne ad proferendam sententiam unquam praecipites simus, aut temere indiligenterque discussa quoquo modo judicemus, dicente veritatis voce: Nolite judicare, et non judicabimini. Sed nec aperte traditur, quod adversus haec aliquid egerit papa Silvester in Usiliarium et Vigilium.
Contra ordinem igitur quem etiam tam diligenter Deus ipse servavit, et ex se servandum docuit, [Col. 0381B] quem etiam tam immobiliter servandum auctoritas sanctorum tradit, nunquid quod archiepiscopus egit etiam legatus obtinere debet? et non magis irritum esse? praesertim cum et simul accusator et judex non potuerit. De suspecto siquidem ait Nicolaus papa: ยซQuia suspecti et inimici judices esse non debeant, et ipsa ratio dictat, et multis probatur exemplis. Quoniam quid gratius dare quis inimico potest, quam si ei ad impetendum, quem laedere forte voluerit.ยป Et infra: ยซHinc Justinianus imperator pius legibus suis promulgasse dignoscitur dicens: Liceat ei, qui suspectum judicem putat, antequam lis inchoetur, eum recusare, ut ad alium recurratur. Ita quodam modo naturale est suspectorum [Col. 0381C] judicum insidias declinare, et inimicorum judicium velle refugere.ยป Idem: ยซAnastasius etiam Pirenorum episcopus tertio vocatus, quia non occurrit, a patriarcha suo condemnatus exstiterat. Sed solum quia, cum vocaretur ad synodum, quod inimicus esset ipse qui judicabat, clamavit, a sancta Chalcedonensi synodo ad sententias illatas examinandus reservatur, sed quasi pro nihilo habita condemnatione priori.ยป Quod item non debeat idem accusator esse, simul et judex, testis est Augustinus dicens: ยซQuis sibi utrumque audet assumere, ut cujusquam ipse sit accusator et judex?ยป Item Fabianus papa: ยซNullus unquam praesumat accusator simul esse, et judex, vel testis; quoniam in omni judicio quatuor personas semper [Col. 0381D] necesse est esse: scilicet judices, non idem sint, sed per se accusatores, per se judices, per se accusati:ยป Sicut igitur infert episcopus, ejus qui contra praecedentia omnia, tam manifeste, tam indiscrete, tam praecipitanter egit, quid nisi verborum inanis prolatio et in ventum jactatio putanda est, ut nec nomen sententiae mereatur?
Archiepiscopus addit etiam item quod cum intra diutinam exspectationem, multis saepe supplicationibus, comminationibus, dominum regem flectere studuisset, nec praevaleret, et demum in hoc esset ut securim poneret ad radicem, cum ulterius parcere nec posset nec deberet, episcopus in regis causa tam indubitanter et notorie injusta se primum adversarium, et eatenus vehementem defensorem [Col. 0382A] opposuit, ut ipse etiam contra justitiae prosecutionem appellaverit. Sic consensum notorium in crimine notorio palam et inexcusabiliter ostendens: et ex hoc, quin excommunicatione, quamvis praeter ordinem facta, juste firmiterque teneatur, negare nullatenus valens.
Episcopus econtra: Non solum se, sed Ecclesiam Angliae totam, illius appellationis interpositionem consuluisse, secumque fecisse, respondit; non malis consentiendo, non mala defendendi proposito, sed ob Ecclesiae Romanae fidelitatem, suique pacem: scilicet praepediendo nimiam nimisque periculosam archiepiscopi severitatem, ne schismatis augeretur discrimen, quod etiam cum enormi Ecclesiae damno secuturum fuisse dubitari non poterat, si conatus archiepiscopi [Col. 0382B] processissent: quando etiam constat humilitate patientiae melius vicisse potuisse, et jam acerbitatis multiplicatione satis periculosius regem exacerbasse. Si replicat archiepiscopus quod non eo minus, sed etiam magis notorius est mali consensus, quod in socia deprehenditur multitudine: contra episcopus magis praepeditionem schismatis probabiliter confitetur; et mali consensum prorsus diffitetur. Sed et id post secundam et etiam tertiam demum correptionem fieri debet, sicut et Dominus in Evangelio praecipit dicens: ยซSi peccaverit in te frater tuus, corripe eum inter te et ipsum; si non audierit te, adhibe tecum unum aut duos; si eos non audierit, dic Ecclesiae: quod si nec Ecclesiam audierit, sit tibi velut ethnicus et publicanus.ยป Nihil igitur, sicut concludit [Col. 0382C] episcopus, virium habere sententia non indigne censetur, quae nihil etiam ordinis prorsus observare reperitur.
Archiepiscopus ad haec determinat: Tune quidem ordinem omittendum non esse, cum servari potest; cum autem non potest servari, pro servato tamen per interpretationem habendus est. Nam et alias etiam apud Deum factum est, quia fieri non potuit, pro facto tamen nihilominus accipitur; ut in eo qui baptismi seu poenitentiae sacramentum desiderat, nec implere potest.
ยซHuic enim,ยป sicut ait Cassiodorus, ยซVotum pro opere reputatur, scilicet propter impossibilitatem. Sed et apud homines regula juris est, in omnibus causis [Col. 0382D] id pro facto accipi, in quo quis alium perhorrescit quo minus fiat; ut in codice dicitur de eo qui propter vim vel metum non appellat: nihilominus enim res jure appellationis agitabitur. Similiter itaque, sicut infert archiepiscopus, jure processisse dicit, in causa contra episcopum, quamvis non in synodo sua, quamvis sine commonitione vel citatione praemissa. Synodum etenim alienam habuit qui suam habere non potuit. Sed et pro citato et praemonito probat habendum, qui se magis etiam obtulisse debuit, ut cujus fama plurimum laborabat; quem etiam multis ex causis satagere vel commonere nequivit: primo quidem, quia magnum chaos terrarum inter se et ipsum sit; deinde, quia jamdudum apud exteras gentes peregrinus et exsul, eorumque eleemosynis [Col. 0383A] sustentatus, neminem ad faciendas citationes vel commonitiones officialem habere possit, nisi forte qui se gratis et pro Deo tantum obtulerit; tertio, quia, cum aliqui quandoque missi per regis ministros capti, verberati, male tractati, incarcerati, periculoque membrorum aut mortis subditi sunt; caeteri, justo metu praepediti, legationem tam formidabilem subire deinceps ausi non sunt. Sic igitur, ut concludit, legaliter et canonice tanquam contra citatum et praemonitum episcopum, sententia processit, et firmiter obtinet.
Episcopus econtra: Non semper quod fieri debet pro facto habendum, respondit; cum fieri propter vim vel metum non potest. Namque et alias, ut in Digestis scribitur, in jure proditum est, deprehensione [Col. 0383B] fieri manifestum furem. Caeterum, si cum tibi furtum facerem, abscondisti te ne te occidam, etiam si vidisti furtum fieri, attamen non est manifestum. Cum etiam, propter metum, testamentum non facis, litem non contestaris, rem non evincis, reum non accusas; non tamen vel testamentum factum, vel lis contestata, vel res evicta, vel quis accusatus. Habet etiam similibus multis similiter. Denique quod dicitur propter metum aut vim omissum pro facto accipi, non de his accipitur quae lex fieri jubet, sed de his quae ad remedium indulget; ut sunt appellationes, praescriptionum interpretationes; nam haec, si propter vim vel metum omittuntur, pro factis tamen accipiuntur, maxime si quis eas facere non ausum publice protestetur. Propterea quidem archiepiscopus [Col. 0383C] ordinem etiam commonitionum et citationum observasse potuit, hinc plane convincitur, quia multo fortius excommunicationis faciendae praeparatoria praemissae timere non debuit, quia jam factae denuntiationis, passim et publice per Angliam post mittere non dubitavit, scilicet litteras suas de evitandis excommunicatis per nuntios suos ardenter praesentans, in episcoporum synodis, in publicis ecclesiarum conventibus, in procerum etiam consessibus. Cum itaque, sicut episcopus infert, ordo nullatenus vel servatus vel pro servato sit, patet quod excommunicatio, facta praeter ordinem, excommunicationis nomine digna non sit.
Archiepiscopus instat et aliter adhuc. Contra crimen, [Col. 0383D] inquit, notorium appellari non potest. Nam in codice est: ยซEis qui aperte manifesteque convicti sint, appellationis beneficium denegatur.ยป Item: ยซObservandum est ne quis eorum qui manifestam violentiam commiserint, audiatur appellans.ยป Item in Digestis: ยซConstitutiones quae de recipiendis appellationibus loquuntur, locum non habent in eorum personis, quos damnari publice interest.ยป At, ut assumit quin in rege contra Deum et ejus Ecclesiam periculosissima sit et manifesta transgressio, manifesta etiam circa sui et suorum spoliationem innocentiumque proscriptionem violentia, nec ipse diffiteri potest; quae certe palam operum evidentia testatur, super quibus etiam tam consona totius mundi detestatione convincitur. Unde, sicut infert, tanquam [Col. 0384A] aperte manifesteque convictus, nec in eis appellans audiri debet, maxime cum ipsum ob ea puniri publice intersit, ut et ipse resipiscere compulsus salvetur, et Ecclesiae status reformetur. Itaque, sicut addit, in ejus causa prorsus excluditur appellatio, si nec episcopus nec aliquis pro eo vel appellare potest, vel appellans audiri debet; praesertim cum in Digestis est: ยซNon liceat in aliena causa cuiquam appellare.ยป โ ยซNisi forte,ยป sicut ibidem excipitur, ยซquibus mandatum est, vel negotium alienum gerunt; quod mox reus ratum habeat.ยป At, ut assumit, hic nec mandari nec ratum haberi potest: quod nec fieri debet. Solent item, sicut et indignum est, audiri appellantes quorum interest: ยซSed hos,ยป sicut et ibidem est, ยซverum est propriam causam defendere. [Col. 0384B] Propriam autem causam eam esse palam est, cujus emolumentum vel damnum ad aliquem suo nomine pertinet, ut cum procurator victo venditore, vel e converso; vel creditor, victo debitore, vel e converso. Causa vero regis, ut assumit, nec episcopi nec alterius quidquam interesse facit, ut intercessionem interponant; imo potius patrocinium ad corrigendum communiter Ecclesia tota fidelium adhibere debet. Quia publice interest potius tantum malum coerceri, quam, vel sub alicujus necessitatis palliatione, foveri. Non itaque, sicut concludit, in tam detestandi negotii parte aliquem, vel ab ipso rege, vel ab episcopo, vel ab alio quovis appellatio fieri potest vel facta recipi debet.
Episcopus econtra respondit, et regem et se, [Col. 0384C] vel quemvis, nomine regis juste provocare potuisse: maxime quia dominus rex nunquam se justitiae subtraxerit, imo semper obtulerit; sed et instanter et satis anxie postulare non deserit sibi judices contra archiepiscopum delegari; coram quibus etiam prius satisfacere pollicebatur, dummodo securus esset, sibi postmodum satisfacturum iri: cum inter haec, contra leges et canones, archiepiscopus in eum et accusator et judex esse niteretur, contra tam manifestum gravamen, et rex et ejus nomine quivis justissime potuit appellare. Praeterea licet etiam rex appellare pro se dedignaretur, non eo minus tamen id alii fuerat indulgendum, sicut et indulgetur in causa damnandorum. Nam ut in Digestis [Col. 0384D] est: ยซNon tantum ei qui ad supplicium ducitur provocare permittitur, verum alii quoque nomine ejus; non tantum si ille mandaverit, verum quisquis alius provocare voluerit.ยป Nec distinguitur utrum necessarius sit necne; creat enim humanitatis ratio omnem provocantem audiri debere: ergo, etsi ipse acquiescat sententiae; nec quaeritur cujus intersit. Quid ergo si restat, qui damnatus est, perire festinans? adhuc-putem differendum supplicium? Si hoc itaque, sicut argumentatur episcopus, admittitur in causa periculi corporis contra poenam temporalem: quanto fortius admitti debet, ubi periclitatur etiam ad mortem aeternam animae, scilicet in anathematis causa. Quanto siquidem corpore dignior est anima, tanto potentius ei [Col. 0385A] subveniri debet. Item quod episcopus et alii congrue provocare potuerint et juste provocaverint, hinc, ut idem ait, palam est; quia sui plurimum, imo totius Ecclesiae, simul interfuit, scilicet ne schisma dilataretur, quin etiam contra gravamina propriae causae justae provocaverit ipse, non potest, inquit, negari.
Archiepiscopus addit et item, sibi legationem esse concessam, et animadversionis in rebelles et turbatores Ecclesiae potestatem indultam, remoto appellationis obstaculo, proptereaque nec appellationem sequentem, vel praecedentem impedisse jam factam anathematis ultionem, vel eam ullatenus infirmare.
Episcopus contra: Quamvis, inquit, sine provocationis obstaculo, non tamen contra leges et [Col. 0385B] canones ipsi mandata est exsecutio. Nam, quamvis etiam liberam et generalem jurisdictionem ex mandato suscepit; non tamen ex hoc consuetum et legitimum jurisdictionis ordinem transgrediendi facultatem habuit: sicut argumento est illud in codice. ยซSiquando talis concessio imperialis processerit, per quam libera testamenti factio concedatur, nihil aliud videri principem concedere, nisi uti habeat legitimam et consuetam testamenti factionem: neque enim credendum est Romanum principem, qui jura tuetur, hujusmodi verbo totam observationem restitutorum multis vigiliis excogitatam atque inventam velle subverti.ยป Similiter itaque, sicut infert episcopus, quamvis dominus papa legationem etiam generalem et liberam archiepiscopus dederit, si forte [Col. 0385C] dedit; non tamen contra legitimum et consuetum juris ordinem ei facere quidquam permisit. Qui si contra fecit, sicut utique fecisse supra probatum est, tamen etiam ipso jure cassum et irritum non eo minus est, quia legatus est, vel quia provocatio prohibita est. Item et, sicut addit episcopus, quamvis contra animadversionem archiepiscopi per dominum papam prohibita sit appellatio; non eo minus tamen sibi provocare licitum fuit. Nam et alias, ut in Digestis est: ยซCum a principe appellandi nec facultas, nec fas sit, interdum et ipsius sententiam suspendit appellatio. Cum enim praeses provinciae deportandi quem in insulam, vel decurionem puniendi jus non habeat; debet tamen eum adnotare [Col. 0385D] scilicet bonis ejus descriptis, quem deportandum vel puniendum putat: sic deinceps principi scribere, missa plena opinione scilicet quare deportandum vel puniendum sentiat; ut ita princeps aestimet an sequenda sit ejus sententia, demumque in insulam deportando, vel decurioni, poenam assignet.ยป Potuerunt itaque, sicut ibidem dicitur, appellare, non solum quando praeses principi scribit, sed etiam quando princeps de insula, seu de poena rescribit. Quid enim si praeses mendaciis apud principem oneraverit eum, quem deportandum vel puniendum laborat. Recte itaque dicitur humanitate suggerente ut, et hoc, et illo tempore, non frustra provocent, quia non adversus principem, sed adversus judicis calliditatem, provocant. Quorum etiam status interesse [Col. 0386A] jubetur, provocatione interposita. Ergo, etsi abstinere ab ordine decurio jussus sit, scilicet per principem et provocaverit, poterit interim participare; cum sit hoc constitutum, et sit juris, ne quid pendente appellatione innovetur. Itaque, sicut infert episcopus, sicut a principe non sit appellandum, nonne similiter et episcopo, quem archiepiscopus per se punire de canonum censura prohibetur, licere deberet, etiam si dominus papa eum ad archiepiscopi suggestionem degradasset, appellatione tamen obviare, statumque sibi integrum retinere? Multo fortius igitur, etsi non dominus papa, sed per dominum papam archiepiscopus in ipsum, etiam sublato provocationis obstaculo, similiter advertisset, sequens tamen idem appellationis remedium ipsi subveniret; [Col. 0386B] quanto magis et praeveniens, ne quid fieri posset, impediret. Et hoc igitur in excommunicationis etiam sententia non minus obtinere debere concludit episcopus, non solum si generaliter in quos animadvertendi, sed etiam si specialiter excommunicandi se potestas archiepiscopo, non obstante appellatione, concessa fuerit. Item, ut addit, quamvis appellatio, velut inhibita, sententiam infirmare non posset, infirmat tamen eam praemissa toties contra archiepiscopum tanquam domini papae postulata cognitio. Nam et utrumque decernit Sixtus papa: ยซDum,ยป inquit, ยซepiscopi Romanam Ecclesiam appellaverint, aut ab ea se audiri poposcerint, nullus eos interim excommunicare praesumat. Quod si aliter a quoquam fuerit praesumptum, nil erit, [Col. 0386C] sed viribus carebit.ยป Juxta quod, etiam Anastasii Pirenorum episcopi depositionem non tenuisse supra memoratum est.
Archiepiscopus post haec ad specialia quaedam transit. Dicit enim se dudum corripuisse episcopum, quod filios sacerdotum contra canones ad sacros ordines promoverit; et inter caeteros unum ad sacerdotii gradum, in ecclesia quadam in qua ipsum patri successisse cognovit: quod incontinentiam etiam clericorum in episcopatu suo, non solum non correxerit, sed etiam pretii interventu sustinuerit. Et ob hoc se mox etiam mandatum subdedisse commemorat, nisi de tantis excessibus judicio coepiscoporum satisfaceret. Quod cum, inquit, facere neglexerit, [Col. 0386D] jure in eum tanquam in praemonitum et aperte contumacem anathematis ultio facta est, nec, appellationis occasione, rata non esse debet. Nam, ut dictum est: ยซPer contumaciam condemnatus, si appellat, non auditur.ยป
Episcopus econtra, se de contumacia nititur excusare, quia nec, ut archiepiscopo, tanquam non subjectus, nec ut legato, tanquam suspecto et recusato, tenetur obedire; sed soli domino papae: maxime postquam ad eum appellaverit, et ipsius audientiam elegerit. Contumaces autem, ut in Digestis est, non judicantur, nisi qui obedire deberent et non obsequuntur, id est qui ad jurisdictionem ejus, cui negant obsequi, pertinent.
Sed et plane negat episcopus clericorum incontinentiam [Col. 0387A] muneris interventu permisisse, vel eorum correctionem neglexisse. Quin imo, sicut notum esse respondit, saepius omnes communiter in synodis, et seorsum in capitulis diligenter commonuit: omnibus etiam, ut decuit, saepius publice comminatus est, et nonnullos demum digne corripuit, et emendavit. Si vero prorsus vitium exstirpatum non est, ait non imputandum sibi, sed magis delinquentium multitudini, vixque, vel nunquam, abolendae consuetudini. Quod enim a multis peccatur, multum est praesertim id malum, cui tam invincibiliter ex prima damnatione peccati subjaceat genus humanum. Quod item reprehenditur filios sacerdotum ordinasse, nec huc usque quidem confitetur concessum. Omnes quidem administrare nequaquam [Col. 0387B] ignorabat prohibitum esse, sed nec omnes poterat rejicere; proptereaque quod decuit et potuit fecit. Scilicet archidiaconos suos, quibus plenior est notitia clericorum, et quorum officii est eos praesentare, diligenter adjuravit, et eis districte praecepit, ne quem contra canonum censuram admitterent, vel praesentarent. Si quid igitur contra minus canonice fieri contingit, in archidiaconos, inquit, magis redundare convenit. De filio quoque sacerdotis quem in ecclesia reperit a praedecessore suo prius institutum, et diaconum ordinatum, posteaque per se cuidam archiepiscopi clerico ad annuum canonem gravem satis, de ecclesia solvendum, ex transactione quadam dicit obligatum, et quia de residuo secum capellanum sustentare non poterat; ipsum quidem se promovisse [Col. 0387C] fatetur in presbyterum: praesertim quia non alias eum indignum, sed boni testimonii satis agnovit. Si minus itaque vel in hoc vel in alio diligens fuit, etiamsi archiepiscopo tenebatur obedire, non tamen contumax et ejus mandati contemptor, ut ait, convincitur, quod judicio coepiscoporum, prout mandavit non satisfecit; quod nec illud subterfugit, nec coram illis, sine accusatore praesente, quem diffitetur excessum corrigere cogebatur. Si quid vero deliquit, domini papa censuram in nullo refugit: quod, sicut auctor est canonum, ita et ultor est transgressionis eorum.
Archiepiscopus demum ait: Quod etiam sententia, quamvis non legitima vel illicita, tamen liget, [Col. 0387D] teste Parisiensi concilio in quo legitur sic: ยซDe illicita excommunicatione lex Justiniani imperatoris, quam probat et servat, decrevit ut nemo presbyter excommunicet aliquem, antequam causa probetur, propter quam canones hoc fieri jubent. Si quis autem adversus eam aliquem excommunicaverit, ille quidem, qui excommunicatus est, majoris auctoritate sacerdotis, ad gratiam sanctae communionis redeat. Is autem, qui non legitime excommunicaverit, in tantum abstineat a sancta communione tempus, quantum majori sacerdoti visum fuerit.ยป En, inquit, excommunicatio quamvis illicita, vel non legitima, tamen tenet; adeo quidem ut per majorem sacerdotem ad communionem redire, id est absolvi, debeat, qui sic excommunicatus fuerit. Et hoc igitur [Col. 0388A] etiam in episcopo tenendum consequenter concludit. Item, ut addit: Si prius non tenet sententia, jam tenet cum contemnetur. Nam, ut ait Gregorius: ยซSententia pastoris, sive justa, sive injusta sit, timenda est vel tenenda, ne hic qui subest, et injuste forsitan ligatur ipsam suae obligationis sententiam ex alia culpa mereatur. Is igitur, qui sub manu pastoris sui judicatur, timeat reprehendere, ne, etsi injuste ligatus est, ex ipsa tumida reprehensionis superbia, culpa quae non erat, fiat. Si igitur, saltem ex sequenti scilicet contemptus culpa, vere ligatum probat episcopum; eatenus etiam, ut quamvis injusta sit sententia, tamen omnimodo vitandus sit. Sicut est in concilio Sardicensi in quo legitur sic: ยซSi episcopus forte iracundus, quod [Col. 0388B] non esse debet, cito et aspere commovetur adversus presbyterum sive diaconum, et eum de Ecclesia exterminare voluerit; providendum est ne innocens damnetur, aut perdat communionem. Et idcirco habet potestatem, is, qui abjectus est, ut episcopos finitimos interpellet, et causa ejus audiatur et diligenter tractetur. Ille vero episcopus, qui juste vel injuste eum abjecit, patienter accipiat ut negotium discutiatur, et vel probetur ejus sententia pluribus, vel emendetur. Tamen, priusquam omnia diligenter et fideliter examinentur, eum, qui fuit communione privatus, ante cognitionem, nullus debet praesumere ut communioni societ. Qui etiam, si communicare praesumpserit, et officium suum agere, gravius ex decretis puniendus arguitur. Nam in concilio Antiocheno [Col. 0388C] est: ยซSi quis episcopus damnatus a synodo, vel si presbyter aut diaconus a suo episcopo, et ausi fuerint aliquid de ministerio sacro contingere, nullo modo liceat eis nec in alia synodo spem restitutionis, aut locum satisfactionis habere.ยป Item in concilio Martini papae: ยซSi quis episcopus in concilio excommunicatus fuerit, sive presbyter aut diaconus ab episcopo suo, et post excommunicationem praesumpserit sive episcopus ille sive presbyter aut diaconus facere oblationem, vel matutinum vel vespertinum sacrificium in officio suo agere, sicut prius; non liceat ei, nec in alio concilio spem reconciliationis habere, nec ultra reconciliari.ยป Item in concilio Africano: ยซPlacuit universo concilio [Col. 0388D] ut, qui excommunicatus fuerit, pro suo neglectu, sive episcopus sive quilibet clericus, et tempore suae excommunicationis, ante audientiam communicare praesumpserit, ipse in se damnationis judicetur protulisse sententiam. Ex his igitur omnibus, sicut concludit archiepiscopus, non solum vere excommunicatus convincitur episcopus, sed etiam contemptu suo prorsus deponendus.
Episcopus econtra: Sententiam illicitam vel non legitimam dici determinat injustam, scilicet ex causa, ut cum subest culpa propter quam infertur, vel ex animo, vel cum minore culpa quam deceat forte, per iracundiam vel ignorantiam infertur, juxta illud Agathensis concilii: ยซEpiscopi, si, sacerdotali moderatione postposita, innocentes aut minimis causis [Col. 0389A] culpabiles excommunicare praesumpserint, a vicinis episcopis commoneantur.ยป Tales etenim, ut episcopus prosequitur, sententiae cum ordinatim dantur, nec per appellationem impediuntur, quamvis injustae sint, tamen utique ligant, scilicet apud Ecclesiam, quamvis non semper apud Deum. Nam et e converso saepius tenent apud Deum, cum tamen non fiunt apud Ecclesiam. Ut enim ait Origenes: ยซExit a civitate, a fide, a charitate; per haec exit de castris ecclesiae, etiam si voce episcopi non abjiciatur. Si aliquis econtra non recto judicio foras mittitur, sed si non egit, si non meretur, nihil laeditur. Interdum enim qui foris mittitur intus est, et qui foris est intus retineri videtur.ยป Timendam tamen et tenendam vel injustam sententiam, [Col. 0389B] secundum Gregorium, fatetur episcopus, nec contemnendam, ne forte, si contemnatur, ex ipsa, sicut addit Gregorius, tumida superbia reprehensionis, culpa quae non erat fiat; scilicet ut deinceps etiam [Col. 0390A] apud Deum ex contemptu teneatur, qui prius apud Ecclesiam de pastoris tantum judicio tenebatur. Hoc igitur est, sicut distinguit episcopus, ubi sententia, sicut de facto, sic de jure quidem aliqua est, licet injusta. Ubi vero, quamvis de facto, nulla tamen de jure, velut quae datur contra juris ordinem contra appellationem, contra rationem subditam, ibi quidem vere etiam injusta, sicut recte sentit episcopus, vel est, vel dici potest; nec etiam, si non servatur, vel ex contemptu convalescit. Quia quae ab initio non valent sententiae tractu temporis convalescere non possunt. Idemque qui contra eam communicaverit, vel non minus officium suum fecerit, prorsus in nullo reus est, nec poenis praemissorum canonum ullatenus subjacet. Sic igitur integrum sibi statum jure defendit, [Col. 0390B] nec excommunicatum, nec absolvendum se vere probat episcopus, imo nec prorsus ex aliquo vel prius, vel post facto, reum.
[Col. 0389B] CAP. I. Quoniam enormis quaedam consuetudo in quibusdam locis contra sanctorum Patrum constitutiones invaluit, ut sub annuo pretio sacerdotes [Col. 0389C] ad ecclesiarum regimen statuantur, ne id fiat, modis omnibus prohibemus. Quia dum sacerdotium sub hujusmodi mercede venale disponitur, ad aeternae retributionis praemium consideratio non habetur.
CAP. II. Non satis viriliter avaritia in populo arguitur, si ab his qui in clero constituti sunt, et praecipue qui contempto saeculo religiosorum nomen profitentur, et regulam modis omnibus non cavetur. Prohibemus igitur, ne ab his, qui ad religionem transire voluerunt, aliqua pecunia requiratur: neve prioratus aut capellaniae quaelibet monachorum aut clericorum annua distractione vendantur, neque ab eo, cui regimen ipsarum committitur, pro illarum commissione ullum pretium exigatur. Hoc autem simoniacum esse sanctorum Patrum auctoritas manifeste [Col. 0389D] declarat. Unde quisquis hoc de caetero praesumpserit, tam qui dederit, tam qui accepit, partem secum simoniae non dubitet habiturum. Pro sepultura quoque chrismatis et olei perceptione nulla cuiquam pretii exactio intercedat: neque sub obtentu alicujus consuetudinis reatum suum aliquis tueatur, quia, diuturnitas temporis non minuit peccata sed auget.
CAP. III. Quia in quibusdam episcopatibus decani quidem vel archipresbyteri ad agendas vices episcoporum seu archidiaconorum et terminandas causas ecclesiasticas sub annuo pretio statuuntur, quod ad sacerdotii gravamen et subversionem judiciorum non est dubium redundare, id ulterius fieri districtius prohibemus: quod qui fecerit, removeatur a [Col. 0390B] Domino. Episcopus quoque cum hoc in sua dioecesi sustinuerit, et ecclesiastica judicia sua patitur dissimulatione subverti, canonica districtione plectatur.
[Col. 0390C] CAP. IV. Non magnopere antiqui hostis invidia infirma membra Ecclesiae praecipitare laborat, sed manum mittit ad desiderabilia ejus et electos quosque nititur supplantare, dicente Scriptura: ยซEs de ejus electis.ยป Multorum siquidem casum operari se putat, ubi pretiosius aliquod membrum sua calliditate detractum. Inde nimirum est quod se in angelum lucis more solito transfigurans, sub obtentu languentium fratrum consulendi corporibus et ecclesiastica negotia fidelius pertractandi regulares quosdam ad legendas leges et confectiones physicas ponderandas de claustris suis educit. Unde ne sub occasione scientiae spirituales viri mundanis rerum actionibus involvantur, et in interioribus ex eo ipso [Col. 0390D] deficiant, ex quo se aliis putant in exterioribus providere, de praesentis assensu concilii statuimus, ut nullus omnino post votum religionis, post factam in aliquo religioso professionem, ad physicas legesve mundanas legendas permittatur exire. Si vero exierit, et ad claustrum suum infra duorum mensium spatium non redierit, sicut excommunicatus ab omnibus evitetur, et in nulla causa si patrocinium praestare tentaverit, audiatur. Reversus autem, in choro, capitulo, mensa et caeteris, ultimus fratrum semper existat, et nisi ex misericordia forte apostolicae sedis, totius spem promotionis amittat.
CAP. V. Quamvis grave nimis et divini dignum animadversione judicii habeatur quod laici quaedam quod sacerdotum est, in ecclesiasticis rebus usurpant, [Col. 0391A] majorem tamen incutit formidinem ac dolorem, quod fomitem sui erroris in ipso Deo dicuntur aliquoties invenire, dum quidam fratrum et coepiscoporum nostrorum aliorumque praelatorum ecclesiae decimas eis et ecclesiarum dispositionem indulgent, et in devia mortis compellunt, qui praedicatione ipsorum ad vitae viam fuerant revocandi. De quibus dicit Dominus per prophetam: ยซPeccata populi mei comedunt, et ad iniquitatem provocant animas eorum.ยป Unde statuimus, ut quisquis alicui laico in saeculo remanenti ecclesiam decimamve concesserit, a statu suo, tanquam arbor quae inutiliter terram occupat, succidatur, et donec emendet suae ruinae jaceat dolore prostratus.
CAP. VI. Majoribus ecclesiae beneficiis in sua integritate [Col. 0391B] manentibus indecorum nimis esse videtur, ut minores clericorum praebendae recipiant sectionem. Idcirco ut, sicut in magnis ita in minimis quoque membris suis firmam habeat Ecclesia unitatem, divisiones praebendarum aut dignitatum permutationes fieri prohibemus.
CAP. VII. Plures clericorum et quod merentes dicimus eorum quoque qui praesens saeculum professione vocis et habitu reliquerunt, dum communes usuras quasi manifestius damnatas exhorrent, commodata pecunia indigentibus possessiones eorum in pignus accipiunt, ut provenientes fructus percipiunt ultra sortem. Idcirco generalis concilii decernit auctoritas, ut nullus a modo constitutus in clero vel hoc vel aliud usurae genus exercere praesumat. Et [Col. 0391C] si quis hactenus alicujus possessionem data pecunia sub hac specie in pignus accepit, deductis expensis si sortem suam de fructibus inde percepit, absolute possessionem restituat debitori. Si autem aliquid [Col. 0392A] minus habet, eo recepto, possessio libere revertitur ad dominum. Quod si post hujusmodi constituta in clero quispiam exstiterit quod detestandis usurarum lucris insistat, ecclesiastici officii periculum patiatur, nisi forte beneficium ecclesiae fuerit, quod redimendum ei de manu laica hoc modo videatur.
CAP. VIII. In partibus Tolosae damnanda haeresis dudum emersit, quae more cancri paulatim se ad loca vicina diffundens, per Guasconiam et alias provincias quam plurimos jam infecit. Quae dum in modum serpentis infra suas revolutiones absconditur, quanto serpit occultius, tanto gravius Dominicam vineam in simplicibus demolitur. Unde contra eam episcopos et omnes Domini sacerdotes in illis [Col. 0392B] partibus commorantes vigilare praecipimus, ut sub interminatione anathematis prohibere, ne ubi cogniti fuerint illius haeresis sectatores, receptaculum eis in sua terra aut praesidium impertiri quisquam praesumat. Sed neque in venditione aut emptione aliqua cum eis communio habeatur, ut solatio saltem humanitatis amisso, ab errore viae suae resipiscere compellantur. Quisquis autem contra haec venire tentaverit, tanquam particeps iniquitatis eorum, anathemate feriatur. Illi vero si deprehensi fuerint, per catholicos principes custodiae mancipati, omnium bonorum amissione multentur. Et quoniam de diversis partibus crebro in unum latibulum conveniunt, et praeter consensum erroris nullam cohabitandi causam habentes in uno domicilio commorantur, [Col. 0392C] talia conventicula et investigentur attentius, et si inventi fuerint, canonica severitate vetentur.
[Col. 0391D] Ego Girardus refuto et anathematizo omnem haeresim extollentem se adversus sanctam Ecclesiam Catholicam, et praecipue schisma et haeresim Octaviani et Guidonis Cremensis. Ordinationes quoque [Col. 0392D] eorum irritas esse pronuntio, et a modo ut antea obediens et fidelis ero domino papae Alexandro ejusque successoribus Catholicis. Sic me Deus adjuvet, et haec sancta Dei Evangelia.
[Col. 0391D] Quando ego Thomas Cantuariensis archiepiscopus exsul ab Anglia fugiebam ad Franciam, veni ad papam Alexandrum, qui tunc Senonis erat, ut ei ostenderem consuetudines malas et abusiones quas [Col. 0392D] rex Anglorum in Ecclesiam introducebat. Una autem nocte, cum essem in ecclesia Sanctae Columbae in oratione, rogavi Reginam virginum, ut daret regi Anglorum et haeredibus suis propositum et voluntatem [Col. 0393A] emendandi se erga Ecclesiam et quod Christus pro sua misericordia ampliori dilectione ipsum diligere faceret Ecclesiam. Statim apparuit mihi beata habens in pectore istam aquilam auream, et in manu sua tenens parvam ampullam lapideam; et accipiens aquilam de pectore suo, ampullam inclusit et aquilam cum ampulla in manu mea posuit, et haec verba per ordinem mihi dixit: ยซIsta est unctio, de qua ungi debent reges Anglorum, non isti qui modo regnant seu regnabunt, quia maligni sunt et erunt, et propter peccata sua multa amiserunt et amittent. Sunt autem reges Anglorum futuri, qui unguentur unctione ista, benigni et pugiles Ecclesiae erunt. Nam isti terram amissam a parentibus pacifice recuperabunt, donec aquilam cum ampulla habeant. Est [Col. 0393B] autem rex Angliae futurus, qui post unguetur unctione ista, qui terram amissam a parentibus, scilicet Normanniam et Aquitaniam, recuperabit suis. Rex iste erit maximus inter reges, et est ille qui aedificabit multas ecclesias in terra sancta, et fugabit omnes paganos a Babylone, et in eadem plures ecclesias aedificabit, et quotiescunque rex portabit aquilam in pectore, victoriam habebit de inimicis, et regnum ejus semper augmentabitur. Tu autem futurus es martyr.ยป Et tunc rogavi beatam virginem ut ostenderet mihi ubi custodirem tam pretiosum sanctuarium. Quae dixit mihi: ยซEst vir in civitate ista, Willelmus monachus Sancti Cypriani Pictavensis, ejectus injuste ab abbate suo de abbatia, qui rogat papam ut abbatem suum compellat, ut eum [Col. 0393C] in abbatiam reducat. Trado tibi aquilam cum ampulla, ut eam ad civitatem Pictavensium portet, et in ecclesia Sancti Gregorii, quae est juxta ecclesiam Hilarii, eam abscondat in capite ecclesiae versus occidentem sub lapide magno. Ibi invenietur tempore opportuno et erit unctio regum Anglorum. [Col. 0394A] Capi . . . paganorum erit causa inventionis istius aquilae.ยป Et haec omnia sibi tradidi inclusa in quodam vase plumbeo.
PROPHETIA ANTIQUA CIRCA DICTAM AMPULLAM ET REGIBUS ANGLIAE, ETC.
( Ista prophetia transcripta est anno Domini 1407 in festo Sancti Matthiae de una schedula valde vetusta, qd Fyshborne. )
Anno a creatione mundi sex millibus, quingentis LXXXVII annis, lilium regnans in nobili parte mundi movebitur contra semen leonis, et veniet in terram leonis, et stabit in agro inter spinas regionis illius. Tunc Filius hominis veniet ferens tres feras in brachio, cujus regnum est in terra lunae. Cum magno exercitu transibit aquas, et ingredietur in terram [Col. 0394B] leonis carentis auxilio, quia bestiae regionis suae pellem suam dilaceraverunt. Illo anno veniet aquila a parte orientali, alis extensis sub sole, cum multitudine pullorum suorum, in adjutorium Filii hominis. Illo anno multa castra destruentur: terror magnus erit in mundo; et in quadam parte leonis erit bellum inter plures reges. Illa die erit diluvium sanguinis et lilium perdet coronam, de qua postea Filius hominis coronabitur. Per quatuor annos sequentes fient in mundo praelia multa inter fidem tenentes, et major pars mundi destruetur. Caput mundi erit in terram declinatum. Sed Filius hominis cum aquila praevalebit. Tunc erit pax in toto orbe terrarum et copia frugum. Et tunc Filius hominis admirabile signum sumens transibit ad terram [Col. 0394C] promissionis, quia primo causae promissa tunc adimpleta permanebunt.
Aquila est imperator; Filius hominis est rex noster; lilium est rex Franciae; leo est dux Burgundionum et dictus rex noster habet dictam aquilam cum ampulla.
[Col. 0393D] Haec est actio, quae celebrata est inter dominum Cantuariensem et regem Anglorum, inter Gisortium et Triam in praesentia cardinalium, Willelmi de Papia cardinalis presbyteri Sancti Petri ad Vincula, Odonis diaconi cardinalis Sancti Nicolai de carcere Tulliano.
Dominus Cantuariensis, in octavis beati Martini, advenit de Burgundia in regionem Wolcasinum ad Triam oppidum ad colloquium cardinalium qui a rege Anglorum a Cadomo occurrerent archiepiscopo ad Gisortium. Consederunt pariter inter Gisortium et Triam duo illi cardinales cum archiepiscopo Rotomagensi et multi alii ex parte regis: archiepiscopus quoque Cantuariensis sedis apostolicae tunc nuntiatus legatus et cum eo exsules ejus Joannes Salesberiensis cum Herberto de Boseham, Lombardus de Placentia, Alexander Wallensis, Gaufridus prior de [Col. 0394D] Panteneia et Garinus canonicus, Robertus et Gilbertus canonici capellani Cantuariensis, Joannes Cantuariensis, Alanus, Ricardus, Henricus et multi alii. Coeperunt cardinales multa proponere de charitate domini papae et sollicitudine multa qua cruciabantur quotidie, pro procuranda pace et securitate domini papae, Cantuariensis et suorum. Inde de suo adventu de urbe Romana, et laboribus et periculis itineris sui quod fecerant, exeuntes ab urbe mense Martio jam medio et pervenientes in Northmanniam mense Novembrio; deinde de magnitudine regis Anglorum et de necessitate Ecclesiae Romanae, quae multa beneficia habere solebat de rege et regno ejus, quibus tunc carebat, occasione discordiae hujus. Deinde de malitia temporis, deinde de amore et beneficiis quibus rex Angliae providerat [Col. 0395A] Cantuariensi, et de honore quem ei semper exhibuit. His subjunxerunt querelas et injurias, quibus rex a Cantuariensi se laesum esse conquerebatur, imponens ei inter caetera, quod ei excitaverat guerram regis Francorum: ad ultimum quaesierunt consilium: quomodo indignationem tanti principis placare possent, quia, inquiunt, sine multa humilitate et moderatione et magni honoris exhibitione, remedium tantis periculis adhiberi non poterit.
Haec autem dicebant consulto, ut animum ejus terroribus frangerent, vel ad indignationem provocarent: quo vel minus sapienter vel minus humiliter responderet. Dominus vero Cantuariensis in omni humilitate et mansuetudine spiritus, sereno vultu, radiantibus oculis, et rosea facie, lingua Latina, facundissime [Col. 0395B] et disertissime primum gratias agit domino papae de charitate et sollicitudine quam habebat erga se et coexsules suos: mirante omni multitudine, quae aderat, super prudentiam et responsum ejus. Ad singula enim quae illi proposuerant, seriatim et eodem ordine respondet, rationibus veris et probabilibus, querelas regis evacuans et injurias Ecclesiae et damna intolerabilia patenter exponens. Et quia humilitatem et delationem honoris ab eo exigebant, respondit se libentissime omnem humilitatem exhibiturum, et honoris et reverentiae domino suo regi quantumcunque posset salvo honore Dei, et libertate Ecclesiae, et personae suae honestate et possessionibus ecclesiarum. Et si iis videretur aliquid adjiciendum, rogavit cardinales ut consilium darent, [Col. 0396A] dicens se habere propositum acquiescendi salva libertate conditionis, professionis et ordinis. Responderunt illi se non venisse ut ei, sed ut eum consulerent et reconciliationis tentarent viam. Quaesierunt dehinc cardinales ab archiepiscopo, an in sua provincia vellet promittere observantiam consuetudinum Clarendoniae, id est Cleri-Damni: quibus, secundum quod rex eis persuaserat, muneribus magnis datis et majoribus promissis, reges Anglorum audierant usos fuisse antecessorum suorum archiepiscoporum temporibus: et sic sopitis omnibus querelis in gratiam redire et repetere sedem suam et administrationem et pacem sibi et suis. Ad haec respondit archiepiscopus, nullum praedecessorum suorum ab aliquo regum ad hanc professionem fuisse arctatum: neque [Col. 0396B] se Deo auctore promissurum unquam ut observet consuetudines quae Dei legibus patenter adversantur: quae sedis apostolicae convellunt privilegium; quae Ecclesiae perimunt libertatem; quas dominus papa Senonis in illorum et multorum praesentia condemnavit: ยซEt ego, inquit, domini papae secutus auctoritatem, quasdam earumdem consuetudinum cum observatoribus suis anathematizavi, sicut in multis jam conciliis catholica Ecclesia fecisse dignoscitur. Ideo ipsum scriptum regiarum constitutionum quas apud Cleri-Damnum statuisse dignoscitur, cum pravitatibus quae in eo continentur in irritum duxi ac quassavi: praesertim eo quod non appellatur ad sedem apostolicam.ยป ( Vide quae diximus in praefatione ).
[Col. 0395C] De prima manifestae inter dominum Cantuariensem et dominum regem discordiae causa.
Henricus, nobilis rex Anglorum, dux Normanniae et Aquitaniae et comes Andegaviae, venit Londoniam Kalendis Octob. anno Verbi incarnati 1163, et archiepiscopus Cantuariensis Thomas et Eboracensis Rogerius et omnes episcopi Angliae. Sola autem et summa causa concilii fuit, ut metropolitanus Cantuariensis totius Angliae primas esse solemniter monstraretur; cui solus in hoc Eboracensis obviavit: cum ecce praeter spem omnium, rex Anglorum quaedam satis dura proponere coepit.
Primo enim conquestus est de archidiaconorum violentia, quod aliorum delicta in sua verterent lucra, quod peccatorum pretia exigant, et de his suos [Col. 0395D] supra modum luxus exerceant, cum tamen peccantibus debitam correctionem non impendant: dixitque se velle, ne archidiaconi quemquam quantumcunque infamem super aliquo crimine conveniant, praeter officialis sui conscientiam. Moxque ad aliud sermonem vertens: ยซCogito, inquit, cogitationes pacis, moveorque multum pro bono pacis, quae in [Col. 0396C] regno meo clericorum malitia perturbatur, qui rapinas et furta perpetrant, et homicidia plerumque. Peto igitur et volo, ut tuo, domine Cantuariensis, et coepiscoporum tuorum consensu clerici in maleficiis deprehensi vel convicti vel confessi exauctorentur illico, et mox curiae meae lictoribus tradantur, ut omni defensione ecclesiae destituti, corporaliter puniantur. Volo etiam et peto, ut in illa exauctoratione, de meis officialibus aliquem interesse consentiatis, ut exauctoratum clericum mox comprehendat, ne qua ei fiat copia corporalem vindictam effugiendi.ยป
Ad haec, dominus Cantuariensis, cum super petitionis hujus responso nec usque mane impetrare posset inducias, secessit in partem cum episcopis [Col. 0396D] suis. Moxque hinc inde allegatum est: episcopi dicebant secundum leges saeculi clericos exauctoratos curiae tradendos, et post poenam spiritualem, corporaliter puniendos, quoniam quo digniores sunt ex privilegio, eo deteriores judicantur in delicto; et quo deteriores in delicto, eo graviori sunt afficiendi supplicio. ยซNon ergo mirum, inquiunt, et [Col. 0397A] privationem ordinis sequatur supplicium corporis.ยป Id ipsum etiam non solum legibus, sed etiam authenticis probabant exemplis; Levitas Veteris Testamenti proponentes in medium, quos reos forte flagitii lege prohibiti, sequebatur mors corporis; vel juxta similitudinem criminis, multatio in membris.
Dominus vero Cantuariensis sacris canonibus consentiens, in contrarium allegabat, asserens omnino injustum fore, et contra canones, et contra Deum, si ob unius punitionem delicti, duo quis subeat judicia. ยซNec enim Deus judicat bis in idipsum.ยป โ Quod enim, inquit, judicat Ecclesia, aut justum est aut injustum: sed non dabis injustum, erit ergo justum. Quod, cum non contineat absolutionem, [Col. 0397B] continet damnationem. Si ergo damnatur reus, cum exauctoratur, non debet aliud judicium inchoari ad ejusdem condemnationem peccati. Ad haec quoque cavendum est, inquit, nobis, ne nostro consensu opprimatur et pereat libertas Ecclesiae: pro qua, exemplo summi sacerdotis nostri, ex officio tenemur usque ad mortem certare. Nondum autem usque ad mortem restitistis.ยป
Ad haec episcopi pereuntem ecclesiae libertatem nullum periculum afferre ecclesiae dicebant; sed, aiunt, Potius nunc expedit, ut pereat, ne toti pereamus. Faciamus ergo quod rex petit; alioquin peribit fuga a nobis, et non erit, qui requirat animas nostras. Regi vero consentientes, haereditate possidebimus sanctuarium Dei, et in possessionibus ecclesiarum [Col. 0397C] nostrarum securi dormiemus. Malitiae etiam temporis hujus multa indulgenda sunt. [Hoc enim dictum est propter schisma, quod tunc fuit in Romana Ecclesia: erat namque apud Alemanniam quidam antipapa.] Haec dicebant episcopi, tanquam diei malitia sua non sufficiat, nisi et ipsa augeatur per malitiam episcoporum.
Ad haec dominus Cantuariensis zelo domus Dei succensus: ยซVideo, inquit. vos vestras inertias sub specie sustinentiae consolari, et dispensationis vestrae praetextu, sponsae Christi libertatem suffocari. Et quis vos fascinavit, o insensati pontifices? Quid prudenti vocabulo dispensationis manifestam iniquitatem vestram contegitis? Quid vocatis dispensationem, [Col. 0397D] totius Ecclesiae Christi dispendium? Rebus vocabula serviant; non cum rebus pervertantur vocabula. Quod autem dicitis, malitiae temporis multa fore indulgenda; assentior certe, sed non ob id peccata accumulanda esse peccatis. Potens est Deus Ecclesiae suae conditionem facere meliorem, quamvis non efficiamini deteriores. Nunquid impotens est Deus subvenire sanctae Ecclesiae, nisi per vitia doctorum Ecclesiae? Arbitror vos compati infirmitatibus Christi, quasi impotens sit sponsam suam erigere, nisi sensibus nostris adjuvetur. Revera tentat vos Deus. Quaeso namque, quando se debent episcopi offerre discrimini? Nunquid in tranquillitate et non in discrimine? Erubescitis certe fateri, quod in tranquillitate. Restat ergo, [Col. 0398A] ut cum in Ecclesia est perturbatio, pastor ecclesiae opponat se periculo. Nec enim majoris meriti fuit olim episcopis, in suo sanguine Ecclesiam Christi fundare quam nostris temporibus pro Ecclesiae libertate sanguinem fundere. Et ego quidem, Deo teste, affirmo, non esse nobis tutum a forma illa recedere, quam a sanctis patribus nostris accepimus. Nec nos quemquam morti debemus exponere, cum etiam judicio sanguinis nobis non licet interesse.ยป
Haec verba mox ad regem relata sunt. Videns illico quamplures Ecclesiae, non dico columnas, sed arundines, vento agitari et trepidare, audito quod non per omnia voto regis essent parituri. Et certe statim ante minas cessissent, nisi domini Cantuariensis [Col. 0398B] constantiam persensissent. Videns autem rex, quod in verbo illo, ubi voluit proficere, non valuit, citius ad alia se convertit, sciscitans ab eis, si consuetudines suas regales essent ei per omnia servaturi. Dominus vero Cantuariensis cum consilio locutus. ยซEtiam, inquit, in omnibus; salvo tamen per omnia et in omnibus ordine nostro. Et cum postea id ipsum rex a singulis ex ordine quaereret, erat quidem tunc vox illa in ore omnium. Cum vero diutius instaret, volvens et revolvens, si consuetudines suas regales absolute et absque apposita ordinis sui salvatione, simpliciter omnino se ei servaturum promitteret dominus Cantuariensis; a Christi vicario, quod voluit, obtinere non valuit. Turbatus [Col. 0398C] est ergo rex vehementer, et omnis Jerosolyma cum illo: subitoque in illa spiritus vehementia exsiliens, Londonia discessit universis negotiis suis infectis, et ratiociniis pendentibus. Videres tunc murmur in populo, commotionem in clero. Episcopi turbati et tremuli, regem abeuntem sunt prosecuti; metuentes, se non prius regem inventuros, quam audirent se omnia bona sua perdituros. Moxque operati sunt cum rege occultam conventionem, omni mentione Dei et ordinis sui postposita: et tam facile regis petitioni assensum praebuerunt, ut viderentur consensisse antequam ille petisse, adeo ut qui inter eos aestimabantur scientiores, ad opprimendam Ecclesiae libertatem fierent proniores. Cantuariensis autem solus praesul resedit, considerans ad dextram et ad [Col. 0398D] sinistram; nec fuit qui cognosceret eum. Requirebat in fratribus solatium; at illi abierunt retro, et jam cum illo non ambulabant. Pacem denique peecatorum videns, et sibi undique imminere discrimen: ยซUnum, inquit, locutus sum; quod terreni regis regales nullatenus servarem consuetudines, nisi salvo in omnibus ordine meo.ยป Ob id offensam regis incurri: ob id episcopi mei dereliquerunt me; ob id totius orbis oculos offendi. Sed quid? Velit, nolit mundus: ego cum mortali paciscens homine, nullo unquam tempore Dei mei et ordinis mei immemor ero, Deo volente. Absit a me, ut cujusquam mortalis metu vel gratia Deum inveniar contempsisse! Si angelus de coelo venerit, et tale mihi consilium dederit, anathema sit.ยป
[Col. 0399A] De compromissione et consensu archiepiscoporum et omnium episcoporum super consuetudinibus regni.
Anno ab Incarnatione Domini millesimo centesimo sexagesimo quarto, papatus Alexandri anno sexto, illustrissimi regis Anglorum Henrici II anno undecimo in praesentia ejusdem regis facta est haec recordatio vel recognitio cujusdam partis consuetudinum, et libertatum, et dignitatum antecessorum suorum, videlicet regis Henrici avi sui, et aliorum, quae observari et teneri deberent in regno. Et propter dissensiones et discordias, quae emerserant inter clerum et justitias domini regis, et barones regni, de consuetudinibus et dignitatibus regni, facta est ista recordatio vel recognitio coram archiepiscopis, et episcopis, et clero, et comitibus, [Col. 0399B] et baronibus, et proceribus regni. Et easdem consuetudines recognitas per archiepiscopos et episcopos, et comites et barones, et per nobiliores et antiquiores regni, Thomas sanctae memoriae Cantuariensis archiepiscopus, et Rogerus Eboracensis archiepiscopus, et Gilbertus Londoniensis episcopus, et Henricus Wintoniensis episcopus, et Nigellus Eliensis episcopus, et Willelmus Norwicensis episcopus, et Robertus Lincolniensis episcopus, et Hilarius Cicestrensis episcopus, et Joselinus Saresberiensis episcopus, et Ricardus Cestrensis episcopus, et Bartholomeus Exoniensis episcopus, et Robertus Herefordensis episcopus, et David Menevensis episcopus, et Rogerus Wigorniensis electus, concesserunt, [Col. 0399C] et in verbo veritatis viva voce firmiter promiserunt tenendas et observandas domino regi et haeredibus suis, bona fide, et absque malo ingenio, praesentibus istis: Roberto comite Legecestriae, Reginaldo comite Cornubiae, Conano comite Britanniae, Joanne comite de Augo, Roberto comite de Clarend., comite Gaufredo de Mandavilla, Hugone comite Cestrensi, Willelmo comite de Arundel, comite Patricio, Willelmo comite de Ferrariis, Ricardo de Luci, Reginaldo de sancto Walerico, Rogerio Bigot, Reginaldo de Warennis, Richerio de Aquila, Willelmo de Braiosa, Ricardo de Cambilla, Nigello de Mowbray, Simone de Bello-Campo, Humfrido de Boun, Mattheo de Herefordia, Waltero de Meduana, Manasse Biseth Dapifero, Willelmo Malet, Willelmo de [Col. 0399D] Curci, Roberto de Dunstanvilla, Joselino de Baillolio, Willelmo Lanvalis, Willelmo de Caisneto, Gaufrido de Ver, Willelmo de Hastinga, Hugone de Morevilla, Alano de Nova Villa, Simone filio Petri, Willelmo Malduit Camerario, Joanne Malduit, Joanne Mariscallo, Petro de Mara, et multis aliis proceribus et nobilibus regni, tam clericis quam laicis.
Consuetudinum vero et dignitatum recognitarum quaedam pars in praesenti scripto continetur. Cujus partis capitula haec sunt:
CAP. I. De advocatione, etc. ( Vide has sedecim constitutiones apud Herbertum de Bosham, infra. )
Facta est autem praedictarum consuetudinum et dignitatum recordatio regiarum a praefatis archiepiscopis, et episcopis, et comitibus, et baronibus, et [Col. 0400A] nobilioribus et antiquioribus regni, apud Clarendonam, quarta die ante purificationem Sanctae Mariae perpetuae virginis, domino Henrico filio regis cum patre suo domino rege ibidem praesente.
De exsilio et proscriptione domini Cantuariensis et propinquorum ejus.
Thomas igitur, Deo dignus archiepiscopus Cantuariensis, juxta sanctorum Patrum instituta, quae ad ecclesiam suam juste pertinere cognovit, congregata conservare et dispersa revocare satagens, praedia Ecclesiae a praedecessoribus suis minus juste donata vel dimissa, variis tunc de causis, his qui nimia potestate praediti vel affinitate ipsius conjuncti erant, revocare et pristinum jus Ecclesiae reformare nitebatur, quoniam oeconomo Ecclesiae ecclesiastica [Col. 0400B] praedia colere et augere, non negligere nec minuere licet. Clericos etiam qui de curia regis erant, cum eorum deprehenderet incuriam, et caetera omnia quae ad ecclesiasticam jurisdictionem pertinent, ita sibi vindicabat, ut sacrilegi et rerum ecclesiasticarum invasores, cum quibusdam episcopis, et simili schemate clericis, regem et omnem ejus familiam adversus sanctum Domini exasperarent, et in tantum exacuerent, ut post compromissionem illam factam apud Clarendonam, circa proximum Sancti Michaelis festum, praefatus archipraesul Northamtoniam quasi ante tribunal Caesaris judicandus citaretur. Die statuta, cum ei pro certo intimatum esset quosdam ex regalibus in mortem suam conspirasse, [Col. 0400C] quia interiorem hominem veste sacerdotali, juxta hoc quod dicitur: ยซSacerdotes ejus induam salutari,ยป jam pridem induerat, nunc exteriorem indumento sacerdotis superficiario sub birro secretius munivit, crucem propriis manibus bajulans, ne a se suae passionis elongaretur exemplum. Archiepiscopus igitur nobilis, solo Deo comitatus, cum ab universis et super multis causis impeteretur, ne stans personam sacerdotis oneraret, residens, quod ei divinitus inspiratum est, mirifice respondit majorem scilicet a minoribus suis non debere ad judicium vocari, neque eorum sententia ligari. Ordo enim confunditur, si pastorem ovis feriat, si discipulus magistrum, si filius patrem verberet. Non enim ita pretiosius aurum est plumbo, sicut sacerdotalis dignitas [Col. 0400D] regia potestate sublimior. Laici vero suffraganei sui, imo jam nunc magis refraganei, eum haec dicentem et sedem apostolicam appellantem nihilominus condemnaverunt. Sed vir sanctus clam ut potuit paucis comitatus, appellationem suam prosequens, sanctissimum papam Alexandrum tertium Senonis invenit, et ad pedes ejus se provolvens, causam sui adventus non ignoranti exposuit. Posteaque, ut pro certo cognitum est, juri archipraesulatus sui in manu domini papae resignavit, expostulans ut aliquem doctiorem et fortiorem de Anglorum Ecclesia in eorum metropoli constitueret cardinalem. Sanctus autem papa elevans filium suum amplexatur, osculatur, lacrymas lacrymis immiscens, Deo referens gratias, quod virum tam humilem spiritu, [Col. 0401A] pastorem tam sollicitum in salute ovium, advocatum tam constantem in causa, imo in multis causis Dei invenisset. Dignitatem igitur, quam refutaverat, quia neminem ad hoc onus fortiorem esse cognoscebat, dominus papa reddendam ei decrevit, renitenti et invito. Ventilabatur itaque inter ipsum et regem contentio, rege consuetudines regni sui, ut asserebat, confirmare volente, archiepiscopo imo Ecclesia Romana reclamante, quod illae consuetudines veritati per electos Dei manifestatae in multis casibus obloquerentur, veritatique manifeste cedere consuetudines oportere. Invenitur enim Christus aliquando dixisse: ยซEgo sum veritas,ยป sed nunquam dixit: Ego sum consuetudo. Et ita altercatio ista sub hoc Marte inter has personas agitabatur, regnante felicissimo [Col. 0401B] rege Ludovico filio Ludovici regis supra Francorum nationem et exhibente praefatum archiepiscopum, quia rebus Ecclesiae suae penitus erat proscriptus, necnon et clericos qui secum morabantur, qui similiter possessionibus suis privati erant, quousque ad gratiam saepedicti regis redirent, et consuetudines, super quibus lis orta fuit et adhuc per appellationem suspensa, se non impugnaturos promitterent.
Nam in eos rex talia promulgaverat edicta, singulis Angliae vicecomitibus sic mandans: โ ยซPraecipio tibi quod si aliquis laicus in baillia tua Romanam curiam appellaverit, eum capias et firmiter custodias, donec voluntatem meam praecipiam; et omnes reditus et possessiones clericorum archiepiscopi saisias in manum meam, sicut Randulphus de Broch et [Col. 0402A] et alii ministri mei tibi dixerint, et omnium clericorum qui cum archiepiscopo sunt, patres et matres, fratres et sorores, nepotes et neptes ponas per salvos plegios et catalla eorum donec voluntatem meam inde praecipiam. Et hoc breve tecum afferas cum submonitus fueris.ยป
Singulis vero episcopis scripsit sic: โ ยซNostis quam male Thomas archiepiscopus operatus est adversum me et regnum et quam male recesserit. Et ideo mando tibi quod clerici sui qui circa ipsum fuerunt post fugam suam et alii clerici qui detraxerunt honori meo et honori regni, non percipiant aliquid de reditibus illis quos habuerunt in episcopatu tuo nisi per me, nec habeant aliquod auxilium [Col. 0402B] nec consilium a te. Teste Ricardo de Luci apud Merlebergam.
Sed cum nec propter proscriptionem sui vel clericorum suorum sanctus sacerdos in aliquo flecteretur, jussi sunt tam majores quam parvuli utriusque sexus de cognatione sua, necnon et quidam familiares ejus ut magis ex his contristaretur exsulare. Praetaxatus vero archiepiscopus cum parvulorum deportationem cognosceret, quorum adhuc alimenta in maternis pendebant uberibus, ita contristatus est tanquam ipsius animam pertransisset gladius. Sed reminiscens quoniam Abrahae dictum est: ยซEgredere de terra et de cognatione tua,ยป sicuti et terram ita et cognationem suam postponendam Ecclesiae honori penitus destinavit, quia contra Dominum nulli hominum aliquid debetur.
[Col. 0401C] Anno ab Incarnatione Dominica 1069, rex Henricus jurare facit omnem Angliam, a laico duodecim vel quindecim annorum supra, contra dominum papam Alexandrum et beatum Thomam archiepiscopum, quod eorum non recipient litteras neque obedient mandatis, et si quis inventus foret litteras eorum deferens, traderetur potestatibus tanquam coronae capitalis inimicus regis. Archiepiscopus, hoc audito, tanto compatiens errori et apostasiae, misit litteras, quae sequuntur ( vide epist. S. Thomae, col. 550), ad quosdam timoratos Dei ut caeteros absolvant.
Capitula vero constitutionum, quas rex Henricus eodem anno in Normannia constituit et justitiis suis, [Col. 0402C] Ricardo de Luci et duobus archidiaconis Galfrido Ridell Cantuariensi et Ricardo Pictaviensi, omnibusque principibus et populis Angliae juranda et servanda contra dominum papam et archiepiscopum mandavit, continentur in prima parte epistolarum cum capitulis dignitatum regiarum et consuetudinum avitarum, quae apud Clarendonam in praesentia domini regis ab archiepiscopis, episcopis, et baronibus et nobilioribus et antiquioribus regni recordatae sunt et confirmatae.
( Has constitutiones in Normannia anno 1169 promulgatas vide in Quadrilogo secundo. )
[Col. 0401D] Dicetis super sacramentum vestrum quid vicecomes vel bailivi eorum ceperint quoquomodo de singulis [Col. 0402D] hundredis, singulis villatis, singulis hominibus postquam rex transfretavit. Dicetis quot et quas terras [Col. 0403A] vicecomes vel bailivi eorum emerint vel invadiaverint. Dicetis quid et quantum vicecomes vel bailivi eorum dederit justitiis errantibus. Dicetis quid actum sit de catallis fugitivorum, qui propter assisam de Clarenduna fugerunt. Dicetis, si aliquis fuit retatus et postea praemio relaxatus et reversus. Dicetis quid datum sit ad filiam regis maritandam, et cui traditum sit. Dicetis si vicecomes vel bailivi eorum vel domini villarum aliquam pacem fecerint vel faciant cum hominibus gravatis ne querimonia coram rege vel justitiis veniret. Dicetis de admerciatis si quis relaxatus fuerit et per quem. Dicetis si aliquis est qui homagium non fecerit domino regi [Col. 0404A] vel filio suo. Dicetis de dominiis domini regis, si sic sunt ut rex praecepit antequam rex transfretavit. Dicetis de his qui habent aliquam bailiam de rege in custodia, sive de archidiaconatibus; sive de episcopatibus, sive de abbatiis vel de aliqua eschaeta, quid ipsi vel bailivi eorum ceperint, vel quid in bailia illa acquisierint. Dicetis quid forestarii vel bailivi eorum ceperint de forestis domini regis, et si aliquem relaxaverint, qui retatus fuerit de foresta. Dicetis quid domini villarum vel seneschalli eorum ceperint praeter rectam consuetudinem. Dicetis quid et quantum archidiaconi vel decani ceperint injuste et sine judicio.
Hoc est jusjurandum quod juravit Joannes Sil. et Henricus de Oxenfordia apud Coloniam, cujus occasione juramenti schisma jam fere emortuum revixit in Alemannia, et ipse cum socio Ricardo de Ilcestre haeresi damnata involutus est, sicut in Anglia etiam participatione illius grandis et insignis schismatici Coloniensis Reginaldi excommunicationis sententiam contraxerunt.
[Col. 0403B] Cum clerum plurimum et principes suos ad concilium suum if hac solemnitate Pentecostes imperator adunasset, Sabbato et secunda feria tractatum est de pace et concordia inter nos et ipsum reformanda. Ad haec superveniens Coloniensis electus in medio omnium protestatus est: ยซDomine imperator, concilia quae adversus papam Alexandrum huc usque captasti ad destitutionem ejus, nihil tibi profuerunt, nihil ei nocuerunt. Nam et de nostris plurimi ei obediunt et adhaerent, sicut dominus Moguntinus et alii. Sed si mihi et consilio meo acquieveritis, in promptu erit et Alexandri dejectio et papae nostri Paschalis exaltatio. En ego acquisivi parti nostrae quinquaginta episcopos cum archiepiscopis suis et plures numero de dominatione regis Angliae, qui papae [Col. 0403C] Paschali adhaerebunt et nobis, si vos Alexandri obedientiam et eo decedente cujusque de parte ejus electi abjuraveritis. Inque certitudinem hujus rei ecce praesentes adsunt duo nuntii regis Anglorum parati in persona domini sui jurare, quod ratum habebit et jurabit quod vos hic jurabitis super hoc et statuetis.ยป Placuit imperatori forma consilii, et se nomen Alexandri et obedientiam in perpetuum abjuraturum promisit. Cumque clerus de sententia et consensu interrogaretur et instantius conveniretur, ait Magdeburgensis et plurimi alii; quoniam futura incerta sunt et plerumque quem eligunt principes, abjicit Deus, et quem populus approbat, improbat Deus, temerarium esse hujusmodi sacramentum [Col. 0403D] et se prius regalia relicturum quam ita juraturum. Ait imperator eum oportere et regalia retinere et cum eo ita jurare. Cumque jam excandesceret ira imperator, Magdeburgensis ad mitigandum vel differendum rem ait: ยซSi dominus Coloniensis, [Col. 0404B] qui hujusmodi consilium et sacramentum inducit, primus omnium abjuraverit Alexandrum et juraverit quod ordinationem suam et consecrationem a Paschali recipiet, de secreto animi sui certiores nos reddet: omnem scrupulum suspicionis pravae a mentibus nostris auferet: nosque sic in hujusmodi sententiam et sacramentum facilius inducet.ยป Acquievit imperator. Cumque Coloniensis ita primo jurare jussus detrectaret, et etiam usque ad lacrymas reniteretur, vehementer accensus imperator ait: ยซEn apparet quod tanquam proditor operatus sis adversum me et animam meam. En apparet quod sanum consilium dedit mihi Moguntinus defuncto Octaviano dicens quod cum Dominus, eo mortuo, me a periculo maximo jam liberasset, caverem mihi ne me iterum [Col. 0404C] periculo consimili involverem. Unde tibi missis mandatis scripsi ne me inconsulto de substituendi pontificis electione quidquam tractares, tu vero clam me auctoritate tua istum elegisti et Te Deum laudamus per te decantasti. Parasti nobis foveam; primus modo incides in eam.ยป Sicque Coloniensis primus et absolute juravit in supradictam formam. Postmodum imperator obedientiam vestram et cujusque de parte vestra electi abjuravit: hoc sane retento et determinato quod si contigerit et vos et Paschalem decedere et utraque pars in unam personam eligendam concorditer convenerit, liberum sit ei assentire et eam recipere. Tunc Coloniensis adjecit ita, si de consensu vestro fuerit celebrata electio, [Col. 0404D] et addidit quod faceret principes suos jurare et eos qui aderant, et eos qui aberant, in partibus suis et provinciis suis, in consimilem formam et quod ipso decedente imperatore non prius alium imperialibus insignibunt, quam ipse substituendus idem praestet sacramentum [Col. 0405A] abjurationis. Tunc juravit dux Saxonum marchio Albertus, quidam comes palatinus frater imperatoris et quidam sororius ejus. Magdeburgensis archiepiscopus tandem et cum lacrymis abjuravit, hoc adjecto, quandiu regalia retinebit et si omnes qui aberant idem jurent. Postmodum Brunensis [Col. 0406A] duoque alii suffraganei ejus juraverunt et nuntii regis Angliae in personam ejus. Duo episcopi excusati per absentiam archiepiscopi sui non juraverunt, sed dilatum est eorum et caeterorum, qui aberant, sacramentum usque ad octavas Petri et Pauli.
Hanc computationem praesentaverunt Pictavienses cardinales, quando sanctus Thomas exsulabat, sed non sunt auditi.
[Col. 0405B] Sic computati sunt gradus cognationis inter regem Anglorum et reginam. Willelmus rex Anglorum et Robertus comes Moritonii uterini fratres fuerunt. De Willelmo natus est Henricus; de Henrico Mathildis [Col. 0406B] imperatrix; de Mathildi rex Henricus. Item de Roberto comite nata est Beatrix comitissa Pictaviensis; de Beatrice Willelmus comes; de Willelmo comite Alienoris regina.
[Col. 0405C] In Dei nomine, Amen! Anno Domini 1173, coram venerabilibus in Christo patribus et dominis, domino Alberto divina dignatione tituli Sancti Laurentii in Lucina et Theodwino tituli Sancti Vitalis presbyteris, cardinalibus, et apostolicae sedis legatis, priore et conventu Ecclesiae Cantuariensis ac aliis quampluribus regni Angliae personis, in Ecclesia conventuali Sanctae Trinitatis Cantuariensi congregatis. Nos Henricus Dei gratia rex Angliae, dux Normannorum poenitentiam a vobis dominis legatis auctoritate apostolica in remissionem peccatorum nostrorum injunctam, humiliter et devote perficere volentes, in litteris scriptis publice et palam revocamus, abdicamus, renuntiamus et resignamus omnes illas malas consuetudines, contra illas antiquas [Col. 0405D] libertates Ecclesiae Anglicanae per nos nequiter inductas, easque et earum singulas pro nobis et haeredibus nostris totaliter dimittimus in perpetuum, pro quibus beatus Thomas nuper Cantuariensis archiepiscopus usque ad mortem decertavit. Praeterea ad honorem omnipotentis Dei, beatae Mariae Virginis et omnium sanctorum, ac in remissionem peccatorum nostrorum, concedimus pro nobis et haeredibus nostris, quod Ecclesia Cantuariensis ac omnes aliae ecclesiae Anglicanae sint liberae, et habeant [Col. 0406C] omnes libertates illaesas, sicut habere consueverunt ante coronationem nostram. Et quod omnes ecclesiae in regno nostro Angliae per nos vel haeredes nostros de caetero fundandae gaudeant omnibus et singulis libertatibus praedictis. Ita quod occasione vocationis earumdem, vel alicujus earum, temporalia earumdem ecclesiarum per nos vel haeredes nostros concedenda minime in manus nostras seu haeredum nostrorum capiantur seu salsentur; et si aliqua occasione praemissa capiantur seu saisentur, volumus et concedimus per praesentes quod sine dilatione integre restituantur et liberentur, nulla inde exactionis alicujus ratae ratione praemissa per nos vel haeredes nostros ab iisdem vel ab aliqua earumdem aliqualiter exigenda vel praecipienda. Protestamur [Col. 0406D] etiam et promittimus bona fide pro nobis et haeredibus nostris ad auxiliandam, corrigendam, emendandam et dilatandam praedictam revocationem, abdicationem, renuntiationem, resignationem nostram forma meliori, ad honorem Dei et Ecclesiae, ad nos vel haeredes nostros ad hoc per archiepiscopum Cantuariensem seu per aliquem praelatorum regni nostri porrecta, qui pro tempore fuerint ac hoc debite fuerint requisiti. Acta sunt haec anno Domini supradicto.
Quam praestitit Eboracensis quarta manu juratorum, quorum unus fuit magister Vacarius.
[Col. 0407A] Quod ipse consuetudines avitas, super quibus vertebatur controversia inter regem et dominum Cantuariensem, nec scripto nec juramento firmaverat.
Quod ipse nec opere nec sermone, nec per se nec per interpositam personam, scienter aliquid machinatus est, quod dominum Cantuariensem in mortem traheret.
[Col. 0408A] Quod litteras domini papae in Angliam destinatas de inhibitione coronationis filii regis nec recepit nec vidit, nec aliquid fieri fecit, quo minus eas videret vel reciperet.
Quod ipse in coronatione filii regis debitum juramentum recepit integre, nec aliquid omisit quod in coronatione regis Angliae praestari solet.
[Col. 0407B] 1. Translationis beati Thomae memoriam annuae devotionis studio recolentes ante mentis oculos statuamus, quod debellatoribus Ecclesiae primitivae dicitur per prophetam, ut nostrae servitutis debitum fidelius persolvamus, et ad ministerium nostrum implendum validius accingamur. Ait siquidem Zacharias: ยซBibentes inebriabuntur quasi vino, et replebuntur ut phialae, et quasi cornua altaris, et salvabit eos Dominus Deus eorum in die illa, ut gregem populi sui, quia lapides sancti elevabuntur super terram.ยป Nulli vero videatur indecens aut indignum, quod agere volentibus diem festum bellatores proponimus in exemplum. Necessarium est enim, ut solemnia celebrantes sint ad spirituale praelium expediti, ne dum sanctorum merita venerantur, inimicorum [Col. 0407C] jaculis vulnerentur. Quod bene significat ille bellator egregius, Judas videlicet Machabaeus, qui sancta mundare disponens et templum Domini dedicationis officio renovare, ordinavit viros, qui pugnarent interim adversus eos qui erant in arce.
2. Hujus exemplo solemnius insistentes, contra malignos spiritus in arce superbiae residentes viriliter dimicemus. Qui peccati venenum festivitatis vino miscentes interficiunt infelices, qui solemnitatum obtentu negotium ventris agunt, et spirituale gaudium exsultatione carnali corrumpunt. Imitemur ergo, charissimi, Matathiam et filios ejus, qui cum fidelibus Antiocho resistentibus provide statuerunt, ut contra gentes, quae tempore Sabbatorum in eos insurgent, unanimiter dimicarent. Nos namque prudenter [Col. 0408B] et fortiter hostibus resistamus, qui Sabbata nostra perturbant, et iniquis subreptionibus machinantur, ut spirituale gaudium, in perniciem transeat animarum, quod ad earum remedium est statutum. Si enim laetitiae frena laxantes praetextu laetitiae, lasciviam amplectamur, et abjecto cingulo disciplinae viri ecclesiastici fuerint dissoluti, hostes ecclesiam intuentes ejus Sabbata deridebunt. Cum igitur in psalmo legamus, quod in justorum tabernaculis vox exsultationis resonet et salutis, si justi esse volumus, attente curemus, ut si apud nos fuerit vox exsultationis, eadem sit et salutis. Nec exsultatio salutem excludat, aut temporale gaudium dolorem perpetuum introducat.
3. Tota mentis intentione vitemus, ne juxta Thadaei [Col. 0408C] testimonium Dei nostri gratiam in sanctorum gloria constitutam in luxuriam transferamus. Quoniam in judicium sunt proscripti, et damnationis titulo jam notati, qui temeritatis hujus audaciam attentare praesumunt. Dies enim festos quos in hac vita laetitia prosequitur, inhonestae vitae terminus juxta verbum propheticum in lamentationem convertet et luctum. Quis namque miretur, si Domino servire cogantur in poenis, qui eum coegerunt in suis servire peccatis, juxta quod conqueritur per prophetam qui suam et sanctorum gloriam ad voluptatem retorserunt et culpam? Modum autem et formam solemnitatibus celebrandis scriptura praescribit, quae cujusdam festivitatis celeberrime gaudia prosequens asserit omnem secundum faciem [Col. 0409A] sanctorum fuisse jucundum. Qualis vero sit ista solemnitas, Apostolus docet dicens: ยซFornicatio, et omnis immunditia, aut avaritia, nec nominetur in vobis, sicut decet sanctos, aut turpitudo, aut stultiloquium, aut scurilitas, quae ad rem non pertinet, sed magis gratiarum actio.ยป Vir enim sanctus, licet in Jericho conversetur, faciem tamen euntis in Hierusalem non amittit, quia licet eum in mundo detineat conversatio corporalis, faciem tamen retinet ad coelestia suspirantis.
4. Bellatores itaque primitivos, sicut diximus, imitemur, quorum probitas nos invitat, ut in diebus festis hostes fortiter impugnemus. Sermo propheticus laudans ait: ยซBibentes inebriabuntur quasi vino, et replebuntur ut phialae, et quasi cornua [Col. 0409B] altaris,ยป etc. Haec verba non solum praeliatores primos indicant, sed et sanctorum solemnia celebrantes reformant. Tria namque notantur in his verbis, propter quae salubriter statutum est, ut Ecclesia solemniter celebret festa sanctorum. Prima causa est gaudium, ut in Domino gaudeamus eorum beatitudini congaudentes, quos ipse pie dilexit, excellenter ornavit, stola gloriae induit, et magnifice coronavit. Gaudium autem notat prima clausula verbi prophetici supra praemissi. Secunda causa est exemplum, ut nos qui sanctorum merita recensemus, in sensu bonorum operum eorum vestigiis insistamus, et eos mentis gressibus imitemur, de quorum patrocinio gloriamur. Secunda clausula supraposita denotat hanc causam. Qui enim pro [Col. 0409C] virium facultate sanctorum operibus se conformant, congrue vasis sacris et altaris cornibus conferuntur, ut sequentia declarabunt. Tertia causa est subsidium, ut qui de sanctorum meritis gratulantur, de eorum patrocinio glorientur. Nec eis in auxilio sancti desint sed obsequium sibi factum vicissitudine grata compensent. Hanc tertiam causam notat tertia clausula verbi praemissi. Viatorem ad superna tendentem, et per festivitatem annuam ad continuam suspirantem refrigerant ista tria. Quoniam ab exemplo deducitur, a subsidio sustentatur, a gaudio refovetur. Exemplum enim obtinet vicem ducis, subsidium adjutoris, et ne solatium ei desit, gaudium his duobus assistit.
[Col. 0409D] 5. Quid autem magis expedit viatori, quam ut iter ejus sit certum, securum, et laetum? Ad quae omnia sufficiunt ista tria: ยซQuoniam exemplum certitudinem, subsidium securitatem, gaudium laetitiam administrat.ยป Ecce quanta suavitas ex observantia festivitatum emanat, quae per gaudium, de quo diximus, indicatur. Ecce qui fructus de solemnitatibus colliguntur, si pia devotione fuerint observatae, quos subsidium et exemplum superius expressa designant. Unde cum propheta sanctos lapides super terram elevandos dixisset, insinuans per hoc verbum sanctorum corpora gloriose de tumulis transferenda, quantum translationis gloria sit fructuosa fidelibus, mox declarare volens adjungit: ยซQuid enim bonum ejus est; et quid pulchrum [Col. 0410A] ejus, nisi frumentum electorum et vinum germinans virgines? subsidium et exemplum, quae de solemniis oriuntur, sicut superius est ostensum, frumentum indicat electorum. Sicut enim in area trituratur, ut granum a palea separetur, sic in Ecclesia discussa sunt gesta sanctorum, ut excussa palea vanitatis tam sancta sit eorum memoria, quam solemnis, et grana sine paleis reservantes eorum adjuvemur auxiliis, et informemur exemplis. Frumentum etiam in horreo mundo reponitur, ut servetur, nec absque munditia cordium possunt votiva solemnia, prout decet, observari.ยป
6. Gaudium autem sanctum, quod festivitatibus est annexum, per vinum germinans virgines indicatur. Vinum namque spiritualis laetitiae munditiam [Col. 0410B] germinat virginalem, quia castitatem nutrit et servat. Sed vinum laetitiae saecularis generat aut germinat meretrices, quia libidinem, incitat et inflammat. A festivitatibus ecclesiasticis sit alienum hoc vinum, in quibus est vinum aliud propinandum. Unde Dominus per prophetam eunuchos ejus Sabbata custodire testatur. Illos, inquam, eunuchos, ยซqui,ยป sicut in Evangelio ipse dicit, ยซsemetipsos propter regna coelestia castraverunt.ยป Hi sunt qui pro coelestis regni desiderio turpitudinem noxiae voluptatis a sua carne resecant et abscindunt. Notandum autem quod egregie solemnitatum utilitas commendatur, dum ad eam sublimiter extollendam bonitas et pulchritudo junguntur. Sic nempe fratrum concordiam commendavit Psalmista, cum ait: ยซEcce [Col. 0410C] quam bonum et quam jucundum habitare fratres in unum!ยป Sic etiam, Christianae devotionis obsequium in timore divino consistens et observantia mandatorum, vir sapiens laudat dicens: ยซNihil melius quam timere Deum, et nihil melius quam respicere in mandatis illius.ยป
7. Tria superius memorata, scilicet gaudium, subsidium, et exemplum, quae festivitatibus, ut diximus, sunt annexa, notavit Dominus per prophetam dicens: ยซFilios advenae, qui adhaerent Domino ut colant eum, omne custodientem Sabbatum ne polluat illud, et tenentem foedus meum, adducam eos in montem sanctum meum, et levabo eos in domo orationis meae. Holocausta eorum et victimae [Col. 0410D] eorum placebunt mihi super altare meum.ยป Advenam sacra Scriptura populum gentilem appellat. Unde populo Judaico dictum est: ยซAdvena qui tecum versatur, in terra ascendet super te, eritque sublimior, tu autem descendes et eris inferior.ยป Hoc autem est evidenter impletum in populo Judaico et gentili. Nos igitur advenae filii sumus omnes, qui de gentibus orti sumus. Evidenter autem cultus divini modum et formam expressit sermo propheticus, cum de colentibus Deum ait: ยซQui adhaerent Domino, ut colant eum.ยป Scriptum quippe est: ยซQui adhaeret Domino, spiritus unus est.ยป
8. Docet autem Dei cultores, ipsum in festivitatibus venerantes, esse spiritum et non carnem, quia [Col. 0411A] spiritualem laetitiam, non carnalem exigit cultus Dei. Econtrario de equis Aegypti, per quos potentes saeculi designantur, dicitur per prophetam: ยซEqui eorum caro, non spiritus.ยป Sunt enim plerumque mundi potentes ad spiritualia segnes et tardi, sed ad carnalia veloces et prompti, et impletur in eis illud propheticum: ยซAttendi et auscultavi, nemo quod bonum est loquitur, nullus qui super peccata sua agat poenitentiam, dicens: Quid feci? Omnes conversi ad cursum suum quasi equus impetu vadens ad praelium.ยป Recte vero subjungitur: ยซOmne custodientem Sabbatum, non polluat illud et tenentem foedus meum. Qui enim festivitatem divino cultui deputatam aliqua transgressione violat, foedus cum Domino initum non observat.ยป Antiquitus autem [Col. 0411B] foedus effusione sanguinis firmabatur. Nos igitur in festis eorum, qui sanguinem suum pro Christo fuderunt, foedus quod cum Domino nostro contraximus, toto mentis desiderio confirmemus. Legitur quod quando populus Israel foedus cum Domino Josue mediante percussit, ipse pergrandem lapidem in sanctuario statuit, quem hujus negotii testem fecit. In sacra Scriptura per lapides plerumque sancti martyres designantur, sicut sequentia declarabunt. Lapis ergo pergrandis in sanctuario Domini erigitur, cum alicujus martyris magni reliquiae in Ecclesia sublimiter exaltantur.
9. Cum igitur hodie recolamus, qualiter lapis grandis in sanctuario sit erectus, id est Thomas martyr gloriosus de tumulo elevatus, ad hunc lapidem [Col. 0411C] cordis dirigamus intellectum, et defigere studeamus in eo nostrae mentis affectum, ut devotionis nostrae testis esse possit et velit. De his autem, qui sinceris mentibus Deum colunt, dicitur consequenter: ยซAdducam eos in montem sanctum meum et laetificabo eos in domo orationis meae, holocausta eorum et victimae eorum placebunt mihi, sicut altare meum.ยป Quibus verbis primo notatur exemplum, secundo gaudium, tertio suffragium. Quae tria superius sunt expressa. Sanctorum enim exemplum nos in montem Domini, aeternae scilicet beatitudinis sublimitatem adducit. Exemplum namque, sicut diximus, ad superna tendentibus viam rectam exhibet vice ducis. Unde dicitur per Psalmistam: [Col. 0411D] ยซEmitte lucem tuam et veritatem tuam, ipsa me deduxerunt et adduxerunt in montem sanctum tuum et in tabernacula tua.ยป Quid rectius lucis nomine, qua Dei gratia figuratur, sine qua nihil lucidum, nihil serenum, sed omnia tenebrosa?
10. Veritas autem est conversatio sancta justorum. Impiorum namque vita vanitas est et mendacium, veritas autem vita bonorum. Unde dicitur per prophetam: ยซPacem et veritatem diligite.ยป Justus quippe pacem cum proximo, veritatem diligit in seipso. Deducunt namque lux et veritas virum justum, eum in montem et in tabernacula adducentes: quia praevia Dei gratia per sanctorum exempla regnabimus in patria, proficiemus in via. Mons siquidem, in quo civitas aedificatur, ad patriam; tabernacula, [Col. 0412A] quae sunt viatorum, referuntur ad viam. Spirituale vero gaudium, quod festivitatibus annuis est annexum, exprimitur evidenter, cum subjungitur: ยซLaetificabo eos in domo orationis meae.ยป In holocaustis et victimis, de quibus additur consequenter, sanctorum suffragia denotantur. Victimas enim et holocausta pro vobis offerimus, cum eorum merita, qui per fidem regna vicerunt, et seipsos in odorem suavitatis ei obtulerunt, pro nobis Domino praesentamus, ut eorum precibus ejus offensam placare possimus.
11. Nunc verbum propheticum ab initio propositum perscrutemur. ยซBibentes inebriabuntur quasi vino,ยป etc. Frequenter in sancta Scriptura per comestionem et potum spiritualis laetitia designatur. [Col. 0412B] Hinc Ecclesiastes ait: ยซOmnis homo qui comedit et bibit et videt bonum de labore suo, hoc donum Dei est.ยป Bona de laboribus suis videt, qui in sanctis operibus se exercet, et laboris sui fructum constituit praemium sempiternum. De quo scriptum est: ยซBonorum operum gloriosus est fructus.ยป Est autem spirituale gaudium vitae laudabilis condimentum. Convenienter enim exsultant, qui laboribus fructuosis et honestis insudant. Hinc apostolus Petrus ait: ยซCommunicantes Christi passionibus gaudete.ยป Non enim eum exsultare decet, qui passionis imitationem abhorret: ยซQuia non erit consors Redemptoris in gloria, qui non fuerit consors ejus in poena.ยป Quia testante Apostolo, qui non compatitur non conregnabit.ยป Est autem passionis consortium, [Col. 0412C] quia gustantibus amarescit, spirituali laetitia dulcorandum. Unde Domino dicitur per prophetam: ยซOccurristi laetanti et facienti justitiam.ยป Dominus enim quasi promptus auxiliator occurrit ei, qui cum gaudio carnem suam cum vitiis et concupiscentiis crucifigit.
12. Cum ergo comedit homo et bibit, et de labore suo bona percipit, hoc donum Dei est juxta testimonium Salomonis. Dominus enim solus est, qui mentem afflictam exhilarat, et patientis animum inter tormenta laetificat. Qualiter autem comedat et bibat, qui bonis operibus vigilanter insistit, sententia quae praecedit, evidenter aperit et ostendit. Praemittitur enim istud: ยซCognovi, quod non esset melius, [Col. 0412D] nisi laetari, et bene facere in vita sua, comedere, et bibere, et collaetari.ยป Idem enim est de laboribus bona videre, quod bene facere in hac vita. Spirituale quoque gaudium notans in Canticis Sponsus ait: ยซComedite, et bibite, et inebriamini, charissimi.ยป Sicut per cibum et potum spiritualis laetitia, sic per inebriationem abundantia talis laetitiae denotatur. Dicat ergo patenter, gaudeant et exsultent quicunque Domino per amicitiam sunt conjuncti. Plenius tamen gaudeant, qui per altiorem charitatis amicitiam ei familiarius appropinquant. Quid tamen admonitionem istam praecedat, sollicite perpendamus. Postquam enim dixerat, messui myrrham meam cum aromatibus meis, comedi favum cum melle meo, bibi vinum cum lacte meo, consequenter [Col. 0413A] amicos ut comedant, charissimos autem ut inebrientur, invitat.
13. In horto suo Dominus cum aromatibus myrrham metit, cum in Ecclesia recipit corporum disciplinam bonorum operum admistione conditam. Mellis nomine contemplatio figuratur. Et rei convenit haec figura, cum sit mellifluus supernorum aspectus. Contemplationem melli contulit, qui ait: ยซSicut qui mel multum comedit, non est ei bonum, ita perscrutator majestatis comprimetur a gloria.ยป Favus est dulcedo mentis interna, contemplationi supernorum adjuncta. Favum ergo cum melle suo comedit dominus, quia gratum est ei contemplationis obsequium, cum dilectione cordis oblatum. Mordax est vinum et vulnerum corporis curativum. [Col. 0413B] Unde per vinum compunctio figuratur. Quae cum sit intus pungitiva, spiritualium vulnerum est medela. Per lac, quo simplices et parvuli nutriuntur, cordis simplicitas intelligitur. Gratanter ergo cum lacte Dominus vinum bibit, quia dolorem illum acceptat, quem ei cordis simplicitas recommendat.
14. Post ita praemissa sequitur competenter: ยซComedite, amici,ยป etc. Decenter enim exsultant, qui talibus obsequiis Deum placant. Quoniam autem inebriatio, sicut diximus, spiritualis laetitiae notat abundantiam, recte qui Dominum in sanctorum memoria venerantur, inebriandi dicuntur, ut aperte notetur, quod sancti laetitia debeant abundare. Notandum autem, quod nobis ebrietas animum, quem exhilarat, a temporalibus alienat. Unde scriptum est: [Col. 0413C] ยซQui inebriat, ipse quoque inebriabitur.ยป Qui enim aliorum animos exhortatione salutis separat a terrenis, ipsius animus avelletur ab eis, ejus operante clementia, qui in fortitudine vinctos educit. Unde Dominus per prophetam ait: ยซSi convertens convertam ad te, et ante faciem meam stabis. Et si separaveris pretiosum a vili, quasi os meum eris.ยป Hinc etiam per eumdem prophetam dicitur: ยซFactus sum quasi vir ebrius, et quasi homo madidus a vino, a facie Domini et a facie verborum sanctorum ejus.ยป Inebriat intuentem facies Creatoris, quia contemplantis animum a transitoriis rebus eripit, ad bona sempiterna deducit. Inebriat etiam auditores divini sermonis auditus, quia terrenorum amorem verba sancta depascunt, [Col. 0413D] et desiderium aeternorum accendunt. Unde vivis carbonibus comparantur, qui cibaria, paleamque consumunt. Spiritualis autem laetitia, sicut ebrietas mentem supernis inserit, a terrenis avertit. Inebriantur hoc modo, qui nostram matrem venerantur, ut coelestibus intendentes fugitiva bona despiciant, et permanentia concupiscant.
15. Rursum ebrietas doloris sensum adimit, adeo quod ebrius etiam cum dolenda sustinet, hilarescit; unde vocem ebrii vir sapiens ita format: ยซVerberaverunt me, et non dolui, traxerunt me, sed non sensi.ยป Hinc etiam Jeremias sub persona carnalis hominis loquens ait: ยซInebriavit me absynthio.ยป Cujus verbi sensum aperiens beatus Gregorius sic exponit: ยซEbrius quod patitur nescit.ยป Absynthio [Col. 0414A] ebrius est, qui amaritudines mundi tolerat, et tamen quid patitur, ignorat. Fuerunt ergo tanquam ebrii bellatores Ecclesiae primitivae, qui cum interna laetitia corporum tormenta vicerunt, et juxta verbum Apostoli: ยซRapinas bonorum suorum cum gaudio susceperunt.ยป Spiritualis autem jucunditas, similiter ut ebrietas tristitiae sensum tollit; et mentibus persecutione pulsatis, hilaritatem sanctam infundit.
16. Qualis autem exsultatio sanctorum festivitates debeat comitari, declaravit Psalmista cum ait: ยซExsultationes Dei in gutture eorum et gladii ancipites in manibus eorum.ยป Humani generis inimicus illis confidenter tendit insidias, quos saeculi gaudiis invenit irretitos. Profundius enim infirma sua discutit dolens animus, quam exsultans. Nisi namque tentator [Col. 0414B] callidus tempus laetitiae tentationi congruere cognovisset, nequaquam filiis et filiabus Job in domo primogeniti fratris sui vescentibus, ipse concussis angulis domus totam beati viri progeniem exstinxisset. Quoniam igitur plerumque, sicut diximus, mentem in tentationis laqueos exsultationis aditus introducit, valde necessarium est, ut dum exsultatio guttur occupat, manus gladium apprehendat. Illum, inquam, gladium, quem Apostolus nominat, Dei Verbum. Opus autem est, ut gladius in manu portetur, quia parum est Dei verbum in corde versari, nisi quis illud studeat operibus implere. Manus igitur gladium apprehendat, ut quod corde sentitur, bonorum operum testimonio confirmetur. Unde beatus Job ait: ยซArcus meus in manu mea instaurabitur.ยป [Col. 0414C] Arcus instauratur in manu, cum instrumentum pugnae coelestis, de quo jacula mittuntur in hostes, bonae conversationis adjutorio roboratur.
17. Praesens igitur festivitas, sic laetitiae recipiat blandimentum, ut severitatem gladii non excludat. Qualis etiam laetitia debet esse festivitatibus sanctorum annexa, manifeste demonstrat quod dicitur per Psalmistam: ยซServite Domino in timore, et exsultate ei cum tremore.ยป Cum timore serviendum est Domino, quia sic exsultatio timore debet acui, sicut timor exsultatione condiri. Decet enim, ut si servitii spiritualis occasio saecularem laetitiam introducat, timoris magisterium eam premat, ut in refectione sacra dulcedinis simul et acriminis serviat [Col. 0414D] condimentum. Quod etiam alibi monstravit aperte Psalmista, cum ait: ยซDeduc me, Domine, in via tua, ingrediar in veritate tua, laetetur cor meum, ut timeat nomen tuum.ยป Per viam Domini ambulat, qui sapienter ei ministrat. Ministrans autem Domini veritatem ingreditur, cum ejus ministerium ad coelestia retorquetur. Ministerii vero modus aperitur, cum dicitur: ยซLaetetur cor meum, ut timeat nomen tuum.ยป
18. Eleganter expressit, qualiter in obsequio Domini sit gaudendum, qui laetari petiit, ut timerent. Talis enim debet esse laetitia, ut timorem Domini nullatenus minuat, et talis esse timoris custodia, quae spiritualem laetitiam non excludat. Unde postquam Psalmista praemiserat: ยซServite Domino in [Col. 0415A] timore,ยป recte subjungit: ยซEt exsultate ei cum tremore.ยป Cum enim Ecclesiae filios oporteat salutem suam cum timore et tremore, sicut dicit Apostolus, operari; necesse est, ut cum exsultatio foris adest, ejus ingressum timor interius moderetur, ne tota veniens ad cor intret, et ad immoderatum ejus ingressum infirmatio suffocetur. Hoc autem periculum timor et tremor excludant, videlicet ut mens mala quae possunt accidere, sollicite pertimescat, et corpus mentis obsequio se reverenter addicat.
19. Sequitur: ยซReplebuntur ut phialae, et quasi cornua altaris.ยป Per phialas et altaris cornua, nobis est insinuata justitiae duplex forma, variis considerationibus observanda. Sancta namque conversatio, ut ita dixerim, nunc ab angusto tendit in latum, [Col. 0415B] phialae figuram exprimens, quae fundum habet angustum, sed patulum os et amplum: et dum in altum ascendit, paulatim in latitudinem se diffundit. Ita justitia, dum proficit, paulatim incrementum suscipit et in bonis operibus dilatatur. Interdum autem sanctitas progreditur in acutum, sicut altaris cornua sumunt initium a latitudine, sed deinceps se coarctant, itaque in acumine terminantur.
20. Assimilatur his cornibus justitia consummata, quae cum perfectionem fuerit assecuta, per humilitatis modestiam se constringit, cum in meritorum excellentia prius fuerit dilatata. Attendit enim Verbum Sapientis viri dicentis: ยซQuanto magna est potentia Dei solius, et ab humilibus honoratur.ยป Hac consideratione vir justus, quanto magis in perfectionem [Col. 0415C] se erigit, tanto per humilitatem amplius se substernit, ne superba de se sentiat, et per praesumptionem praecipitatus corruat, aut per inanem gloriam evanescat.
21. Qualiter justitia proficiens dilatetur, Salomon docet dicens: ยซJustorum semita quasi lux splendens procedit, et crescit usque ad perfectum diem.ยป Justitia namque cum incipit, primo tenui luce clarescit. Sed cum perfectionem attigerit, claritatis suae radios circumquaque diffundit. Hinc per Psalmistam dicitur: ยซViam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum.ยป Et iterum: Et ambulabam in latitudine, quia mandata tua exquisivi.ยป Hinc etiam in Proverbiis ad Filium Pater ait: ยซViam [Col. 0415D] justitiae monstrabo tibi, ducam te per semitas aequitatis, quas cum ingressus fueris, non arctabuntur gressus tui, et currens non habebis offendiculum.ยป Justitia namque festinans ad praemium, nec angustia coarctatur, nec offendiculo praepeditur, quia Dominus ei contraria dissipat, et ejus impedimenta complanat. Hinc etiam cum profectus David Scriptura sacra describeret, ait: ยซDavid proficiens, et semper se ipso robustior erat, domus autem Saul decrescens quotidie.ยป Justus enim per incrementa meritorum ascendet, injustus autem per malorum operum decrementa decrescet.
22. Qui autem profectui virtutum insistit, quasi semetipsum proficiendo transcendit. Carnis enim corruptelam deserit, et spirituale fastigium potenter [Col. 0416A] accingit. Nonne super semetipsum excreverat is, qui ait: ยซVivo ego, jam non ego, vivit autem in me Christus?ยป Nonne super se ascendere videbatur, cum dicebat: ยซQuae retro sunt obliviscens, ad ea quae sunt priora me ipsum extendo? Quod de virtutis incremento praediximus, videlicet, quod justitia proficiens dilatatur, fuit evidenter in templi fabrica figuratum. Superius namque tabulatum in templo majorem latitudinem obtinebat, inferius vero minorem. Nam infimum tabulatum quinque cubitos latitudinis habuit, medium vero sex, superius autem septem.
23. Tabulata, quibus templi parietes decorantur, sunt fideles Ecclesiae, qui eam vestiunt et ornant, sicut dicitur ei per prophetam: ยซVivo ego, dicit [Col. 0416B] Dominus, quia omnibus his velut ornamento vestieris, et circumdabit tibi eos quasi sponsa.ยป Bene autem tabulata viros Catholicos indicant, quorum corda charitas dilatavit, disciplina coelestis excidit, simplicitas complanavit. Huic sensui bene congruit, quod tabulata fuerunt in superioribus latiora, quia fidelium mentes ad temporalia se constringunt, et ad coelestia se expandunt. Similiter autem templum, quod Ezechieli fuit ostensum, superius fuisse latius perhibetur. Qui autem templi nomine figurentur, docet ille qui ait: ยซNescitis quia templum Dei estis?ยป Et si suave videtur hoc verbum, pungiturum est valde quod sequitur: ยซSi quis templum Dei violaverit, disperdet illum Deus.ยป
24. De templo etiam superius memorato legitur [Col. 0416C] audisse propheta: ยซTu autem, fili hominis, ostende domui Israel templum, ut confundantur ab iniquitatibus suis Confunduntur namque salubriter peccatores cum eis proponitur in exemplum vita justorum. In hoc enim speculo maculas suas agnoscunt, et eas lacrymando diluunt, et poenitentiae lamentis abstergunt. Eleganter autem hoc templum superius fuisse latius memoratur, quia, sicut diximus, corda justorum coarctantur in infimis, et dilatantur in summis. Sunt enim corda bonorum thuribulo valde similia, quod cum sit clausum inferius, superius est apertum. Secundum hanc similitudinem piae mentes ad terrena se claudunt, et aperiunt ad superna. Hoc quia in Apocalypsi legitur, Angelum tenuisse thuribulum, [Col. 0416D] quod sanctorum orationibus erat plenum. Illorum namque cordium angeli sunt custodes, de quibus orationum fumus ascendit, quarum odore Dominus demulcetur, et suavitate placatur.
25. Nunc Scripturae testimoniis ostendamus, quomodo perfecta justitia, cum consummata fuerit, se constringit, et quae dilatatur in imo, quomodo coarctatur in summo. Quod arca Noe figuravit expresse: scilicet eam superius unus cubitus consummavit. Quid per arcam Noe melius, quam Ecclesia figuratur, quae sinu mentis expanso Spiritus sancti flatum accipit, cujus impulsu saeculi fluctus secat, et ad vitae portum tota cordis intentione festinat? Haec dilatatur in imo, et coarctatur in summo, quia quae latitudinem et longitudinem inferius habuit, [Col. 0417A] postquam in virtutis exercitio se diffudit, dum retributionem supernam attendit, opera sua despicit, et ea tanquam modica perpendit, sub humilitatis custodia se comprimit, et inflationem noxiam virtutis pede restringit. Haec esse sollicite facienda Salvator ostendit, qui discipulis suis ait: ยซCum omnia bene feceritis, semper dicatis: Servi inutiles sumus.ยป Qui omnia bene facit in bonis operibus se dilatat. Sed qui postea se servum inutilem reputat, per humilitatis modestiam se coarctat. Hinc rursus ad sponsam in Canticis sponsus ait: ยซVenter tuus sicut acervus tritici, vallatus liliis.ยป
26. Plerumque ventris nomine mens significatur, eo quod cogitationes in mente sicut cibaria digeruntur in ventre. Unde dicitur per prophetam: ยซVentrem [Col. 0417B] meum doleo, ventrem meum doleo.ยป Quem autem dolorem plangeret, mox aperuit, cum subjunxit: ยซSensus cordis mei turbati sunt.ยป Fuit ergo prophetae plangenti mentis tribulatio dolor ventris. Hinc etiam de impio scriptum est: ยซUterus ejus praeparat dolos.ยป Constat autem, quod carnalis uterus dolos praeparare non potest, sed uterus dolos praeparans est animus fraudis machinamenta pertractans. Venter itaque, sponsae signanter, acervo tritici comparatur, qui cum sit latus in imo, tamen est angustus in summo. Quia fidelis anima prius in bonorum operum exercitio se diffundit, demum post contemplationem coelestium in se redit, et per humilitatem, ut diximus, se constringit.
27. Bene autem acervo tritici comparatur, quia, [Col. 0417C] palea vanitatis excussa, meditationis sacrae thesaurum, quasi grana tritici in horreo conscientiae congregat et servat. Hic autem acervus liliis dicitur esse vallatus, quia fidelis animus undique munditia castitatis est cinctus. Nec solum lilio, sed liliis vallari dicitur, quia verae castitatis geminus est effectus; videlicet, ut et cor complectatur et corpus. Unde per byssum retortam et duos turtures figuratur in lege. Praemissis consonat, quod Sapientia de se dicit: ยซEgo quasi cypressus in monte Sion.ยป Intelligitur autem hoc verbum, sicut de capite, sic de membris, ut una sit vox capitis et membrorum. Cypressus pulcherrimam comam habet, cujus summitas surgit in comam. Est ergo vir justus quasi [Col. 0417D] cypressus, quia coma pulcherrima est conversatio speciosa. Dicitur autem esse quasi cypressus in monte Sion, quoniam in contemplationis vertice constitutus coelestium consideratione se premit, et dum intra mentis se sinum colligit, sub humilitatis custodia se constringit.
28. Mundanus autem usus hujus rei manifestum ostendit exemplum. Nam et avis domestica, aliis avibus capiendis assueta, se premit, cum praedam conspicit, quam ardenter appetit, et ad quam dirigendam sese sentit. Quis ergo miretur, si mens in humilitate se comprimat, dum praedam beatitudinis considerat, ad quam inhianter aspirat? Per phialas igitur et altaris cornua, sicut diximus, figurantur viri spirituales, divini praelii bellatores, et virtutum [Col. 0418A] ornamentis instructi, tanquam armatura coelesti. Dicuntur autem phialae a phialui, quod est vitrum in Graeco, quia proprie vasa vitrea vocantur vasa phialae. Unde de luxuriose bibentibus dicitur per prophetam: ยซBibentes in phialis vinum.ยป Luxuriae namque non sufficit ut gustui placeat vini sapor, nisi visum quoque demulceat ejus color. Unde Salomon in Proverbiis cohibere volens luxuriam istam, ait: ยซNe intuearis vinum, quando flavescit, et cum splenduerit in vitro color ejus.ยป Quod autem periculum sit annexum consequenter ostendit: ยซIngreditur blande et in novissimo mordebit, ut coluber, et quasi regulus venena diffundet.ยป Regulus aves volantes inficit, coluber autem latibula quaerit et colit. Bene ergo vinum colubro comparatur et regulo. [Col. 0418B] Colubro, quia libidinem provocat, cujus turpitudo quaerit abscondi. Regulo vero, quia vinum immoderate sumptum viros magnos interdum enervat, qui duabus alis, abundantiae scilicet et potentiae, volare poterant ad superna, si recte dirigerent iter suum.
29. Licet autem phialae dicantur vasa vitrea, phialae tamen erant aureae, quae jubente Domino fuerant in tabernaculo praeparatae. Hoc autem bene congruit viris justis, ut sint quasi vitrei, et tamen in veritate sint aurei. Videlicet ut sint quasi debiles, tamen vere sint fortes. Tales voluit esse justos, qui sicut dictum est supra, discipulis suis ait: ยซCum omnia bene feceritis, semper dicatis: servi inutiles sumus.ยป Fortis est utique, qui omnia bene facit, sed debilem [Col. 0418C] se reputat, qui inutilem servum se vocat. Nonne vas aureum fuit ille, qui plus omnibus laboravit, tamen quasi vas vitreum se exhibuit, qui se nec dignum apostolatus nomine judicavit? In hoc autem vitri similitudinem habeant viri justi, ut solis radium et claritatis lucem admittant, venti tamen flatum excludant, videlicet ut gratiam recipiant, sed noxiae tentationi resistant. Sunt autem phialae oblationi libaminum reputatae. Spirituales ergo viri replentur ut phialae, si sacrarum cogitationum et piarum intentionum oblationibus cum bonorum operum studiis copiose redundent. Sciendum tamen quod liquida libamina dicebantur. Decet autem quod liquidae sint oblationes justorum. Quod utique fiet, si per devotionis [Col. 0418D] ardorem animus liquefiat. Unde dicitur per Psalmistam: ยซEffundo in conspectu tuo orationem meam.ยป Effundi potest oratio, si fuerit lacrymosa, sed nequaquam effunditur, si per cordis duritiam fuerit congelata. Dicebantur etiam libamina, quia ministri degustando probabant, utrum essent ad offerendum idonea. Sic Domino ministrantes cogitationes suas et intentiones debent quasi gustando discutere, ne quid in eis occurrat, quod Domino debeat displicere.
30. Replentur etiam ut altaris cornua viri sancti. Super altaris cornua sanguis hostiae ponebatur, unde et eo repleri dicuntur. Haec igitur solemnia celebrantes velut altaris cornua sanguinis aspersione replentur, quia martyrem venerantes passionis ejus [Col. 0419A] memoria imbuuntur. Illorum autem mentes memoria martyris imbuit, quorum conversatio fortitudinis ejus formam in se ostendit. Imitantur enim martyrem, quibus licet non sit datum pati pro Christo, pro ejus tamen amore labentia cuncta despiciunt, carnem affligunt, et ad promerenda coelestia se potenter accingunt.
31. Nobis itaque, qui speciali martyris protectione gaudemus, praecipue congruit, ut nos in ejus obsequio specialiter affligamus, dicente Scriptura: ยซQui transfert lapides affligetur in eis.ยป Lapidum nomine martyres figurari sequentia declarabunt. Lapides ergo transferunt, qui translationi martyrum obsequia suae devotionis impendunt. Qui scilicet eorum reliquias de locis humilibus elevant, ut sublimius et [Col. 0419B] solemnius cum debita veneratione reponant. Nos igitur lapidem pretiosum transtulimus, cum translationi martyris obsequium quale potuimus, exhibere curavimus. Ut itaque supra positum scripturae verbum impleatur in nobis, ob venerationem ipsius, qui se pro Domino hostiam obtulit, carnem nostram Domino viventem hostiam immolemus, ut a nobis concupiscentias noxias et prava desideria resecemus. Sic itaque Domino largiente servitutis nostrae mysterium impleamus, ut pro modulo suo capiti membra respondeant, et Patrem Filii pro viribus studeant imitari.
32. De viris quoque justis additur consequenter in verbo prophetico, quod suscepimus exponendum: ยซSalvavit eos quasi gregem populi sui.ยป Illum [Col. 0419C] namque populum Dominus elegit ad salutem, qui cum ratione vigeat, per quamdam tamen similitudinem se gregi conformat. Decet enim, ut fideles Domino servientes per sapientiam et discretionem sint populus, per mansuetudinem et simplicitatem sint grex. Unde dicitur per Psalmistam: ยซNos populus et oves pascuae tuae.ยป Populus sunt et oves, qui sunt prudentes ut homines, et simplices velut oves. Hinc iterum per Psalmistam dicitur: ยซQui deducis velut ovem Joseph.ยป Vir justus per vias rectas deducitur ad superna, cum in bonis operibus proficit quasi Joseph; Joseph enim interpretatur augmentum. Et tamen ut ovis nec simplicitatem deserit, nec mansuetudinem derelinquit, viri sancti Creatori dedicati [Col. 0419D] taliter ad patriam deducuntur, quia profectui vigilanter insistunt, pastorique suo simpliciter et humiliter acquiescunt. Unde religionis eminentiam bene significat turris gregis, de qua legitur in Scriptura. Per gregem enim humilitas, per turrim altitudo significatur. Quid est igitur turris gregis, nisi sublimis humilitas, aut humilis altitudo? Quarum utramque status religionis observat, quia sublimitas est in opere laborantis, et humilitas in aestimatione laboris. Unde Balaam castra filiorum Israel videns ait: ยซQuam pulchra tabernacula tua Jacob, et tentoria tua Israel, quasi valles nemorosae!ยป Per castra filiorum Israel religionis acies figurantur, quae vallibus nemorosis egregie comparantur, quia vallis est humilis, nemus altum. Quid est igitur vallis nemorosa, nisi depressa [Col. 0420A] sublimitas, aut humilitas exaltata? Quam conversationis formam religiosi bene conservant, quia sunt in cordibus suis humiles et in operibus suis excellentes.
33. Sequitur in verbo prophetico: ยซSalvavit eos Dominus Deus eorum, quia lapides sancti elevabuntur super terram ejus.ยป Salutem ergo fidelium operatur sanctorum lapidum elevatio super terram. Quod lapidum nomine sancti martyres designentur, qui solidi fuerunt in constantia, fortes in justitia, duri contra tormenta, testatur ille qui ait: ยซQuos imbres montium rigant, et non habentes velamen amplexantur lapides.ยป Montium imbres rigant, quos viri tam scientia, quam vita sublimes verbis pariter et exemplis informant. Velamine autem carent, qui [Col. 0420B] bonorum operum ornamenta non habent. Sunt namque virtutum opera quasi vestes, quibus anima decenter ornatur, et pudendorum actuum foeditas operitur, ne a superbo judice videatur. Unde scriptum: ยซBeatus qui custodit vestimenta sua, ne nudus ambulet;ยป et Apostolus Corinthiis scribens ait: ยซScimus quoniam si terrestris domus nostra hujus habitationis dissolvatur, domum non manu factam habemus in coelis.ยป Et paulo post addit: ยซSi tamen vestiti, et non nudi inveniamur.ยป Ducitur namque vestitus ad regna, sed nudus ejicitur ad tormenta. Hinc iterum scriptum est: ยซNonne vestimenta calida sunt, cum perflata fuerit terra austro?ยป Austro terra perflatur, cum Spiritus sancti gratia repletur. Unde sponsus ait in Canticis: ยซSurge aquilo, veni [Col. 0420C] auster, perfla hortum meum et fluent aromata illius.ยป Rectissime potest dici hortus Domini quies claustri, in quo doctrina coelestis inseritur, sancta conversatio propagatur, vitiorum frutices succiduntur. Dominus igitur est rogandus, ut ab horto suo flatum aquilonis excludat, ut ad eum libere flatus australis accedat, quia claustralibus incumbit orare, quod Dominus inimici insidias repellat ab eis, et Spiritum sanctum requiescere faciat super eos. Facit autem aromata fluere flatus austri, id est Spiritus sancti gratia procurante per laudabilis famae praemium ad eos, qui foris sunt, odorifera claustralium opera derivantur, quatenus exempla justorum confundant, impios autem convertant. Est itaque Spiritus sanctus [Col. 0420D] auster et ejus inspiratio flatus austri. Opera vero bona, sicut diximus, per vestimenta signantur. Facit itaque vestimenta calida flatus austri, quia virtutum opera reddit devotione ferventia coelestis inspiratio cor illuminans et inflammans, quoniam ab austro veniunt lux et calor. Quos igitur montium imbres rigant, et non habentes velamen lapides amplexantur, quia peccatorum sarcina praegravati, cum fuerint doctrinis salubribus eruditi, vel propria calamitate compulsi, martyrum reliquias venerantur, ut eorum nuditas sanctorum intercessione tegatur.
34. Rursus de lapidibus istis scriptum est: ยซIn praeruptis silicibus aquila commoratur.ยป Per aquilam vir contemplativus intelligitur, qui suae mentis intuitum justitiae in sole defigit, qui sublimia volando [Col. 0421A] penetrans, considerationi supernorum intendit. ยซPraeruptum autem est, ut dicit beatus Gregorius, cujus pars cecidit, pars subsistit.ยป Praeruptis ergo silicibus recte martyres comparantur, quorum corpora per martyrium ceciderunt, spiritus autem in coelestibus requiescunt, et sicut de viris sanctis canitur, reddentes terrae corpora, beatas coelo animas intulerunt. In praeruptis ergo silicibus aquila commoratur, quia contemplativi martyrum obsequio deputati in eorum memoria requiescunt, et eorum venerationi et imitationi se totos impendunt. Alioquin nequaquam in silicibus commoratur aquila, nisi martyribus servientes, tam mente quam corpore servitutis suae debitum studeant exhibere. Nequaquam commoratur in silice, qui psallit aut cantat coram [Col. 0421B] martyre, mens autem ejus vagatur exterius in saeculi vanitate.
35. Sunt ergo lapides sancti, sicut ostendimus, martyres Jesu Christi. Super terram ergo sancti lapides elevantur, cum reliquiae martyrum de tumulis transferuntur. Notandum autem, quod non tantum super terram ejus sancti lapides elevandi dicuntur, quia sanctorum reliquiae non solum superius elevantur, sed in Ecclesia, quae terra Domini appellatur, eorum elevatio reverenter impletur. Ex hoc salutem Dei populo provenientem sermo propheticus, quem prosecuti sumus ostendit. Speremus igitur et nos, quod martyris nostri translatio, quam solemniter celebramus, nobis in praesenti veniam peccatorum, et salutem perpetuam nobis apud Dominum [Col. 0421C] obtinebit percipiendam post hujus vitae decursum. Roboraverunt autem valde spem istam quaedam signa, quae misericordia Dei vobis ostendit, quando translatio facta fuit. Provisum namque fuerat ab his, qui martyrem transtulerunt, ut feria tertia transferretur, quia feria tertia passus fuit, ut talis dies ejus gloriae deserviret, qualis ejus passioni ministerium suum impendit. Sed in Christo testamur praeter humanam providentiam accidisse, Dei gratia taliter procurante, quod anno quinquagesimo passionis ipsius, venerabile corpus ejus gloriam translationis accepit. Quid autem nobis per istum insinuatur eventum? Quinquagenarii nobis virtus indicat, quem remissionis numerum esse constat, [Col. 0421D] quod nullus sacrae paginae lector ignorat. Ex hoc igitur quod anno quinquagesimo transferri voluit, spem certam nobis tribuit, quod nisi per nos steterit, remissionis nobis gratiam obtinebit.
36. Aliud autem accidit, quod humana deliberatio nullatenus ordinavit. Bissextilis siquidem fuit annus translationis, in quo est plenus dierum numerus et perfectus, ut ex hoc eventu speremus, quod martyris intercessio dies nostros in praesenti complebit in bono, et perducet nos ad dierum plenitudinem in futuro.
37. Contigit et illud memorabile, quod ad martyris gloriam procurante Domino creditur accidisse. Martyr enim fuit ea die de terra translatus, qua rex Henricus, cujus tempore passus est, fuit in terra [Col. 0422A] sepultus, ut impleretur hoc modo quod legitur in Scriptura: ยซMons cadens defluit, et saxum de loco suo transfertur.ยป Montes sunt, qui terram plenam altitudine sua transcendunt, et in sublimitate cacumen suum attollunt. Montes itaque sunt reges et principes, qui terrarum dominium obtinent, et sublimiores sunt caeteris eminentia potestatis. Mons ergo magnus cecidit, cum regem mortuum sinus terrae suscepit. Defluente igitur monte saxum est de loco suo translatum, quia regis corpore in terra deposito, martyris corpus est honorifice sublevatum. Miracula quoque varia translationis tempore martyr fecit, per quae favorem suum translationem exsequentibus et venerantibus adesse monstravit.
38. Ad translationis corporis beatissimi Thomae [Col. 0422B] meritis gloriam declarandam, parabolam evangelicam ad memoriam revocemus: ยซNemo lucernam accendit, et in abscondito ponit, neque sub modio, sed super candelabrum, ut qui ingrediuntur lumen videant.ยป Quod beatus martyr, cujus solemnia celebramus, lucerna fuerit ardens et lucens, coelum et terra testantur. Ardens, inquam, sanctitatis exemplo, lucens documento salutifero. Dominus hanc lucernam accendit, cum electum suum in apicem eximiae praelationis erexit. Hanc etiam lucernam emunxit, cum martyrem suum exsilio diuturno, contumeliis, damnis et injuriis innumeris affligi permisit. Fuit enim haec tribulationum immensitas tanquam emunctorium hujus lucernae, quia quod beatus vir purgandum habuit, fornacis hujus flamma consumpsit. [Col. 0422C] Dominus hanc lucernam exstinxit, cum servum suum martyrio consummavit. Sed dum corporaliter eam exstinxit, spiritualiter eam magis accendit, quia sanctitatis ejus titulum post mortem ipsius crebris miraculorum testimoniis illustravit. Lucernam ergo suam Dominus nequaquam abscondit, quia martyris sui gloriam virtutum assertione monstravit. Aliquandiu tamen sub modio latuit haec lucerna, sed eam Dominus opportuno tempore revelavit. Cum mensura quaedam modius appellatur, recte per modium potest tumulus designari, qui se mortuo commensurat, et se corpori tumulando conformat. Sicut autem modio mensuratur annona, quae indigentibus erogatur, sic de tumba martyris largitas [Col. 0422D] divini muneris saepe provenit infirmis. Latuit igitur lucerna sub modio, quandiu martyr requievit in tumulo. Sed eam de latebris nunc eductam supra candelabrum Dominus exaltavit, quia martyris reliquias de tumulo reverenter assumptas in loculo pretioso martyris usibus deputato sublimiter collocavit. Capsam enim martyris quid rectius dixerim quam candelabrum luminis, quae lumen illud egregium, quod ad se tam corde, quam corpore venientes illuminat, intuentibus repraesentat? Ad hanc ergo lucernam, charissimi, totis mentibus accedamus, et ei vitae nostrae maculas praesentemus, quia ut dicit Apostolus: ยซOmnia quae arguuntur, a lumine manifestantur.ยป Si igitur ad claritatem hujus luminis accedamus, malum quod in nobis prius videre nequivimus, [Col. 0423A] ejus beneficio cognoscimus. Ad memoriam revocemus quod in Evangelio scriptum est: ยซOmnis qui male agit, odit lucem, et non venit ad lucem, ne arguantur opera ejus.ยป Fugiamus tamen istud exemplum, et quod sequitur imitemur: ยซQui autem facit veritatem, venit ad lucem, ut manifestentur opera ejus, quia in Deo sunt facta.ยป
39. Rursum, ut translationis fructum et gloriam plenius indicemus, illud Scripturae testimonium attendamus: ยซHomo sanctus in sapientia manet sicut sol, stultus ut luna mutatur.ยป Sapiens, in Proverbiis notificans stultum, ait: ยซStultus transilit et confidit.ยป Stultus enim est, qui mandata transgreditur, et tamen sibi de impunitate blanditur. Specialiter autem stultus est, evangelica veritate testante, qui [Col. 0423B] super arenam aedificat domum suam. Arena est temporalis abundantia, quia sterilis est et gravis. Sterilis Salomone dicente: ยซQui amat divitias, fructum non capiet ex eis.ยป Gravis, Apostolo teste, qui ait: ยซQui divites volunt fieri incidunt in desideria multa, inutilia, et nociva, quae mergunt hominem in interitum et perditionem.ยป Hinc etiam Salomon ait: ยซVidi cuncta, quae fiunt sub sole, et ecce universa vanitas, afflictio spiritus. Vanitas sterilitatem indicat, afflictio spiritus gravitatem. Stultus ergo super arenam aedificat domum suam, quia terrenorum amator figit in temporalibus desideriis mentem suam. Hic autem ut luna mutatur. Cum mundana mutabilitas lunae nomine designetur, bene stultus dicitur ut luna mutari, quia mundanam vicissitudinem [Col. 0423C] imitatur, quem extollunt prospera, frangunt adversa. Homo vere sanctus in sapientia manet ut sol. Justum est, ut Domino servientes omnes sint sancti. Unde Moysi dictum est: ยซLoquere ad omnem coetum filiorum Israel, et dices ad eos: Sancti estote, quia ego sanctus sum, Dominus Deus vester.ยป Specialiter tamen sancti sunt, qui contemplationi coelestium sunt addicti. ยซSanctus enim, ut ait Beda, Graece dicitur แผ ฮณฮนฮฟฯ agios, quod sonat, extra terram. Sancti ergo sunt, qui a temporalibus separati in coelestibus conversantur. Unde dicitur per Prophetam: ยซSanctus Israel Domino primitiae frugum ejus.ยป Sicut interpretatio nominis indicat, Israel est supernorum inspector et coelestium contemplator. [Col. 0423D] Sunt autem primitiae frugum in agro Domini, qui coelestibus sunt intenti, quia superna ferventius concupiscunt, quanto saepius eorum consideratione se pascunt. Est autem sanctus homo ut sol, qui calidus est, et fervet animo, lucet exemplo. Manet autem in sapientia sanctus, sed eam cito deserit homo stultus, si interdum eam assumit. Unde scriptum est: ยซQuoniam aspera nimium est sapientia indoctis hominibus et non permanebit in [Col. 0424A] illa excors.ยป Econtrario dicitur viro isti: ยซIn omni animo tuo accede ad illam, et in omni virtute tua serva vias ejus Investiga illam, manifestabitur tibi, et continens factus ne derelinquas eam.ยป Quod homo sanctus beatus martyr fuerit, Dominus ipse patenter ostendit. Quem amaritudine pressurarum a dulcedine temporalium ablactatum Dominus ad mensae suae delicias invitavit, et ei beatitudinem, ad quam aspirare debuit, patefecit. In sapientia vero mansit, quia dum vixit, fideliter Deo servivit; novissime vero pro eo vitam suam impendit. Fuit autem ut sol, qui sanguinis sui radiis sanctam Ecclesiam illustravit.
40. Elevationem igitur hujus solis solemniter veneramur, cum translationem hujus martyris sinceris [Col. 0424B] mentibus celebramus. Quod igitur scriptum est servorum ejus congregatio diligenter attendat: ยซElevatus est sol, et luna stetit in ordine suo.ยป Luna lumen trahens a sole est haec congregatio, quae ab exemplo martyris vivendi formam assumit. Luna igitur in ordine suo stet, quoniam elevatus est sol, id est martyri servientes ab ordinis sui regula non declinent. Sed patronum suum in sublimi positum coram oculis suis videant, et eum in bonis operibus adjutorem confidenter exspectent. Qualiter autem ad observantiam ordinis prosit sublimitas solis, colligitur ex subjectis. Sol enim elevatus in altum, ministrat abundantiam luminis et caloris. Speremus itaque quod sol noster de tumulo elevatus servis suis lumen tribuet, quod ab eis tenebras ignorantiae [Col. 0424C] nocivae repellet, calorem etiam conferet, qui mentes eorum ad amorem divini cultus accendet. Faciet etiam abundantia luminis, quod servetur honestas, et quae turpitudinem, si fieret, revelaret. Unde nihil sustinet inhonestum. Abundantia vero caloris efficit, ut secundum ordinem cuncta fiant. In his autem duobus religionis summa consistit, ut ab his, qui religioni colla supponunt, juxta verbum Apostoli, honeste et secundum ordinem cuncta fiant. Sol item elevatus in altum attrahit guttas maris. Unde sol justitiae de se dicit: ยซEgo si exaltatus fuero a terra, omnia traham ad me ipsum.ยป Tanquam sol, qui mundum illuminat, de se dicat: ยซEgo cum elevatus fuero super terram, attraham innumeras [Col. 0424D] maris guttas.ยป Prodest itaque viris justis gloria translationis, quia solis elevatio lunam in ordine suo servat. Prodest et peccatoribus hujus mundi, quia sol cum fuerit elevatus, guttas attrahet aquae salsae, quibus peccatores rectissime comparantur, tum propter brevitatem et salsuginem vitae mortalis, tum propter amaritudinem peccatorum.
Quod talis esset sibi successurus, qui ecclesiae Pontiniacensi recompensaret pro liberalitatibus sibi tempore sui exsilii impensis
[Col. 0425A] 1. Qui gubernationem hujusmodi Deo attribuunt, recte sentiunt, quia nec folium quod vento rapitur, ejus excedit potentiam; nec ipse ventus, qui de thesauris ejus producitur, flandi habet potentiam contra ipsius imperium. Quamvis enim homines, utpote animales, quaedam hujus mundi opera admirentur, quasi absque gubernatoris magisterio contra rectitudinis ordinem corruptibiliter defluant et excurrant, ut exclamare valeant cum propheta, dicentes: ยซQuare via impiorum prosperatur, bene est his qui perverse agunt?ยป tamen nequaquam est pertinaciter asserendum quidquam in hoc mundo fieri, nisi Deo gubernante, aut aliquoties permittente; cum enim ipse sit causa prima et principalis influens super omnia causata fluxu ordinatissimo [Col. 0425B] et serenissimo, certum est quod illa quae ab ipso causam accipiunt, ad finem bonum rectissime ordinantur.
2. Mala autem incausalia sunt, nec habent rectum ordinem neque finem. In quantum enim a bono deficiunt; in tantum ad nihil tendunt, et non est in eis nisi privatio boni quod nihil ponit in re, sicut claudicatio in homine vel equo nihil ponit nisi privationem recte ambulandi. Quamvis igitur ratio reddi non possit de omnibus, quare hoc vel illud fiat, manet tamen apud Deum de omnibus certa causae redditio, nobis quidem occulta, ei autem qui lucem habitat inaccessibilem manifesta. Hinc est quod sacri expositores atque doctores conati sunt [Col. 0425C] per mysticas expositiones et allegoricas significationes de rebus mirabilibus probabiles reddere rationes, quorum innumerabilia sunt exempla, de quibus uno posito plura possunt intelligi si oportet. Ponamus ergo illius maximi doctoris beati Gregorii unum exemplum, et sit totius sequentis materiae fundamentum. Ait enim super Evangelium beati Joannis, ubi de resurrectione Domini agitur, in hunc modum: ยซCum discipulis consternatis fuit nuntiatum Dominum de monumento fuisse sublatum, tunc, inquit, currebant duo simul, et ille alius discipulus praecucurrit citius Petro.ยป Quid, ait beatus Gregorius, quid, fratres, quid cursus iste significat? ex interrogatione sua volens alicujus significationis magnum elicere argumentum. Huic interrogationi [Col. 0425D] volo aliquid annectere nequaquam pro nostro tempore negligendum. Quamvis enim incuria hominum neglectu suo multa praetereat, quibus optata successibus praebere debuit incrementa, nos tamen ea quae digna sunt relatu comperimus, ne obliterari [Col. 0426A] valeant, pro parte studuimus fideliter adnotare. Siquidem colendae occurrit memoriae recolendum, quod beatus Thomas Cantuariensis archiepiscopus atque primas exsilium eligens maluit exsulare, quam Cantuariensem Ecclesiam cui praefuit ancillare. Egressus igitur ab Anglia venit Pontiniacum, et ibi sex annis, ut dicitur, exsilii jura perpessus, in visione admonitus, ubi ante aram beati Stephani in contemplatione prostratus, ut laboris sui bravium aeternae felicitatis coronam perciperet, redire in Angliam est hortatus. De qua visione sanctus pontifex, et statim martyr post futurus, factus hilarior, ad promissam sibi victoriae coronam ocius properavit. Quem fratres ipsius monasterii vultu lugubri, et pene, ut erat, funebri lacrymabiliter subsequentes [Col. 0426B] suppliciter exorabant, ne eos desereret, ne eos ipsos tantae spei solatio destitueret, ne ipsos tanquam orphanos relinqueret, sed apud ipsos vel omnino maneret, vel si sic oporteret, quanta posset celeritate rediret. Ad quod pius Pater brevi se sermone absolvit dicens: ยซSic fieri oportere, nec divinis jussionibus contraire.ยป Sed hoc fore sciendum quod graves expensas et largos sumptus, quos monasterium tempore suae necessitatis praebuerat, aliquis successorum suorum sufficienter recompensaret, quod fratres monasterii illius multae simplicitatis, tunc quasi intelligere non poterant; sed subsequens res probavit eventus, sicut legitur de discipulis Jesu Christi, ut dicitur: ยซHaec non cognoverunt discipuli ejus primum; [Col. 0426C] sed posquam resurrexit a mortuis, tunc cognoverunt, et haec fecerunt ei.ยป Ita verissime non cognoverunt fratres monasterii Pontiniacensis quid beatus Thomas vellet dicere per haec verba; sed postmodum cognoverunt quod de his diceret, sicut in sequentibus apparebit. Eo enim passo et martyrio coronato, et miraculis coruscantibus declarato, quod justam causam fuerat prosecutus, aliis et aliis substitutis, jam excesserat memoriam factum verbum illud martyris ore prolatum, sed congruo tempori reservatum.
3. Post aliquos enim dicti martyris successores tandem in Cantuariensem Ecclesiam instituitur per apostolicae sedis providentiam, magnus ille et famosus doctor Ecclesiae, videlicet dominus Stephanus de [Col. 0426D] Languetone Romanae Ecclesiae cardinalis, qui accepto pallio et litteris ad suum propositum necessariis, nuntiis in Angliam ante praemissis, subsequi properabat. Sed veniens in partes Galliae, a praemissis nuntiis ad se redeuntibus responsum accepit, quod [Col. 0427A] rex Angliae pro eo quod alium instituere decreverat, eum admittere recusabat: super quo licet saepius per apostolicae sedis litteras et legatos rex fuisset admonitus, tamen in suo proposito perstitit induratus: sicque praefatum archiepiscopum Stephanum ad Pontiniacense monasterium contigit accedere, ac finem causae per sex annos instar beati Thomae martyris in exsilio exspectare. In tantum enim invaluit regis commotio, quod tota Anglia propter hoc ecclesiastico supposita exstitit interdicto. Quin imo, invalescente contradictionis procella, plures ex episcopis Anglicanis pro devotione et obedientia de ipso regno oportuit secedere, et ad archipraesulem suum se transferre. In cujus rei argumentum unus ex ipsis videlicet Wigorniensis episcopus apud Pontiniacum [Col. 0427B] postmodum est sepultus. Timor autem erat archipraesuli ne praefatum monasterium tantorum praesentia gravaretur, sed gaudium erat fratribus, quod tot et tantos pro causa tam nobili suscipere meruerunt. Postquam vero procellosa tempestas post nubilum conquievit, praefatus antistes cum honore debito vocatur in Angliam, ex quo sibi et sui ortum est gaudium, sibi autem soli magnae sollicitudinis et angustiae incitamentum. Pensabat autem vir prudens largos sumptus sibi et suis exhibitos recompensare; sed unde tunc temporis compensaret nec habuit, nec unde habere posset de facili non invenit. Quantum ergo ad hoc tristis abiit! Sed hanc tristitiam postmodum nobili compensatione redemit. Nam, postquam honoris sui plenitudinem [Col. 0427C] est adeptus, quinquaginta marcarum reditus Pontiniacensi monasterio in perpetuum delegavit. Tunc credebatur impletum quod a beato Thoma, ut superius est expositum, fuerat prophetatum sibi successorem aliquem post ipsum debere substitui, qui satisfaceret pro utroque, verum licet haec opinio aliquantisper duraverit, et videretur a multis quod sic omnino ante promissum tunc fuisset solutum, nec esset qui contrarium autumaret, tamen aliter videmus impletum.
4. Nam, mortuo eodem archiepiscopo, et apud Cantuariam in pace sepulto, post aliquantum temporis beatus Edmundus cathedram archiepiscopalem suscepit, non sponte, sed invitus. Cathedram Cantuariensem [Col. 0427D] elegit suscipere non humana ambitione, sed divina, ut credimus, dispensatione qua suscepta quod clam latebat in pectore, postmodum luculentius prodibat in messe. Erat enim quasi quaedam lucerna sub modio posita: sed postquam super candelabrum est elata, tunc certe patuit his qui in domo Dei ambulant confidenter. Nam in diebus suis placuit Deo, et inventus est justus, et pro zelo justitiae, nec regem pertimuit, nec regni majores, nec etiam domesticos, quos rex allexerat in persuasionibus effrenatis tempus redimere volentes, exaudivit; sed potenti virtute accinctus, murum pro domo Domini se posuit, et malens instar praedecessorum suorum affligi pro populo Dei in exsilio quam temporalis peccati habere jucunditatem in patria. [Col. 0428A] Se igitur subtraxit ab Anglia, et monasterium Pontiniacense est ingressus quasi muro inexpugnabili circumseptus; et in abscondito faciei Domini a conturbatione hominum veluti in tabernaculo Domini conquievit. Sed ex hac quiete intimum dulcedinis elegit Dominus evocare famulum suum ad statum interminabilem quietis aeternae.
5. Mortuus est itaque in aetate bona, mente secura, spe certa, consummatione beata, sepulturae suae locum eligens, ubi ipse et antecessores sui antea aliquando fuit degens. Verum quia nunquam post aurum abiit, nec in pecuniae thesauris speravit; non habuit unde Pontiniacensi monasterio retribueret, pro omnibus quae retribuit illud sibi. Ne tamen videretur ingratus, fecit quod potuit, et [Col. 0428B] decem marcarum reditus priori pensioni quam dominus Stephanus assignaverat, adjecit. Et sic iterum credebatur impletum quod supra a beato Thoma meminimus repromissum. Sed certe largius scit providere Dei benignitas quam sperare audeat humana infirmitas. Non enim sine causa dictum est a Domino: ยซQui reliquerit domum vel fratres propter me, centuplum accipiet in praesenti, et vitam aeternam in futuro.ยป Adeo enim benignus et largus est noster paterfamilias, quod non solum dilectores suos remunerat in futuro, sed etiam bene utentibus praestat praemia in praesenti, unde quod dilecto suo in vita defuit, ipse praedilectus et diligens, in dilectoris sui morte supplevit. Nam coruscantibus miraculis, ad ejus excubias aegri veniunt et sanantur, [Col. 0428C] munera deferuntur, et quae ad mundi luxum deputata fuerant in auro et lapidibus pretiosis, ad tumbam sacri pontificis dedicantur. Videres ibi regales fibulas coruscare, aurea discriminalia emicare, monilia insertis gemmis pretiosissimis quodammodo scintillare, gemmatos de diversis pretiosis lapidibus annulos radiare, et diversarum imaginum species quasi sanctum Domini adorare. Sed et promiscui sexus et vulgi oblationes veluti quasdam minutias et forte apud Deum maximas quasi in gazophylacium Domini comportare. Et sic certe absque omni dubio oculo ad oculum hodie videmus impletum quod voce prophetica beati Thomae martyris olim fuerat praelibatum, nam in duplum vel in quadruplum credimus [Col. 0428D] restitutum quod circa sacros pontifices plura liberalitate fuit depensum. Et haec potuit esse una ratio et non minima quare sit divina providentia, ut beatus pater Edmundus se pro se ac pro suis antecessoribus quasi obsidem daret, et solvendo charitatis seu hospitalitatis debitum, civiliter tamen indebitum se et illos liberaliter liberaret; et putandum quod fratres domus ipsius hoc debitum recipiant, ut debitum a donatoribus tanquam donum omnia convertentes ad ipsum beati Patris feretrum adornandum.
6. Nunc igitur convertere aliquantulum, o lector, si vis simplici oratione fore contentus, et dic cum B. Gregorio verba ipsius ad tuum referens intellectum. Quid, fratres, cursus iste significat? An casu [Col. 0429A] gestum creditis quod electus ille Domini B. Thomas juris ecclesiastici maximus propugnator, excurrens de Anglia in Pontiniacense monasterium se locavit, et per sex annorum curricula ibidem aliasque perendinans in Domino militavit; et tandem rediens cursum suum felici martyrio consummavit. Nulliusne considerationis existit quod successor ipsius magnus ille Stephanus cardinalis consummatus in archiepiscopum, antequam ingrederetur in Angliam, eam pro libertate fere consimili apprehendens, antecessoris sui vestigia subsecutus, tot annis ibidem commoratus, et tandem ad propria revocatus, in pace apud Cantuariam est sepultus? Nunquid a mysterio charitatis vacare credimus quod tantorum etsi non inferior successor B. Pater Edmundus in patria [Col. 0429B] sua laudabiliter conversatus, absens et nesciens ad apicem metropoleos sublimatus, tandem indutus lorica justitiae pro justitia exsulans apud saepedictum monasterium in assuetis sanctae vitae operibus aliquandiu conversatus, ibidem tumulatus, et postmodum ad locum honori suo congruum est translatus? An hoc totum quod circa tam eximios tres, videlicet patriarchas sive primates, quod idem est in re, sed diversum in nomine, casui vel fortunae, et non patiens ascribi debeat dispositioni divinae? Voluitne ea fieri pro nihilo qui dixit de duobus passeribus comparatis dipondio, quod nec alter cadet super terram sine Patre nostro cui est cura de omnibus? Nunquid major cura est illi de duobus passeribus quam de tribus pontificibus? de quibus [Col. 0429C] primus exiens de finibus suis post exsilium est regressus et martyrio consummatus. Secundus antequam patriam ingressus exsilium est perpessus, et tandem in sua sede locatus, ibidem etiam est mortuus et sepultus. Tertius vero inthronizatus in pace exsulans sine pace temporis, in exsilio quaesivit pacem pectoris et invenit, et ab hac transivit ad pacem aeternitatis. Est ergo in omnibus tribus multa conformitas, et inter se discreta diversitas, de quibus licet aliquid ratione subnixum quid significet, cogitare et probabiliter cogitatum calamo licet humili exarare, et qui dictum causari voluerit, habeat licentiam cancellandi, vel materiam ipsam in meliorem formam et habitum transformandi.
[Col. 0429D] 7. Doctor gentium, Apostolus sanctus, Patres Veteris Testamenti in catalogo sub quodam epilogo ponens, nominatim expressis aliquibus aliis a justitiae operibus designatis, tandem concludit et dicit quod tales per fidem vicerunt regna. Fides enim testimonium accepit ab operibus, ab opere operante magis quam ab opere operato; unde sic concludit in fine: ยซEt hi omnes testimonio probati sunt.ยป Patres etiam Novi Testamenti testimonio fidei probati sunt, quia testes facti sunt usque ad mortem, unde in laude Innocentium dicitur quod testimonium reddiderunt Domino Jesu Christo etiam non loquentes; et idcirco a Graeco vocabulo, quod sonat testis, martyr vel martyres sunt vocati. Unde non incongrue quaeri potest quomodo B. Thomas martyr [Col. 0430A] proprie dici possit, cum pro fide martyrium non acceperit, ut videtur. Constat enim regem Angliae sub quo passus est, et similiter illos a quibus passus est Christianos fuisse ac fideles, saltem fide informi, nec agebatur ad hoc ut jam dictus praesul aliquem articulum fidei cogeretur defendere, aut aris idolorum thura imponere. Sed erat quaestio inter regem et praesulem de quibusdam juribus, quae unus injuriam, alter justitiam, aestimabat. Quae quidem quaestio salva fide utriusque et moveri poterat et finiri. Sed ad hoc satis congrue respondetur, quod est fides articulorum, et est fides sacramentorum, et est fides catholicae dignitatis et ecclesiasticae libertatis. Pro fide articulorum in symbolis expressorum astiterunt sancti in agone certaminis contra [Col. 0430B] principes, sed paganos. Pro fide sacramentorum et potestate clavium constituerunt doctores Ecclesiae contra haereticos atque schismaticos a fide devios. Pro fide ecclesiasticae libertatis pugnatum est et pugnant hodie fortes ecclesiarum praelati contra principes et tyrannos nomine tenus Christianos. In hac igitur ultima acie fortes facti sunt in bello B. Thomas, dominus Stephanus, et sanctus Edmundus, et suo testimonio probaverunt, quod non minus est testis qui defendit ecclesiasticam libertatem, quam is qui propugnat articulate fidei Christianitatem. Alioquin non diceret Dominus improperanter malis Ecclesiarum rectoribus per Ezechielem: ยซNon opposuistis vos murum pro domo Domini, ut staretis in praelio contra ascendentes ex adverso.ยป [Col. 0430C] Magna enim potestate munivit Dominus vicarium suum, videlicet B. Petrum, cum tradita ei potestate clavium, ligandi scilicet atque solvendi, statim adjecit pollicens, quod portae inferi contra hanc auctoritatis potentiam minime praevalerent. Portas inferi haereses voluit intelligi et tyrannicas potestates.
8. Secundum ergo praeceptum legis divinae qua dicitur: ยซIn ore duorum vel trium testium stabit omne verbum,ยป manifestum est quod per hos testes tres eximios probata est peroptime causa atque defensio ecclesiasticae libertatis, et pro indicio demonstrativae probationis, ratio poscebat ut duo saltem ex tribus in Cantuariensi ecclesia, cujus causa agebatur, in monumentum victoriae duo testes legitimae probationis [Col. 0430D] non solum vivi, sed et defunctorum corpora remanerent, ut essent quasi titulus triumphalis suffraganeos suos ad similia provocandi, et in spe certaminis victoriam obtinendi, nec oportebat ut tertius adderetur qui dispensatione divina ad ampliandum ecclesiastici honoris titulum utiliter ad alias servabatur. Non est enim inpraejudiciabile Cantuariensi Ecclesiae quod corpus B. Patris Edmundi ibidem cum aliis minime requiescit, quia ex hac causa nihil deperit, nec honor ejus inde vilescit. Imo bene rem intuenti, certum quod tam personae quam loco ex hoc plurimum honoris accrescit. Manet autem ejus memoriale quod non derelinquetur in saecula, quod talis fuit Cantuariensis archiepiscopus, et qui illius sedis patronus fuit et defensor in terris, et proculdubio [Col. 0431A] eorum qui credenda crediderint est pius intercessor in coelis. Sed posito quod corpus ejus inhumatum fuisset in Anglia, quid honoris et gratiae pro tot beneficiis tantis patribus et successive exsulibus Gallia tunc haberet? Anglia quidem tunc laeta foret, sed Francorum patria, in qua fulserunt tam praeclara miracula, tractum modici temporis tam celebrem memoriam aboleret. Nunc autem dispensatione divina, ut credimus, melius est provisum, ut unum regnum gaudeat, se talem Deo genuisse devotum, et tantum habuisse patronum; et aliud regnum similiter tali sibi collatum coelitus fore donum, retinere scilicet thesaurum, vas, inquam, corporis sui omni lapide pretiosius.
9. Est et aliud memorabile et considerabile in hoc [Col. 0431B] facto. Praedecessores sui B. Thomas et dominus Stephanus fuerunt ad suam ecclesiam solemniter revocati, utrum vere, an fictitie, nos facti ignari existimus, et melius rei probavit eventus. Sanctus Christi Domini confessor Edmundus non fuit aliqua solemnitate debita adhibita revocatus. Quomodo ergo venisset invitus, vel potius impudicus, qui pudicitia tam mentis quam corporis fuit hominum reputatione et rei Christianitate conspicuus? Fecit ergo quod debuit, et ultro se, ne fontem daret in frontibus, non ingessit, sed eorum loco et patria se subtraxit, qui ut ipsum possent retrahere libenter ad tempus cum ipso extra patriam exsularent, et exsilium post vitam sustinerent, quod inviti in vita cum ipso sustinuisse volebant. Providit ergo Deus melius, [Col. 0431C] ut sine ipsis consummaretur in patria, in qua non erat eis calumniandi vel insultandi larga data licentia, quae ipsius patris vitam atque miracula facile suffocasset, si ejus corporis praesentiam in patris ipsius patria habuisset. Unde provisum est ut illis detraheretur detractionis materia, et Dominus sanctum suum per hoc proveheret ad majora. Exstant enim ipsius miracula miraculosa tam in Anglia, cui praefuit, quam in Francia quam adivit.
10. Alia, et ut videtur, uberior nunc ratio occurrit, quare separationem dictorum patrum Dei dispensatio sic providit. Certum est quod in Anglia B. Edmundi regis et martyris refulgent miracula pretiosa, quibus patria illa mirifice decoratur, et [Col. 0431D] Deus in sancto suo mirabilis praedicatur. Posito autem et constante quod beatus confessor Christi Edmundus locum sepulturae suae fuisset in illa regione sortitus, ex aequivocatione nominis, saltem apud imperitos fuisset miraculorum attributio obumbrata, et per consequens forsitan diminuta. Et quamvis inter sanctos nulla sit prorsus dissensionis materia, quin potius gaudium et exsultatio, sicut de bono proprio de alterius praelatura: vulgus tamen ignarum facile contentionis materiam assumeret, et de sanctorum miraculis et meritis plusquam ratio exigeret, disputaret. Substracta est igitur controversiae calumnia, et magis relucent miracula ab uno ad alium relata. Et hoc nescio an in spiritu quasi videtur, quod Dei confessor Edmundus, ut regi Edmundo [Col. 0432A] cum quadam reverentia sanctis congrua, regnum cederet, in quo prius ille pie regnaverat, et per martyrii gloriam tempus et locum praeanticipaverat, ut qui erat prior loco et tempore, ei cederetur charitatis honore. Et est verisimile, quod si tam pium regem B. praesulis Edmundi tempora habuissent, quod nequaquam de illa patria excessisset. Quin imo videtur ipso facto quod praesul martyrem honoravit, cum locum, ut dictum est superius, ei cessit. Nam aequivocationis ab eo sortitus est vocabulum, et non casualiter, sed secundum divinae praedestinationis eventum. Nam ut in ejus legenda diffusius enarratur, mater S. praesulis cum ipsum gestaret in utero veniens ad tumbam B. martyris, motus vitales primum sensit in parvulo quem gestabat [Col. 0432B] in utero, et infans Edmundus nondum Edmundus videtur motu suo martyrem salutasse, et per hoc communis vocabuli gratiam impetrasse. Jam vivus mortuum salutavit, et moriens viventi in coelo martyri locum dedit. Qua in re quid aliud est pensandum, nisi quod factum est a Domino factum esse credatur, per quem quidquid in vivis agitur, aut mortuis, ordinatione rectissima sive occulta seu et i am manifesta, per Dei providentiam dispensatur.
11. Sed et hoc in fine credimus adnectendum, quod ratio superius posita exigebat B. Thomam martyrem in Dorobernensi Ecclesia tumulari, ad cujus gloriam est provisum, ut tantus doctor et pontifex cardinalis et primas tandem ei succederet, qui de loco sepulturae ipsius sanctum corpus ipsius [Col. 0432C] laudabiliter et condigne transferret, et Scripturarum super translatione ipsa monumenta relinqueret, sicut hodie in Cantuariensi Ecclesia reperitur, quod videlicet praefatus dominus Stephanus archipontifex B. Thomae martyris corpus de crypta in qua statim in morte ipsius collocatum fuerat, propriis manibus ad superiora supremi altaris loca transposuit, et praesente rege Anglorum et fere cunctis pontificibus et principibus, aliisque regni optimatibus, in aureo et gemmato quasi stellato solio collocavit, et modum translationis et ordinem luculento sermone descripsit, et cum eo quem prudenter descripserat in Domino obdormivit. At B. praesul Edmundus similem non in loco, sed in modo, omnino habere meruit sepulturam, [Col. 0432D] et translationis etiam modum consimilem et consimilibus indiciis gloriosum. Sepultus est enim in Pontiniacensi ecclesia cum gloria et honore, sicut superius est narratum. Sed postquam Domino complacuit sanctum suum amplius sublimare, ut excellentior locus ipsum exciperet, et celebritatis ejus memoriam duplicaret, tunc, inquam, auctoritate apostolica est provisum, ut ad hujus translationis gloriam commendandam, cardinalis Albanensis episcopus, antea Rothomagensis archiepiscopus, et non solum ipse, verum etiam Tusculanus episcopus, similiter cardinalis, cum pluribus archiepiscopis et episcopis advenirent, et coram Francorum rege illustri, et quasi coram tota familia procerum regni Franciae translationis obsequium devotissime celebrarent. [Col. 0433A] Similitudo igitur permaxima est in istis, quod utraque translatio de mandato summi pontificis per cardinales hinc et inde, per archiepiscopos et episcopos utrobique, per reges et utriusque regni principes, et per multitudinem fidelium populorum cum omni veneratione, qua fieri decuit et oportuit et potuit, ut completa, ut ipso facto quasi digito potuit demonstrari, quod Deus et non homo ad honorem sanctorum suorum et ad excitandum devotionem [Col. 0434A] fidelium haec insignia voluit procurari. Qui se vult in sanctis gloriosum et admirabilem et superlaudabilem et superexaltabilem in omnibus et ex omnibus et prae omnibus praedicari. Cui est honor et gloria, imperium et potestas per infinita saecula saeculorum. Amen.
Explicit tractatus de promissione beati Thomae martyris facta Pontiniacensibus.
[Col. 0433B] Omissis omnibus quae vel in juventute, vel in archidiaconatu vel in praepositura, vel in officio cancellariae Thomas egerit, de quo scribere proposuimus, discordiam inter Henricum regem Anglorum Matildis imperatoris filium, et eumdem promotum in Cantuariensem archiepiscopum protractam diutius, sub certis capitulis breviter cum tali signaculo o-c denotatis fine laudabili concludamus.
Thomas creatus archiepiscopus regis resignavit sigillum.
Archiepiscopus ad postulationem regis distulit archidiaconatum Cantuariensem transferre.
Clarenbaldus sine professione quaerebat benedictionem accipere, regem habens fautorem.
Comes de Clara Rogerus homagium facere noluit archiepiscopo, rege consentiente.
[Col. 0433C] Willelmus de Ros regem non archiepiscopum agnovit ut dominum.
Willelmus Einesfordiae dominus Laurentium expulit ab ecclesia, quem excommunicavit archiepiscopus, rege non certiorato.
Nuntii regis consuetudines, quas avitas vocant, a domino papa roborari non impetraverunt.
Ab archiepiscopis et episcopis confirmatae sunt regni consuetudines.
Philippus de Broc canonicus Bedfordiae, propter maleficium est expulsus a regno.
Joannes Mareschaldus archiepiscopo pro manerio quodam adversarius instructus est in curia regis.
[Col. 0433D] Archiepiscopus adversus episcopos appellavit et ab iis appellatus est.
Archiepiscopus tractus in causam ante legatos Willelmum Papiensem et Joannem Neapolitanum, ablatorum petiit restitutionem, sed non impetravit.
Rex archiepiscopo dare signum pacis in osculo penitus abnegavit et abjuravit.
Archiepiscopus post pacem factam in Angliam rediens, plures armatos occurrentes invenit.
Quae circa personam archiepiscopi die Martis qualiter evenerint invenietur.
Willelmus Senonensis archiepiscopus, domino papae litteras dixerit.
[Col. 0434B] Ab episcopis concurrentibus Ecclesia Cantuariensis reconciliata fuit.
Thomas archiepiscopus canonizatus est a domino papa Alexandro.
Quoties inter archiepiscopos Cantuarienses tibi Thomas protomartyr in Anglia Normannorum temporibus inter legendum occurrerit, toties ejus vitam laudabilem, actus eximios, exsilium, passionem, in morte constantiam, post transitum ab hac luce coelestem ad patriam crebra miraculorum insignia, sub silentio non praetereas.
1172 clero totius provinciae Cantuariorum generaliter Londoniae convocato, praesente Henrico filio regis et regni justitiariis, Thomas Cantuariorum archidiaconus et regis cancellarius, nemine reclamante, [Col. 0434C] solemniter electus est in archiepiscopum. Electionem factam sine aliqua contradictione recitavit Henricus Wintoniensis episcopus apud Westmonasterium in refectorio monachorum, quarta feria ante Pentecosten. Electus autem Sabbato Pentecostes ordinatus est in presbyterum in Ecclesia Cantuariae a Waltero Roffensi episcopo, in ordinationibus et in dedicationibus faciendis Ecclesiae Cantuariensis vicario. Sequenti die Dominica consecratus est ab Henrico Wintoniensi episcopo, vice Londoniensis Ecclesiae tunc vacantis, episcopo Londoniensi Ricardo secundo rebus humanis exempto, quod ad jus suum spectare dicebat Walterus Roffensis episcopus, sed non obtinuit.
Nuntiis ad dominum papam directis, quem ad [Col. 0434D] Gallias descendentem Willelmus de Monte Pessulano tanquam dominum ligium suum receperat honorifice, celeri relatione perlatum est, quod suffraganei Cantuariensis Ecclesiae sibi pastorem elegerant, qui concurrentibus omnium votis jam a propria synodo fuerat consecratus. Acceptum fuit verbum istud in auribus domini papae. Litteris igitur episcoporum, litteris etiam prioris et conventus Sanctae Trinitatis, litteris quoque regis in medium recitatis, sub audientia cardinalium in consistorio postulatione facta, facilis et jucundus juxta petitionem ab omnibus datur assensus. Pallium itaque cum ea gravitate, cum ea remoratione, cum ea solemnitate qua consueverant nuntiis est commissum, [Col. 0435A] quod Thomas archiepiscopus in sede Dorobernensi conditionibus solitis involutus, et sacramento constrictus, ab altari majore suscepit. Postquam autem induit vestes summis sacerdotibus, Domino disponente, collatas, habitum sic mutavit, ut mutaret et animum. Nam curiae curis interesse non approbans, ut eximeretur a curia, vacans orationi, superintendens Ecclesiae suae negotiis, nuntium in Normanniam regi direxit, renuntians cancellariae, sigillum resignans. Quod altius in cor regis ascendit, in se solum causam resignationis tam subitae retorquentis. Audierat namque quod Maguntinus archiepiscopus in Teutonica sub rege, quod Coloniensis archiepiscopus in Italia sub imperatore, nomen sibi vindicent archicancellarii. Qui nec promiscuis actibus aestimant [Col. 0435B] turbari rerum officia si gestant in dextra baculum pastoralem, et ad expediendas regni vel imperii necessitates et pacem Ecclesiae procurandam propensius accingantur, dummodo cancellarius curiae sinistro lateri sigillum allateret nunc regis nunc imperatoris, qui dicitur protonotarius.
Thomas Cantuariorum archiepiscopus obviam regi [Col. 0436A] veniens, cum rediret in Angliam, receptus est in osculum, sed non in plenitudine gratiae, sicut vultus statim aversus omnibus qui convenerant, patenter ostendit.
Thomas ex archidiacono Cantuariensi sumptus ad archiepiscopatum, ad instantissimam regis postulationem diutius distulit archidiaconatum transferre. Transtulit tandem ut rex petivit, sed gratiam regis ad tempus subtractam, ut videbatur sibi postmodum redintegratam non ad plenum agnovit.
Clarembaldus abbas electus Sancti Augustini benedictionem ab archiepiscopo Thoma quaerebat accipere, sed in ecclesia propria, sed sine professione, sed spe cujusvis in posterum subjectionis prorsus ademptae. Cum autem rex se verbis hujusmodi [Col. 0436B] non opposuerit, partibus antiquitatis in finibus stare persuadens, et eas omnibus modis quibus id fieri potuisset inducens, alteram inclinatior videbatur in partem.
Capitula quae sequuntur quaere infra in hoc codice anno 1173, etc., etc., etc.
Epistolae
Litterae consolationis, quas vestra nobis dignata est paternitas destinare, magnum quidem mediocriter anxiato afferre possent remedium: aut si saltem nostra circa unum aliquid figeretur angustia, spem nonnullam respirandi possemus ex eis concipere. At quoniam de die in diem malitia invalescit, multiplicantur injuriae, non nostrae, sed Christi, imo quia Christi, eo magis nostrae, succedentibus sibi invicem more fluctuum procellis, solum nobis videmus imminere naufragium. Nec aliud consilium superesse, nisi ut ipsum quasi dormientem in navi pro viribus nostris excitantes dicamus: Domine, [Col. 0435D] salva nos, perimus. Et hoc sane aptiorem malignandi nacta est iniquitas occasionem, quod statum sanctae Romanae Ecclesiae infirmiorem conspicit, ut vere liqueat, quod quidquid in caput, sive bonum sive malum, sive dulce sive amarum defluit, per barbam descendens, nec oram vestimenti relinquit intactam. [Col. 0436C] Eripitur Jesu Christo, quod sanguine suo comparavit. In ipsam ejus sortem potestas saecularis manum extendit. Adeo ut nec sanctorum Patrum sanctiones, nec statuta canonum, quorum apud nos etiam nomen exosum est, nec clericis quidem patrocinari valeant modo, qui ab hac jurisdictione huc usque speciali privilegio fuerunt exempti. Et quoniam enarrare vel prosequi scripto, quae patimur, longum esset et taediosum, ad vestram mittimus paternitatem magistrum Henricum, fidelem et familiarem vestrum et nostrum, in cujus ore posuimus singula, seriatim prout vidit et audivit, vobis exponenda. Et si placet, credite, tanquam si nos loquentes audiretis viva voce. Hoc tamen sciatis, quoniam, si fieri posset, multo libentius vos in persona visitaremus [Col. 0436D] nostra, quam in alia. Loquimur vobis sicut Patri et domino: et quod dicimus, summo silentio petimus occultari. Nihil enim nobis tutum est, cum omnia fere referantur ad regem, quae nobis in conclavi vel in aurem dicuntur. Vae nobis, qui in haec servati sumus tempora, quorum diebus accesserunt [Col. 0437A] haec mala! Qui in priori statu tanta potiti fuimus libertate, quam modo dura et pessima servitute recompensamus? Fugissemus saltem, ne in direptionem patrimonium Crucifixi dari videremus; sed quo, nisi ad eum, qui nostrum refugium et virtus est, ignoramus. De Wallensibus, et Oweno, qui se principem nominat, domine, provideatis, quia dominus rex super hoc maxime motus est et indignatus. Charissime Pater et domine, bene valete.
Causa Thomae ante dominum papam.
Ad audientiam tuam, Pater sanctissime, confugio, ut qui Ecclesiae libertatem tanto tui discrimine redemisti, eam vel solam vel maximam meae persecutionis [Col. 0437B] causam attendas, quod exemplo tuo usus sum. Dolui enim statum Ecclesiae labefactari paululum, et jura ejus in avaritiam principum dissipari, et occurrendum credidi morbo venienti. Et quo plus illi Domino meo, cui post Deum caetera debeo, me sciebam obligatum, eo tutius iniquis ejus instigationibus arbitrabar resistendum, donec obtinuerunt illi, et serenitatem ejus offuscaverunt mihi. Exinde, ut mos est apud principes, criminationes et calumnias injecerunt in occasionem persecutionis meae, et ego ejici malui quam subscribere. Accessit etiam his malis, quod vocatus sum coram rege tanquam laicus, ut satisfacerem, et unde mihi suffragia speraveram, sum destitutus. Animadverti enim dominos et confratres [Col. 0437C] nostros episcopos istos pro aulicorum arbitrio in me paratos animadvertere. Ita cunctis incursantibus fere suffocatus ad tuae pietatis audientiam, quae nec in extremis agentes negligit, respiravi. Sub quo demonstraturus asto me nec ibi fuisse judicandum, nec ab illis. Nam quid aliud esset, patres mei, nisi vestra vobis jura subtrahere? Quid aliud quam spiritualia temporalibus submittere? Semel natum hoc exemplum esset ad multa. Ideoque credidi firmius resistendum, quod affectus proclivior nocendi nasceretur, si prius debilitatem agnoscerent. At inquient, reddenda erant Caesari quae Caesaris erant. Sed, etsi in pluribus obtemperandum sit regi, in illis tamen obtemperandum non est, quibus efficitur, ne rex sit. Non essent illa Caesaris, sed tyranni, in quibus, [Col. 0437D] etsi non pro me, pro seipsis ei resisterent. Nam si illi extremum reservatur judicium, qui potens est judicare corpus et animam, nunquid extrema erit inter homines et summa potestas ei qui judicat secundum spiritum? Si justam foverent causam, quid me impetebant? Quid me arguunt, si ad eum appellavi, apud quem mentiri vel non licet, vel non expedit? Aut injuste in me causabantur, aut de justitia vestra diffidebant. Dupliciter enim confundebar, si coram sanctitate vestra convincerer. Nec miror tum laicos in clerum hujusmodi machinari conscriptionem, sed dominos et fratres meos non solum hujus factionis conscios, verum etiam prolocutores exstitisse admiror. Nam quid eorum persecutionem metui, pro quibus tantis occursibus me opposueram? Obtinuissem, [Col. 0438A] si voluissent illi. Sed male caput agit, si a membris destituitur, quin etiam si oculi linguam contra caput assumant. Si bene praevidissent, in se perniciem machinabantur, et eorum usi sunt principes auxilio in eorum servitutem. Quae haec tanti odii causa fuerat, ut pro me exstinguendo seipsos exstinguerent? Ita dum spiritualia pro temporalibus negligunt, deficiunt in utrisque. Quid quod me etiam reclamantem, et audientiam vestram appellantem, patrem suum in praejudicio damnare ausi sunt? Quid si eamdem in universam Ecclesiam cum offenso nobis principe conspirationem fecerunt? Et te, Pater sanctissime, suspicio ita poterat attingere. At, inquient, regi tenebantur ex debito Domini. Sed illi corporaliter, mihi spiritualiter. Cui potius teneri [Col. 0438B] potuerunt quam sibiipsis? Nonne potius corporalium damnum quam spiritualium negligendum fuit? Inquiunt rursus, hoc tempore principem non fuisse provocandum. Quam subtiliter in suam servitutem argumentantur? Imo ipsi provocant, qui excessibus suis alas praebent, et suffragium. Quievisset enim ille, nisi acquievissent illi. Et quo tempore magis constantia exigitur quam inter persecutores? Nonne familiares ex persecutionibus comprobantur? Si semper succumbant, quomodo obtinebunt? Necesse est aliquando resistant. Condescende ergo, Pater sanctissime, in fugam meam et persecutionem, et me aliquando magnum fuisse reminiscere tempore tuo, et propter te injuriis lacessitum. Utere rigore [Col. 0438C] tuo, coerce eos, quorum instinctu nomen hujus persecutionis erepsit. Nec domino regi horum aliquid imputetur, qui hujus machinationis est minister potius quam repertor.
Venerande Pater et domine, quantum Cantuariensis Ecclesia beati Augustini, qui eam tam moribus quam lapidibus fundavit, ejusque successorum vitae excellentia ac morum praerogativa meruerit exaltari, prudentiam vestram minime latere existimamus. Sane sub eorum sana dispositione et provida dispensatione, primaria dignitate atque primatus honore, multorum privilegiorum attestatione, decorari obtinuit. Siquidem inter omnes occidentales Ecclesias [Col. 0438D] tam dignitate claruit, quam erga sacrosanctam Romanam Ecclesiam tam fide quam devotione praestitit. Profecto a suae matris sanctae Ecclesiae Romanae sinu, etiam schismatis tempore ingentibus tribulationibus ad id ipsam mergentibus, avelli nunquam potuit. Caeterum nostris temporibus, in quos fines saeculorum devenerunt, crebris adversitatis tunsionibus agitata servituti incipit subjici. Nam ecce, qui velut filius ejus tanquam matris ubera ab ineunte fere aetate suxisse dignoscitur, ipsius undique latera concutit, cujus suffragiis ad eum honorem, quo nunc fruitur, ipsum sublimatum fuisse constat. Dominum Eboracensem archiepiscopum loquimar, qui cum omnem reverentiam saepe fatae Ecclesiae impendere deberet, cam pristina dignitate privare molitur. [Col. 0439A] Cum enim in universa provincia nostra antiqua libertate potiremur, temporibus nostris, quod non ante qualibet occasione usurpatum est, sicut ipse optime novit, contra crucem crucem erexit, cruci crucem opposuit, Christum significans esse divisum, crucis scandalum suscitavit. Cumque ipse a nobis fraterna charitate admonitus desistere nollet, sanctitatis vestrae litteras, quibus ne id faceret inhibebatur, ei porreximus. At vestrum contemnens mandatum, nihilominus crucem bajulavit. Qui tamen post quatuor pluresve dies nos ad audientiam vestram super falsa suggestione appellavit, sancti Lucae diem appellationi praefigens. Ad quem, Domino disponente, in promptu ei plenissime responsuri occurremus. Verum si urgentissima causa impediente [Col. 0439B] praesentiam vestram adire non poterimus, Odonem subpriorem Ecclesiae nostrae, procuratorem in praesenti causa, et in omni incidenti quaestione constituimus, nos ratum habituros, quidquid fecerit, firmiter promittentes. Valeat et vigeat semper sanctitas vestra, Pater charissime.
Abutitur Ecclesiae patientia rex Angliae, et tanta immanitate in sponsam Christi jugiter saevit, ut Petrus, cujus fidei et zelo illa commissa est, gladium cogatur educere, et persecutorum Christi in virtute sancti Spiritus malitiam cohibere. Iterato enim [Col. 0439C] rapitur Christus, et ad crucem trahitur, discipuli disperguntur, qui tamen ad impetum turbinis non abjecerunt omnino fidem, aliis iterum machinantibus quomodo Filium Dei prodant in osculo pacis, et sub juris obtentu et reverentia legis justitiam subjicere valeant, et Deum legitime impugnare. Quia memores officii nostri, et judicium Dei, in quo nulli parcetur culpae, formidantes, pro justitia mutire ausi sumus, dati sumus in opprobrio multis, expositi pro Christo periculis omnibus tanquam signum ad sagittam. Tandem addicti exsilio cum omnibus nostris, clericis et laicis, mulieribus et parvulis, pusillis et majoribus, ut nec reverentia Ordinis, nec conditio sexus, nec aetatis miseratio quidquam irae detraheret aut furori. Multi eorum jam in exsilio mortui sunt: [Col. 0439D] quos quoniam innocenter pro justitia patiebantur, confidimus ad requiem convolasse, et cum electis laborum suorum recepisse mercedem, plurimi vero adhuc exspectant misericordiam Dei, in fame et siti, in frigore et nuditate. Alii tenentur in vinculis: inter quos capellanus noster sacerdos religiosus, qui de conscientia et consensu regis remanserat in Anglia ipso post illam, quam dicunt, appellationem mandante tenetur afflictus in carcere. Haec omnia sustinuimus, tentantes an per patientiam mansuetudinis nostrae possemus aliquo modo mitigare saevitiam ejus. Sed quanto plura patimur, tanto magis crudescit immanitas, ut publice fateatur se nullo modo posse placari, nisi ei ad nutum exponatur Ecclesia et de consensu nostro recipiantur ab omnibus consuetudines, [Col. 0440A] immo perversitates suae, non modo canonibus et legibus adversae, sed Evangelio Christi penitus inimicae. Quia ergo non acquiescimus, et praedicamus Deo potius obediendum quam homini, quaerit animam nostram ut cum ea auferat Ecclesiae libertatem, et in regno suo sedis apostolicae privilegia usquequaque convellat.
Hoc proposito nuper in capitulo Cisterciensi proximo denuntiavit inimicitias toti Ordini, et quod omnes domos eorum exterminabit a terra sua, nisi Cistercienses me exsulem et proscriptum pro domino, et fidelitate Ecclesiae Romanae, et cleri libertate, ejiciant a monasterio Pontiniacensi, invito abbate loci et fratribus, qui pro reverentia precum vestrarum, et Christianissimi regis Franciae et optimatum [Col. 0440B] Galliae interventu, benignissime et liberalissime plurimam mihi et meis, quod eis rependat Altissimus, humanitatem exhibuerunt, et adhuc, si licuerit, exhibere parati sunt. Et licet tribulemur et conteramur soli cum parvulis nostris, qui fidem divitiis et deliciis praetulerunt, pro libertate totius Ecclesiae, tamen ad subversionem justitiae et libertatis, quorundam episcoporum citra mare et ultra nititur consilio, qui prae caeteris sapientes sunt ut faciant mala, et eloquentes ut dedoceant legem. Hi sunt os ejus, hi calamus, horum freti auxilio fautores ejus gloriantur, quod nos nostris confodiant jaculis, et spoliis oppriment. Habent fiduciam, quod Jordanis influat in ora eorum. Verumtamen respondebit eis [Col. 0440C] justitia sua, et nos per misericordiam Dei Petrus, cum quo et pro quo dimicamus, in fortitudine brachii vestri expediet. Annuntiavimus impio saepius impietatem suam, ne sanguis ejus requiratur de manibus nostris. Minas intentastis et vos, ut vel sic evitaret laqueum damnationis. Sed ipse obsurdescens ad omnem Domini vocem, se ipsum praecipitavit in laqueum, dum violentas manus injecit in sacerdotem. Leges impugnat, imo et Evangelii, quantum in ipso est statuta convellit. Suam ponit schismatis cum schismaticis portionem, quibus communicat, et cum eis varias et nefarias contrahit obligationes, et anathematis sententiam sciens et prudens incurrit. Novit enim et ipse, quod qui violentas manus in clericos injicit, facto ipso excommunicatus est. Nonne [Col. 0440D] facientis culpam habet in talibus, qui fieri mandat, imo compellit? David legitur interfecisse Uriam, sed gladio filiorum Ammon. Achab arguitur et punitur effudisse sanguinem Naboth, quod ministerio impiorum factum est nomine ejus, et ratihabitione convincitur placuisse.
Placeat itaque dignationi vestrae tantis mederi morbis, et nostrae, imo Ecclesiae Dei afflictioni prospicere, ut severitate justitiae absolutionem quaerere compellatur, qui temeritate sua, et contemptu legis, et potestate in caput suum, operum pravitate anathematis condemnationem intorsit. Episcopus Londoniensis honorem usurpavit in Anglia contra morem antiquum et perpetuam aequitatem, ut glorietur in provincia nostra nihil mandari posse aut statui, [Col. 0441A] nisi per ipsum, aliis non aequanimiter ferentibus Pharisaicum hoc ejus supercilium. Dissimulavimus primo, exinde corripuimus hunc tumorem, sed quia ad perniciem indurescit, eum diu sine correctione non poterimus sustinere. Cohibeat Dominus linguam Londoniensis a malo, et labia Lexoviensis ne loquantur dolum, ad interitum ejus cui ministrant consilia, et etiam suum. Joannes de Oxeneford sanctitatis vestrae praesumit apparere conspectibus, et quasi re bene gesta, et schismaticis de schismate perpetrando, quod exinde convaluit, praestito juramento, iteratis dolis apostolicam sedem appetit, ut quam perjurio nequivit subvertere, impura purgatione et fraudibus exquisitis decipiat. Qui nisi characterem bestiae reportet in fronte, timemus ne quidquid [Col. 0441B] honoris reportaverit sibi, in confusionem sedis apostolicae, et totius Ecclesiae ignominiam, et confortationem schismaticorum convertatur. Caetera posuimus in ore nuntiorum nostrorum, quibus, si placet, fidem habeat majestatis vestrae dignatio, et provideat ne innocentia nostra periclitetur in adventu domini Willelmi Papiensis, per quem persecutores nostri palam gloriantur se operaturos nostram depositionem. Ignoramus tamen an in hac venturus sit potestate, sed certum habemus, quod nisi cogamur a Majestate vestra, nullius nos, nisi sanctitatis vestrae, credemus judicio. Meminisse potestis, si placet, qua fide nobiscum, qua charitate nobiscum ambulaverint quidam, qua sinceritate procuraverint preces regis Angliae, justificantes causam hominis [Col. 0441C] Ecclesiam persequentis, adversus quem terra clamat exigentibus culpis, et coeli revelabunt, nisi quia velatae non sunt et occultae iniquitates ejus. Absit ab Ecclesia Dei, ne illa compleantur, quae presbyter, clericus memorati amici nostri et domini, nuper promisit regi Angliae; scilicet ut causam, quae inter nos vertitur, legatus ad regis definiat voluntatem. Frater sacerdotis, qui tenetur in vinculis, expediet caetera. Miseremini, si placet, nostri, et eorum, imo totius Ecclesiae Dei.
Amantissimo Patri et domino ALEXANDRO Dei gratia [Col. 0441D] summo pontifici, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, debitam et devotam obedientiam.
Satis superque sustinui, Pater amantissime, correctionem regis Angliae exspectans, nec ullum omnino patientiae meae fructum obtinui, quin potius detrimentum et exterminium auctoritatis et libertatis Ecclesiae Dei, dum incaute sustineo, cumulavi. Conveni eum multoties per nuntios religiosos et idoneos, et ad debitam satisfactionem frequentius invitavi. Litteris etiam, quarum transcripta vobis misi, divinam ei severitatem et ultionem, nisi resipisceret, intentavi. Ipse vero magis ac magis proficit in deterius, conculcans et deprimens Ecclesiam Dei, sed et personam meam, et eos qui mecum exsulant, adeo persequens, ut etiam beneficia servorum [Col. 0442A] Dei, qui nobis Dei et vestri causa victualia provident, minis et terroribus suis auferre conetur. Scripsit enim abbati Cisterciensi, ut sicut abbatias ordinis, quae in ipsius potestate sunt, diligit, ita nos a beneficio et familiaritate ordinis faciat alienos. Quid multis? Eo usque sub patientia nostra tam ipsius regis, quam officialium ejus profecit impietas, ut si multitudo virorum, quantumlibet religiosorum, rem vobis ut est, interpositis etiam juramentis assereret, miror si vel sic eorum assertioni credulitatem aliquam vestra sanctitas adhiberet. Haec igitur cum anxietate cordis attendens, et periculum tam regis quam meum considerans, perniciosas illas non tam consuetudines quam pravitates, quibus perturbatur et confunditur Anglicana Ecclesia, publice condemnavi, [Col. 0442B] tam observatores quam exactores earum, fautores etiam et consiliatores et adjutores, quicunque fuerint, sive clerici sive laici, generaliter excommunicationi subjiciens. Scriptum etiam et auctoritatem scripti, quo perversitates illae fuerant confirmatae, cassavi: et episcopos nostros a juramento, quo ad observationem earum violenter astricti fuerant, relaxavi. Et haec sunt, quae in scripto illo specialiter condemnavi: Quod non appelletur, pro causa aliqua ad sedem apostolicam sine regis assensu. Quod non liceat episcopo excommunicare aliquem, qui teneat aliquid de rege, absque licentia ipsius. Quod non ponatur terra ejus vel officialium suorum sub interdicto sine ejus licentia vel officialium suorum. Quod non liceat episcopo excommunicare aliquem de perjurio vel fide laesa. Quod clerici vel viri religiosi trahantur ad saecularia judicia. Quod laici, seu rex seu alii, tractent causas de ecclesiis vel decimis. Quod non liceat archiepiscopo vel episcopo venire ad vocationem domini papae absque licentia regis.
Et alia in hunc modum. Nominatim etiam excommunicavi Joannem de Oxeneford, qui communicavit schismatico et excommunicato illi Reginaldo Coloniensi, quique contra mandatum Domini et vestrum usurpavit sibi decanatum Saresberiensis Ecclesiae, [Col. 0442D] et in curia imperatoris, quale ipse audistis, praestitit juramentum.
Similiter etiam Ricardum de Ivelcestre, denuntiavimus excommunicatum, eo quod inciderit in eamdem haeresim damnatam, communicando illi nominatissimo schismatico Coloniensi solemniter, et publice machinando et fabricando omnia mala cum schismaticis et Teutonum illis in perniciem Ecclesiae Dei et maxime Ecclesiae Romanae, quique praestitit juramentum de contrahendo matrimonio cum duce Saxonum. Et una Ricardum de Luci, et Jocelinum de Baillolio, qui regiae tyrannidis fautores, et haereticarum illarum pravitatum fabricatores exstiterunt.
Randulphum etiam de Broc, et Hugonem de Sancto Claro, et Thomam filium Bernardi, qui possessiones [Col. 0443A] et bona Ecclesiae Cantuariensis absque licentia et consensu nostro usurpaverunt.
Omnes, inquam, istos anathematis vinculo innodavimus. Verum in personam regis nondum sententiam dedimus, daturi forsitan per misericordiam Dei celerius, nisi resipuerit, et ex his quae fecimus, apprehenderit disciplinam. Ut ergo, beatissime Pater, apostolicae sedis auctoritas, et Ecclesiae Dei libertas, quae in partibus nostris tota fere periit, utcunque valeant restaurari, necesse est et modis omnibus expedit, ut quod a nobis gestum est, ratum omnimodis habeatis.
[Col. 0443B] Amantissimo domino, et Patri sanctissimo ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, miser et miserabilis exsul, salutem, et contra saevitiam principum semper animi constantiam.
Solliciti de statu et prosperitate vestra optaveramus jam pridem certum salutis nuntium audisse de vobis et de confratribus nostris, quid egerit etiam vobiscum, et cum Ecclesia sua Dei magnificentia. Insonuit enim auribus nostris, et toti Galliae verbum, quod noviter factum esse dicitur a Domino. Videlicet illum Fredericum schismaticum, ignominiose humiliatum, factum sine honore coram populo et gente. Verum quoniam rumoribus credi oportere, et non oportere fas est, paternitatem vestram affectuose [Col. 0443C] sollicitamus, ut recurrentibus litteris et nuntio per vos citissime audiamus et congaudeamus, si fecerit vobiscum Deus, quod facere consuevit sperantibus in se, non ponentibus carnem brachium suum, non habentibus fiduciam in principibus, in quibus non est salus. Si egerit vobiscum, sicut egit cum Ezechia de Sennacherib, retorquens poenam in ipsum, qui moliebatur demoliri ipsum Ezechiam cum universa gente sua. Si sic se rei habet eventus, sicut fama divulgavit, benedictus Deus, qui novit facere misericordiam cum servis suis. Ecce quanta Dei potentia, quam magna ipsius miseratio: Nisi enim ipse custodierit civitatem, frustra vigilat, qui custodit eam. Non est a saeculo audita virtus Dei [Col. 0443D] manifestior, si recte pensetur quid evenerit, justitia ipsius justior, qua contrivit ipsos fabricatores hujus malitiae, tantae persecutionis auctores, consumpsit etiam eos morte famosissima. Ipsum etiam utinam jam et principem viventem dederit in opprobrium omni populo, in derisum omni transeunti, ut ab omnibus digito monstretur, et fiat de ipso quasi celebre proverbium in ore vulgi dicentis: Ecce homo, qui non posuit Deum adjutorem suum. Si confisus in potentia sua defecit in ipsa vanitate sua, cui satius fuisset, et gloriosius ad homines moriendo succubuisse impugnando suos adversarios, quam vivendo fieri despectui cunctis, et in derisum. Haec Dei virtus et fortitudo brachii ipsius. Quis ergo audeat de caetero habens Christi vices in terra obsequi voluntati [Col. 0444A] principum in confusionem Ecclesiae non puniendo delinquentes? Audeat, qui voluerit, non ego, ne transferatur in me poena delinquentis, ne judicer culpabilis ex dissimulatione vindictae, ne transeam in culpam, qui culpam non admisi. Satis credo dictum esse domino meo in parte ista. Qui sapienter investigabit opera Dei, qui diligenter attendet ipsius magnalia, prudenter intelliget, quid de caetero opus sit. Praeterea noscet sanctitas vestra accidisse nobis quod verebamur, quod praedicabamus lucidum esse de praesumptione et insolentia domini Willelmi Papiensis, sicut ex litteris nobis statim in adventu suo transmissis potestis perpendere, a quo magis sperabamus juxta tenorem mandati vestri ad dominum regem Francorum, et ad nos emissi, solatium de [Col. 0444B] consolatione pacis, quam confusionem de quaestionum decisione inter regem Anglorum et nos. Non enim ipse est, cujus in hac causa subjici debeamus ditioni. Praesertim cum instantia regis magis coegerit vos ad ipsum mittendum, quam ipse coactus, et missus venerit a vobis. Credimus quidem non esse juri consentaneum, nos ejus subire judicium vel examen, qui quaerit sibi facere commercium de sanguine nostro: de pretio, utinam non iniquitatis, quaerit sibi nomen et gloriam. Proinde supplicamus paternitati vestrae affectuose, si ei cura est de nobis, ut evacuetur potestas ejus, si quam tamen habet, circa nos et negotia nostra: transferatur malleus iste a nobis, qui potius elegit esse malleator clericorum obsequendo principibus, quam regum offensio consequendo [Col. 0444C] gratiam divinam. In his vero et aliis, si placet sanctitati vestrae, quae lator praesentium vobis manifestabit, intuitu pietatis et exsilii nostri petimus suppliciter a vobis exaudiri. Compatiatur miseriae nostrae diuturnae vestra serenitas, cujus finem omnes exspectant. Resumat vires praeceptoris auctoritas, exerat gladium beati Petri, ulciscatur Christi et suorum injuriam. Sentiant manus Petri graves, qui eas contempserunt pro tempore dissimulantes, ut vel sic respiret libertas Ecclesiae, quae tanto tempore languit depressa, et gaudeat mundus glorificans Deum, qui fecit vobiscum misericordiam suam, quatenus resurgat per vos navicula Petri, quae ab omnibus fere credebatur submersa, exspiret tyrannorum [Col. 0444D] praesumptio, quae videbatur obtinuisse. Multa sanctitati vestrae circa materiam istam haberem scribere, sed, ne fiam vobis sermone longo molestus, finem facio optans audire et videre de vobis, quod desiderat anima mea. Verumtamen unum solum adjicio, quod nequaquam silentio praetereundum est. Credebat forte dominus Willelmus cum rege suo tractu temporis delusisse auctoritatem vestram ex fortuitis casibus. Sed Domino vertente casus adversos in melius deludetur ipse, qui vos sperabat delusum; per Dei misericordiam incidet in laqueum, in quem optando sperabat vos et nos incidisse. Valeat sanctitas vestra, et, ut bene sit nobis, vigeat in tempora longa.
Miseriarum cumulus, et dolorum acerbitas nostrum, et coexsulantium nobis corda perculerat, et Christianissimum regem et optimates regni Francorum compassione Ecclesiae, datae, ut videbatur in adventu Joannis de Oxeneford, in manus eorum, qui quaerunt animam ejus, ut auferant eam, gravissimo laeserat scandalo, ut exulceratus animus quereretur fidem, et veritatem subiatas esse de terra. Sed quod pietati vestrae retribuat Pater misericordiarum, sanctissime judex, amantissime Pater, et Ecclesiae Dei fidelissime custos, secundum multitudinem dolorum in cordibus nostris consolationes [Col. 0445B] vestrae laetificaverunt animas nostras. Jam enim spe salvi facti sumus, et Christianissimus rex Galliae, et regnum ejus apostolatui vestro, quem Deus optimum faciat, et in tempora longa protendat, innumeras agentes gratias, totam indignationem suam retorquent in illos, qui se de majestate vestra juramentis suis triumphasse gloriabantur. Rex enim ipse, postquam dignationis vestrae excusatorias recepit litteras, prudentiae, justitiae, sanctitatis et beatitudinis vestrae gloriam praedicat et extollit, et malitiam et fraudes eorum, qui falsis rumoribus scandalizaverant Ecclesiam Gallicanam, obloquentibus gaudenter exponit, et interdum invitis adversae partis, si forte adsum, ingerit auribus. Amplius tamen laetatus est post vestrorum colloquium legatorum, quos reverenter admittens, [Col. 0445C] ab eis, sicut ipse fatetur, didicit illos non venisse, ut libertati Ecclesiae praejudicent aut nobis, sed componant inter regem Angliae, et nos, et si fieri potest, inter ipsum et Ecclesiam faciant pacem. Et utinam Deo auctore prosperentur in via ista, in qua nos promptissimos ad honorem Dei, et libertatem Ecclesiae habebunt adjutores. Et vocati ab eis ad colloquium ad diem decimam in terrarum confiniis, cum tunc, ut ex conscientia loquamur, non nisi tres equos in domo nostra haberemus, obtinuimus nobis adjici septem dies, quibus coexsules nostros, qui miserabiliter dispersi sunt, possemus convocare, utpote necessarios ad solatium itineris peragendi, et consilium verbi tractandi. Quibus vix tam brevi [Col. 0445D] termino, et tanta rerum penuria convenire valentibus, in octava beati Martini dominis vestris legatis occurrimus inter Gisortium et Triam, Christianissimo rege, destinatis ad hoc ministris, quod ei in misericordia uberi retribuat Deus, nos et proscriptos Christi coexsules nostros undique confluentes, liberaliter et benignissime exhibente. Et sicut vobis ab aliquibus intimatum est, persecutores nostri sedulo procurant, ut itineribus et sumptibus vexemur, et expensarum onere, et taedio, regi Francorum, qui nobis inter alios pauperes Christi eleemosynam suam erogat, onerosi reddamur et odiosi. Viderentur enim magnum malitiae suae recepisse compendium, si nos exturbare possent de habitaculo coelitus praeparato, et praeriperent solatium eleemosynae principis, sicut [Col. 0446A] excusserunt subsidium ordinis Cisterciensis. Venit cum dominis nostris solus archiepiscopus Rothomagensis, episcopis et abbatibus provinciae nostrae, quos rex evocasse voluerat, retentis Rothomagi. Proposuerunt ergo nobis ab initio duritiam regis, malitiam temporis, necessitates et calamitates Ecclesiae, quae fere ubique terrarum, excepta Francia, impugnatur, et vix tolerabilibus colliditur procellis, adjicientes multa de magnitudine principis et potentia, de amore et honore, quem Ecclesiae Romanae exhibuit, de familiaritate, et gratia, et beneficiis, quae in nos exercuit, exaggerantes etiam querelas et injurias, quibus se a nobis et nostris laesum esse conqueritur, dicens quod ei procuravimus guerram regis Franciae, et comitis Flandrensis. Suaserunt, [Col. 0446B] ut multa humilitate, et plenae devotionis et moderationis exhibitione studeremus placare indignationem ejus, si forte aliqua ratione posset tanta feritas mansuescere, et immoderata asperitas mitigari. Quaesierunt et consilium a nobis, qui eum consuevimus nosse plenius, qualiter possent illius duritiam emollire. Nam et ad illos se exhibuit duriorem, ex quo didicit, quod non licebat eis, juxta promissiones Joannis de Oxeneford, in nos pro voluntate ejus contra Deum et jura omnia condemnationis ferre sententiam. Quid autem episcopis suis audientibus dixerit, verbo nuntii, Deo propitiante, quam scripto commodius intimabitur auribus vestris. Nos vero gratias agentes dignationi vestrae, quae a Deo de pace Ecclesiae et nostra, quae est gloria Dei et vestra, [Col. 0446C] sollicitatur, suspiciones, quibus non rex notare molitur, rationibus veris et probabilibus evacuavimus, et ipse rex Franciae die sequenti, quatenus ad ipsum spectat, in praesentia cardinalium sub religione juramenti purgavit innocentiam nostram, quae sicut Imperator cordium et Judex novit, ab hac culpa immunis est. Neque enim adeo hebetes sumus, et tardiores ad credendum legi, prophetis, et Evangelio, ut in articulo tantae necessitatis relictis spiritualibus telis, et munimentis apostolicae disciplinae, carnalia credamus arma, praesertim sacerdotibus, corripienda. Novimus enim non esse in principibus confidendum, et quod maledictus est, qui ponit carnem brachium suum. Et ne tale quid de nobis probabiliter [Col. 0446D] fingi posset, a colloquio regis nos ipsos diu suspendimus, donec tandem ab ipso evocati accederemus, ut ei praesentaremus excusationis nostrae litteras, et domino Ottoni legato, qui ob hanc causam nobis Papiam clericum suum miserat, impetraremus transitum et conductum. Habebat enim rex legationis hujus suspectum eventum, tum quia rex Angliae impetraverat; tum quia meminerat, ut dicit, se alia vice laesum ab eis, quando vos nuper in patrem et dominum receperat, tum quia glorificationem Joannis de Oxeneford, et similium molestissime audiebat. Excusatione autem nostra gratanter admissa et transitu impetrato, reversi sumus ad habitatiunculam paupertatis nostrae, in patientia praestolantes salutare Domini. Et quia humilitatem et moderationis [Col. 0447A] exhibitionem, quibus tantus princeps placaretur, a nobis domini vestri legati exigebant, respondimus nos libentissime et devotissime ei tanquam domino et regi nostro omnem humilitatem, et obsequium et devotionem ad illorum consilium exhibituros, salvo honore Dei et apostolicae sedis, et libertate Ecclesiae, et honestate personae nostrae, et possessionibus Ecclesiarum. Et si eis videretur aliquid adjiciendum his, aut demendum, aut immutandum, rogavimus ut dicerent nobis, quia in nostra voluntate erat illis obtemperare, quatenus conditionis et professionis nostrae necessitas pateretur. Dicentes autem se super hoc certum non habere consilium, nec venisse tunc ut nobis, sed ut et nos consulerent, tentando quaesierunt, ut verbis domini [Col. 0447B] Willelmi utamur, quia non sumus meliores quam patres nostri, an vellemus in praesentia eorum regi promittere nos observaturos omnes consuetudines, quibus usi fuerant antecessores ejus temporibus decessorum nostrorum, et ita sopitis hinc inde querelis omnibus, si tamen hoc impetrare possent, quod facile non credebant, recipere sedem nostram, et redire in gratiam ejus. Nos vero respondimus neminem decessorum nostrorum ad hanc professionem ab aliquo regum fuisse arctatum, neque nos Deo auctore unquam profitebimur observantiam illarum consuetudinum, quae Ecclesiae Dei perimunt libertatem, sedis apostolicae convellunt privilegium, et legi Dei patenter adversantur, a quibus nos Senonis in eorum, et multorum praesentia per vestram misericordiam [Col. 0447C] absolvistis. Adjecto, quod a memoria nostra Deo miserante non excidet verbum apostolico ore dignum, quia ante deberemus cervices nostras spiculatori feriendas exponere, quam talibus pravitatibus consentire, et turpi commercio rerum temporalium, aut aviditate vivendi curam sic relinquere pastoralem. Lectae sunt in praesentia eorum reprobae illae consuetudines, quarum aliquas condemnaveramus, imo et ante nos ab initio cum observatoribus suis catholica Ecclesia in multis conciliis anathemate condemnavit. Quaesivimus ergo, an non modo eas observare, sed etiam dissimulare liceat sacerdoti sine periculo ordinis et salutis. Ad haec adjecimus nos regi fecisse fidelitatem salvo ordine nostro, et eam ei libenter servabimus, [Col. 0447D] ita quod fidem Deo debitam irritam non faciamus. Intulit ergo unus, quem ab initio, ut scitis, habuimus, et debuimus habere suspectum, quod melius esset nobis omnino cedere, quam Ecclesiam sic vexari. Et circa hoc suasorii sermones multiplicati sunt, quos viva vox commodius referet. Retulimus itaque inferenti, quod ob hanc causam non cedemus, quia et exemplo perniciosum esset, et proficeret in ruinam ecclesiasticae libertatis, et fortasse in fidei Christianae dispendium. Quis enim auderet mutire de caetero? Quis pastoribus simili modo cedentibus ascendet ex adverso, ut se murum opponat pro domo Israel? Addidimus nec vos, nec aliquos apostolicos viros Ecclesiam Dei talibus exemplis informasse. Nonne pastoribus fugientibus, sicut [Col. 0448A] historiarum fide celebre est, tota Aegyptus ad idololatriam rediit, ubi ab initio maxime religio vigebat? Hinc alio progressi quaesierunt an illorum vellemus stare judicio super his quae vertuntur inter nos et regem. Et quidem si refugeremus judicium, causam regis justificare videremur, et nostra fortasse apud plerosque laederetur opinio, cum tamen illum, qui adversarius exstitit, non debeamus, si placet, habere judicem, nec alicubi ad hoc tuti esse possimus, nisi in praesentia vestra. Nostra siquidem et nostrorum proscriptione, et aliorum vexatione, et damnis sic rex ille terruit et territat universos, ut nullus, eo sciente, audeat nostri meminisse in bonum. Habita horum omnium contemplatione sic temperavimus responsionem, ut nec diceremus [Col. 0448B] nos detrectare judicium, nec tam discriminoso nos immergeremus litigio. Diximus enim nos et nostros sede, administratione, et bonis omnibus spoliatos, cum ad omnia fuerimus restituti, libenter, ubi, et quando debebimus, vestrum, aut cujus, aut quorum de mandato vestro oportuerit judicium subituros. Justitiam enim nec volumus nec voluimus declinare. Interim nulla nos ad litigandum ratione compelli, nec paupertatem nostram ad hoc sufficere, nec liberalitatem serenissimi regis sine molestia ad hoc posse protendi, ut nos et coexsulantes pauperes Christi nummis suis, quibus ad praesens indiget, exhibeat diu in domibus alienis. Nam ubi victualibus abundat, expensae nostrae facilius tolerantur. Processerunt ad tertiam quaestionem sciscitantes an [Col. 0448C] episcoporum, qui appellaverant contra nos, litem sub eis judicibus vellemus excipere, sed respondimus nos vestrum super hoc non recepisse mandatum, nec inopiam nostram ad tantos sumptus, et lites esse idoneam. Hoc autem agebatur ab adversariis nostris, sicut didicimus ab his, quos res latere non poterat, ut sub quacunque occasione nostram possent in praesentia legatorum notare personam, et sic quamcunque laesionem ingerere. Conjiciunt enim quod nullus provincialium nobis auderet assistere contra regem, et sic viderentur nostram procurasse ruinam. Rex autem solos illos evocavit, qui nobis ab initio hujus turbinis adversantes, et incentores tantae malitiae esse noscuntur, videlicet Eboracensem [Col. 0448D] archiepiscopum, et episcopos Londoniensem, et Cicestrensem, accito cum eis et Wigorniensi, ut velamento ejus aliorum malitia pallietur. Caeterum, sicut vestra potest meminisse discretio, isti, qui nunc regis voluntati acclamant prae caeteris, et sicut publice notum est, sitiunt sanguinem nostrum, litteris suis in petitione pallii nostri et electionis formam, et personam nostram multis laudum praeconiis extulerunt. Nunc autem veritati contradicentes et sibi, se ipsos mentiendi et adulandi audacia contemptibiles reddiderunt, dum ad nutum principis velut servi comici, modo aiunt, modo negant. Hi sunt, Pater, qui dant cornua peccatori, et si non satis insanit, instigant illum, subjicientes pulvinar cubito, et caput vitiis languidum in cervicalis [Col. 0449A] mollitie faciunt obdormire. Cum itaque etiam illi, qui debebant et videbantur esse columnae Ecclesiae, consilio, auxilio, auctoritate, obsequiis, et sumptibus contra eam et nos animent, et arment divinae legis et parvitatis nostrae persecutores, non est nobis tutum aut possibile subire judicium, nisi in praesentia sanctitatis vestrae, et sub vestro ipsius examine. Licet enim de sinceritate alterius legatorum sperare debeat Ecclesia, et nos de eo confidamus, praesertim in his quae Dei sunt, tamen non est homo praeter vos, cui hanc causam Domini committere audeamus. Alterum vero legatum talem faciat Deus, qualem saluti suae esse expedit et qualem esse decet Romanae Ecclesiae presbyterum cardinalem. Veremur autem ne contingat quod, si [Col. 0449B] reminisci placet, praenovimus eventurum, si forte prudentiam, eloquentiam et auctoritatem domini Willelmi cum potestate et voluntate dura regis Angliae accideret convenire. Veremur ne tales nobis formato consilio porrigantur petitiones, quarum nobis molestus sit auditus, effectus impossibilis, aut displicens Deo, et mundo odiosus. Et quia vobis omnium ecclesiarum sollicitudo incumbit, circumferte, si placet, oculos in occidentem, attendite, et videte qualiter ibi tractetur Ecclesia; indicet vobis dominus Otto, quem spiritu Dei agi credimus, quid viderit et cognoverit de Ecclesia et provincia Turonensium, quid de Anglicana audierit, quid expertus sit in Normannia, et credimus vos dicturos cum lacrymis: Quia non est dolor, sicut [Col. 0449C] dolor iste. Ut enim de Cantuariensi et Turonensi Ecclesiis taceamus, quas tractat, ut audistis, et utinam plenius sciretis, septem episcopatus vacantes, in provincia nostra et Rothomagensi, jam a multo tempore tenet in manu sua, nec aliquos ibi patitur ordinari pastores. Clerus regni datus est satellitibus suis in conculcationem et praedam. Si ista, Pater optime, dissimulamus, quid in die judicii respondebimus Christo? Quis Antichristo resistet venienti, si tantam patientiam vitiorum et criminum jam accommodamus praeambulis ejus? Talibus enim dissimulationibus insolescunt potestates, reges gentium transeunt in tyrannos, ut Ecclesiae nullum jus, nullum privilegium nisi de eorum arbitrio censeant [Col. 0449D] relinquendum. Sed beatus, qui tenet, et allidit parvulos ad petram. Nam si Judas ex mandato legis non exterminat Chananaeum, ei in hostem et stimulum perpetuo coalescit. Confortare, Pater, et esto robustus, plures nobiscum sunt, quam cum illis. Contrivit Dominus malleum impiorum Fredericum, percussurus et alios in brevi, nisi resipiscant, et cum Ecclesia Dei pacem habeant. Et ut tandem faciamus finem, vestri oris duntaxat exspectamus judicium, aut illius qui spiritum principum auferre consuevit, et liberare pauperem a potente. Nuntiorum vox plura supplebit, quae scripto non credidimus committenda. Hoc certum habeat vestra serenitas, quia, si voluissemus a principio pravis consuetudinibus acquiescere, non esset alicujus cardinalis, imo [Col. 0450A] nec hominis alicujus necessarius interventus. Frustra quoque nobis, auctore Domino, Siculorum aut Hungarorum proponuntur exempla, quae nos in die judicii minime excusarent, si tyrannorum barbariem praeferremus apostolicis institutis, et saecularium insolentiam potestatum crederemus potius formam esse vivendi, quam testamentum aeternum, confirmatum sanguine et morte Filii Dei. Ut igitur praedicta omnia fine lacrymabili concludam, attendat sanctitas vestra, si iste debet esse fructus laboris et operis, ac exsilii nostri, ut judicemur nudi, miseri, privati omnibus bonis, ac subeamus causarum angustias, eo quod ausi sumus nos opponere ferocissimo oppressori Ecclesiae in defensionem libertatis ipsius, qui exspectabamus in dies de desolatione nostra [Col. 0450B] solatium, de exacta miseria gaudium, de injuria Christi dignam a Deo, et a vobis in oppressores Ecclesiae ultionem. Nonne sufficere poterat his, qui quaerunt animas nostras, quod quosdam morte affecerunt ex nostris; paupertas quoque et calamitas nostra, in qua vix agimus vitam, alienis eleemosynis viventes, nisi auctoritate legationis istius, quae nunquam fuisset, trahamur et protrahamur per annos et annos, a dolore in dolorem, a miseria in confusionem; jus etiam nostrum et justitia convertatur in ruinam nostram et miserorum nostrorum? Deus bone, quis erit hujus doloris finis? Exsurge, Deus judica causam tuam, vindica sanguinem servorum tuorum, qui nequiter exstincti sunt, et aliorum, qui intolerabiliter afflicti deficiunt, cum [Col. 0450C] sit nemo qui de manu inimicorum nostrorum, praeter dominum papam, et perpaucos secum, velit nos eripere. Vivat et valeat sanctitas vestra in tempora longa, ut vivamus et convalescamus nos et miseri nostri.
Amantissimo domino, et Patri sanctissimo ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici, THOMAS miserae Cantuariensis Ecclesiae humilis, ac miser, et miserabilis exsul, debitae subjectionis famulatum, et per omnia de praecipuis Ecclesiae inimicis triumphare.
[Col. 0450D] Celebre proverbium est: Quod redimi potest, sive temporis productione, sive alias, non timetur. Est et aliud quippe celebrius: Facilius est vitare discordem, quam declinare fallacem. Inde est quod celsitudini vestrae notificamus, qualiter dominus noster rex Angliae, fallaciis et falsis promissionibus suis, cum videremur esse in januis pacis, sicut etiam ab omnibus suis sperebatur et credebatur, noviter nos decepit occasione quorumdam nuntiorum suorum a majestate vestra redeuntium, qui jactabant et simulabant se obtinuisse a vobis, ad regis petitionem et instantiam, mandatum et auctoritatem in depressionem Cantuariensis Ecclesiae irreparabilem, et nostram, quod Deus avertat, et coexsulum nostrorum ruinam. Decepit utique nos hac vice, [Col. 0451A] sicut et saepius, nec solum nos, sed et viros religiosos portantes nobis ex parte sua verba pacis, quae sanctitati vestrae per latorem praesentium intimanda commisimus, nec non archiepiscopum Rothomagensem, et Sagiensem episcopum, mittentes nobis de conscientia et voluntate ac mandato suo litteras, quarum transcriptum vobis transmittimus. Verumtamen quidquid de nobis fecerit, utinam serenitatem vestram blandis et inanibus promissis vel hac vice non deluserit, sicut gloriatur pluries se fecisse, ut protractione temporis contingat inopinate, quod nunquam videant ejus oculi aut audiant aures. Et quoniam multoties opportune, importune prudentiam vestram sollicitavimus, multoties pulsavimus ad aures serenitatis vestrae, ut auctoritate [Col. 0451B] beati Petri huic tanto malo, tantae persecutioni severitatis censura finem debitum imponeretis; nec adhuc, peccatis nostris exigentibus, exauditi sumus, ad salutem Anglicanae Ecclesiae, ad revelationem depressionis nostrae et nostrorum, quae in dies adversum nos ex patientia et exspectatione vestra, quae utinam delusoriis promissionibus ulterius non fallatur, exercetur durior et acerbior, in tantum ut vix amodo spirare valeamus. Nec est nobis inter nostros quisquam, qui de caetero velit se huic periculo supponere, subjicere tanto discrimini, praesertim cum multos de illis in hujus negotii prosecutione mors amara comprehenderit. Mittimus sanctitati vestrae latorem praesentium, qui intuitu [Col. 0451C] pietatis et sola liberalitate sua suscepit negotium nostrum ad vos perferendum benigne, utinam efficaciter. Hunc petimus, si placet, sicut desideratis ab eo exaudiri in ultima necessitate vestra, qui dat salutem regibus, qui aufert spiritum principum, si cura est vobis de vita nostra et salute, a benignitate vestra benigne recipi, et benignius exaudiri super his, quae postulamus a serenitate vestra per ipsum, qui effecti sumus proscripti et miseri, non ut securius vivamus et quietius, declinando tanti persecutoris importunitatem, sed ut vigeat Ecclesia Dei, et valeat temporibus posteris efficacius respirare in libertatem. Feliciter namque dura et gravia sustinentur ad tempus, ut feliciora succedant. Et quidem si de rege nostro jam diu nobis fuisset [Col. 0451D] creditum, jam pridem, sicut pro certo credimus, per Dei misericordiam obtinuisset Ecclesia, et vos de ipso victoriam, atque exemplo illius in caeteris principibus gloriam et honorem. Sors namque tyrannorum haec est, ut qui terret, plus ipse timeat.
Amantissimo domino et Patri sanctissimo ALEXANDRO, Dei gratia sanctae Romanae Ecclesiae summo pontifici, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, miser ac miserabilis exsul, salutem, et inter omnia pericula firmam et veram obedientiam.
Mittimus sanctitati vestrae latorem praesentium [Col. 0452A] pro conditione sua nobis admodum familiarem, pro ingenti capacitate, ut credimus, fidelem. Eum, si placet, pro nobis et de nobis benigne exaudiat clementia vestra, prout decet et expedit miseriae nostrae, quae jam amicis nostris desperatione facta est taediosa, utinam non odibilis; vobis, unde magis dolemus, sicut plures judicant, dissimulatione manifesta non utinam contemptibilis; inimicis nostris etiam compassione miserabilis. Exsurge, Domine, et noli tardare amplius. Illumina faciem tuam super nos, et fac nobiscum secundum misericordiam tuam, et cum miseris nostris prae nimia pressura deficientibus, salva nos, quia perimus. Non confundamur inter homines, non insultent nobis adversarii nostri, imo Christi et Ecclesiae, non [Col. 0452B] fiat fortuna nostra in derisum genti et populo, quia nomen tuum invocavimus super nos. Non nobis, Domine, non nobis, sed in nomine Domini Jesu Christi, fac tibi grande nomen, repara gloriam tuam, revela famae tuae nomen, quae in reversione illius excommunicati et perjuri schismatici, Joannem de Oxeneford loquor, falsa illius praedicatione in partibus Galliae vehementer est depressa. Novit Deus quia non mentior, et si mihi non creditur, quaeratur ab his de Gallia, qui honorem vobis magis affectant, qui amplius optant Ecclesiae proventum. Famae, dico, quae hactenus apud homines viguit inculpata, quae inter omnia pericula servata est illaesa, quae caeteris perditis sola intemerata remansit, [Col. 0452C] quae ubique locorum sana habebatur et celebris. Resumat itaque vires praeceptoris auctoritas, reformet nobile factum, prius commendabile, sed male postea denigratum, ut sentiat garrulus ipse se falsa sparsisse, praedicasse mendacia. Experiatur severitatem, qui remissionem demeruerat; perferat ultionem, qui abusus est benignitate, ut agnoscat mundus eum reperisse Christi vicarium fundatum in firma petra, non facile mobilem, non baculum arundineum, sicut maligni submurmurant, sed aequitatis et justitiae observatorem, non acceptorem personarum, nemini parcentem in judicio, de juris aequitate fideliter et aeque dispensantem regi pariter ac privato. Valeat sanctitas vestra, ut valeamus et nos, et miseri nostri.
Amantissimo domino, et Patri sanctissimo ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae humilis minister, miser ac miserabilis exsul, cum suis exsulibus salutem et omne bonum.
Mittimus sanctitati vestrae latores praesentium fideles nostros, duos videlicet de miseris et coexsulibus nostris, quos tamen ad praesens possumus, et sicut possumus, ut per eos audiatis et intelligatis certiori et miserabili relatione, quae circa nos noviter acta sunt his diebus, miseriarum etiam nostrarum et nostrorum angustias, quae quidem immanes sunt. [Col. 0453A] Et suscipiamus a sanctitate vestra, si placet, celeriter debitam et diu dilatam oppressionis Ecclesiae et nostrae liberationem; dolorum etiam nostrorum per manum misericordiae vestrae levamen, ne immaniter et multipliciter depressi deficiamus in tribulatione ista, quae non fuit a diebus dolorum districtior. Protracti enim sumus jamdiu, et sicut novit excellentia vestra, trahimur, etiam et protrahimur, non minus crudeliter quam inique, per tempus et tempora in miseria et dolore, ut vel sic infra longi temporis metas afflictione deficiat anima nostra, exstinguamur attriti, deficiamus penitus exacti miseriarum augustiis, exspiret interim auctoritas vestra, quod absit! quae per Dei misericordiam contra iniquorum desiderium, contra malignantium [Col. 0453B] fraudem relevatura est miseriam nostram et aliorum, antequam finiatur. Inclina igitur, domine, aurem tuam, et audi; aperi oculos tuos, et vide, si fuit iniquitas sicut ista; attende diligentius, si est dolor, sicut dolor noster et nostrorum, qui dati sumus in direptionem, nisi subito subveniat nobis per manum vestram Dei misericordia. Facti sumus in subsannationem et derisum his, qui in circuitu nostro sunt, auctoritate legatorum vestrorum, qui utinam non magis enormiter quam praesumptuose egissent circa nos et Ecclesiae negotia. Si enim haec facta sunt nobis ab ipsis in viridi, quid fiet in arido, si duratura est ista legatio, quae nunquam fuisset? Suspenderunt ipsi nos, quantum in eis est, ab omni auctoritate, quam habebamus in ecclesiis Angliae et personis, [Col. 0453C] quod nunquam gratia Dei et vestra ad alicujus principis vel alterius instantiam factum est a vobis, nec fiet per Dei misericordiam, sicut ex certa promissione indulsit nobis vestra sublimitas. Utquid, domine, tribuisti legationem homini, de cujus introitu attendisse debuerat dominus meus, ut salva pace ejus loquar, quis deberet esse futurus legationis hujus fructus, pensasse etiam ejusdem exitum, cujus anima tota effusa fuit ab initio, et est in ruinam ecclesiasticae dignitatis, et vestram, ut vel sic fiat principi gratus? Domine, domine, ad te sunt oculi nostri ne pereamus. Adjuva nos, domine, et fac nobiscum secundum promissiones tuas, quae utinam non in vanum laetificaverint animas nostras. Sustinuimus [Col. 0453D] enim ad vestrae celsitudinis mandatum. Sustinuimus, inquam, pacem, et non venit. Exspectavimus per manuum opera legatorum vestrorum bonum, et ecce nobis major afflictio, turbatio ferventior. Miserere ergo nostri, domine, miserere nostri, cum sit nemo post Deum qui pugnet pro nobis, nisi tu solus cum fidelibus tuis. Miserere, inquam, nostri, ut misereatur vestri Deus in districto examine cum redditurus fueris rationem villicationis vestrae. Non est enim ad quem habemus refugium post Deum, nisi ad te, cum etiam ipsi opponant se nobis favore hominum, qui intuitu pietatis et justitiae, ob reverentiam etiam sacrosanctae Ecclesiae Romanae, nobiscum stare debuerant, et pugnare pro nobis. Exhaustis siquidem sumptibus et vexationibus innumeris, non est nobis certe [Col. 0454A] de caetero quo prosequamur vexationum istarum vel minimam. Succurrat itaque nobis et Ecclesiae nostrae, si placet, celeriter tua sublimitas, et imponat finem huic malitiae, ne protrahatur ulterius, quoniam tempus est. Vix enim est, ut etiam prae nimiis angustiis spirare valeamus: accelera ergo ut sentiamus gratiae tuae beneficium antequam moriamur. Valeat et vivat in tempora longa dilecta nobis et super omnia post Dei amorem necessaria tua sancta benignitas, ut tua munificentia incipiamus et nos reviviscere, qui jam incepimus mori. Praeterea noscat discretio vestra, quod tribus diebus, antequam supervenirent nobis mala ista, exierant nuntii a nobis cum litteris nostris, quibus nuntiabamus sanctitati vestrae, qualiter a legatis vestris [Col. 0454B] discesseraxmus. Scribebat enim vobis rex Francorum Christianissimus et regina, et quidam de principibus et episcopis regni sui, quidamque minores amici vestri, laetantes et glorificantes Deum, gratiasque Deo et vobis agentes, eo quod manifestum erat ex adventu legatorum vestrorum, sicut id ipsi domino regi ore ad os insinuaverant, falsa esse ac mendacissima, quae Joannes ille orator de Oxeneford, et alii nuntii regis praedicaverant de gravamine et dejectione nostra futura per legatos. Unde scandalum ineffabile ortum erat in toto regno Francorum, et apud omnes ad quos rumor ille pervenerat praeterquam apud adversarios Ecclesiae et nostros. Sed versa est cithara ista in luctum, et laetitia ista in moerorem, factusque est error iste pejor priore. [Col. 0454C] Petimus itaque, ut placeat sanctitati vestrae supervenienti morbo celerem adhibere medicinam, quatenus fiat omnibus in manifesto, sicut rei veritas se habet, contra conscientiam vestram et mandatum ista fuisse praesumpta. Valeat iterum sanctitas vestra et in aeternum.
Amantissimo Patri et domino ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici, Thomas Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, miser ac solito miserabilior exsul, salutem et debitam in omnibus, etiam in adversis, obedientiam.
[Col. 0454D] Remittimus sanctitati vestrae latorem praesentium, qui fidelius et diligentius negotii sui miseriam, et qualiter cum ipso et cum fratribus suis occasione litterarum vestrarum in regno Angliae actum sit, vobis exponet: ad quorum relevamen, nisi citius per manum vestram divina subvenerit clementia, subversa est penitus illius ordinis conditio. Sentiant ergo ipse et fratres sui, si placet, sibi preces nostras profuisse, quorum injusta vexatio apud sanctitatem vestram digne facit eos exaudibiliores. Et utinam dominus meus altius attendat, ac firmius apponat animo, in quantam et in quam irrevocabilem confusionem Anglicana nuper venerit Ecclesia in omni ordinis genere, qui in eodem regno habitat, ex inaudita et illa miserabili indulgentia, quam gloriatur, quorumdam [Col. 0455A] amicorum suorum de curia interventu, qui utinam magis essent amici Dei et Ecclesiae, quam sui, magis affectarent divina gaudere gratia, quam favore principum, regis nostri, utinam non persecutoris Ecclesiae, extorsisse industria. Quae etsi creditur a vobis de facili posse revocari in irritum, exstat tamen impetrati facinoris exemplum, in tantum ut si ad praesens impetratis gaudere valeat, residet tamen apud ipsum et successores suos obtenti beneficii origo, cujus impetrandi sibi perpetuo ac successoribus suis nacta opportunitate concepit audaciam, qui nec ausus sperare est aliqua sui vel amicorum suorum arte debitam pro excessibus suis contra se et complices suos evadere posse sententiam. Verum unum est, quod nos miserabiliter consolatur, ut salva pace [Col. 0455B] vestra dixerim, quia sic novit Ecclesia Romana beare amicos suos et fideles. Melius tamen consoletur eam Deus, quam sibi providerit, et Ecclesiae Anglicanae ac nobis, ac miseris nostris in parte ista. Scio quidem, unde magis doleo, quia nunquam aevi senio crimen obruitur, nunquam scelus oblivione repellitur, verum exempla fiunt, quae facinora esse destiterunt. Valeat et vigeat sanctitas vestra, et citius, si placet, dignetur miseriam nostram sublevare, ut saltem vivere valeamus, qui utcunque vivendo perimus. Novit Deus, quod immerito.
Sanctissimo domino et Patri charissimo, ALEXANDRO [Col. 0455C] Dei gratia summo pontifici, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem, et omnem cum devotione obedientiam.
Ad pedes majestatis vestrae confugiunt miseri nostri, qui nutu divino reservati esse creduntur, ut fratrum suorum crudeliter interemptorum cladem deplorare valeant, et jam fere pereuntis Ecclesiae miserias exponant in auribus vestris. Jam enim rarus est, qui etiam cum magna difficultate inter tot pericula et mortes audeat prosequi necessitates nostras, cum alii incarcerati, alii capti, alii flagellati, alii mortui diebus fere singulis audiantur. Et rex Anglorum, qui tantorum malorum causa esse dignoscitur, non modo impunis remaneat, sed gaudeat [Col. 0455D] in confusione Ecclesiae, et in periculis rideat alienis; cum diu, si Spiritu Dei ageretur, mansuetudo vestra, in multa patientia sustinens, debuerat ad poenitentiam provocasse. Sed ille, dum peccata peccatis et minora majoribus cumulat, sibi videtur thesaurizare iram, et temeraria provocatione accelerare vindictam. Toto quinquennio in Ecclesiam debacchatus est, et ego, quod sine timore non eloquor, Christum in membris fere quotidie video crucifigi, profanari sancta, lacerari et conculcari Ecclesiam, cui custos a domino fueram deputatus, et nondum cum Petro exserui gladium verbi Dei, ut Malchi saevientis auriculam amputarem. Quoties lego zelum Phinees, Eliae, Matathiae, filiorumque ejus, quoties menti meae fervor apostolicus occurrit, quoties [Col. 0456A] sanctorum Patrum, qui se principibus et potestatibus murum opposuerunt pro domo Domini, gesta revolvo, toties ingemisco periculum meum, et miserae animae, animae scilicet meae timeo justam ex dissimulatione injusta et indebita patientia condemnationem. Cum enim facientes et consentientes comparentur in crimine, et qui potestate divinitus accepta non corrigit quae non ambigit corrigenda, consentientis cadat in culpam, tremendum mihi video imminere judicium, qui tantas enormitates tandiu remissione, quod vereor, nimia pertuli subditorum. Nam beatus, qui talium parvulos nascentes exstinguit, aut natos, quam cito tenentur, allidit ad petram. Vereor, Pater, ne sanguinem illius, et commalignantium sibi de manu mea requirat [Col. 0456B] Dominus. Timeo ne proscriptorum suorum, et in causa Ecclesiae laborantium usque ad mortem, neces multas exigat durus judex, cum scriptum sit; quoniam maledictus est, qui gladium cohibet a cruore. Nam, ut ait Salomon: Qui delicate nutrit servum, postea illum sentiet contumacem. Et hoc quidem crebris Ecclesia et certissimis sentit experimentis. Si quis enim primos ejus cohibuisset impetus, si quis instigantium ad mala et furorem procurantium perculisset temeritatem, nequaquam tot et tantas pestes arbores pestiferae germinassent. Nam tenerorum vitia citius abolentur, et cum diuturnitate invaluerint, quodammodo transeunt in naturam. Et certe tanta fuerat reprimenda praesumptio, tum sui ipsius corripienda enormitate, tum [Col. 0456C] quia totum orbem Latinum pernicioso corrumpit exemplo. Audiat, quaeso, clementia vestra per dominum Gratianum subdiaconum vestrum, cui ex re nomen esse credimus, eo quod tanquam filius gratiae causam Ecclesiae fideliter et prudenter in omni modestia et sinceritate studuit procurare. Audiat, inquam, qualiter in occidente nostro, nisi citius Deo propitio subveneritis, occidat Ecclesia; et tandem misereatur, et tantis miseriis debitum imponat finem. Si enim exspectaveritis ut nuntii regis et malitiae fautores non habeant mendacia quae praetendunt, et nobis et vobis, et illis vita deficiet. Et in districto examine cogetur quilibet nostrum sine personarum acceptione sui operis reddere rationem. [Col. 0456D] Ecce nunc dicit se non a me exigere rationem administrationis cancellariae suae, nec pecuniam quam tunc acceperim aut promiserim, sed id solum petit, quod me tempore archiepiscopatus mei dicit accepisse de rebus suis. Sed Deo propitiante cunctis apud nos notum est, quod ei jam super hoc reddita ratione non teneor. Item dicit se non controversatum esse de consuetudinibus suis, quas tamen mutato duntaxat verbo sibi servari petit nomine dignitatum. Et ego quidem dignitates regni libenter servabo, sicut saepius obtuli, salvo ordine meo et fidelitate Ecclesiae Romanae. Sed ut novam juramenti formam in Ecclesiam Dei inducam, auctore Deo, et pietate vestra mihi prospiciente, nulla necessitate induci potero. Nam quod a me nunc obtinebit, [Col. 0457A] ab omnibus episcopis et Ecclesia tota indubitanter exiget. Observationem canonum, sed nec Evangelii mandata se impleturos aliqui jurare compelluntur; certe nec tutum esset: et episcopi ad observantiam consuetudinum vel dignitatum arctabuntur, inaudito exemplo, juramenti necessitate? Forma fidelitatis exigit in ecclesia Gallicana et Anglicana, ut praelati ecclesiarum principibus jurent se servaturos eis fidem, in indemnitate vitae, membrorum, honoris terreni, salvo ordine suo: et haec forma etiam reprobis consuetudinibus ejus inserta est. In hac forma juravi, sic me jurasse publice profitebor, et hac debet esse contentus: nec ego in hac parte transgrediar temere terminos a Patribus constitutos. Instat etiam, ut mihi et meis ablata, imo Ecclesiae, [Col. 0457B] non restituat aut satisfaciat, dicens majores suos, quorum mensuram in persecutione Ecclesiae implet aut supergreditur, multos de meis fugasse majoribus, quibus nihil unquam restituerunt. Sed ne trahatur ad consequentiam, citius providendum est, ut pernicies deleatur exempli. Nam qui posteris relinquit erroris exemplum, eos merito in culpam impulisse convincitur. Sicut Jeroboam filius Nabath legitur fecisse peccare imitatorem sui sceleris Israel. Quis autem dimittet peccatum, si ablata non restituat aut satisfaciat? Utique omni sollicitudine procurandum est, ut sicut ille auctoritatem criminis a decessoribus trahit, sic idem posteris suis relinquat exemplar correctionis. Alioquin verendum est, ne ille successoribus suis fiat Jeroboam, et ego, si de caetero a [Col. 0457C] debita cessavero correptione, meos velut alter Heli, aut potius sacerdos excelsorum, in ruinam damnationis praecipitem. Nec me quisquam detrectare concordiam, dummodo fiat in Domino et sine laesione Ecclesiae, mentiatur. Quia non sum adeo vecors, ut quae in temporalibus maxima et hominibus gratissima sunt, tanta facilitate contemnam, nisi quia pro his nolo dispendium facere aeternorum. Nemo dum me accusat in contemptu, suum in appetitu vanae quietis aut mundanae supellectilis tueatur errorem; quia Deus, qui irrideri non potest, revelabit in brevi, quando ante tribunal ejus astabimus omnes, qua mente quis vixerit. Illum conscientiae inspectorem et testem habeo, illum exspecto judicem, [Col. 0457D] quem contra aequitatem nullus fallit astutia, nec viribus flectit. R colite, pater, quanta vos ille miseratione respexit, quomodo vestros, imo Ecclesiae ad gloriam nominis sui protriverit inimicos, et cum eo exsurgite in adjutorium ejus, qui in membris suis injuste proscribitur, torquetur, conspuitur et crucifigitur. Audite, si placet, miseros nostros, et preces, quas per eos vobis porrexit, et adhuc porrigit Cantuariensis Ecclesia, clementius exaudite, ut a patre suo post tantas miserias consolationem debitam se gaudeat recepisse. Conterite persecutores ejus, et eos, quos Satanae tradidimus in interitum carnis, quorum nomina vobis exprimentur, si ad vos venerint aut miserint, excommunicatos, donec Ecclesiae Dei satisfaciant et nobis, haberi faciatis. Nuntii vobis, [Col. 0458A] quae fuerant dicenda, supplebunt, licet cumulum miseriarum Ecclesiae Anglicanae non sufficiant, prout necessitas exigit, explanare. Valeat semper et vigeat sanctitas vestra.
Sanctissimo domino et Patri charissimo ALEXANDRO Dei gratia summo pontifici THOMAS Cantuariensis Eccles. min. sal. et om. cum summa devotione obedientiam.
Quae acta sunt a magistro Viviano de negotio Ecclesiae Dei, et nostro post recessum domini Gratiani, et quam sollicite, sanctitati vestrae breviter intimare curavimus. Quod ipse vero moram fecerit [Col. 0458B] in Francia aliquam post socii sui recessum, in confusionem opprimentium Ecclesiam creditur accidisse, ut justitia Ecclesiae, quam multi pravitatis actu nitebantur offuscare, in conspectu omnium gentium declararetur. Studuit quidem praefatus filius vester morem homini gerere, ut vocatus ab ipso, sicut asserit, litteris suis et multa instantia ipsum inclinaret ad pacem. Cujus ex multis et magnis promissionibus spem indubitatam acceperat, et eo usque promissiones ejus secutus est, donec in conspectu Christianissimi regis et procerum Franciae convinceret malitiam et duritiam ejus. Quantum vero laboraverit, ut regum et nostri colloquium uniretur, quantam operam et diligentiam reformandae paci ibidem adhibuerit, quam instanter universos et [Col. 0458C] singulos, quos ad hoc idoneos esse credebat, sollicitaverit, verbis exponere non sufficimus. Et nisi praesentes fuissemus, vix possemus fidem referentibus adhibere. Quia ergo in mora ejus justitia Ecclesiae amplius per Dei misericordiam, qui non derelinquit sperantes in se, sicut nobis videtur, et omnibus qui interfuerunt, manifestata est, majestati vestrae profusis genibus supplicamus, quatenus ipsum ad sinum clementiae vestrae redeuntem paterna pietate recipiatis.
Apostolicae sedis auxilium saepe cogimur implorare, [Col. 0458D] qui in contemptum Dei, et vestram, pater, injuriam, multis, magnis, et continuis torquemur afflictionibus, contumeliis dehonestamur, et provocamur injuriis. Quae vero personam laedunt, minus revocantur ad animum, sed species impietatis est, tantam et tam manifestam Christi injuriam sub inani praetextu patientiae dissimulare. Loquar ergo semel adhuc ad dominum meum in conspectu Dei pro Ecclesia ejus, quae parvitati meae commissa est, faciens verbum, ne sanguis ejus, cujus languor jam ascendit ad summum, et damnatio eorum, qui eam cruciant et exstingunt, taciturnitati meae possit ascribi. Et quidem si clamorem illius, quem in angustiis suis emisit per os meum, ab initio vestra pietas exaudisset, collidens ad petram parvulos Babylonis, [Col. 0459A] et parturientis malitiae germina comprimens, nequaquam in tantam impietatem persecutoris nostri temeritas excrevisset. Sed divina mansuetudo vestra, quae suo merito et universalis Ecclesiae precibus Spiritus sancti gratiam possidet ampliorem, postponens tenuitatis meae consilium, vasa irae in multa et longa patientia censuit supportanda, ut delinquentes filios paterna benignitas ad poenitentiam provocaret. Quod etsi ad praesens totam Ecclesiam Dei non mediocriter laeserit, probabile tamen est hoc a Spiritu sancto, qui consilia vestra regit, et opera dirigit, fuisse procuratum, ut iniquitas, quae multis et exquisitis dolis latere gestiebat, patientia vestra semper abutens, revelata facie prodiret in publicum, et opprobria Aegypti videntibus [Col. 0459B] cunctis detegerentur. Siquidem Joannes de Oxeneford, et omnes alii tantae impietatis ministri, cum a sede apostolica gloriosi, et quasi de justitia triumphantes reverterentur, dederunt cornua peccatori, et auctores et incentores hujus erroris, quasi per se non satis insanirent, impunitatis et gloriae suae calcaribus coeperunt acrius instigare. Venenatos tamen animos, aut potius venenosos, non oportuerat amplius toxicari, nec Achitophel aut Judam temporis nostri excitari, aut animari ad facinus. Ex abundanti tamen illi, quos tali legatione fungentes vestra pietas adoptavit in filios, et honoribus sublimavit, Ecclesiae Anglorum, facti sunt in arcum pravum, ut misera Cantuariensis Ecclesia, aliarum tamen omnium in insula mater, utpote quae illas generavit [Col. 0459C] et educavit in Christo, merito dicere possit: Filii matris meae pugnaverunt contra me, et mei proprii, quos genui et exaltavi, conculcaverunt, et vulneraverunt me, et adhuc exquirunt animam meam, ut auferant eam. Non utique quod de vestra liberalitate, quae pia fuit, aut illorum promotione, quae sperabatur utilis, contristetur, sed dolet quod vobis infideles sunt, et perniciosissimi, et manifestissimi persecutores Ecclesiae. Ipsi enim sunt qui saevitiam domini regis instigant et accendunt, et modis omnibus elaborant, non modo ut mihi omnis reverentia subtrahatur, haec enim pridem jam impleverunt, sed ut meum et coexsulantium mihi, qui jam pauci sunt, eo quod plures a facie persequentis in fata [Col. 0459D] concesserunt, nomen deleatur de terra. Praeceperatis autem tum aliis, tum maxime episcopo Londoniensi, ut pacem Ecclesiae, quod ut creditur facile posset, adhibita diligentia studeret reformare. Sed ille ex quo audivit, quod debitam animadvertendi in malefactores Ecclesiae mihi vestra gratia restituerat, et contulerat facultatem, statim per se et complices suos commovit et conturbavit terram, timens sanandas esse contritiones ejus, quae per eum fuerat conturbata. Neque id in occulto, sed passim. Et quo manifestior esset ejus iniquitas, Londoniae in celeberrimo loco, ubi ad ratiocinia publica tractanda totius regni officiales convenerant. Debuerat ei sufficere, quod tandiu sustinuit eum clementia vestra, quod sententiam anathematis ex causa inobedientiae et aliorum scelerum, [Col. 0460A] quae manifesta sunt, incurrerat alias impunitus, sed ab impunitate conceperat cujuscunque praesumptionis audaciam, habens fiduciam quod Jordanis influeret in os ejus. Nam ab ejus consilio dependent tam Saresberiensis episcopus, hactenus inobediens et rebellis, quam Randulphus de Broc, qui Cantuariensi Ecclesiae incubat, et alii depopulatores nostri. Unde exigente ratione juris, et urgente stimulo conscientiae, quae nos de tanta taciturnitate in tanto periculo Ecclesiae vehementer accusat, eumdem Londoniensem et Saresberiensem episcopos, et praefatum Randulphum cum aliis, quorum nomina superius scripta sunt, ex justis et manifestis causis publice excommunicavimus, citantes adhuc alios, qui factionis et seditionis eorum noscuntur participes [Col. 0460B] exstitisse. Quos auctoritate Domini nisi resipuerint, vinculo anathematis innodabimus et apostolicae majestatis compellemus adire tribunal, charactere bestiae designatos. Provideat itaque sanctitas vestra Ecclesiae libertati et paci, quia si nobis hac vice credideritis, omnia ad vestrum libitum componentur, et oculo ad oculum videbimus, quia superbientis et parvulos terrentis Moab arrogantia major est, quam fortitudo. Approbate, si placet, quod facimus et vos ipsi, quod necessitas exigit, manum apponite, conterite audaciam et malitiam impiorum; ne si, quod absit, illi prout hactenus fecisse visi sunt praevaluerint, salus Ecclesiae conteratur et pereat. Ad haec supplicamns, ut petitiones nostras, et quas dudum porreximus, et quas modo porrigimus, jubeatis [Col. 0460C] effectu celeri prosequente compleri, quia ex sententia animi nostri omnes ad honorem vestrum spectant, et Ecclesiae proficiunt ad utilitatem.
Ecclesiae pacem, quam jugi sollicitudine pietas vestra procurat, illi prae caeteris magis impediunt, quos oportebat tum pro debito officii sui, tum pro mandati vestri reverentia, in reformatione ejus amplius laborare. Luget ergo Ecclesia, quod decoloratur et denigratur a filiis; et quia spolia ejus diripiunt, qui custodes illius fuerant instituti. Nam si Gaufredus archidiabolus noster, et Reginaldus Saresberiensis, [Col. 0460D] et Joannes de Oxeneford, nomine et quaestu decanus quondam in Christo excellentis Ecclesiae, ministerio autem et cultu satellites curiae, itemque complices eorum, regis animum non pervertissent, Ecclesiae pax, ut creditur, jam esset ad nuntiorum vestrorum adventum reformata. Nam qui ministrant arma iniquitati, fere omnes apud nos clerici sunt, quorum aliqui de vestra familiaritate et sedis apostolicae privilegio gloriantur, ut dicant se quidquid fecerint, nulli nisi Romano pontifici responsuros. Quae gloriatio, si vera est, et Ecclesiae Romanae decolorabit famam, et totius Ecclesiae, quod absit, in brevi subvertetur honestas, dum omnes ad omnia privilegiatorum provocabuntur exemplis. His facile est sumptibus ex rapinis ministratis frequentes iterare [Col. 0461A] discursus, et ut sibi, cum ignoti et inopes ante fuissent, faciant nomen et quaestum, crebra curiarum sollicitatione procurantes, quantum in eis est, ut Ecclesia nunqnam habeat pacem. Qua de causa nunc ad vos properare dicuntur Reginaldus de Saresberia, et Ricardus Barre, qui cujus fidei et modestiae sint, auctore Domino, nuntiis vestris referentibus audietis in brevi. Interim certum habeat vestra paternitas, quod nominatim excommunicatis scienter communicaverunt, adeo ut praefatus Ricardus se contulerit ad Gaufredum archidiaconum nostrum, quem excommunicatum noverat, ut illius patrocinetur errori, et illi et aliis excommunicatis passim communicet. Quocirca supplicamus sanctitati vestrae ut cum ad vos venerint, sic eos tractetis ut participes [Col. 0461B] anathematis, nec eorum sollicitationes admittatis ante reditum nuntiorum vestrorum. Nam si delusores istos vel hac vice durius tractaveritis, pacem, Deo propitio, pro voto facietis.
Longanimitatis vestrae divitias, imo et divinae copiam bonitatis contempsit hactenus rex Angliae, ignorans aut dissimulans, quod eum patientia vestra studuit ad poenitentiam revocare. Ad preces et commonitiones obsurduit, gloriatus ad ignominiam sedis apostolicae, et in contumeliam beati nominis vestri, quod ei privilegium indulsistis, quo quandiu voluerit, tutus erit adversum nos, et Ecclesiam Cantuariensem, [Col. 0461C] licet illam et nos atrocius persequatur, et ut facilius rem falsam et incredibilem persuadeat universis, rescripta litterarum, quas ei contra nos, et utinam non contra vos, indulsistis, per Alemanniam, Franciam, Angliam, et diversas provincias adjacentes ventilari facit. Sic vestram remunerat benevolentiam, has mansuetudini rependit gratias, ut fiant semper novissima ejus atrociora prioribus. Sed auctore Deo, quod utinam ab initio credidissetis, nunc in conspectu omnium declarata est justitia nostra, et causa exsilii et proscriptionis, et quo tota ipsius vergat intentio. Nuper enim in secundo colloquio, audientibus Christianissimo rege et cunctis qui hinc inde aderant, confessus est post comminatorias [Col. 0461D] vestras, quas saepius refutaverit, vix tandem recepit, quod nihil aliud a nobis quaerit, nisi observantiam consuetudinum suarum, quas sicut vidistis, et adhuc potestis intueri, divinae legi constat et sacris canonibus penitus adversari. Ad instantiam vero Christianissimi regis, et religiosorum quos miseratis, adhibitis multis intercessoribus, ut taceret consuetudines, mutavit quidem verbum, sed non mutavit propositum. Exegit enim, ut profiteamur in verbo veritatis simpliciter et absolute nos facturos, quod fecerunt antecessores nostri, et hac sola via, ut dicebat, poterimus habere Ecclesiam nostram et pacem in regno, sed nondum tamen gratiam ejus. Quod quidem ideo adjicit, quia nos auctoritate rescripti vestri putat officii debiti potestate esse [Col. 0462A] privatos, donec velit nos in suam gratiam revocare. Cum vero nobis religiosi viri, Simon prior de Monte-Dei, et frater Bernardus hanc ejus petitionem proposuissent, respondimus non esse plene in conscientia nostra, quid fecerint antecessores nostri, licet aliquos eorum ex scriptis authenticis pro causa simili noverimus exsulasse, et tandem obtinuisse, ut sicut reges, quae sibi crediderant competere, jura vendicabant, ita quae Dei erant, Deo redderentur. Nos autem paratos esse ad omne obsequium ejus, etiam ultra quam fecerint antecessores, salvo ordine nostro. Caeterum novas, et praeter formam Ecclesiae, quae a nullo antecessorum nostrorum praestitae sunt, inire obligationes, nobis esse illicitum: tum quia perniciosum esset exemplo, tum quia vos ipse, [Col. 0462B] quando in urbe Senonensi nos ab illarum Deo et Ecclesiae odibilium consuetudinum observantia et obligatione per vim et metum extorta absolvistis, specialiter, increpatione gravi praemissa, et quae auctore Deo ab animo nostro nunquam excidet inhibuistis, ne nunquam ulterius nos alicui in causa simili obligemus nisi salvo honore Dei et ordine nostro. Adjecistis etiam, si placet reminisci, quod nec pro capite, nisi salvo honore Dei et ordine suo, se debeat episcopus obligare. Promisimus itaque viris religiosis, quod si rex mandatum vestrum impleret, restituendo nobis gratiam suam et pacem, et Ecclesiam cum his quae nobis et nostris abstulit, ei et liberis suis, salvo honore Dei et ordine nostro, totis viribus studebimus inservire; sed sine auctotoritate [Col. 0462C] vestra nobis illicitum esse diximus mutare formam ecclesiasticam, quam occidentalis tota tenet Ecclesia, et quae etiam in reprobis illis consuetudinibus quae sunt nostri causa exsilii, patenter expressa est. Ibi siquidem continetur, quod electi debent ante consecrationem regi jurare, quod ei fideles erunt, circa vitam, membra, et honorem terrenum, salvo ordine suo. Utquid ergo nos soli in captiosa obligatione quae a nobis exigitur, honorem Dei et indemnitatem ordinis cogimur reticere? Quis enim Christianus unquam hoc a Christiano exegit? Religiosorum instantiam responsionum varietate delusit: et modo aiens, modo negans, dimisit querulos, quod eis opera perierat et impensa. Simulavit [Col. 0462D] tamen episcopos Angliae se evocaturum, ut eos consulat. Sed in veritate nuntiorum, quos ad vos destinavit, praestolatur adventum. Nam ut ab eis, quibus oportet haberi fidem, vere didicimus, gloriati sunt, quod sicut fecerunt alia vice, promissis aut minis, quod rex desiderat, contra nos a vobis impetrabunt. Incredibile tamen est, quod apostolica sedes compellat aliquem reticere honorem Dei, aut prohibeat salvandi ordinis facere mentionem. Et profecto si nuntios ejus confusos, ut justum est, remiseritis, liberabitis Ecclesiam Dei, et sedis apostolicae famam. Agatis ergo, si placet, viriliter, quia si terrere volueritis impium, indubitanter credimus quod Ecclesiae pacem, et pereuntem animam Deo reddetis. Experti estis quid apud eum mansuetudo profecerit. [Col. 0463A] Nunc alia aggredimini via et procul dubio in rigore justitiae citissime triumphabitis. Exigite quod nobis ablatum est usque ab novissimum quadrantem, ne tantae rapinae impunitas apud coaetaneos et posteros divulgata tam illi, quam successoribus praestet audaciam similiter delinquendi. Nam si cognoverimus poenitentem, ut viam satisfaciendi velit ingredi, vestro praeeunte consilio, juris poterimus temperare rigorem prout Ecclesiae Dei, nostris et futuris temporibus viderimus expedire. Alioquin perseverans in crimine, et tantum in Ecclesia faciens scandalum, quo jure absolvetur? Deo siquidem vinculis impoenitentiae ligatus est, et Lazaro deterius et acrius compeditus. Nam si res ablata reddi potest, et non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur. Unum [Col. 0463B] est quod plurimum affectat, et in quo, propitiante Deo, mentitur iniquitas sibi, quia si luctum, quod Deus avertat, Ecclesiae Catholicae videret, incunctanter Ecclesiam Anglicanam, sed et omnem, quae in ejus potestate est, subjiceret legibus suis. Hoc autem vobis certum sit, quod ea quae a nobis exigit, servare non possumus, et apostolicae sedi fidem et debitam obedientiam. Haec enim sibi invicem adversantur. Hoc etiam rogamus attentius, ne malefactores et excommunicatos nostros, si forte ad vos venerint aut miserint, in praejudicium nostrum faciatis absolvi, quia si alia vice non esset factum, Ecclesia jam pace debita frueretur. Sane si nos compulerit, quod Deo propitiante nec pro temporali vita facturus est, ad hanc obligationem, non enim [Col. 0463C] excidit a memoria nostra quid vobis et Ecclesiae Romanae in receptione pallii juraverimus, non modo episcopos, sed et clerum universum similiter obligabit tanto fretus exemplo. Et quidem facile est, ut impunitam ejus audaciam alii principes imitentur. Quod autem a nobis exigit, nec a militibus, nec a rusticis exigitur in terra nostra.
Si causam nostri, Pater sancte, malitia adversariorum apud vos non denigrasset exsilii, credimus indubitanter, quod rex Angliae tandiu et tam impune non abuteretur patientia vestra. Sed ecce, Deo [Col. 0463D] propitiante, ipsius persecutoris nostri testimonio veritas declarata est. Nuper enim, cum ad pedes ejus flexis genibus in omni humilitate imploraremus coram rege Christianissimo, archiepiscopis, episcopis, comitibus, proceribus et omnibus qui aderant, professus est se nihil aliud a me quaerere, nisi ut consuetudines regni sui, quas antecessores nostri suis principibus servaverunt, conservare, et hoc tanquam sacerdos et episcopus absolute et praecise, sicut nuntii nostri vobis fideliter exponent, repromitterem in verbo veritatis. Placeat itaque sanctitati vestrae latores praesentium, fideles nostros et proscriptionis nostrae participes, qui omnibus interfuerunt, clementer audire, et Anglicanae Ecclesiae jam in extremis agenti, nisi dextera Dei et vestra [Col. 0464A] subveniat, celerem conferre medicinam. Posuimus enim verba nostra in ore eorum. Gloriatur autem rex Angliae, quod ei privilegium contulistis, quod licet in sedem nostram redierimus, omnis potestas nostra evacuata est, donec eam nobis restitui velit. A saeculo inauditum est apud nos, quod aliquis epicopus se principi saeculari obligare cogatur ulterius, quam ad conversationem eorum, quae continentur in forma fidelitatis. Veremur ergo, ne si, quod absit! et Deo auctore semper aberit, a nobis ulterior coeperit obligatio, pernicies exempli alios inficiat principes, et non modo coaetaneos nostros, sed successores nostros involvat. Et quidem planum est, quod si petitae consuetudines praevaluerint, auctoritas apostolicae sedis in Anglia penitus evanescet, [Col. 0464B] aut erit minima. Quod sicut ex majorum scriptis et relationibus seniorum publice notum est, pridem contigisset, nisi Cantuariensis Ecclesia se principibus pro fide sedis apostolicae, et Ecclesiae libertate studuisset opponere. Rarus enim illi Ecclesiae praefuit, qui non aut gladium subierit pro justitia, aut pertulerit molestias exsilii, aut proscriptionis injuriam. Unde mirum est, et omni stupore dignum, quod apostolicae majestatis potius, quam nostri nominis persecutor se in causa tali plures apud vos gloriatur invenisse et habere fautores. Nec vos oportet de caetero vereri, ne transeat ad schismaticos, quia sic eum Christus in manu famuli sui regis Francorum subegit, ut ab obsequio ejus non possit amplius separari.
Ecclesiae persecutor et noster abutitur patientia vestra, nesciens aut dissimulans quod eum vestra benignitas in multa mansuetudine sustinet, ut habeat spatium poenitendi; et si, quod absit! in furore perstiterit, vestra, qua condemnabitur, justitia manifesta sit in conspectu omnium nationum. Nam quoties nuntii ejus a vestra redeunt sanctitate, fit insolentior, et in Ecclesiam Dei crudelius saevit, et ab impunitate, qua diu elatus est, majorem concipit audaciam delinquendi, quasi non manifesta sint opera ejus provocantia judicium inexorabile in caput [Col. 0464D] suum. Siquidem Joannes de Oxeneford, quasi non satis insaniret homo, eum in reditu suo amplius instigavit, nobisque subtraxit obedientiam et reverentiam provinciae nostrae: excommunicatos sine juramento et satisfactione fecit absolvi. Qua justitia, viderit Deus et judicet. Secutus eum Joannes Cumin se majora gloriatus est impetrasse. Et ut Christianissimum regem et optimates regni Francorum a nostra et coexsulantium nobis subventione retraheret, peragrans Franciam, et in Burgundiam irrumpens, in ecclesiis et nobilium domibus disseminabat se certum esse de nostra cita dejectione, dicens tamen se tempus et modum reticere, quia revelare secretum sedis apostolicae non audebat. Qui vero nunc novissime redierunt, jactitant indultam regi dilationem, [Col. 0465A] et potestatem nostram a vobis esse suspensam ut nec in ipsum, nec in aliquam personam terrae suae justitiae manum ex quacunque causa possimus extendere. Abbas etiam S. Augustini gloriatus est, quod benedictionis munus suscepisset a vobis, si tutum fuisset, ut tonderetur. Et utinam, quod in vicinia sua nondum creditum, benedictione fieret dignus. Nec reticent se, nisi petitiones eorum promoverentur, inimicitias Ecclesiae catholicae denuntiasse, et a curia recessisse cum indignatione, sed fratrum vestrorum, qui columnae videntur Ecclesiae, sedulitate et diligentia ad curiam fuisse revocatos. Haec in compitis praedicant, ut eorum magnanimitas innotescat. Et fortasse ut nationum principes ad similia provocentur. Et quidem, pater sancte, [Col. 0465B] officii nostri potestas facile suspendi poterit. Sed dextra Dei, quae jam capita deprimit tyrannorum, cobiberi non potest. Timent fideles vestri, ne dum exercendae justitiae meliora tempora exspectatis, optima elabantur. Nam in arcto positi sunt. Et qui terret, plus ipse timet. Confortare, inquit Dominus, et esto robustus, ne timeas a facie eorum, quia tecum sum. Jactitationibus nuntiorum regis non crederetur, nisi quia cardinalis in eadem opinione est, et nos verbo et litteris fecisset certiores. Misimus ergo dilectissimum filium vestrum, fidelissimum vobis, et per omnia nobis probatum, participem tribulationis nostrae, magistrum Lombardum, qui miserias nostras, et partis adversae malitiam plenissime [Col. 0465C] novit, et ea quae in Ecclesia Gallicana dicuntur de his quae contra nos fiunt, fidelissime referet. Si placet, ipsum sicut nos ipsos audite: quia fidelior vobis et Ecclesiae, nobisque commodior non potuit inveniri. Audite ergo, si placet, hunc conscientiae nostrae testem, miseriarum Ecclesiae inspectorem, assertorem veritatis, amatorem justitiae, et apostolicae sedis affectu et devotione filium probatissimum, quem mittimus, ut saltem per eum solatium conferatur Ecclesiae Anglicanae, quae sic attenuata et afflicta est, ut de caetero necessitates suas nuntiorum discursibus exponere nequeat, sed Deo soli cogatur exponere, et committere causam suam. Persecutores Ecclesiae exspectant et desiderant, quod eis divina subtrahat miseratio, [Col. 0465D] videre fidelium lugentium in transitu vestro dolorem, ut post dies vestros Ecclesiam subjiciant servituti, nemine contradicente. Eo enim tendunt, quas contra Deum et justitiam implorant dilationes. Sed divina discretio vestra, Pater sanctissime, studiosius providebit, ut ante exitum vitae tantas puniat enormitates, ne de injuriae Dei dissimulatione cogatur in die judicii reddere rationem.
Anima mea, pater, in amaritudine est, qui cum miseris coexsulibus meis, ex quo per litteras vestras, quibus nos, ut placuit, suspendistis, opprobrium hominum factus sum, et abjectio plebis. Et quod [Col. 0466A] acerbius urit animam meam, Ecclesia Dei iniquorum est exposita voluntati. Magnis viris, Flandrorum comiti, et aliis regni summatibus persecutor Ecclesiae et noster certam pacis nostrae spem dederat, sed in reditu nuntiorum suorum vestra fretus auctoritate nobis omnem reconciliationis praeclusit viam. Illi ergo, et alii amici nostri quid facerent, sic facto vestro quasi clava Herculea percussi et repulsi? Utinam quae super hoc episcopi, et proceres, et plebes utriusque regni loquuntur, audiret auris vestra, et oculus videret scandalum, quo repleta est Ecclesia Gallicana. Quid de caetero non sperabit homo ille, qui per homines solis criminibus, aut aliis maculis insignes sic circumvenit habentes clavem scientiae, et dispensatores aequitatis subvertit, et vanis territat [Col. 0466B] comminationibus, et impellit sedis apostolicae majestatem? Non est enim dubium, quin vos Joannes de Oxeneford deceperit, impune tamen. Et certe primo decipi, praesertim in re tanta, incommodum est. Quod licet dissimuletur, tota aetate nostra cum dolore sentiet Ecclesia Anglicana. At ille venerabilis abbas S. Augustini, qui quondam monachus fugitivus, et suis excommunicatus meritis, ecclesiam, cui nunc praeest, dilapidat et incestat, et alii nuntii regis nunc vestram longe deterius deceperunt sanctitatem. Ecce enim rex ille, qui nihil aliud nisi mortem vestram desiderat aut nostram, voti compos effectus est, sperans, quod Deus avertat, sub hujus dilationis tractu horum alterum eventurum. Sed monetis, ut [Col. 0466C] interim patientiam habeamus. Non attenditis, pater, hoc Interim, quam sit dispendiosum Ecclesiae, et quantum vestrae detrahat honestati. Interim episcopatus et abbatias vacantes in proprios abusus redigit nec in illis patitur ordinari pastores. Interim in omnes parochias, ecclesias, et loca venerabilia, et totum clerum irrevocabili furore debacchatur. Interim tam ipse, quam alii persecutores Ecclesiae licitum coaequant libito. Quis interim ovium Christi curam geret, et eas excutiet a faucibus luporum, qui jam non circumeunt, sed caulas ipsas ingressi mordent, lacerant, et occidunt nemine reclamante? Cui enim pastorum non praeripuistis vocem? Quis episcoporum non est in nostra suspensione suspensus? Nam sicut sine exemplo, ita et sine merito facta est, et tam [Col. 0466D] illi, quam aliis principibus, et vestro tempore, et post dies vestros praebebit audaciam conculcandi Ecclesiam, proscribendi innocentes, denuntiandi inimicitias Ecclesiae Romanae, nisi connivendo vel dissimulando communicet, et auctoritatem praestet iniquitatibus eorum. Ecce enim prae manibus habent vestrae dispensationis exemplum, nec dubium est, quin tam ab ipso, quam a posteris ejus nisi citius occurrat dextera vestra, trahatur ad consequentiam, et quasi in privilegium redigatur, ut pro quocunque scelere nec in regem, nec in personas regni, nec in terram liceat excommunicationis aut interdicti sine auctoritate sedis apostolicae promulgare sententiam. Et profecto sic processu temporis poterit ab hoc exemplo malitia convalescere, ut nec ipse Romanus [Col. 0467A] pontifex in toto regno inveniat, qui ei contra regem aut principes velit aut audeat obedire. Hoc est enim quod agitur ab illis, hoc est quod nostro causam dedit exsilio. Nec enim est, sicut quosdam dominos nostros, fratres vestros audio susurrare, quod mihi imputari debeat visitationes Angliae, quae decessorum vestrorum tempore solebant fieri, vobis esse subtractas. Mihi potius, et Christi pauperibus, coexsulibus meis, fuerat imputandum, quod vobis aliquid reservatum est in terra illa. Legatur, si placet, libellus reprobatarum consuetudinum, quas contra Ecclesiam vindicat, et nostri exsilii causa sunt, et plane videbitis, quomodo antequam proclamaremus, appellantium ad vos ora praecluserit, quomodo sine juratoria cautione personas ecclesiasticas [Col. 0467B] transfretare prohibuerit, quomodo suffocaverit electionum jura, quomodo omnia judicia tam ecclesiastica quam mundana traxerit ad examen curiae suae, quomodo in eisdem consuetudinibus omnem ecclesiasticam jugulaverit libertatem. Quis vestro aut decessorum vestrorum tempore appellans ad Ecclesiam Romanam prece vel pretio, vel jure contra eum justitiam potuit obtinere? Appellationem decessoris sui luit adhuc Exoniensis episcopus, ecclesiam de Boseham suae Ecclesiae contra omnem justitiam subtractam dolens. Saresberiensis episcopus, cui se nunc favere simulat propter inobedientiae crimen, castrum de Divisis et alias possessiones Ecclesiae suae multas amittit, quia ipsum ad faciendam restitutionem juramenti religione arctatum [Col. 0467C] decessorum vestrorum Anastasii et Adriani litteris ausus est convenire. Non sufficiet dies, si voluero similia, quae contra singulas ecclesias regni praesumpta sunt, percurrere, cum aliis hoc modo possessiones ablatae sint, et omnibus in commune perempta libertas, ut nec spes liberationis alicui relicta sit. Legatur, inquam, Deo reprobus ille libellus; et videant domini nostri fautores regis, quid privilegii, quae praerogativa reservetur eis in terra ejus. Sed dicunt fortasse odio nominis mei confectum esse libellum. At certe ab initio susceptae potestatis libertatem Ecclesiae quasi jure haereditario persequitur. Nunquid eram archiepiscopus, quando pater ejus nuntios beati Eugenii terram suam intrare [Col. 0467D] prohibuit? Nunquid eram archiepiscopus, quando Gregorius S. Angeli diaconus cardinalis, tyrannidem hujus praevidens, persuasit domino Eugenio, ut Eustachium filium regis Stephani coronari non permitteret, dicens facilius posse teneri arietem per cornua, quam cauda leonem? Haec vobis historia nota est. Et quas litteras impetraverit tunc, qui nunc Eboracensis est, et Ecclesia persequens cum rege illo nomen meum, imo ecclesiasticam libertatem conatur exstinguere. Nunquid eram archiepiscopus, quando rex ob injuriam appellationis ecclesiam de Boseham in episcopum Lexoviensem transtulit, qui eam grammatica sua et arte placitandi contra justitiam Exoniensis Ecclesiae tueretur? Sed et Cicestrensis episcopus quid profecit adversus abbatem [Col. 0468A] de Bello, qui privilegiis apostolicis fretus, cum ea nominasset in curia, et abbatem denuntiasset excommunicatum, eidem incontinenti coram omnibus communicare compulsus est sine omni absolutione, et eum recipere in osculo pacis? Sic enim placuit regi et curiae, quae ei in nullo contradicere audebat. Et hoc, sanctissime Pater, contigit tempore decessoris vestri et nostri. Qui vero odio mei mala haec omnia contigisse loquuntur, dicant si noverint, quis in regno ejus tempore suo sit de eo, vel de his quibus patrocinari voluit, auctorite sedis apostolicae justitiam consecutus? Certe, quod meminerim, nec unum proferent, multosque poterunt nominare, qui odio Romani nominis sub eo periclitati sunt. Achardus abbas S. Victoris, electus in episcopum Sagiensem, [Col. 0468B] quare non permissus est ordinari? Quia electionem ejus confirmaverat summus pontifex Adrianus. Quare permisit rex, ut idem postmodum fieret episcopus Abrincensis? Plane quia nulla voluntatem ejus praecessit electio. Similiter et Frogerius in Ecclesiam Sagiensem non electus, sed intrusus est, et ego nondum promotus eram. Nec ambigo, quin jam inter nos super libertate Ecclesiae fuisset exstincta contentio, nisi in Ecclesia Romana voluntatis suae, ne perversitatis dicam, patronos reperisset. Retribuat illis Deus, prout Ecclesiae suae et illis expedit, et dijudicet inter nos potentissimus et aequissimus Judex. Utique non esset mihi necessarium patrocinium illorum, si Ecclesiam Dei voluissem exponere, et acquiescere voluntati ejus. Siquidem florere potueram, [Col. 0468C] et regni divitiis et deliciis abundare, timeri, coli, et honorari ab omnibus, et meis in voluptate et gloria mundi providere pro libitu. Sed quia me indignum et miserrimum peccatorem, florentem tamen in saeculo prae cunctis conterraneis meis, ad Ecclesiae suae regimen vocavit Dominus, ipsius gratia praeeunte et cooperante, elegi abjectus esse in domo ejus, et exsilium, et proscriptionem, et extremam miseriam finire cum vita, quam facere dispendium ecclesiasticae libertatis: et traditiones hominum, praesertim iniquas, praeferre legi Dei. Faciant hoc, qui sibi longos dies pollicentur, et de suorum conscientia meritorum praestolantur tempora meliora. Ego enim certus sum, quoniam breves dies mei [Col. 0468D] sunt, et si tacuero impio iniquitatem suam, sanguis ejus requiretur de manu mea ab illo, cui non suffragante hominis patrocinio de commissis et omissis rationem redditurus sum. Ibi aurum et argentum non proderit, nec munera, quae excaecant etiam oculos sapientum. Astabimus in brevi ante tribunal Christi, per cujus majestatem et tremendum judicium vos, sicut patrem, et dominum, et summum in terra judicem obtestor, ut Ecclesiae suae et mihi justitiam exhibeatis de his, qui quaerunt animam ejus, ut auferant eam. Nec patiamini diutius eam tam contumeliose conculcari pedibus impiorum. Adeo attenuatus sum et afflictus, ut qui aliena quadra et Christianissimi regis sustentor alimonia, non possim de caetero vobis instare per nuntios, [Col. 0469A] quibus quid porrigam, omnino non habeo. Placeat itaque majestati vestrae, Cantuariensis Ecclesiae finire miseriam, et quae nuper in utroque regno emerserunt, et pullulant, et malignantibus praebent audaciam delinquendi, tollere scandala, sanctitatis vestrae puerum absolvendo, et scribendo Christianissimo regi, et Ecclesiae Gallicanae, quod nisi rex Angliae commonitiones vestras audierit, et nobis pacem et ablata cum Ecclesiae libertate restituerit, extunc nos in eum et terram suam nostri officii potestatem exercere conceditis, et sententiam, quam Domino auctore feremus, vultis ab omnibus episcopis inviolabiliter observari.
Quot angustias ac tribulationes, multas et malas, pro libertate sanctae Dei Ecclesiae tuenda in diuturno cum copiosa et innumera Christi pauperum multitudine exsilio, jam fere per septennium laborantes miserabiliter sustinuerimus, vestra, Pater sanctissime, plenius noscere debet prudens discretio, a cujus animo de facili non possumus eredere, quod sustinuerimus, elabi. Sed vestrae potius, Pater charissime, debet radicitus inhaerere memoriae cum quo etiam, domine mi charissime, scilicet cum rege Anglorum fere usque ad mortem in agone contenderimus vestra plenius novit experientia, qui, sicut et nos, ipsius versutias et deceptiones rerum experientia, didicistis. De nostris quidem vel de alienis, qui pro [Col. 0469C] Ecclesiae nostrae et nostris ad vos de caetero velit transire negotiis, in diuturno exsilio adeo extenuati vix aliquem, imo veraciter nullum reperimus. Unde, domine et Pater charissime, sanctitati vestrae provoluti genibus, pro Ecclesia Anglicana, pro nobis, et pro vita nostra temporali supplicamus, quatenus et Ecclesiae occidentali, et vitae nostrae, ne turpiter a tyranno prostrati corruamus, in petitionibus, quas sanctitati vestrae per magistrum Lombardum et nuntios nostros, quos ad eum et ad paternitatem vestram direximus, nos benigne et plenarie in eis exaudiatis, et ad subsidium Ecclesiae Dei, et vitae nostrae in posterum nobis quantocius mittere dignemini. Praesentium siquidem latorem, virum honestum [Col. 0469D] et religiosum, sanctitati vestrae destinavimus, supplicantes et rogantes attentius, quatenus eum vice nostri benigne suscipiatis, et ea, quae vestrae paternitati per eum communicanda domino Ostiensi et magistro Lombardo significamus, sicut Dei Ecclesiae occidentali, et praecipue Cantuariensi, cupitis esse prospectum pariter et vitae nostrae, prout petimus, omnino et plenarie exaudientes, citius adimpleta nobis remittere per nostrum nuntium vestra paternitas dignetur. Si magister Lombardus praesens fuerit, penes eum litterae istae remaneant; sin autem, apud dominum et patrem nostrum dominum Ostiensem, vel filium gratiae Gratianum. Valeat sanctitas vestra, Pater sanctissime, in tempora longiora.
Trecensis comes Ecclesiam Sancti Stephani a jurisdictione episcopi et matricis Ecclesiae subjectione conatur eximere. Voluntatem vero ipsius posse non credimus adimpleri, nisi majori Ecclesiae quid ei jure communi competit auferatur; et privilegium quod ei vestra benignitas recte contulit, non sine suspicione injuriae devocetur in irritum, et cum animarum periculo peccandi libertas in ulteriorem licentiam porrigatur. Scitis enim, ut arbitramur, pro parte qui mores in illa civitate dominentur; qui prae caeteris ibi floreant homines, quibus si modicum id timoris et verecundiae quod nunc ab episcopali [Col. 0470B] auctoritate de vicino imminet subtrahatur, verendum est ne in infamiam Ecclesiae Romanae, et quod magis timendum est, in periculum salutis eorum qui hanc emancipationem quaerunt aut faciunt, criminibus ab impunitate detur audacia et consequenter totius honestatis et religionis eversio. Ad haec ei non una subtrahetur ecclesia, sed ita mutilabitur potestas episcopalis ut vix aliquam enormitatem in tota civitate valeat emendare. Nam ad illius ecclesiae sanctum, illico confugient universi, ubi iis publicae potestatis gratia patrocinabitur, et apostolicae sedis munimine protegentur. Ut ex animi sententia loquamur, illi episcopo justius fuerat adjutores vicinos provideri ut illa area ab immunditiis purgaretur, quam ipsum debilitari ne curam [Col. 0470C] animarum pro debito officii valeat exercere. Vix enim his diebus ad hoc unus episcopus qualibet religiosus sufficiet. Utique talis emancipationis apud nos exemplum nec auditur nec legitur, et utinam semper alienum sit a sanctitate temporis vestri! Sperabatur quod devotionem episcopi, qui vobis officiosus semper exstitit et fidelis et quem scitis habitare inter struthiones et scorpios, velletis alio modo consolari et confortare, ut ad cervices inimicorum Christi comprimendas gladium columbae validius extendere posset, et incredulos revocare ad prudentiam justorum, et quidem quidquid alii loquuntur, confidimus adhuc quod potius episcopo vires dabitis, ut in his quae Dei sunt valeat confortari, [Col. 0470D] quam ut Ecclesiae suae in tantam animarum perniciem auferatis, quod ipsa toto tempore decessoris hujus episcopi dignoscitur possedisse. Supplicamus itaque majestati vestrae quanta affectione possumus, ut saepe dicto episcopo suam in praelibata causa justitiam servetis illaesam, et in quibus expedire videbitis necessitati ipsius et utilitati Ecclesiae, petitiones ejus jubeatis effectui mancipari. Novit Deus nos ipsa scripsisse magis contemplatione famae vestrae et honestatis Ecclesiae, quam antedicti favore episcopi vel odio comitis, quem teste Deo et conscientia nos ut nobilem virum et amicum nobis sincera in Christo charitate diligimus: et eum in aliis ubi Ecclesia non laedatur, nec periclitetur fama vestra, desideramus et petimus a vobis exaudiri in Domino. Vobis, pater [Col. 0471A] fidelitatis et, quod magis est, verae charitatis vinculo tenemur astricti: nec salva conscientia silere possumus ubi quid in honoris vestri dispendium cernimus et credimus attentari. Quaecunque in magnis rebus geritis, posteritati per sibi succedentia saecula consecrantur quia simul ac in notitiam Ecclesiarum veniunt, inseruntur annalibus et seriem insigniunt chronicorum. Haec si minus vestram moverint sanctitatem, quod tamen credibile non est, saltem rationi vestrae divini judicii timor occurrat ex eo proveniens omni jure quod in omnibus fere sic emancipatis Ecclesiis languet disciplina regularis, tepescit religio, crebrescunt vitia, viget enormitas, quia vicinis pontificibus subtracta est auctoritas correctionis et Romanus pontifex procul est ut [Col. 0471B] videat vel audiat in Ecclesiis suis frequenter emergentes excessus: quos tandem si forte audierit, quod plerumque de causa non liquet, cognitionem et correctionem aliis et interdum negligentibus aut alias corruptis prout libuerit mandat, et saepe circa majora vel propria occupatus minoribus et alienis vacare non potest, et interim pereunt animae de quibus redditurus est in districto examine rationem.
Illustri Flandrorum comite et viro clarissimo Roberto cancellario ejus, praeposito Sancti Audomari, saepe preces pro nostra et nostrorum necessitate relevanda [Col. 0471C] porrexit vestra dignitas, quas illi semper devote suscipere curaverunt et magnifice adimplere. Nam ut de nobis ad praesens taceamus, quibus illorum benignitas in tot augustiarum articulis, et tam longa proscriptionis et exsilii acerbitate nunquam defuit, quotquot de nostris ad illorum clementiam confugerunt, tanta ab iis humanitate recepti sunt, tanta liberalitatis indulgentia recreati, ut non tam pauperes, exsules et proscriptos viderentur suscipere, quam in familiaribus suis venerari Dominum majestatis. Sed licet praefatus comes et nobilitate generis et quod magis est, virtute animi et pacis et justitiae cultu et militaris exercitii gloria et amplitudine principatus et affluentia divitiarum, alios post Christianissimum regem regni principes antecedat: [Col. 0471D] devotio tamen quam habet ad apostolicam sedem, reverentia quam ecclesiis et viris ecclesiasticis exhibet, liberalitas quam exercet in sanctos: pietas quam desolatis Christi membris impendit praeposito maxime ascribenda sunt; qui Domino suo salubria et honesta praestat consilia, cujus arbitrio praecipue non solum domus comitis, sed tantus optime regitur principatus. Nam ab ejus decreto pendet omnium administratio, et si quid adversus Ecclesiam praesumptum est, ad juris formam patenter et provide revocatur. Laudandus est ergo Dominus, qui talem consiliarium praeelegit: laudandus et ille qui per vias rectas iter Domini dirigit. Uterque vobis fidelis est et devotus, ut in toto regno, quod ex animi sententia dicimus, pariter nequeant [Col. 0472A] inveniri similes illis, qui tanta devotione et efficaciae vestris per omnia cupiant inservire mandatis. Hi sanctitati vestrae petitiunculam porrigentes nostris se credunt, quod et nos de vestra pietate praesumimus, posse suffragiis adjuvari, qui si grandem rem petiissent a vestra majestate, digni sunt exaudiri. Petunt enim et nos quanta possumus supplicatione cum iis, quatenus praeposito donetis praebendam in ecclesia Sancti Martini Turonensis, quod filio vestro christianissimo regi gratum fore non dubitamus et eidem ecclesiae credimus profuturum. Nam multas necessitates ejus potenter expediet et fretus viribus amicorum de ipsis potentum faucibus, auctore Deo frequenter excutiet praedam. Pulsat ad ostium vestrum ut introducatur per apostolicam [Col. 0472B] manum furtivum Simonis posticum adhibita cautione declinans, quo multi subripere non erubescunt nec formidant. Patet enim haec via quae plurimis et jam usu pariter et vetustate trita est, sed vir justus et timoratus non incedit per eam; hanc praebendam, Pater, non uni dabitis personae sed multis: in quibus sumus et nos, quia quod in antedicti praepositi bonis invenitur commune proscriptorum Christi patrimonium est nec audebit quisquam eo vivente in tota terra comitis quidpiam machinari quod aut Ecclesiae laedat aut vestram debeat offendere sanctitatem. Uno ergo et modico beneficio tantum comitem et totum id quod potest obligabitis vobis et praepositum de fideli vestro facietis [Col. 0472C] emptitium.
Venerabilis vir et virtutum radiis Gallicanam illustraturus, Deo, ut speramus, juvante Ecclesiam, dominus Senonensis ad sedem apostolicam sicut intelleximus accedere desiderabat a sanctitate vestra gratiam consecrationis ex proposito recepturus. Sed devotissimus filius vester christianissimus rex Francorum hinc pericula itineris metuens, inde regni necessitates patenter exponens, praesentibus episcopis provinciae Senonensis et optimatibus regni, electi suspendi consuluit iter, consecrationem ejus potius fieri quam differri, sicut ab iis qui praesentes [Col. 0472D] fuerunt, accepimus. Tractus itaque et quodam modo compulsus quadam violentia charitatis et publicae necessitatis instinctu, a propria Synodo consecratus est, rege et regina et primoribus regni praesentibus, qui Ecclesiae et regno dicebant incolumitatem subtrahi, si tanti viri consilio et auxilio destituerentur vel ad horam, praesertim in tanta collisione regnorum et machinationibus Teutonum qui sub praetexte simulatae utilitatis jam fere exstincti schismatis fraudulentibus promissionibus conantur incendia renovare. Utinam, pater, vidissent oculi vestri quam prudenter, quam efficaciter molimina eorum nuper evacuerit dominus Senonensis. Nam plurimi procerum et etiam quidam magni nominis quos ad praesens tacemus, exaudiri vota Teutonum et iniri [Col. 0473A] cum iis foedera consulebant. Et quia schismaticorum machinamenta non cessant, quin regem Christianissimum crebris legationibus et magnis promissis sollicitent, et plurium tam episcoporum quam procerum fidem evertere nituntur, non est ei nec aliis recte sentientibus visum tutum esse, ut tantae fidei et prudentiae virum a se maxime sub hac tempestate discedere patiatur. Placeat itaque sanctitati vestrae quod de jam dicto Senonum salubriter, ut publice speratur, factum est, gratum habere et hominis fidelissimi vobis et Ecclesiae Dei perutilem tam debiti pallii munere quam privilegiorum collatione honorare personam, quae quanto plus potestatis a vestra majestate recipiet, tanto efficacius apostolicae sedis poterit honori et utilitatibus inservire. [Col. 0473B] Nam quanto major fuerit, tanto magis per eum vigebit Ecclesia Romana in regno Francorum.
Testatur vir eloquentissimus oratoris in eo maxime promoveri successus, si praenoverit judicis, auditorumque personas, et pro qualitate eorum sermonis moderetur officium. Hanc sententiam ad multa alia probabiliter arbitror dilatandam, praesertim cum nemo debeat ignarus esse conditionis ejus, cum quo contrahit, et sibi maxime, si secus spem aut opinionem acciderit, imputare debeat, qui commune negotium de proprio maluerit arbitrio committere fortunae manibus, quam vires ejus et [Col. 0473C] eventum prometiri, inspectis tum aliis circumstantiis, tum praecipue qualitate consortis. Quod, pater, si vestra discretio in causa Ecclesiae et regis Anglorum ab initio attendisset, nequaquam in tantas calamitates incidisset Anglicana Ecclesia, nec Gallicana, quod sine dolore non loquimur, tam pernicioso attentaretur aut opprimeretur exemplo. Praemonuerunt tamen vos multi fideles nostri, quod rex Anglorum expugnari quidem austeritate facilius potest, sed nulla mansuetudine, nullis obsequiis aut beneficiis emolliri. Blanditur his quos timet, hos colit obsequiis quos rebus aut moribus, aut honestioris famae titulo privare desiderat. Sed monentibus tunc credere noluistis. Si publica omnium attestatio [Col. 0473D] vera non movit, saltem ipsa experientia vel nunc persuadeat et compellat mutare sententiam, ut persecutori Ecclesiae respondeatis pro merito, et qui divinam et apostolicam contemnit auctoritatem, sentiat prophetam esse in Israel, et zelum Petri nondum a sede apostolica exsulasse. Nam si Ecclesiae inimicus est et schismatis incentor, debet puniri et conteri. Si amicus, propter obsequia castigari et emendari oportet. Sed proverbium est: Timeri Danaos et dona ferentes. Utique nuntii regis Anglorum quodammodo Danai sunt, et si non consortio generis, arte tamen et imitatione Sinonis. Hi vobis satisfactionem promiserunt, ut Ecclesiae Dei calamitatem protenderent, et exsilium nostrum. Impetraverunt ut adhuc rex ille per archiepiscopum [Col. 0474A] Rothomagensem, et episcopum Nivernensem conveniretur, quasi jam satis conventus non fuisset, et malitia ejus non provocasset judicium. Clamant enim contra illum coeli et terra, et soli, qui lateribus vestris assident, non audiunt cardinales. Sed certe quisquis obsurdescit hic, audiet in judicio verbum asperum: Ite, maledicti, in ignem aeternum. Praefatus archiepiscopus et episcopus mandati vestri formam excedentes, dilationes indulgent, regis obtemperant voluntati, et sive errore sive dolo, sicut ex litteris quas vobis mittimus, potestis advertere, perpetuant Ecclesiae calamitatem.
Londoniensis episcopus, quem pro voluntate vestra praecepistis absolvi, et qui sicut contra justitiam, ita et contra formam, quam expressistis, [Col. 0474B] absolutus est, Ecclesiae pacem et nostram impedit, et praevio Eboracensi archiepiscopo, et assistentibus sibi clericis regis, quos benignius recipere et efficacius consuevistis audire, molitur contra professionem suam, ut coronato contra Deum per manum jam dicti Eboracensis filio regis, Cantuariensis Ecclesia nunquam habeat pacem. Inhibueratis quidem, ne fieret, sed illi econtrario gloriantur se obtinuisse a vobis, ut fiat, sive manu Eboracensis archiepiscopi, sive cujuscunque episcopi ministerio rex voluerit. Et quia hoc detrectant episcopi provinciae nostrae, Sagiensis episcopus, signifer eorum, qui Deum non verentur, se hoc, si alii defuerint, de familiari mandato vestro gloriatur esse facturum. Jam ex hac causa transfretavit. Spinis sepiat, quoniam [Col. 0474C] aliunde non est auxilium, Dominus vias ejus. Caetera posuimus in ore latoris praesentium, in quo vobis, quanta possumus, affectione supplicamus, ut in negotiis nostris ei fidem habeatis, et petitiones, quas sanctitati vestrae per eum mittimus, celerius, quoniam id Ecclesiae necessitas et nostra postulat, jubeatis effectui mancipari. Quidquid autem agant, sciatis quod neque mors, neque vita, nec praesentia, nec futura, per gratiam Dei separabunt nos a charitate, obedientia, et obsequio vestro, quia indubitanter scimus, quod spiritus vester non requiescit in eis, qui ab acceptione personarum et munerum, favore suo patrocinantur injuriis, et ponunt cum impiis portionem, sacrilegum videntes, et currentes [Col. 0474D] cum eo. Nomen vestrum sit benedictum in saecula, et Ecclesiam, pro qua vos oportebit reddere rationem, celerius et efficacius consoletur.
Serenissimo domino et patri charissimo ALEXANDRO Dei gratia summo pontifici, THOMAS S. Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem et omnem cum summa devotione obedientiam.
Miserationis oculo respexit Deus Ecclesiam suam, et tandem tristitiam ejus in laetitiam commutavit. Nec dubium, pater, quia si nobis vera dicentibus ab initio fuisset creditum, cornua retunderentur eorum, qui ventilabant, conterebant, et variis plagis [Col. 0475A] vulnerabant Ecclesiam, ut exterminata prorsus libertate ejus et evacuata auctoritate divinae legis vigerent consuetudines aut potius abusiones veterum tyrannorum, Romanus pontifex nesciretur in Anglia, et sponsae Christi privilegia sine reparationis spe delerentur. Ecce enim ad novissimas litteras vestras, quibus domino regi Anglorum innotuit, quod ei ulterius non parceretis, sicut nec pepercistis Frederico dicto imperatori, cum intellexisset terram ejus amotis omnibus subterfugiis interdicto subjiciendam esse, et episcopos, si qui forte non obedirent, suspendendos et excommunicandos, illico nobiscum pacem fecit ad honorem Dei, et maximam, ut speramus, Ecclesiae utilitatem. Nam de consuetudinibus, quas tanta pertinacia vindicare [Col. 0475B] consueverat, nec mutire praesumpsit. Nullum a nobis vel aliquo nostrorum exegit juramentum. Possessiones quas occasione dissensionis hujus Ecclesiae nostrae abstulerat, prout eas in chartula expresseramus, nobis concessit, pacem, et securitatem, et reditum omnibus nostris promisit et osculum, si tamen vellemus eum eatenus perurgeri, ut non modo in omnibus articulis victus appareret, sed ut perjurus diceretur ab his, qui audierant ipsum jurasse, quod non erat nos ea die in osculo recepturus. Nos autem habito plurimorum sapientium consilio, et maxime domini Senonensis, qui pacem nostram caeteris sollicitius et efficacius procurabat, cum ipso ad colloquium regis accessimus, quem Deo faciente, [Col. 0475C] qui omnes illos amoverat, qui sanctitatem vestram variis dolis circumvenire soliti sunt, adeo mutatum invenimus, ut quod sine circumstantium admiratione non contigit, animus ejus in nullo videretur a quietis consiliis abhorrere. Nam ut nos procul adventantes conspexit, a circumfusa turba exsiliens occurrit properus, et capite detecto nos in salutationis verba prorumpere gestientes salutatione praevenit, et habitis paucis sermonibus, solis nobis praesentibus cum domino Senonensi, nos, illo divertente, stupentibus universis, traxit in partem, et diu tanta familiaritate collocutus est, ut videri posset, nunquam inter nos aliquam fuisse discordiam. Omnes fere, quotquot aderant, laetissima admiratione stupentes, plurimorum genis lacrymarum imbre madentibus, [Col. 0475D] glorificabant Deum, et benedicebant beatam Magdalenam in cujus solemnitate rex conversus est a viis pristinis, ut toti terrae suae laetitiam reformaret, et Ecclesiae redderet pacem. Corripuimus eum adhibita moderatione, quam oportuerat adhiberi, vias quibus incesserat et pericula quae undique imminebant patenter ostendimus. Rogavimus et monuimus ut rediret ad cor, ut dignos fructus poenitentiae faciens, et Ecclesiae, quam non mediocriter laeserat, manifesta boni compensatione satisfaciens, purgaret conscientiam, et redimeret famam. Nam ab iniquis consiliariis potius, quam a propriae voluntatis instinctu grave utriusque dispendium patiebatur. Cum autem haec omnia non modo patienter, sed et benigne audiret, et emendationem [Col. 0476A] promitteret, adjecimus sibi necessarium esse ad salutem et liberis suis, ad incolumitatem et indemnitatem concessae divinitus potestatis, ut in eo sanctae Cantuariensi Ecclesiae matri suae diligentius satisfaceret, in quo eam nuper gravissime laeserat. Nam filium suum contra jus antiquissimum Ecclesiae nostrae fecerat enormiter coronari, usurpatione archiepiscopi Eboracensis, qui contra vetustissimam consuetudinem, et post prohibitionem vestram, et etiam in aliena provincia, consecrationem hanc exsequi caeca nimis et temeraria ambitione praesumpsit. In quo ille paululum reluctans, protestatus tamen ante se nihil proponere vel propositurum esse animo contendendi, Quis, inquit, coronavit regem Willelmum, qui sibi Angliam subjugavit, et reges [Col. 0476B] succedentes? Nonne Eboracensis, aut alius episcopus, prout illi placebat, qui coronandus erat in regem? Ad quae nos, quod ex celebri gentis nostrae claret historia, respondimus, quod eo tempore quo Anglia capta est a Normannis, Cantuariensis Ecclesia proprium non habebat antistitem, sed quasi captiva tenebatur a quodam Stigando, qui illam sicut et Wintoniensem, et Londoniensem, et Wigorniensem, et Eliensem ecclesiam publicae potestatis et amicorum viribus contra inhibitionem Romani pontificis occupaverat, apostolicae sedis communione carens et gratia. Unde et de mandato ejus a praefato rege captus in carcere diem obiit. Qua necessitate tunc, quod nec ante, nec post lectum est vel auditum, archiepiscopus Eboracensis, qui clarioris erat [Col. 0476C] opinionis, illi regi coronam imposuit. Lanfrancus vero filium ejus regem Willelmum, cognomento et colore Rufum, consecravit in regem praesente Thoma Eboracensi archiepiscopo, nec in eo sibi officio aliquid vindicante. Post cujus obitum cum sanctus Anselmus Cantuariensis archiepiscopus exsularet, ex eadem causa qua et nos, unus suffraganeorum Cantuariensis Ecclesiae scilicet Girardus Herefordensis, vice archiepiscopi sui tunc absentis regem Henricum, non contradicente archiepiscopo Eboracensi, consecravit. Revertente autem ab exsilio beato Anselmo, accessit ad eum rex Henricus, tradens ei diadema, et rogans ut eum coronaret, nec imputaret illi quod ipsum necessitate regni praepediente [Col. 0476D] non exspectaverat. Fatebatur enim coram omnibus hanc esse Cantuariensis Ecclesiae dignitatem, ut Anglorum reges inungat et consecret. Et hac quidem satisfactione placatus sanctus archiepiscopus approbavit quod a suffraganeo suo factum fuerat, et regi coronam imposuit. Quare ergo tunc siluit Eboracensis archiepiscopus, et sibi Cantuariensis Ecclesiae suffraganeum praeferri sustinuit? Nunquid Thomas senior, qui Eboracensem regebat Ecclesiam, et Lanfranco Cantuariensi de litteris et amicorum copia intumescens multos labores texuit, et ecclesiam suam ampliavit in plurimis, hic obmutuisset, pauperi cedens episcopo, nisi sibi de archiepiscopi Cantuariensis primatu et dignitate constaret? Deinde post triginta et sex annos regem Stephanum, [Col. 0477A] praedecessorem vestrum, a decessore nostro Willelmo fuisse consecratum, praesente Turstano Eboracensi archiepiscopo, nec se immiscente negotio, aut contradicente, certo certius est. Quo post novem et decem annos in fata collapso, bonae memoriae Theobaldus Cantuariensis archiepiscopus, qui pro vestra promotione cum suis omnibus labores innumeros, damna irreparabilia, et pericula plurima memoratu et relatu horrenda sustinuit, et regnum quod in aliam familiam jam transierat avi vestri liberis restituit, vos inunxit et coronavit in regem, praesente isto Eboracensi Rogerio qui nunc est, et ut scitis, nec cooperante nec contradicente, nec aliquid agente, nisi eo modo, quo minimus episcoporum, sacris indutus vestibus audiens intererat [Col. 0477B] solemnitati.
Cur ergo tanta facilitate animi, aut potius consiliariorum vestrorum pravitate, matrem vestram Cantuariensem Ecclesiam, sine causae cognitione, jure antiquo spoliastis, quod plus quam octoginta annis inconcusse possedisse dignoscitur? Nunquid perpetuare voluistis inimicitias inter Ecclesiam et liberos vestros? Aut si tantum praesumptionis Eboracensi archiepiscopo fuerat indulgendum, ut novo regi munus consecrationis impenderet, cur provinciam suam excedens invasit nostram? Cur tam ipsum, quam suffraganeos nostros in crimen inobedientiae impulistis? Receperant enim inhibitionem domini papae, ne hoc in absentia nostra aliquo modo praesumerent. Denique si substitutionem filii et [Col. 0477C] consecrationem properabatis impleri, cur eos, quos ab ore summi pontificis nominatim, et a nobis excommunicatos esse constabat, a tanti sacramenti solemnitate non curastis excludere? Nunquid consecratio sine participio exsecrationis non videbatur implenda?
His et pluribus aliis ad hunc articulum pertinentibus, quae epistolaris brevitas non admittit, diligenter et modeste propositis, rogavimus attentius, ut hujus laesionis nostrae jacturam pro amore Dei, et salute sua, et liberorum indemnitate repararet, et tantae praesumptionis emendaret excessum. Ille vero se de mandato vestro, quod pridem obtinuerat, adversus hanc petitionem nostram tutum esse respondit, et [Col. 0477D] super hoc litteras protulisse, quibus constitit episcopis celebraturis hoc munus sibi indultum esse, ut filium suum faceret a quocunque vellet episcopo coronari. Ad quod ei respondentes supplicavimus, ut reduceret ad animum quando et quare litteras impetrasset, quibus suum et episcoporum defendere nitebatur excessum. Constabat enim eas, quando Cantuariensis Ecclesia vacabat, eo proposito fuisse impetratas, ne Eboracensis archiepiscopus, si praefatam Cantuariensem Ecclesiam diutius vacare contingeret, ad innovandi regis coronationem prae caeteris provinciae nostrae episcopis auderet aspirare. Et ut, domine mi rex, haec fidelius et familiarius recolatis, nonne tunc palam solebatis asserere, quod filium vestrum malletis decollari, quam ut saepe dictus Eboracensis capiti ejus haereticas [Col. 0478A] manus imponeret? Certum vero est, quod priori mandato per posterius derogatur. Esto ergo, quod tunc tales litteras impetraveritis, nostrae vero, quia posteriores sunt, illis debuerant derogasse, unde constat vobis, et aliis sapientibus, cujus momenti habendum sit quod contra jus usurpatum est, praesertim cum regis consecratio, sicut et alia sacramenta, de jure causam habeat, et totam substantiam nanciscatur. Neque haec dicta videantur, quod degradari velimus filium vestrum, aut in aliquo minorari, quia successus ejus et ampliationem gloriae exoptamus, et ad eam laborabimus modis omnibus in Domino, sed ut indignationem omnipotentis Dei et sanctorum, qui in Cantuariensi Ecclesia requiescunt, et graviter injuriati sunt, a nobis et ab illis pariter arceatis. [Col. 0478B] Quod fieri posse non credimus, nisi per condignam satisfactionem; quia a saeculis inauditum est, quod aliquis Cantuariensem Ecclesiam laeserit, et non sit correctus aut contritus a Christo Domino. Subintulit ergo rex vultu hilari et voce jucunda: Si filium meum diligitis, duplici jure facitis quod debetis. Nam et ego vobis illum dedi in filium, eumque, ut meminisse potestis, recepistis de manu mea. Et ipse vos tanta affectione diligit, ut aliquem inimicorum vestrorum recto lumine nequeat intueri. Eos enim jam continuisset, nisi obstitisset reverentia et timor nominis mei. Sed scio quod vos gravius de eis, etiam quam oporteat, ulciscetur, quam cito tempus et occasionem acceperit. Nec dubito quin Ecclesia Cantuariensis nobilissima sit inter omnes ecclesias Occidentis, nec eam [Col. 0478C] jure suo privari volo, quin potius juxta consilium vestrum dabo operam ut et in hoc articulo relevetur, et pristinam in omnibus recuperet dignitatem. Illis autem, qui me et vos hactenus prodiderunt, Deo propitio sic respondebo, ut exigunt merita proditorum. Cum ergo equo desiliens me humiliarem ad pedes ejus, ille arrepto scansili me coegit ascendere, et visus illacrymari, ait: Quid multa? Domine mi archiepiscope, restituamus nobis invicem veteres affectiones et alter alteri quod potuerit bonum exhibeat, et praecedentis odii prorsus simus immemores. Sed mihi, quaeso, coram his, qui procul aspiciunt, honorem exhibeatis. Et transiens ad illos, quia paucos ibi quos lator praesentium indicabit, videbat amatores discordiae, [Col. 0478D] et odii incentores, ait, ut tam illorum quam omnium, ne quid mali dicerent, ora praecluderet: Si ego, cum archiepiscopum ad omne bonum paratum inveniam, ei vicissim bonus non fuero, tunc ero nequior caeteris hominibus, et mala quae de me dicuntur, vera esse probabo. Nec aliud consilium honestius aut utilius crediderim, quam ut ipsum studeam benignitate praecedere, et tam charitate quam beneficiis superare.
Sermonem regis cum summa gratulatione fere quotquot aderant, exceperunt. Misit ergo ad nos episcopos suos, qui monerent, ut petitionem nostram coram omnibus faceremus. Et si quorumdam ex ipsis consilio credidissemus, in arbitrium ejus contulissemus prorsus et nos et totam causam Ecclesiae. Nam ab initio usque nunc a Scribis et Pharisaeis suis [Col. 0479A] egressa est iniqnitas, et de auctoritate seniorum invaluit, qui debuerant regere populum. Sed benedictus Deus, qui non permisit, ut in consilium illorum transiret anima nostra, et Ecclesiae libertatem aut justitiam Dei exponeremus cujuscunque hominis voluntati. Illis autem dimissis, habita deliberatione cum domino Senonensi et Christi pauperibus sociis peregrinationis et proscriptionis nostrae, in eo firmavimus propositum, ut nec quaestionem consuetudinum nec damnorum quae Ecclesiae nostrae intulerat, nec usurpatae consecrationis querelam, nec ecclesiasticae libertatis aut honoris nostri dispendium aliquo modo conferremus in arbitrium ejus. Et sic accedentes ad regem et suos, cum omni humilitate rogavimus per os domini Senonensis, qui verbi nostri [Col. 0479B] bajulus erat, ut nobis gratiam suam restitueret, pacem et securitatem tam nobis quam nostris, Cantuariensem Ecclesiam et possessiones ejus, quas exceptas in chartula legerat, et ut misericorditer emendaret quod contra nos et Ecclesiam nostram fuerat in filii sui coronatione praesumptum: promittentes ei amorem et honorem, et quidquid obsequii regi et principi potest ab archiepiscopo exhiberi in Domino. Ille verbum acceptans annuit, et nos et nostros qui aderant, recepit in gratiam suam. Et quia non praeceperatis, ut ipse nobis et nostris ablata restitueret, neque a nobis poterat impetrari aut poterit Deo auctore, ut ea remittamus, juxta mandatum vestrum repetitio eorum dilata est, non sublata. Nam si praecepissetis eo vigore, quem in novissimis [Col. 0479C] litteris expressistis, ut restituerentur, haud dubium quin satisfecisset, et posteris dedisset exemplum toti Ecclesiae Dei et maxime apostolicae sedi perpetuo profuturum. Tandem itaque nobiscum multa et diu conferens, cum nos duo soli fere usque ad vesperam collocuti essemus, secundum morem familiaritatis antiquae, in hoc convenimus, ut eo discedente rediremus gratias Cacturi hristianissimo regi, et aliis benefactoribus nostris, reversuri ad ipsum rebus compositis, et aliquandiu moraturi circa eum antequam redeamus in Angliam, ut omnibus innotescat in quantam familiaritatem et gratiam nos receperit.
Exspectabimus autem in Francia donec redeant nuntii nostri, quos ad recipiendas possessiones nostras destinavimus, quia non est in animo nostro, [Col. 0479D] ut redeamus ad ipsum, quandiu de terra Ecclesiae passum pedis abstulerit. Nam in restitutione possessionum facile advertemus, qua sinceritate agatur nobiscum. Nec tamen veremur quin impleat quod promisit, nisi eum praepediant consiliarii, quos depravatae conscientiae stimulus quiescere non permittit. Hi siquidem ne comprehendantur in operibus manuum suarum, errores suos impunitate donari moliuntur, auctoritate et consortio regiae majestatis. Hi nos in sortem Balaamitarum conantur impellere, ut vivificantes animas, quae non vivunt, criminosos in scelere deprehensos absolvamus sine poenitentia et confessione erroris. Quam utique potestatem Deus, nec alii indulsit, nec retinuit sibi. Nisi acquieverimus, [Col. 0480A] pacem et concordiam cum domino rege initam machinantur infringere. Sed, Deo auctore, nec sic nos inducent, ut sedem ponentes ex adverso Altissimi, gloriemur inaniter nos aut vivificare quos mortificat aut mortificare quos ille vivificat. Certum enim est quamcunque pastoris sententiam jure veracissimo non tenere, si divino judicio reprobatur. Nos tamen sub ipso discessu nostro, sive paci invidens, sive amicis et familiaribus prospicere volens, ad instantiam, sicut dicitur, Gaufredi Cantuariensis archidiaconi, Lexoviensis episcopus satis argute et instanter, rege, episcopis et proceribus praesentibus, sollicitavit circa articulum istum, dicens oportere, ut quemadmodum dominus rex fideles nostros in gratiam receperat, [Col. 0480B] ita nos omnes, qui cum illo steterant, in gratiam reciperemus. Cui respondimus, hic, si placeret illi, distinctionem necessario admittendam. Nam in eis, quorum advocationem susceperat, erant homines diversae conditionis, et alii nocentiores, alii minus, alii in communione Ecclesiae, alii excommunicati, contactu et participatione anathematis aut sententia, alii in summi pontificis constitutionem inciderant, et sine auctoritate ejus absolvi non possunt, alii ex variis causis a nobis vel ab aliis pastoribus suis justo sunt anathemate condemnati. Proinde in personis et causis tam dissimilibus ratio juris et aequitatis vetat idem esse judicium. Nos autem ad omnes, quantum in nobis est, pacem et charitatem habentes, domini regis audito consilio, ad honorem [Col. 0480C] Ecclesiae Dei, suum, et nostrum, necnon et salutem illorum, quibus reconciliatio quaeritur, negotium Deo propitio moderabimur, ut si quis eorum, quod absit! pace caruerit, reconciliationis expers, hoc sibi, non nobis debeat imputare. Cum autem ad haec praefatus Gaufredus archidiaconus, adhuc excommunicatus, sicut incentor discordiae ita et contemptor justae sententiae, tumidius responderet, dominus rex, ne suborientia hinc inde verba causas odii et sopitae inimicitiae fomitem instaurarent, nos de turba extrahens, rogavit ne curaremus quae dicerentur a talibus, et ut pacato animo et tranquillo ei licentiam et benedictionem dantes, cum gratia Dei et sua rediremus ad hospitium nostrum.
Postea vero accepimus, quod venerabiles viri, [Col. 0480D] dominus Rothomagensis et episcopus Nivernensis, quos inter nos et dominum regem jusseratis esse mediatores, et qui de pace nostra solliciti exstiterunt, episcopo Sagiensi transeunti in Angliam dederunt in mandatis ut excommunicatos nostros absolveret, sed incertum est, an ei formam quam illis dederatis, praescripserint, aut si praescripta est, an eam sit idem episcopus secuturus. Verumtamen nec illis mandare licuit, nisi quatenus potestatem a vobis acceperunt, nec ille aliquid egit, si fines, quos praescripseratis, excessit. Unde si placet, necesse est, ut si aliter absoluti sunt, praecipiatis eos sententia, qua tenebantur, arctari, donec secundum Ecclesiae formam jurent, ut ante jusseratis, se vestro [Col. 0481A] mandato parituros, et illis, qui taliter absolvi meruerint, in virtute obedientiae injungatis, quatenus mandatum, quod eis ex parte vestra faciemus, inviolabiliter observent, vel ad vos infra terminum, quem praefigetis, accedant, ut audiant vestrum praeceptum, subjecta poena, nisi paruerint, ut in pristinam sententiam sublato appellationis obstaculo reponantur. Neque haec dicimus, Deo teste, vindictam expetentes, cum scriptum esse noverimus: Non quaeres ultionem, nec memor eris injuriae civium tuorum, sed, ut Ecclesia correctionis exemplo possit per Dei gratiam in posterum roborari, et poena paucorum multos aedificet. Nam, ut Spiritus sanctus auctor est, flagellato pestilente sapiens eruditur. Nec vigere poterit apostolicae sedis auctoritas, nisi percellantur [Col. 0481B] et hi, qui laicorum patrocinio abutentes, excommunicati aut prohibiti praesumpserunt divina celebrare. Quid enim solus episcopus, quantumlibet Ecclesiae Romanae devotus, poterit, si ab obedientia ejus ad nutum potentum recesserint sacerdotes et clerus suus? Nihil enim est, quod Ecclesiam magis debilitet, quam quod apostolica sedes talia, cum emergunt, facile praeterit impunita. Haec dicentes scimus nobis in his exsequendis, si placuerit vobis, magnos, Deo tamen propitio vincibiles, imminere labores. Sed praeelegimus arctam et angustam viam sequi, quae ducit ad vitam, quam latam et spatiosam, quae per illecebras saeculi trahit ad inferos. De mandato vestro damnorum nostrorum ad praesens [Col. 0481C] tacita est repetitio. Placeat serenitati vestrae, qualiter vos hic procedere oporteat a latore praesentium exaudire et injuriam corrigere, quae nobis et Ecclesiae nostrae illata est in coronatione filii regis, alio contra morem antiquum et mandatum vestrum invadente jus nostrum et provinciam nostram. Necessitas nos coegit excedere modum scribendi, timor et reverentia de dicendis plura reprimere compulerunt, sed apostolica dignatio et clementia paternae mansuetudinis immoderationi, si placet, veniam dabit, et quae dicenda fuerant, a latore praesentium solita pietate exaudiat, et petitiones, quas per eum porrigimus, celerius jubeat adimpleri.
Ex quo, Pater, in auribus regis Anglorum comminationis apostolicae tuba personuit, et tam sibi quam terrae suae severitatem Ecclesiae credidit imminere, nobiscum pacem fecit, promittens firmiter, quod de tota mandati vestri continentia non iota praeteriret aut apicem, quin eam penitus adimpleret. Cum autem sic declinasset turbinem sententiae imminentis, in quibusdam articulis a pactione resiliit, subtrahens nobis adhuc quasdam possessiones Ecclesiae, quas decessor noster in omnibus diebus vitae suae inconcusse possedit, et nos exinde, donec in Anglicanam Ecclesiam tempestatis hujus procella surrexit. Promittit tamen interdum, cum super [Col. 0482A] earum restitutione convenitur a nobis, quia si exspectaverimus ei devotionem pristinam exhibentes, quod ita satisfaciet nobis, ut nulla justae conquestionis relinquatur occasio. Caeterum promissionibus fidem demunt, et noti mores hominis et operis non exhibitio, quia nihil adhuc ab eo praeter verba potuimus impetrare. Quod ut vobis evidentius constet, latorem praesentium et litteras, quas a procuratoribus, qui negotia nostra in Anglia expedire debuerant, ad sanctitatis vestrae praesentiam curavimus destinari: interim quantum in nobis est, modis omnibus caventes rescindere pacis initae conventionem, licet conscientiam nostram remordeat, quod damna Ecclesiae Dei, et Christi pauperibus, et pro justitia Dei exsulantibus, et proscriptis, sacerdotali [Col. 0482B] non exquirimus auctoritate. Timemus enim supra modum exempli perniciem coaetaneis, nisi divina pietas medeatur, et posteris nocituri. Sed quia nobis sic faciendum esse majestatis vestrae et dominorum nostrorum, qui circa vos sunt, prudentia censuit, pro bono pacis siluimus et silemus, nihil divini juris, quod inspectore cordium teste in auribus vestris et Ecclesiae dicimus, impoenitentibus remittentes aut remissuri. Scimus autem, quod in extremo examine districtus judex non praeteribit irrequisita, ad quem lacrymabiliter quotidie clamat concussa et lacerata Ecclesia: Domine, vim patior, responde pro me. Cum ipsa et pro ipsa clamamus et nos, juxta consilium et mandatum vestrum, amplectentes [Col. 0482C] interim pacis umbratilis occasionem, donec aspiret dies, et evanescentes inclinentur umbrae. Captabimus autem gratiam hominis, quantumcunque salva libertate et honestate Ecclesiae, poterimus, et testimonio conscientiae nostrae experimentum facturi, an vel sic valeat ad mansuetudinem revocari. Misit nobis clementia vestra litteras, quas ad correptionem et correctionem tam Eboracensis archiepiscopi, quam coepiscoporum nostrorum certum est conceptas et dictatas a Spiritu sancto, et quae regis excessus auctoritate, quae successorem Petri et vicarium Christi decet, redarguunt. Sed quia timemus, ne teneras viri praepotentis aures verbum mordax exulceret, et nuper initam pacem impediat, sanctitati vestrae tota [Col. 0482D] devotione prostrati supplicamus, quatenus detracta mentione excessuum regis, et enormitatis praestiti juramenti, et consuetudinum perversarum, et non exactae cautionis in coronatione novi regis, eamdem sententiam in praefatum archiepiscopum et episcopos infligatis, eo quod in provincia nostra, nobis pro justitia et libertate Ecclesiae exsulantibus, coronationem hanc exercere praesumpsit cum omnibus constet, quod Ecclesia nostra per multos annos coronandi regis possessionem habuit, et quod ea non debuerit sine judicio spoliari. Sic enim ad gloriam Dei, et honorem apostolicae sedis speramus praesumptionem tantam facile et commode posse puniri, et paci Ecclesiae nullum ex hoc afferri impedimentum. Necessarium quoque dicimus, ut domino regi scribatis [Col. 0483A] affectuose, quia ad hoc in specula totius Ecclesiae Dominus sedem apostolicam ordinavit, ut omnium fidelium causas examinet, et pro merito in retributione poenae aut praemii respondeat universis. Ideoque neminem debere turbari, si ea dictante, quilibet in sinu colligat causam suam, ne coram angelis et hominibus ex causa indisciplinationis mittatur in ignem aeternum. Regi plurimum detulistis, sed licet ei peperceritis, dissimulare non audetis excessus et crimina sacerdotum. Ad haec quia veremur, ne pax recens ex variis causis impediri valeat aut turbari, suspensionem aut excommunicationem episcoporum nostrorum, qui ad Dei et vestrum honorem, quod in verbo ejus dicimus omnia pro viribus ex conscientia referemus, si placet committatis [Col. 0483B] arbitrio, excipientes, si visum fuerit, et vestro judicio reservantes archiepiscopum Eboracensem, qui malorum omnium incentor et caput est. Et quanquam Londoniensis episcopus signifer totius hujus seditionis, ne schismatis dicamus, exstiterit, rogamus, ut nobis tam illi, quam Saresberiensi episcopo liceat misereri, si sine schismatis instauratione juxta mandatum vestrum puniri non possunt. Et quia praecepistis, ut in verbo hoc juxta consilium Christianissimi regis Francorum procederemus, reprimendo vel ostendendo litteras vestras, sicut procedimus de consilio ejus, monentis, ut speciales litteras impetremus a vobis de suspensione Eboracensis sine laesione regis, et alias de excommunicatione duorum episcoporum, et tertias de omnium suspensione [Col. 0483C] episcoporum. Hoc etiam impetrato, ut singulis utamur, prout tempus exegerit et necessitas causae. Fluctuat enim, licet ad portum venisse videatur, Ecclesia Anglicana. Et nisi rex ei promissae pacis conditiones impleverit, necesse habet, ut adversus insidias malignantium, et persecutorum incursus, muniatur armis et protectionis consolationis vestrae. Quod quidem ita fiet, si litteris vestris praeceperitis venerabili fratri nostro domino Meldensi, et probatae religionis viro B . . . . . abbati S. Crispini Suessionensis, quatenus regem conveniant, ut possessiones Ecclesiae, et damna nostris et nobis illata restituat, sciturus severitatem ecclesiasticam exercendam in ipsum et terram suam, nisi mandatis vestris optemperaverit. [Col. 0483D] Et si nec sic duxerit acquiescendum, conferte nobis, si placet, auctoritatem, quam domino Rothomagensi contulistis, et episcopo Nivernensi, aut etiam ampliorem, quia quanto ille potentior et ferocior est, tanto ad ipsum vinciendum et reprimendum arctiora vincula magis necessaria sunt et durior baculus. Praeterea quia turbationibus hujusmodi seminarium et fomes exstitit, quod Eboracensis Ecclesia matri suae S. Cantuariensi Ecclesiae subtraxit obedientiam, redintegrate, si placet. Ecclesiae Anglicanae unitatem, praecipiendo, quatenus omni appellatione et occasione remota, Eboracensis archiepiscopus et ecclesia sua nostrae jure primatus obediat. Quod si decessorum vestrorum vestigia volueritis imitari, liquet faciendum esse registris eorum diligenter inspectis. Neque hoc, [Col. 0484A] quod Deus novit, quaerimus ad gloriam nostram, qui utinam pastorale non suscepissemus officium! procul dubio morte aeterna aut plurimis plenum angustiis; sed ut in diebus nostris et vestris frequenter emergentium schismatum praecidatur occasio, et Anglicanae Ecclesiae perpetua vestro beneficio pax reddatur. Haec vobis dicimus coram illo, qui utriusque nostrum judex est, et cui tenemur de omnibus reddere rationem. Ille vobis inspiret, et doceat quid potissime facere debeatis.
Audistis agonem nostrum, sed, ut nostratum proverbio dici solet, solus ille, cui vicinatur ignis, sentit ardorem. Credimus nos in Angliam profecturos, ad pacem, an ad poenam, nobis incertum est; sed divinitus ordinatum, quae sors nos exceptura sit. [Col. 0484B] Ideoque paternitati vestrae commendamus animas nostras, gratias agentes vobis et apostolicae sedi super omnibus consolationibus, quas nobis et nostris in tanto necessitatis articulo ministravit. Praeterea noveritis indubitanter, quod venerabilis frater noster Bartholomeus Exoniensis episcopus a culpa praesumptae coronationis immunis est, et sub hac tempestate ab adversariis Ecclesiae propter justitiam multa sustinuit.
Venerabili patri et domino in Christo charissimo ALEXANDRO Dei gratia summo pontifici THOMAS Cantuariensis Ecclesiae humilis minister salutem et [Col. 0484C] omnimodam cum summa devotione obedientiam.
Quam justis et quam honestis conditionibus cum domino nostro rege Anglorum pacem fecerimus, ad vestram notitiam tam ex nostra, quam multorum intermeantium relatione credimus pervenisse; et qualiter idem dominus noster resilierit a pactis et promissionibus suis. Quod tamen non tam illi credimus imputandum quam sacerdotibus Baal et falsorum filiis prophetarum, qui totius discordiae incentores ab initio exstiterunt. Sed horum omnium primicerii sunt Eboracensis ille et episcopus Londoniensis, qui quondam, cum essetis Senonis, a vobis redeuntes, domino rege nondum adito vel audito, nos in curia clementiae vestrae pedibus assistentes possessionibus [Col. 0484D] nostris spoliare non timuerunt, cum illis indubitanter constaret nos duarum appellationum causas apud vos exercere, utpote qui appellati eramus ab archiepiscopo Eboracensi et tam illum quam coepiscopos nostros appellaveramus ab iis itidem appellati. Cum ergo hi Balaamitarum signiferi, nos cum domino rege pacem fecisse audissent, associatis sibi Saresberiensi et aliis complicibus suis, circuierunt mare et aridam, ut initam pacis rescinderent unitatem, per se et per alios domino regi et suis suadentes concordiam regno inutilem et inhonestam esse, nisi donationes Ecclesiarum nostrarum, quas rex fecerat, stabiles manerent et nos cogeremur regni consuetudines, super quibus inter nos est orta contentio firmiter observare. Adeoque profecerunt [Col. 0485A] in perversitatibus suis, ut eorum instinctu dominus rex omnes reditus nostros et nostrorum post pacem in festo beatae Mariae Magdalenae factam usque ad festum beati Martini abstulerit, tunc demum nobis reddens domos vacuas et horrea demolita. Clerici tamen sui, scilicet Gaufredus Ridel archidiaconus noster et Nigellus de Saccavilla duas ecclesias nostras, quas de manu laica acceperunt, adhuc detinent occupatas: et ipse plures Ecclesiae nostrae possessiones, quas se in pacis reformatione promiserat redditurum, nobis et Ecclesiae nostrae reddere contradicit. Et licet aliter, quam ipsum deceret, contra pacta sua, ut pluribus notum est, versaretur, nos tamen enormia damna Ecclesiae et irreparabilia videntes, et praecaventes graviora, nostro et dominorum [Col. 0485B] cardinalium praeeunte consilio, ad Ecclesiam nostram laceratam et conculcatam redire decrevimus, ut si eam non possemus erigere et reformare, saltem cum ipsa pereuntes, confidentius pro ipsa praesentes spiritum redderemus. Quod cum illi nuntii nostri certius didicissent, ambiguum est, quid veriti consilium iniverunt cum officialibus regis, et sceleratissimo illo filio perditionis Randulpho de Brec, qui in Ecclesiam Dei publicae potestatis abutens viribus jam per septem annos licentius debacchatus est. Decreverunt ergo, ut armata manus portus maris, ad quos nos venturos suspicabantur, militum et satellitum custodia et diligentia observaret, ne terram possemus intrare, quin omnem supellectilem nostram curiosius perscrutarentur, et omnes litteras, quas [Col. 0485C] impetravimus a majestate vestra, nobis auferrent. Sed nutu divino contigit, ut machinamenta eorum nobis per amicos innotescerent, quae impudentia eorum ex nimia praesumptione non patiebatur esse abscondita. Nam satellites, quos praediximus, armati littora circuibant, gressus suos dirigentes, prout eis jam dicti Eboracensis, et Londoniensis, et Saresberiensis episcopi dictabant. Elegerant enim ad exsecutionem hujus malitiae, quos nobis noverant maxime esse infestos: scilicet Randulphum de Broc, Raginaldum de Warenne, Gervasium Cantiae vicecomitem, qui palam minabantur se, si forte praesumeremus applicare, nobis caput amputaturos. Saepe dicti vero episcopi Cantuariam venerant, ut si satellites [Col. 0485D] publicae potestatis non insanirent satis, eos amplius instigarent. Itaque consiliis eorum diligentius exploratis, una die antequam mare ingrederemur, praemissae sunt litterae vestrae; sed et illae, quibus Eboracensis suspendebatur, et Londoniensis et Saresberiensis revocabantur in sententiam anathematis, eis traditae sunt. Die sequenti navem ascendimus et in Angliam pervenimus navigatione felici, adducto nobiscum ex mandato domini regis Joanne decano Saresberiensi, qui armatos, quos praediximus, vidit, non sine dolore et rubore accelerantes ad navigium nostrum, ut adventantibus vim inferrent. Praefatus ergo decanus timens, ne si quid nobis aut nostris mali inferretur, in domini regis redundaret infamiam, obviam processit armatis, [Col. 0486A] denuntians eis ex parte domini regis, ne nos aut nostros laederent, quia hoc esset ipsum regem, cum quo pacem feceramus, nota proditionis inurere, persuasitque eis, ut ad nos accederent inarmati. Illi tamen, quia Simonem Senonensem archidiaconum nobiscum adduxeramus, qui amicos, quos habet in Anglia decreverat visitare, exegerunt ab eo juramentum fidelitatis, quo se regibus nostris contra omnes homines obligaret, nec vos excipientes, nec alium. Sed nos non permisimus, ut talis obligatio praestaretur, veriti ne clerus regni ad simile juramentum cogeretur auctoritate exempli, si domestici nostri obligationes hujusmodi praestitissent. Quod utique in dispendium sedis apostolicae, ut auctoritas ejus evacuetur aut minuatur, in regno moliuntur saepe dictus [Col. 0486B] Eboracensis et Londoniensis et Saresberiensis, et complices sui. Officiales vero qui juramentum exegerant, pauciores erant, quam ut nos possent contra voluntatem nostram in eo loco ad aliquid cogere, eo quod populus reditui nostro gaudens, si vires pararentur, fortior erat. Inde ad Ecclesiam nostram venientes, cum magna devotione a clero et populo recepti sumus, licet intrusi adhuc violenter incubent ecclesiis nostris, in quibus in omni peste et vexatione Ecclesiae praecipui sunt Gaufredus Ridel, archidiaconus noster, et Nigellus de Saccavilla clericus ejus; quorum alter, scilicet Gaufredus, occupat ecclesiam de Otteford, alter, videlicet Nigellus de Saccavilla, ecclesiam de Herges, quas cum fructibus perceptis nobis et clericis nostris quorum sunt, ex [Col. 0486C] mandato vestro reddere debuerant. Praecepistis enim domino Rothomagensi et episcopo Nivernensi, ut eos absolverent accepto secundum morem Ecclesiae sacramento, et praeciperent auctoritate vestra nobis ecclesias cum fructibus resignari. Postquam vero ad Ecclesiam nostram venimus, incontinenti nos adierunt officiales regis, denuntiantes ex parte ipsius, sicut eos dominus Eboracensis, et Londoniensis, et Saresberiensis episcopi informaverant, ut suspensos episcopos et excommunicatos absolveremus, quia quod contra eos factum fuerat, in injuriam regis redundabat, et in eversionem consuetudinum regni, promittentes episcopos provinciae nostrae post absolutionem venturos esse ad nos, et juri se salvo honore [Col. 0486D] regni libenter parituros. Nos autem respondimus non esse judicis inferioris, ut superioris sententiam solvat, et quod nulli hominum licet infirmare, quod apostolica sedes decreverit. Quia tamen illi instantius perurgebant, et minabantur dominum regem, nisi eis acquiesceremus, mira et stupenda facturum, diximus eis, quod si Londoniensis et Saresberiensis episcopi jurarent coram nobis in forma Ecclesiae, se vestro mandato parituros, nos pro pace Ecclesiae et reverentia domini regis cum consilio ipsius, et domini Wintoniensis, et aliorum fratrum nostrorum, subjiceremus periculo, et faceremus quidquid salva reverentia vestra, et eos tanquam fratres in Christo charissimos diligeremus, et in omni mansuetudine et humilitate tractaremus. Quod cum episcopis ab [Col. 0487A] intermeantibus referretur, respondit Eboracensis, quaerens seditionis consortes, et schismatis incentores, juramenta hujusmodi, nisi de voluntate regis non debere praestari, praesertim ab episcopis, quia erat contra dignitatem principis et consuetudines regni. Ei vero ex parte nostra responsum est, quod iidem episcopi antea a nobis excommunicati fuerant, et non nisi praestito juramento, cum nos multis solicitationibus interpellassent, absolvi meruerant. Et si nostra sententia sine juramento episcoporum solvi non debuit, multo minus vestra, quae longe fortior est, et incomparabili nobis et mortalibus cunctis auctoritate subnixa. Ad quam responsionem, sicut nobis retulere qui praesentes aderant, episcopi adeo moti sunt, ut decreverint venire ad nos, et [Col. 0487B] secundum morem Ecclesiae recipere absolutionem, non ducentes tutum, ut pro conservandis regni consuetudinibus Ecclesiae se opponerent, et impugnarent apostolicas sanctiones. Sed homo pacis inimicus et Ecclesiae turbator Eboracensis dissuasit, consulens ut potius adirent dominum regem, qui eis semper patrocinatus est, et nuntios mitterent ad novum regem, qui persuaderent ei, quod eum deponere volumus, cum nos, Deo teste, si ipse Ecclesiae profuturus est, mallemus eum non modo unum regnum possidere, sed amplissima et plura regna terrarum. Hujus vero legationis signifer est archidiaconus noster, nam Eboracensis et duo praefati episcopi citius transfretarunt, ut quod Deus, avertat, circumveniant dominum regem, et adversus Ecclesiam [Col. 0487C] exacerbent iram ejus. Fecerunt autem evocari senas personas vacantium ecclesiarum, ut consilio eorum contra canones coram rege, in alieno regno, fratribus suis absentibus, celebrent electionem episcoporum provinciae nostrae. Quod si sic electos noluerimus consecrare, videntur sibi habere causam seminandi discordiam inter nos et dominum regem. Nihil enim est, quod magis timeant, quam pacem Ecclesiae, ne forte videantur opera eorum, et corrigantur excessus. Caetera plura supplebit nuntius, quae ne taedium pareret, schedulae non censuimus inserenda. Vos, si placet, preces nostras clementer audite. Valeat in aeternum sanctitas vestra, charissime Pater.
Qanta mala sanctis viris fecerit, et jugiter faciat Eboracensis archiepiscopus, tum a multis, tum a praesentium latoribus discretionem vestram credimus audivisse. Auget audaciam hominis quod hactenus omnia pro libitu gessit, impune credens universa licita quae videt inulta. Nec credit judicem esse in Israel, qui super tot tantis et tam manifestis excessibus nunquam venire visus est in judicium, aut mirabilium suorum reddere rationem. Confidit in multitudine divitiarum quas supra modum congessit, augens,
Venerabilibus dominis suis, et Patribus, universis episcopis, presbyteris, diaconibus, sanctae Romanae Ecclesiae Dei gratia cardinalibus, THOMAS, eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, [Col. 0489A] miser ac miserabilis exsul, salutem, ac debitum per omnia famulatum.
Misero verba facere grata haud est facile, miserabili servare modum in dicendo, sane difficile. Detur ergo, petimus, indulgentia misero, miserabili venia. Credimus vos, Patres sanctissimi, divina inspirante gratia, ad hoc in summo fastigio constitutos, ut removeatis injustitias, praesumptiones abscindatis, laborantibus in sacerdotio benigne subveniatis, opprobriisque et calamitatibus eorum nullatenus locum exhibeatis, sed oppressis gravatisque feratis auxilium, calumniantes reprimatis durius, opprimentes gravissime puniatis. Non enim perturbare perversos, non resistere persequentibus Ecclesiam, nihil aliud est quam fovere. Consentire [Col. 0489B] namque videtur occulte, qui manifesto facinori non obviat. Intelligimus inde non aliter vobis licere, quam ut omnes conatus vestros huic causae nostrae, quae inter regem nostrum et nos, imo inter vos et ipsum praecipue versatur, in qua universalis salus infestatur Ecclesiae, officiosissime de caetero impendatis. Inieratis cum ipso certamen, erat vobis jam in limine victoria, si non religionis vestrae circumvenisset auctoritatem, sicut creditur a peritis, praedicatur a transeuntibus, affirmatur ab his, qui regis intima noverunt arctius, captiosa calliditas, falsa spes pacis, quae potius extorquetur a tyrannis praeparatione certaminis, quam legationis licitatione. Praeparatione enim belli pax obtinetur. Digna certe [Col. 0489C] poena huic miserationis vestrae viscera claudi, qui libertatem Ecclesiae quaerit exstinguere. Decet ergo vos esse vacuos ab omni offensa, ab aliena gratia penitus liberos, si recte tractatis aliena negotia, si loquimini veritatem in populo; si diligitis, qui facitis judicium in gente. Dominus enim dicit: Diligite justitiam, qui judicatis terram. Ipsa utique ubique diligenda, ubique est observanda. Sola enim ipsa operatur pacem, et conservat. Unde Isaias: Erit opus justitiae pax. Et David in Psalmo: Justitia et pax osculatae sunt. Amant enim se haec duo eatenus, ut qui facit justitiam, pacem inveniat, nec aliter. Sic ergo agite, sic observate justitiam, quibus judicandi potestas credita est, ut cum venerit justus Judex, reddens unicuique juxta merita sua, [Col. 0489D] pro bene observata justitia digna vos mercede remuneret.
Quid plura? Haec in summa reduco vobis ad memoriam, quoniam serius parva scintilla fuit in Alexandria, sed quia dissimulante justitia non est statim oppressa, ejus totum orbem fere flamma populata est. Et, ut veniamus ad rem, dicite, Patres sanctissimi, qua conscientia dissimulatis injuriam Christo illatam in me, imo certe in vobis, qui Christi vicem gerere debetis in terra? Nonne causa mea similis vestrae est, imo penitus vestra? An simulatis vos ignorare, quod rex Anglorum occupavit, et singulis diebus occupat possessiones ecclesiasticas, libertatem Ecclesiae subvertit, extendit manus suas in christos Domini, passim et sine delectu in clericos, [Col. 0490A] alios incarcerando, alios truncando, aliis eruendo oculos, cogendo alios ad duellum, alios ad examinationem ignis vel aquae, episcopos etiam non servare metropolitano suo obedientiam, minores clericos praelatis suis non obedire, non habere se excommunicatos, cum rite fuerint excommunicati; imo, quod deterius est, omnimodam tollit Ecclesiae libertatem, ad instar grandis illius schismatici oppressoris vestri, qui quaerit funditus eviscerare Ecclesiam. Si haec fiunt impune a rege nostro, quid fiet ab ejus haeredibus? Quid sustinebitur a successoribus vestris? Attendite, quoniam crescunt quotidie mala, crescunt occasiones et ingenia malorum. Deus bone, facietne ista impune? Non hac via Christus incessit, non apostoli, quorum imitatores esse debetis, [Col. 0490B] et nos vobiscum. Quare receditis a viis Domini, in quo est vobis fiducia? Verendum est ne, quod absit! contritio et infelicitas sit inviis vestris, ne viam salutis non agnoveritis, quod non sit timor Domini in vestris oculis. Quis eripiet vos de manu tribulantis? Quis liberabit vos de belluae faucibus, quae jam in januis est, ut vos absorbeat, omnes, si non Deus ipse? Certe non argentum, non aurum, non humana gratia, non favor principum. Nolite ergo, nolite confidere in principibus, nec in filiis hominum, in quibus non est salus: Maledictus enim qui confidit in homine, qui ponit carnem brachium suum. Facite, domini mei, facite aliis, quod vobis desideratis a Christo fieri, ut evadatis periculum, [Col. 0490C] quod est e vicino. Eadem enim mensura remetietur vobis, qua ipsi mensi fueritis. An nescitis, quoniam argentum vestrum projicietur foras, aurum vestrum erit in sterquilinium, argentum et aurum non poterit vos liberare in die furoris Domini. Nolite ergo, nolite thesaurizare vobis iram in die irae, sed thesaurizate vobis thesauros in coelo, resistendo oppressoribus, subveniendo oppressis. Alioquin judicet inter vos et me, et coexsules meos, orphanos, viduas, infantes in cunabulis, caeterosque omnes clericos et laicos Deus ipse, apud quem non est personarum acceptio: requirat ipse sanguinem mortuorum meorum de manibus vestris, et vindicet simulationem istam, qui sedet in Excelso justus Judex, considerans dissimulationes vestras et injustitias, [Col. 0490D] redditurus unicuique vestrum, prout gesserit mecum, sive bonum, sive malum.
Exposuistis quippe nos, equidem immeritos, signum ad sagittam, ut nec jacula jaculantis, undique in nos pressi, valeamus elidere, nec evadere possimus, nisi in potenti manu Dei, jacientium sagittas. Fecistis nos opprobrium omni transeunti, subsannationem vicinis nostris, derisum his, qui in circuitu nostro sunt: utinam non vos ipsos! Deus bone, quis erit de caetero vigor in membris, si capitis ipsius robur emarcuerit? Jam certe clamitatur in plateis, praedicatur per civitates et vicos, quia non fit justitia Romae de potentibus. Utquid sepitis vias nostras spinis? Cur objicitis nobis offensionis lapidem? Quid tollitis nobis omnem nostram auctoritatem, ne vindicemus [Col. 0491A] injuriam Christi, ne redimamus damna dierum nostrorum, quibus nemo succurrit, ne compensemus Ecclesiae jacturam, prout nunc possumus, ecclesiastica saltem censura, ne silentio convalescat inconcussa impunitas, sed prodeat in lucem tantae concussionis auctoritas, tam affectatae praesumptionis ultio merita, ut appareat tempore postero, tam enormia, tam detestabilia, nullatenus impune, sed immerito attentata fuisse. Certum tenete, exspectatio ista plurimum habet periculi, salutis nihil. Alias curandus est is morbus, si non eo per dissimulationem vestram vultis infici reges universae terrae. Dulcis enim est omni tyranno amara servitus Ecclesiae, nec tolli facilis, si non fit ei citissime ipsa sua dulcedo amara severitate justitiae. Eo jam perventum est, ut [Col. 0491B] sequatur rex noster etiam Siculos, imo certe praecedat. Curritur undique a clericis Angliae ad suam curiam, fiunt curiales capellani, sub obtentu isto astringuntur jurisjurandi necessitate, ut vel sic in terra sua liberius obtineat de caetero, quod hoc tempore de voluntate sua pro jure constituit. Itur cursim in dispendium Ecclesiae non reparabile, cum sit nemo, qui currenti non cedat, qui redarguat delinquentem efficaciter, qui puniat ejus utiliter excessum. Quid erit nobis et vobis ulterius in terra illa, si celerius non occurratur huic tanto periculo, si non retundatur acrius hujus tam enormis novitatis periculosa praesumptio, vos ipsi judicetis. Disposueram certe animam meam in hac parte liberare, [Col. 0491C] viriliter subvenire periculo, si non hujus facti me, sicut credimus, immerito aestimassetis indignum. Indulgeat Deus hoc facientibus. Erat mihi quippe cum ipso facilior ad pacem accessus, si, quod absit! sine vobis Ecclesiae discrimina dissimulare curassem. Verum, quidquid mecum egeritis, quidquid agatis, per misericordiam Dei nihil fit a me sine vobis, nihil in praejudicium Ecclesiae, si vita comes mihi succurrit. Hanc viam elegi, hanc, Christo duce, non mutabo sententiam, haec est enim mihi via salubris. Haec vobis scribo, non ad indignationem aliquam, novit Deus, qui scrutator est cordium, sed ad cautelam, ne veniat super vos dies Domini, sicut fur, dies ultionis qui nemini parcit. Credite ergo mihi fideli vestro per omnia, dilectissimi domini, [Col. 0491D] resumite vires, accingimini gladio verbi Dei potentissimi, exerite gladium beati Petri, injuriam Christi vindicate et suorum, nulli parcat oculus vester, facite judicium et justitiam sine dilatione omni patienti injuriam. Haec est via regia, haec est via quae ducit ad vitam. Hac vobis incedendum est, ut sequamini vestigia Christi, vestigia apostolorum, quorum estis vicarii. Non simulatione, non ingenio regenda est Ecclesia, sed justitia et veritate, quae se observantem liberat ab omni periculo. Hoc facite, et habebitis pro certo Deum adjutorem, nec timeatis vobis de caetero quid faciat vobis homo. Bene valete, ut bene sit nobis, et toti Ecclesiae.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus ALBERTO presbytero cardinali, salutem et debitam reverentiam.
Nil nobis hac tempestate jucundius dari posset, quam vestrae copia praesentiae, ut de statu nostro conferre possemus ad invicem, et vestrae discretionis consilium reportare, quod in omnibus vivax et efficax sumus experti. Jucunda, inquam, nobis esset hujusmodi collatio, quia perquam necessaria. Paucos enim vel nullos apud nos reperimus, qui purae veritatis tramite non claudicantes incedant, quasi non magis quae sua sunt quaerant et curent, [Col. 0492B] quam quae Jesu Christi, studentes potius terreno regi placere, quam coelesti displicere formidantes. Loquimur nobis tanquam speciali patrono et amico fidelissimo, non verentes animum nostrum vobis aperire medullitus, ut tamen quod dicimus, ad aliam non transeat audientiam, in fide et dilectione suppliciter obsecrantes. In tot et tantis apud nos sanctae Ecclesiae libertas impugnatur, ut vix ad videndum sufficere possimus vel audiendum. Emergunt quotidie nova, et prioribus inaudita saeculis exiguntur. Imponitur silentium legibus, et regula canonum a sorte Domini penitus exclusa, novis legibus subjiciuntur clerici, et pro voluntate laicae potestatis agitantur. Scimus quia dominum regem tenere diligitis et fideliter, ideoque [Col. 0492C] manifestius vobiscum loquimur, ut acrius condoleatis. Difficile et longum est omnia scripto complecti, ideoque magistrum Henricum, fidelem et familiarem vestrum et nostrum, ad vos transmittimus, qui secundum quod vidit et audivit, rerum seriem gestarum vobis plenius exponet. Cui, si placet, credite tanquam nobis. Si tamen fieri posset, mallemus in propria persona nostra vos visitare, et vivas a vobis audire et reddere voces, quam aliter. Nullum, nisi Deus dederit, nobis adest consilium, quia inter barbaros nobis esset melius servire, quam haec mala diebus nostris in sancta Ecclesia videre. Valete, charissime domine.
Utinam, dilecte mi, aures vestrae sint ad ora nostratum, et audiant illa, quae in ignominiam Ecclesiae Romanae cantitantur in compitis Ascalonis! Aliquid consolationis novissimi nuntii nostri videbantur a sede apostolica retulisse in litteris domini papae, sed earum auctoritas evacuata est missis a latere litteris, ut in perniciem Ecclesiae Satanas absolveretur. Soluti sunt enim apostolico mandato Londoniensis et Saresberiensis episcopi, quorum alter incentor schismatis, et totius malitiae artifex, ab initio dignoscitur exstitisse, et tam Saresberiensem, quam omnes, quos potuit, in crimen inobedientiae impegisse. Nescio quo pacto pars Domini [Col. 0493A] semper mactatur in curia, ut Barabbas evadat, et Christus occidatur. Auctoritate curiae jam in finem sexti anni proscriptio nostra, et Ecclesiae calamitas protracta est. Condemnantur apud vos miseri, exsules, innocentes, nec ob aliud, ut ex conscientia loquar, nisi quia pauperes Christi sunt et imbecilles, et a justitia Dei recedere noluerunt: absolvuntur e regione sacrilegi, et homicidae, raptores, impoenitentes, quos mundo reclamante, nec a Petro, si praesideret, apud Deum absolvi posse, libera voce, Christo auctore, pronuntio. Ait enim in Evangelio secundum Lucam: Si peccaverit in te frater tuus, increpa illum; et si poenitentiam egerit, dimitte illi. Et si septies in die peccaverit in te, et septies in die conversus fuerit ad te, dicens, poenitet me, dimitte illi. [Col. 0493B] Nunquid otiosa sunt verba Christi, quibus ait: Si poenitentiam egerit, si conversus confiteatur, dicens, poenitet me? Nequaquam de otiositate verbi redditurus est in die judicii rationem, sed potius eos damnaturus, qui contra formam, quam dedit, iniquos sine confessione et poenitentia vanis absolutionibus justificare praesumunt, et vivificare animas, quae non vivunt. Certe si res ablata reddi potest, et non redditur, non agitur poenitentia, sed fingitur. Profecto Spiritus sanctus, ut scriptum est, effugiet fictum, quoniam ipse veritas est, et non figmentum. Obliget se, qui audet, nec venturi judicis formidet sententiam. Raptores, sacrilegos, homicidas, perjuros, sanguinarios, et schismaticos impoenitentes absolvat; ego quae Ecclesiae Dei ablata sunt, impoenitenti nunquam [Col. 0493C] remittam. Nonne nostra, aut potius Ecclesiae spolia sunt, quae nuntii regis cardinalibus et curialibus largiuntur et promittunt? Quae iniquitas manifesta est, si illa, quae in Ecclesiam Dei apud nos exercetur, occulta est? Nos Ecclesiae libertatem tueri non possumus, quia sedes apostolica proscriptionem nostram jam in finem sexti anni protraxit. Viderit Deus, et judicet. Sed pro ea mori parati sumus. Insurgant qui voluerint cardinales, arment non modo regem Angliae, sed totum, si possunt, orbem in perniciem nostram, ego Deo propitiante nec in vita, nec in morte ab Ecclesiae fidelitate recedam. Causam suam de caetero committo Deo, pro quo exsulo proscriptus, ille medeatur, ut novit expedire. Non [Col. 0493D] est mihi ulterius propositum vexandi curiam: eam adeant, qui praevalent in iniquitatibus suis, et triumphata justitia, et innocentia captivata, in confusionem Ecclesiae redeunt gloriosi. Utinam via Romana non gratis peremisset tot miseros innocentes! Quis de caetero audebit illi regi resistere, quem Ecclesia Romana tot triumphis animavit, et armavit exemplo pernicioso manante ad posteros? Valeat semper sanctitas vestra, nostri memor ante Deum.
Interemptorum pro causa Domini, etc. Vide epistolam similem ad Hyacinthum cardinalem directam.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus ALBERTO et THEODWINO cardinalibus.
Ecclesiae molestias et innocentium afflictiones, miserias eorum, qui zelum Dei habent, tanto vobis acerbiores esse non dubitamus, quanto vos pro certo novimus institutis apostolicis familiarius et dulcius adhaerere. Et quidem Ecclesia Dei stare non poterit, si in ruinam ejus proni sunt, quibus incumbit illius procurare salutem. Si enim pastores amore aut odio, cupiditate aut neglectu, spe aut metu temporalium, locum suum deserant, aut vitiis cedant, restat ut eorum candelabrum moveatur, et populo fiant in laqueum et ruinam. Unde ut coram Deo loquamur, [Col. 0494B] quem judicem exspectamus, et invocamus ut judicet causam suam, licet dominum nostrum regem Angliae plurimum dilexerimus, et ex totis viribus ante impositum sacerdotium ad nutum servierimus, sine conscientia tamen criminis, ex hoc ei in injuriam Dei et conculcationem Ecclesiae nolentes consentire, pro Deo nos opposuimus, malentes ipsum offendendo revocare ad veniam, quam adulando praecipitare in gehennam. Causa quam contra nos exercet, inter ipsum et Deum est, quia nos nihil aliud ab eo quaerimus, nisi quod Ecclesiae suae aeterno testamento pro ea in suscepta carne immortalis reliquit Deus. In fide ergo et charitate Christi, ipso teste Christo, supplicamus vobis, ut exsurgatis nobiscum in auxilium Ecclesiae naufragantis, et auctoritate, et prudentia [Col. 0494C] vobis collata occurrite homini huic, cui nullorum successuum copia sufficit, si Ecclesia Dei gaudet libertate. Si nobis aut nostris non creditis, interrogate de moribus hominis Gallicanam, et Turonensem Ecclesiam, Aquitanos quoque et Normannos, et Romipetas de regno Anglorum confluentes, et profecto non erit aliquid, in quo de sinceritate causae nostrae possitis ambigere, nisi sponte obtenebraveritis oculos, ne quod verum est, valeant intueri. Confidimus in vobis abundantius, praesertim in causa Dei, et ad vestrum, prompti sumus obsequium. Et quod nos non possumus, supplebit Deus, remetiens, in qua mensura nobis mensi fueritis. De nobis autem pro certo tenete, quia satius ducimus mortem [Col. 0494D] incurrere temporalem, quam promereri aeternam, et extremas pro Christo subire miserias, quam miserae servitutis angustias perpetuare. Nam hujus controversiae exitus trahetur ad consequentiam temporum futurorum, ut aut perpetuis, quod absit! aerumnis lugeat Ecclesia, aut perenni gaudeat libertate. Nec esset cardinalis vel cujusquam hominis necessarius interventus nobis aut nostris, si regi ab initio voluissemus in his, quas apud cleri damnum statuit, non consuetudinibus, sed pravitatibus consentire, et absque ulla ordinis nostri salutatione apposita simpliciter et absolute subscribere. Ergo si ille in tantis iniquitatibus statuendis, Romana Ecclesia consentiente aut dissimulante, praevaluerit, quis contra eum audebit mutire de caetero? Quis de manu [Col. 0495A] haeredum ejus excutiet, quod tanta non virtute, sed pertinacia pater obtinuit? Quis alios principes, aeque nobiles et potentes, prohibebit similia vendicare? Malorum enim exempla citius rapiuntur, et posteri relictis majorum vitiis rarissime ad exercitia virtutis assurgunt. Si vestri laboris et nostri fructus est, ut principes Ecclesiam subjiciant servituti, et nos conterant, quia ausi sumus zelare legem Dei, justitiam protestari, et eis ex adverso ascendere pro domo Israel, rarus admodum vel nullus de caetero erit, qui non sequatur omnino principum voluntatem, qui Romanae Ecclesiae fidem servet, qui decreta sedis apostolicae revereatur, qui summi pontificis mandatis obediat, qui non ipsam Dei legem contemnat, ut fabulam, ut verba sine veritate et fructu. [Col. 0495B] Causam itaque Ecclesiae vobis specialiter committimus, quos columnas Ecclesiae stabiles esse confidimus. Ad eorum enim auxilia in necessitate recurrendum est, qui et auctoritatem justitiae et voluntatem miserationis implendae a Domino acceperunt. Nec ignorare vos credimus, quoniam eorum, quae contra Deum vel secundum Deum feceritis, mensuram bonam, et confertam, et coagitatam, et supereffluentem refundet justus Judex in sinus vestros. Amen.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus BERNARDO Portuensi episcopo, salutem et debitam reverentiam.
[Col. 0495C] Hortatur nos, et loquendi praestat fiduciam sanctitatis vestrae nota constantia, ut quae sancta Ecclesia in nobis, et aliis membris suis, in Anglorum regno patitur, vestrae discretioni curemus innotescere, sperantes a vobis sanum reportare consilium, et necessariam tanto dolori medicinam. Verum attendentes hujus nostrae calamitatis seriem nec facile nec tutum esse paginae mandari, mittimus ad vos magistrum Henricum, fidelem et familiarem vestrum et nostrum, ut fida relatione, prout vidit et audivit, universa vobis exponat, dictis ejus fidem adhiberi, tanquam nostris, postulantes. Vos autem, domine, juxta datam vobis a Deo sapientiam, secundum quod de statu nostro cognoveritis, consilii vestri solatium [Col. 0495D] nobis, imo et toti Anglorum Ecclesiae impartiri non differatis; quoniam in arcto positi sumus, nec ullum praeter Deum, et sanctae Romanae Ecclesiae auxilium exspectamus. Valeat, et subveniat nobis sanctitas vestra.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus BERNARDO Portuensi episcopo.
Consolationis vestrae verba animo gaudente recepimus, sed ab adverso receptis incontinenti litteris, quas rex Angliae in laesionem nostram, et apostolicae sedis confusionem facit in utriusque regni compitis et conventibus publicari, versa est in luctum [Col. 0496A] cithara nostra, et gaudium nostrum transiit in moerorem. Nam benefactoribus nostris onerosi reddimur et taediosi, ex quo in desperationem pacis nostrae missi sunt, audito quod persecutor Ecclesiae et noster, qui nos spoliis nostris impugnat contra justitiam Dei, praevaluit in comminationibus suis, et vanitate, et malitia multa. Viderit Deus, et judicet inter me et ipsum, et alios quorum patrocinio usus est, ut possit licitum libito coaequare, et in Ecclesiam Dei impune debacchari, nemine reclamante. Si Dei voluntas est, ut in exsilio pro libertate Ecclesiae moriamur, odoretur sacrificium, quia decrevimus mori potius quam ad qualecunque mundi pretium distrahere Ecclesiae libertatem. Absit enim a nobis, ut regi impio vendamus haereditatem [Col. 0496B] patrum nostrorum, quam legem Dei esse Scriptura sacra docet in Spiritu! Verum quia sanctae Cantuariensis Ecclesiae, quae nunc fere destructa est, a multis diebus patrocinium impendistis, supplicamus sanctitati vestrae, quatenus ei nunc, velut in extremis agenti, celerem feratis opem. Ut dominus papa suspensionem, quam nobis inflixit, solvat, aut terminum coarctet, scribens etiam regi Francorum et Ecclesiae Gallicanae patentibus litteris, quod nisi rex Anglorum juxta commonitionem et comminationem suam nobis pacem et ablata cum Ecclesiae libertate restituat, exinde nos in eum et terram suam officii nostri potestate uti concedat, et sententiam, quam in malefactores Ecclesiae et nostros tulerimus, ratam habendam esse decernat, et praecipiat [Col. 0496C] ab omnibus terrae suae episcopis inviolabiliter observari, donec satisfacere compellantur. Praeterea precamur attentius, ut Ecclesiae Cantuariensi in miseriae suae solatium impetretis plenam reformationem primatus sui, et ut praecipiatur archiepiscopo et Ecclesiae Eboracensi, ut nobis obedientiam tanquam primati suo exhibeant. Cum enim ejusdem primatus per vos confirmationem obtinuerimus, honor erit vobis et gloria, si plenum robur obtineat confirmatio a vobis impetrata. Ut autem charitas vestra aliquod habeat tribulationis nostrae solatium, noveritis quod Christianissimus rex fortunam nostram reputat suam. Valete.
Missi sunt ad regem Angliae nuntii multi, quorum omnium fuit labor infructuosus. Et quomodo novissimis istis, D. Gratiano et Viviano, opera et impensa perierit, si placet, ab ipsis referentibus potestis audire. Rex et sui nunc, ut semper, impedierunt pacem, cum ego et coexsules mei nuntiis, sicut dominus Senonensis et episcopi, qui praesentes aderant, audierunt, usquequaque obtemperaverimus. Et adhuc quidem, quantum salvo ordine meo et fidelitate Ecclesiae Romanae potero, regis et regni dignitates conservare et augere paratus sum. Sed auctore Deo nova et perniciosa fidelitatis forma exemplo mei in Ecclesiam Dei nunquam inducetur. Peto autem, [Col. 0497A] ut mihi et meis ablata restituat aut satisfaciat, quae gratis et absque causa resident penes ipsum. Nam et nuntiis et aliis pluribus palam confessus est, quod de toto tempore cancellariae nec pecuniae nec administrationis exigit rationem. Nec me tantum perturbant damna rerum, quantum pernicies exempli, quod coaetaneos et posteros facile impinget in errorem et ausum similia attentandi, si pestis haec impunita et irrequisita remanserit. Caetera, ne scripturam protrahendo vobis fastidium generetur, in ore pauperum Christi, qui diriguntur ad vos, posita sunt, quos, si placet, audite et exaudite pro Christo, cujus negotium prosequuntur, et date operam et diligentiam, ut Ecclesia debitam consequi valeat libertatem. Si vero praeambulos Antichristi [Col. 0497B] Londoniensem episcopum et Gaufredum Ridel ad curiam venire contigerit, sic eos tractate, sicut Antichristi membra tractari decet a christo Domini.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, BOSONI cardinali.
Indubitanter credimus, et verum est, neminem esse in curia, qui plenius vobis noverit, quantam fidem, obedientiam, et devotionem Cantuariensis Ecclesia sedi apostolicae consueverit exhibere. Nam, ut taceamus de aliis decessoribus nostris, quorum doctrina, virtutibus, et exemplis illustratur Ecclesia, qui jam miraculis, Deo meritis eorum respondente, [Col. 0497C] coruscant, novissimus decessor noster, vester quidem amicus, et Romanae Ecclesiae devotissimus filius, bis a sede propria pro fide et obedientia exclusus est, rege Stephano hoc in eo persequente, quod contra prohibitionem ejus vocatus a domino papa Eugenio ad concilium Remense venerat, caeteris episcopis domi contra obedientiam remanentibus, exceptis tribus, qui de mandato regis venerunt, ut aliorum absentiam excusarent. Alia autem, ut scitis, causa persecutionis ejus exstitit, quod contra prohibitionem Romanorum pontificum filium regis Eustachium noluit coronare. Quem aliorum episcoporum in tota insula nostra vidistis aut legistis se pro tuenda libertate Ecclesiae, pro conservandis [Col. 0497D] institutionibus Patrum, pro reverentia et obedientia sedis apostolicae, praeter Cantuarienses, se opposuisse principibus? Et nostra quidem aetate nec unus exstitit; et si veteres revolvantur historiae, nullus occurret. Cantuariensium vero alii pro lege Dei fuderunt sanguinem; alii fundendum persecutoribus obtulerunt. Si vero consuetudines, aut potius abominationes, quae exiguntur a nobis, decessoris nostri tempore viguissent, se, rege prohibente decessor noster ex causa obedientiae non exposuisset naufragio, nec ei summus pontifex gratias, quas devotione meruerat, in pleno concilio retulisset: Eo quod, ut verbis ejus utamur, natando potius, quam navigando ad concilium venerat. Si perversitates haec viguissent, utique post prohibitionem [Col. 0498A] apostolicam coronasset filium regis, quoniam hoc fieri oportere decreverat curia ejus. Nam et quosdam eorum, qui nos persequuntur, ille rex habuit hujus fomitis incentores.
Nonne recolitis quomodo ille, qui nunc Eboracensis est, Romam profectus sit, regis illius et procerum procurans negotium; ut quia Cantuariensem archiepiscopum non poterant flectere, saltem prohibitionis apostolicae solutionem a domino papa Eugenio impetrarent? Sed quid nota revolvimus, praesertim in auribus vestris, qui tenetis memoriter illius temporis gesta, et fidem ac devotionem Cantuariensis Ecclesiae non modo lectione librorum, sed visu et auditu plenissime didicistis? Haec vobis devota semper exstitit, et auctore Deo nostris temporibus [Col. 0498B] ipsius ad vos devotio non tepescet. Siquidem justum est, ut potius augeatur, cum a tempore Guidonis Pisani familiaritatem, personaliter contraxerimus, et nobis mediantibus amicitiam inieritis cum decessore nostro. Nobis autem propositum est, ut pro aetatis processu charitas invalescat, et si opportunum fuerit, cumulentur obsequia. Unde dilectioni vestrae supplicamus attentius, quatenus haec ad domini papae notitiam reducatis, ut cum caeteris aut prae caeteris dominis et amicis nostris impetretis ab eo, ne tradat bestiis Ecclesiam semper Deo et sedi apostolicae famulantem, et nos cum illa in brachio extento eripiat de manibus eorum, qui quaerunt animam nostram, ut auferant eam, et in depressione nostra totius Ecclesiae perimant libertatem. [Col. 0498C] Nam et rex Stephanus ab antecessoris nostri persecutione non destitit, antequam piae recordationis dominus Eugenius, omni cessante appellationis obstaculo, in caput ejus anathematis, et in terram interdicti sententiam praecepit ab omnibus episcopis auctoritate apostolica exerceri. Lupus enim ab ovili facile non arcetur, nisi clamore canum terreatur et baculo.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus GRATIANO.
Impiorum molimina gratiae filiis in finem nocere non possunt; quia Deus eos supra vires tentari non [Col. 0498D] patitur, ad electorum utilitatem cuncta dirigens, et de singulis eventibus rerum profectum mirabiliter eliciens gloriosum. Et quidem fidem vestram respexit Dominus, qui moram magistri Viviani, et quidquid post recessum vestrum gessit in Francia, convertit in gloriam nominis vestri, vos in Deum constituens Pharaoni. Ex quo enim dominus rex Anglorum cognovit, quod cum domino Senonensi, cujus zelum timet supra quam dici possit, ad curiam revertebamini, et vos promptos animadvertit ad justitiam exercendam, illico per se et per suos praefatum Vivianum sollicitare studuit, ut rediret, promittens se ad honorem Dei et utilitatem Ecclesiae per eum pacem esse facturum, si ille procuraret, ut cum eo colloquium haberemus. Dicebat enim [Col. 0499A] se hanc illi velle impendere gratiam, eo quod morigerum senserat sibi, cum tamen magis absentia vestra, quam praesentia ejus, gratiae Dei cooperaretur, et perurgeret ad pacem. In spe ergo pacis, sicut plenius innotescet ex litteris vocationis nostrae, accessimus ad colloquium, in quo quid actum sit, ex his quae subscripsimus domino Senonensi et sociis nostris, facile discretio vestra perpendet. Timemus enim, ne si cuncta retexamus, prolixitas orationis fastidium generet, praesertim cum certum teneamus diligentiam vestram circa plurima occupatam. Sed sicut non potest Aethiops mutare pellem, aut pardus varietates suas, sic fallaciam et fraudem exuere nesciunt, qui ab initio vitae usque ad aetatem maturiorem docuerunt linguam suam [Col. 0499B] loqui mendacium, et ut inique agerent, laboraverunt.
Ut ergo magistri Viviani verbis utamur, hoc in tantarum promissionum summa inde reperit, quod rex ille prae cunctis mortalibus sophistice vivit et loquitur, ut Deo et hominibus debeat esse odibilis. Cessit tandem praefatus magister in sententiam vestram; et sicut ab eis accepimus, quibus fides adhibenda est, fallaciam regis apud S. Dionysium patenter arguit, et sicut audivimus, pecuniam, quam ei recessuro miserat, accipere recusavit, detestans duplicitatem et malitiam ejus. Ei quoque rescripsit increpatorias, exhortatorias, et comminatorias litteras, sicut nobis significatum est, quarum exemplum vobis jussimus praesentari. Quicunque vero familiaritatis initae viderunt [Col. 0499C] exitum, aut Vivianum loquentem audierunt, publice protestabantur solum ex omnibus, qui ad regem Anglorum missi fuerant, sapere Gratianum. Si Vivianus in curia consonaverit istis, ibidem illo auctore, velit, nolit, nominis vestri titulus clarius elucescet. Si partem, quam apud nos detestatus est, fovere ausus fuerit, dignus est cum proditore Christi ignominiosam suspendii subire damnationem. Speramus autem de illo viciniora saluti et honestati, quia quantum deprehendere potuimus, et qui nobiscum erant, et sicut indubitanter a multis accepimus, laudabiliter in extremis versatus est. Rei series vobis innotescet ex ordine. Vos, si placet, necessitates nostras et honestatem Ecclesiae adhibita diligentia [Col. 0499D] promovete. Nam si dominus papa, et Ecclesia Romana extenderit manum suam in retribuendo, nobis citissime quies dabitur, et auctoritas Ecclesiae Romanae, tam in Anglia, quam in cismarinis terris regi Angliae subditis, inflorescet.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, GRATIANO cardinali [Col. 0499D] Notabit lector Gratianum inter cardinales positum esse. Quod inde factum est quod Gratiani Domini in quibusdam manuscriptis cardinalis titulus [Col. 0500D] adhaeret. At Gratianus, ut puto, nunquam cardinalis fuit. .
Gratias habemus benignitati vestrae multimodas super his, quae nobis a mero dilectionis fonte prolata [Col. 0500A] per latorem praesentium mandare curastis. Sciturus pro certo, quod si ad nos venissetis, sicut desiderabamus, omnimodum vobis honorem, quem possemus, cum exactissima diligentia, tum intuitu personae vestrae, quam plurima dilectione amplexamur, tum intuitu devotionis, quam erga sacrosanctam Romanam Ecclesiam habemus, vobis utique exhibuissemus, brevioremque etiam in partibus nostris transitum et tutiorem habuissetis, si ad nos venissetis, quanquam aemuli et invidi nostri, quasi ad detrimentum nostrum, ne mutuo simul frueremur colloquio, aliter vobis persuaserint. Quo siquidem nobis nequissime defraudato plurimum dolemus. Rogamus tamen attentius cum quanta supplicatione possumus, quatenus de caetero, si placet, sub quadam dilectionis [Col. 0500B] praerogativa personam nostram, sed et Ecclesiam Cantuariensem pietatis intuitu familiarem vobis habeatis, et patrocinium nobis in opportunitatibus nostris diligenter pro loco et tempore praestetis, miseratus saltem tribulationum et angustiarum nostrarum, quas pro parte aliqua, quanquam minima, jam novistis. Sciturus absque omni ambiguitate, quia neque mors, neque vita, neque instantia aliqua poterit nos separare a fidelitate domini papae et Ecclesiae Romanae; etsi forte prius ipsa, quod absit! prorsus nobis defuerit. Valete, latorique praesentium, si placet, fidem habete super his quae vobis ex parte nostra plenius viva voce intimaverit.
Nullus praeter vos ab Ecclesia Romana pro causa Ecclesiae missus est ad regem Anglorum, qui eam non laeserit, et cornua non dederit peccatori. Vos autem illam erexeratis, ut pax in brevi necessario sequeretur, nisi resumptis a curia viribus convaluisset iniquitas. Videbamur quidem nuper aliquid solatii recepisse in litteris domini papae, sed auctoritas earum, antequam porrigerentur, evanuit, missis e regione litteris, quibus Satanas solutus est, ut liberius saeviat in Ecclesiam Dei. Absolutis enim, de mandato domini papae, Londoniensi et Saresberiensi episcopis, omnes animati sunt, ut regis sequantur [Col. 0500D] voluntatem, qui ita fautores suos, quamlibet criminosos, expedit, qui de sede apostolica sic triumphat, cujus nuntii contra Deum et justitiam ejus semper redeunt gloriosi. Bonorum contra consternantur corda, cum tam patentem et tantam iniquitatem videant in viis suis jugiter prosperari. Ecce quomodo punita est injuria vobis illata, et nuntiis domini papae, ecce quomodo fidelitas nostra remunerata est, et Ecclesiae Dei repressa calamitas. Ecce quomodo vindicatum est, quod Angliam nuper extortis juramentis ab obedientia domini papae conatus est separare. Dei quidem miseratio est, quod [Col. 0501A] non potuit, quia malitia ejus ex contingentibus nihil omisit. Exsilium et proscriptionem nostram jam per sex annos protraxit curia: innocentes, miseri, pro libertate Ecclesiae gratis in itinere perierunt, et persecutores Ecclesiae spolia nostra cardinalibus et curialibus promittunt et largiuntur, et sic Barabbas dimittitur, et crucifigitur Christus. Creditores exhausti sunt, et si quos movebat miseratio exsilii nostri, visis his quae fiunt a domino papa, mittuntur in desperationem. Sed et haec in monte Dominus videbit, et judicabit fines terrae majestas illa terribilis, quae aufert spiritum principum. Nos per gratiam ejus, sive vivi, sive mortui, ipsius sumus et erimus parati pro libertate Ecclesiae exsilium, proscriptionem, et omnia mundi incommoda, [Col. 0501B] quandiu ipsi visum fuerit, sustinere. Utinam inveniamur digni, qui persecutionem pro justitia patiamur! Certe ob hanc causam non modo cardinalibus, qui Ecclesiae auctoritate Ecclesiam impugnant, nos, ut Domino placuerit, torquendos exponimus, sed, etsi totus mundus, quod absit! insurgat, ab Ecclesiae fidelitate quam professi sumus, Deo miserante, non recedemus. Cui de caetero curae sit et nostri misereri, et Ecclesiae, quam apostolica sedes exponit, tueri libertatem. Nos ex proposito curiam non vexabimus, sed causam cedemus illis, quorum ibi acceptatur iniquitas, et qui venalitatem ejus praedicant, et cantitant in plateis. Parcentes autem reticemus quid, quibus ex causa mercimonii hujus donatum est, quid promissum. Nec dubium quin aliqui [Col. 0501C] eorum, qui triumphatores redierunt, se non triumphasse maluerint. Vos autem, qui Ecclesiae patrocinium in tanto periculo suscepistis, in bono perseverate proposito, non nostri, qui nihil posse permittimur, contemplatione, sed illius qui vestrum procul dubio in retributione uberi remunerabit obsequium, et nobis dabit, ut secundum quod volumus et debemus, dilectioni vestrae condignam officii vicem rependere valeamus. Interim vestri memores erimus ante Deum, et vos, si placet, affectione simili meminiretis nostri.
[Col. 0501D] THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, domino GRATIANO.
Experientiam rerum matrem et nutricem esse, philosophiae celebris apud antiquos et vera sententia est, et ipsius Apollinis testimonio comprobata. Nec immerito, cum expertus quisque de rebus, in quibus versatus est, possit fidelius judicare, et inexperti de rebus incognitis sit plerumque vana et fraudulenta imaginatio. Quae idcirco praemiserim, ut vel nunc animadvertatur, quanto periculo Ecclesiae et meo, aut potius apostolicae sedis, cujus privilegia non sine multo et ejusdem discrimine tueri aggressus sum, dominus papa mihi experto credere noluerit, qualiter sibi et Ecclesiae Dei agendum esset cum domino rege Angliae. Ecce enim ut facta est [Col. 0502A] vox nuperrimae comminationis apostolicae in auribus ejus, qua constitit ipsum reponendum esse in conditione Frederici dicti imperatoris, et terram ejus subjiciendam esse interdicto, et mandati praevaricatores episcopos suspendendos et excommunicandos, illico ad honorem Dei et Ecclesiae, ut ex conditionibus insertis pacto concipi debuit, utilitatem, pacem fecit, cujus formam ex litteris domino papae missis planum est intelligere. Nec dubium, quin infra duos primos exsilii nostri annos eam fecisset, si eum ab initio hac via aggressus esset dominus papa, aut quos ad ipsum destinavit in primis habuissent spiritum nostrum, quid enim rex potuisset in illos, cum perpetuo verum sit: Nec speres aliquid, nec extimescas, exarmaveris impotentis iram? [Col. 0502B] Aut quid tentavit in vos, quem nec prece, nec pretio, nec blanditiis, nec minis, aut quibuscunque sollicitationibus deflectere potuit a via recta? Verum quia Romana Ecclesia, quod pace omnium in aure vestra dixerim, posuit firmamentum suum formidinem, aut res captat, aut personas accipit, et auctoritate, qua praeeminet, iniqua gerentibus non occurrit, propterea flagella Dei gravia, et toti mundo vix portabilia veniunt super eam, ut instabilis facta fugiat a facie persequentis, et in tribulationibus vix subsistat. Sed apud quem rectius ista deplorem, quam apud eum, qui a praefatis vitiis per gratiam Dei immunis solis miseris compassus est, et solatium tulit, et tanto regi et omnibus complicibus [Col. 0502C] suis in faciem restitit, eo quod erat reprehensibilis, et gratis et nimis impugnabat Ecclesiam? Et quia strenuitas vestra Cantuariensem Ecclesiam protexit in adversis, par est et merissime consentaneum aequitati, ut se patrocinio et voluntati vestrae subdat in prosperis.
Vestrum erit quod placuerit dictare prece vel jussu, quia in nostro, mei dico et meorum proposito est, vestris obtemperare mandatis. Ex sinceritate ergo conscientiae vestrum affectamus obsequium, ad vos latorem praesentium destinamus, tam ipsum quam petitiones, quas per eum domino papae porrigimus, dilectioni vestrae affectuosius commendantes. Hoc autem certo certius sit, et per vos innotescat domino nostro, quia si in omnibus articulis [Col. 0502D] causae nostrae, aut potius suae, eumdem rigorem exercuisset, regem ad satisfaciendum de omnibus facile potuisset urgere. Quae scienter hic, et de industria reticentur, nuntius, Deo propitio, viva voce supplebit. Provideat etiam vestra discretio, ut urgentiores et efficaciores litterae, quas dominus noster pro Ecclesia regi Anglorum transmisit, registro inserantur; quia posteris magnum incitamentum virtutis est, quoties eos animaverint exempla majorum. Ad negotium vero nostrum spectantes, litteras quas accepimus, remittimus vobis, ut si forte editorum exemplaria desint, ea mutuare possitis a transcriptis.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HENRICO presbytero cardinali.
Si vobis aliter locutus fuero, quam animae meae, in me ac vos aeque videbor injurius, et neutri satis fidus. Nam quod saepe expertus sum, salus mea et Anglicanae Ecclesiae incolumitas de vestro post Deum pendet consilio. Licet autem affectus sit plurimus ad vos, et in vobis confidentia multa, verba tamen multiplicari non expedit, quorum paucitas sufficit sapienti, praesertim cum et opem ferre necessitatibus amicorum soleat charitas non rogata. Ex litteris, quas domino papae mittimus, et nuntii relatione, qui frater est religiosi sacerdotis incarcerati, [Col. 0503B] in quo calculo causa nostra, imo certe vestra, et totius Ecclesiae Dei versetur, facile advertetis. Vestrae erit de caetero providentiae tantis obviare morbis, tam sceleratos et pestiferos consilio et auxilio praevenire, et evacuare conatus. Distulimus in regem anathematis, quam meruerat, et continuis jugiter provocat injuriis, ferre sententiam; sed ipse, dum manus violentas injicit in sacerdotes Christi, ecclesias possessionibus spoliat et libertate, in caput suum intorsit anathema. Canon enim nec potestatem excipit nec primatum, sed pariliter peccantes pari condemnationis poena percellit. Nisi forte leges ecclesiasticas civilibus comparandas censeatis et vos, quae sicut Anacharsis conqueritur, aranearum assimulantur telis, quae muscas impediunt [Col. 0503C] et retinent, sed diruptae volatilia grandiora transmittunt. Hoc est enim quod judicibus ecclesiasticis improperat Dominus, ut fere cum gentilibus dicant:
( Vide etiam epistolam, quae incipit: Satis superque etc., ad Conradum Mog. arch. una cum Sabino, Henrico et Hyacintho cardinalibus directam. ).
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus HUGONI cardinali de Bononia.
Gratias agimus dilectioni vestrae super amore, quem nobis et nostris semper exhibuistis, desiderantes ut devotioni vestrae valeamus, auctore Domino, pro meritis respondere. Et, quia ex praecedentium exhibitione bonorum de vestra gratia plenam fiduciam obtinemus, rogamus attentius, quatenus contra persecutores ecclesiasticae libertatis et sedis apostolicae [Col. 0504B] hostes, qui apud nos Dei auxilio jam fere consumpti sunt, exsurgatis in adjutorium nobis; quia fidelium spes est salutem Ecclesiae esse in januis, si dominus papa totius malitiae incentorem episcopum Londoniensem et complices suos, quos exigentibus culpis excommunicavimus, severitatis apostolicae corripuerit gladio. Nec oportebit graviorem ulterius exercere vindictam, si nos permiserit pestilentiam membrorum curare languorem, et putrida, quae curam non admiserint, resecare. Valete.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, Humbaldo Ostiensi episcopo, salutem et promptum cum reverentia [Col. 0504C] famulatum.
Sanctitati vestrae, quam in templo Dei columnam veneramur immobilem, dignum duximus aperire, quot et quantis oppressionibus Ecclesia Dei laboret in partibus nostris, et quam periculosam tam in nobis, quam in aliis membris suis aerumnam sustineat. Ad hoc vobis plenius intimandum mittimus magistrum Henricum, fidelem sanctae Romanae Ecclesiae filium, nostrumque familiarem, rogantes ut verbis ejus fidem adhibeatis, tanquam ex ore nostro procedentibus. Necessaria nobis est vestri consilii festinata responsio, et cum de die in diem super nos indebitarum exactionum, imo sacris canonibus et ordini nostro penitus adversantium, invalescat insolentia, ad vos post Deum confugimus, aliud [Col. 0504D] refugium non habentes. Valeat memor nostri sanctitas vestra.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, Humbaldo episc. Ostiensi et Hyacintho cardinalibus.
Nos alii verbis, sed vestra rebus et operibus benignitas consolatur. Doluistis vicem nostram, et calamitatem Ecclesiae, et pauperum Christi coexsulantium nobis angustias sic habuistis, ut vestras. Praemia fraternae charitatis et verae compassionis fructum vobis in illa die retribuet justus Judex, qui misericordibus in gratia uberi misericordiam pollicetur. Non abiistis post aurum, quo nuper ad [Col. 0505A] laesionem nostram, et apostolicae sedis confusionem capti sunt quidam, quorum patrocinio receptis litteris apostolicis, quas lectitari facit in utriusque regni compitis, rex Anglorum se de Romana Ecclesia gloriatus est triumphasse. Nec immerito. Voti siquidem compos effectus est, et nunc in Ecclesia Dei, nemine contradicente, pro libito debacchatur, sperans, quod Deus avertat, dominum papam vel me pro voto suo interim moriturum. Nihil enim est, quod magis desideret, quam alterutrius mortem. Invitatis ad patientiam, sed hanc jam quadriennio habuimus in passionibus maximis expositi cum coexsulibus nostris, in fame et siti, in frigore et nuditate, ad omnem impetum fortunae saevientis. Quis enim coexsulantium infirmatur, et ego non infirmor? [Col. 0505B] Quis scandalizatur, et ego non uror? Sed quod gravius cruciat, Ecclesiam in miserabilem redigi servitutem, sine moerore nec videre nec eloqui possum. Patior itaque, sed invitus, quia compatior, et utinam compatiantur domini nostri cardinales, qui omnes patientiam praedicant, sed alii de virtutis conscientia, alii ad culpae suae dissimulationem. Novit utique Dominus qui sint ejus, et Ecclesia jam sentit ex parte, qui non sint ejus. Nam rex Anglorum praedicat, qui sui sint, nec tacitum est quod et quibus erogatum sit aurum, sed munera ejus spolia nostra, spolia pauperum Crucifixi, imo ipsius Christi spolia sunt, imo minima portiuncula spoliorum. Quid ergo eis qui tyrannorum manibus Christum [Col. 0505C] spoliant respondebit in illa die, quando vivos et mortuos judicabit, singulis et universis testimonium conscientia perhibente? Nec haec dicta credantur, quod alius patientiae terminus esse debeat, quam corona, vel quia nos exsules et proscripti Christi in causa ejus non disponamus ante mori, quam vinci, sed quia necesse habemus nostro et aliorum dominorum, et amicorum consilio in tantis angustiis sublevari. Nam qui nostrae potestatis suspensionem in arbitrium regis Anglorum contulit, scilicet donec redeamus in gratiam ejus, nobis omnem pacis praecludit viam. Invitaverat nos per comitem Flandrensem ad colloquium suum, sed cum ei nuntii sui rescriptum hoc apostolicum porrexissent, adeo elatus est, ut Deum et homines pari furore [Col. 0505D] contempserit, sed prae caeteris Romanos. Placeat itaque dilectioni vestrae, quam Deus necessitati Cantuariensis Ecclesiae patrocinari disposuit, impetrari a domino papa per vos et alios amicos Dei, ut aut suspensionem hanc solvat, aut terminum coarctet scribens regi Francorum, etc.
THOMAS Cantuariensis HUMBALDO Ostiensi episcopo.
Clarissimi oratoris praeclara sententia est: quod primo decipi incommodum, secundo omnino stultum; tertio, turpe. Sed utinam nuntii regis Anglorum, dolis et minis armati, sedis apostolicae religionem [Col. 0506A] ter quaterque non elusissent, si tamen de circumventione queri possunt, qui scientes et prudentes per dissimulationem criminis publice peccantibus delinquendi audaciam praestiterunt. Quomodo enim potuit Ecclesia Romana, quae in universum orbem providentiae suae oculos circumducit, et ad quam provinciarum negotia referuntur, ignorare, quod lippis et tonsoribus notum est, quod in plateis praedicatur, quod cantitatur in compitis Ascalonis? Proscriptionem meam et meorum jam quinquennio pertuli, ad vos tam Ecclesiae quam proprias deploravi injurias, coexsulantium mihi funera in Christo, pro quo passi sunt, dormientium partim vidistis, et plura audistis. Et tamen regis Anglorum, cujus in depressionem Ecclesiae et sanctorum conculcationem [Col. 0506B] manus extenta est, furor nondum cohibetur a vobis. Ubi quaeso, pater, vestri sacerdotii zelus, quo se patriarchae, prophetae, apostoli, et apostolici viri principatibus et potestatibus opposuerunt pro domo Domini, stantes in praelio in die discriminis, et per fidem regna vincentes? Nunquid haec scripta sunt, ut fabulae sint narrantium, non exempla morum et forma vivendi? Haec enim praedicatorum volvuntur in ore, sed, quod sine rubore et dolore non eloquor, quod vita convincit, non habentur in corde; aut certe, si retinentur in conscientia, quasi quaedam in animo scribuntur justissime eorum, qui bona docent et non faciunt, damnationis argumenta.
Et quidem mihi prae caeteris timeo, ne sanguis Ecclesiae tandiu, et tam atrociter, et palam afflictae, [Col. 0506C] et adhuc inultae, cito requiratur a me: eo quod in brevi stabimus omnes ante tribunal Christi, sine acceptione personarum reddituri rationem de operibus et dissimulationibus nostris. Sed regem, quod ratio exigebat, ut convinceretur malitia ejus, voluistis saepius commoneri, et commonitus est per litteras et nuntios extraneos, per subdiaconos, per cardinales vestros, per episcopos, per abbates, et nunc tandem in fine anni quinti quasi peremptorio edicto per dominum Gratianum, et magistrum Vivianum, et semper facta sunt novissima ejus deteriora prioribus. Referet hoc dominus Gratianus, qui in tanta sinceritate et maturitate versatus est in hoc negotio, ut Dei et hominum magnam gratiam debeat [Col. 0506D] meruisse. Nec per eum stetit, nec per nos, quod pax reformata non est. Sed quia rex modo ait, modo negat, et versibilitate Protea vincit, Gaufredus quoque archidiaconus jam fere factam impedivit pacem, persuadens regi, ut nulla ratione componeret, nisi extorta obligatione servandarum consuetudinum, quas ut facilius obtineat, favorabiliori nomine nuncupat dignitates. Ego vero concedo, et gratum habeo, ut salvo ordine meo valeant et vigeant omnes regis et regni dignitates. Sed ut observantiam earum jurem, non acquiesco. Quippe qui nec canones, nec Evangelii mandata me impleturum jurare praesumo, nec populum terrae juramento hujusmodi video coarctatum. Laborat adhuc, ut ablata restituere, vel pro his satisfacere non compellatur, quod evidenter [Col. 0507A] injustum est, praesertim cum ipse palam confessus sit, quod ei de administratione cancellariae non teneor. Nuntii supplebunt plura, quos, si placet, clementer audire, et petitiones nostras more solito promovere dignemini. Valeat dominus, et Pater meus.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus Ostiensi episcopo HUMBALDO, postea papae.
Saepe quidem cogimur in vestrae sanctitatis auribus aerumnas nostrae miseriae deplorare; quia illae supra numerum et modum multiplicatae sunt. Et praeter vos nullus est, vel admodum rarus, qui nos [Col. 0507B] consoletur in tanta tribulatione, aut spem solatii repromittat. Taceantur ad praesens, quae sustinuimus funcra propinquorum, sacerdotum Christi caedes et vincula, feralis edicti atrocitas, quo saevitia Herodiana sine miseratione conditionis, ordinis, aetatis, et sexus exterminavit et proscripsit omnes, qui ex quacunque causa venerant in suspicionem, quod ad nos essent habituri charitatem, aut servaturi Deo et Ecclesiae ejus fidem. Et ut diuturnitate cruciatus circa cruoris invidiam Herodis vinceretur immanitas, vagientium cunas relegavit, a matrum seu nutricum sinibus avulsit parvulos lactentes et sugentes ubera. Nam quo magis protrahitur, acerbior est vis doloris, et quantalibet poena in momentum contracta mansuescit. Sufficere debuerat [Col. 0507C] persecutori nostro, quod hactenus impune torsit Ecclesiam, quod nos et nostros sic afflixit exsilio et proscriptione quinquennii, exspectantes ut eum patientia nostra ad poenitentiam provocaret. Antiquae, si placet, revolvantur historiae, veterum tyrannorum recenseantur gesta, nascentis Ecclesiae percurrantur annales, nec facile occurret in omnibus persecutoribus ejus, qui sic unum hominem fuerit persecutus, ut tantam innocentium stragem tot exquisitis artibus studuerit adimplere. Cum ergo ipsorum testimonio tam evidens sit propositum ejus, qui licet, ut dictum est, tanta aviditate sitiat sanguinem nostrum, avidius tamen appetit Ecclesiae perimere libertatem, et auctoritatem apostolicae sedis a finibus suis exterminare; mirabile est in [Col. 0507D] oculis omnium sapientium timentium Dominum, qua ratione eum tandiu Romana Ecclesia sustinuerit, qua patientia audierit tot injusta et enormia postulantem, cum illa divinitus instituta sit eradicare et disperdere omnem potestatem et altitudinem extollentem se in injuriam et contumeliam Christi.
Quid enim aliud sibi vult, quod Mediolanenses, Cremonenses, et Parmenses in exterminium nostrum [Col. 0508D] mercede corruptos sollicitat? Quid Papiensibus aut aliis Italiae civitatibus nocuimus unquam, ut nostrum exsilium procurarent? In quo laesimus sapientes Bononiae, qui nec sollicitati precibus et promissis, perniciei nostrae, quam causam audierant, voluerunt dare consensum? Certe nos Robertum de Bassevilla non proscripseramus, et tamen sollicitationibus inductus est, ut nostram apud vos perpetuaret proscriptionem. Dolo tamen postea cognito, poenitentia ductus rogavit, ne ipsius injusta petitio audiretur. Ricardus Syracusanus electus, corruptus accepta spe Lincolniensis episcopatus, persecutores nostros juvit opibus, armavit consilio, viribus roboravit. Nam et ipsi regi Siculo, intra cujus fines modo consistitis, ut eum caperent in perniciem Ecclesiae et [Col. 0509A] nostram, filiam regis Angliae copulandam in matrimonium promisserunt. Nonne frangentes panem, et familiam leoninam, et gentem latronum et alios Romanos potentissimos, quasi castra conductitia adduxerunt, ut non tam flecterent, quam frangerent Ecclesiam Romanam? Sed et pacem imperatoris et Saxonum repromittunt. Et quod omnes Romanos data pecunia inducent, ut faciant fidelitatem domino papae, dummodo in nostra dejectione regis Angliae satisfaciat voluntati. Patet quam securum transitum, quam jucundum commeatum nobis diligentia hominis praeparabat. Profecto non satis curabat, unde satisfieret creditoribus nostris, unde sociis, si quis tamen inveniri posset, ad procinctum itineris necessaria ministrarentur, unde sumptus itineris procederent, [Col. 0509B] et solatia proscriptae multitudinis, quae post quinquenne exsilium egens et afflicta erat in tantis calamitatibus deserenda. Eadem sane diligentia procurantium haec, quoniam regis nomen in hanc suspicionem deducendum esse non credimus, poterant hospitum utensilia toxicari, et difficile est vitam servare incolumem, cui insidiatur is, qui jus habet in familiam totam. Et ne in hac parte schedula protrahatur et verba, quoad vita comes fuerit, nos pro nulla unquam vocatione tot et tantis periculis ingeremus. Nam si quis ex quacunque causa mortem non detrectat, vitam facilius poterit ferro vel laqueo terminare.
Nuper autem misit idem rex nuntios suos, episcopum videlicet Sagiensem, et Gaufredum Cantuariensem [Col. 0509C] archidiaconum, ad Christianissimum regem sollicitans eum precibus et promissis, ut nos ejiceret de terra sua. Sed vir Deo plenus respondit se hoc jus haereditarium ab antecessoribus contraxisse, et semper fuisse consuetudinis regni Francorum, ut omnes pro justitia exsulantes benigne recipiat, et eis debitae humanitatis solatia impendat. Et dixit se nunquam tam laudabilem haereditatem, et Deo gratam ex causa qualibet deserturum. Adjecit etiam, quod nos receperat de manu domini papae, quem solum in terris habet dominum, et ideo nec pro imperatore nec pro rege, nec pro aliqua mundi potestate dimissurum, quin foveat nos et causam nostram, quandiu necesse fuerit quoniam Deus [Col. 0509D] nobiscum est, et pro tuenda lege ipsius tot injurias et damna sustinemus. Hoc responso confusos dimisit, et nobis, quod ei Deus retribuat, solito benignior et liberalior est, licet benignus et liberalis semper exstiterit. Dicit autem se probaturum in causa nostra sinceritatem et vigorem Ecclesiae Romanae, et veritatem domini papae, cujus fidem et constantiam in eo commendat plurimum, quod regem Angliae in petitionibus injustis ab eo, gaudet esse repulsum. Si tamen vera sunt, quae audivit a rumigerulis, et dominus papa perseveraverit in eo quod ei promisit nobis. Sunt in parte adversa, qui nos ablatorum restitutionem petere dissuadeant, et si forte de pace agendum fuerit, omnia perfunctorie pertransire, non attendentes quam periculosum esset exemplo, [Col. 0510A] cum lucro succensa cupiditas hinc animari possit, ut pro libitu releget et proscribat episcopos, et tandem in gratiam Ecclesiae redeat, si quacunque jactura illius qualemcunque fecerit pacem. Nam hujusmodi dissimulatio cupidas incendit potestates, et perversis hominibus praestat audaciam delinquendi. Meliusque nobis esset non fuisse natos, quam in Ecclesiam induxisse pestem tam perniciosi exempli: praesertim cum illi facile sit damna rerum immunitatibus, privilegiis, et possessionibus incultis, et aliis beneficiis nostro praeeunte consilio ex parte maxima compensare.
Neque hoc, si dominus papa nobis astiterit, difficile est extorqueri. Quia licet praetendat minas, totus terrore concutitur, ex quo contumaces episcopos, et [Col. 0510B] alios malitiae suae complices, et satellites iniquitatis, Satanae tradi vidit in interitum carnis. Nam si isti contriti fuerint, citius et facilius perdomabitur, et fulgura ejus in pluviam convertentur. Expertis credite, qui novimus hominis mores, qui portavimus pondus diei et aestus, nec adhuc pro Domino et Ecclesiae libertate formidamus congressum, credite, inquam, quia ejus ingenii homo est, ut non possit nisi suppliciis emendari. Et quia totius malitiae ejus incentor episcopus Londoniensis, qui nuper in tantam prosiliit impudentiam, ut dixerit se Cantuariensi Ecclesiae, cui professionem fecit, nullam, ex quo translatus est, debere obedientiam; gloriatur etiam, quod cathedram archiepiscopalem ad Ecclesiam Londoniensem transferri faciet: necesse est tantae [Col. 0510C] iniquitatis caput conteri, ut Anglicana Ecclesia convalescat. Opposuerunt se illi nuper scissuram Ecclesiae molienti fratres et coepiscopi nostri, ad quos subvertendos de cismarinis partibus regis officiales attraxit, ut per eos affligantur, qui cum ipso recipere characterem bestiae non acquieverint. Placeat itaque dignationi vestrae, quam in Cantuariensis Ecclesiae patronatum dominus suscitavit, haec ad mentem domini papae reducere, et pro more vestro confirmare in subventione Ecclesiae fratres vestros, et impetrare, ut per nostrarum tolerantiam passionum acquirat apostolica sedes Anglicanae Ecclesiae libertatem. Nam mori praeelegimus in exsilii acerbitate pro Domino, quam videre Ecclesiam exsecrandis [Col. 0510D] tyrannorum traditionibus profanari, et divinae legis evacuari vigorem. Date veniam, quia verba protrahere protracta cogit necessitas, et nonnulla pars solatii est in aure dulcissimi Patris et piissimi domini proprias effundere calamitates. Siquidem:
Haec sunt nomina excommunicatorum, qui incorrigibiles et contumaces inventi, denuntiati sunt secunda denuntiatione: Gaufredus Cantuariensis archidiaconus, Robertus vicarius ejus, Ricardus de [Col. 0511A] Ivelcestre, Ricardus de Luci, Willelmus Giffard, Adam de Cheringis.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, Ostiensi episcopo.
Sicut ad locum, unde exeunt, flumina revertuntur, ut iterum fluant, sic ad agendas pietati vestrae gratias flexis genibus mentis debemus accedere, ut per vos in ministerio Ecclesiae roboremur, qui a vestra miseratione post Deum vires accepimus, ne caderemus in manu hostili. Amici nostri et proximi nostri steterunt contra nos, persecutorum gladios acuentes, et ut nos confunderent et contererent, etiam sub ipsis facti sunt in arcum pravum. Sed fides vestra in [Col. 0511B] camino tribulationis nostrae et pressura Ecclesiae semper examinata clarescit, et charitas non quaerens quae sunt, sed quae Jesu Christi, a Patre misericordiarum obtinuit pacem, quam mundus dare non poterat, aut sperare. Nos enim ad dominum nostrum regem Angliae in humilitate debita accedentes, cum eo fecimus pacem cujus tamen tota substantia subsistit in spe, sed quae auctore Deo non confundet. Nam ut res sequatur, qui coepit, ipse perficiet. Instabant aliqui eorum, etiam qui columnae Ecclesiae videbantur, ut nos et totam causam Dei conferremus in arbitrium ejus, sed a nobis, Deo propitio, nec obtentum est nec obtinebitur, ut quaestionem damnorum, quae Ecclesiae Dei et nobis illatae sunt, [Col. 0511C] aut querelam consuetudinum, imo potius abusionum, aut divinae legis, velint, nolint principes fidelibus observandae custodiam in arbitrium hominis conferamus. Quantalibet enim potestas divinitus ordinata minor est eo, qui instituit eam, et impoenitentibus peccata dimitti non posse perspicui et perpetui juris est. Et si res ablata ab eo, qui solvendo est, non reddatur, constat poenitentiae veritatem non exhiberi, sed exerceri figmentum malitiae mendacio palliatae, aut, ut verius dictum sit, bis pollutae. Error siquidem pristinus perseverat, et nova fraude calcatius cumulatur. Caetera supplebit nuntius, quem et petitiones, quas per eum domino papae porrigimus, paternitati vestrae desideramus attentius commendari et promoveri.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HYACINTHO cardinali diacono, salutem et cum summa devotione reverentiam.
Inundaverunt mala super capita nostra, contumeliis et injuriis supra modum afficimur, saturati sumus opprobriis: et qui insurgunt in nos forte vivos deglutissent nos, nisi quia ad summi consilii angelum et sanctam Romanam Ecclesiam confugimus, in qua post Deum spei nostrae summa consistit, a qua si, quod Deus avertat, ceciderimus, omni consilio destituti, quid nobis agendum sit, penitus ignoramus. Ut igitur eorum, quae patimur, [Col. 0512A] seriem plenius cognoscatis, mittimus ad vos magistrum Henricum, fidelem et familiarem nostrum et vestrum, ex cujus relatione status nostri miseriam perpendere poteritis. Et, si placet, credite ei in his, quae ex parte nostra vobis dixerit, tanquam si ex ore nostro audiretis. Non differat, quaeso, vestra discretio suum nobis aperire consilium, quoniam in arcto positi sumus, et a vobis, in quo maximam habemus fiduciam, tanquam amico nostro praecipuo et patrono, solatium exspectamus. Valeat, et compatiatur nobis sanctitas vestra.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus. HYACINTHO [Col. 0512B] diacono cardinali.
Ecclesiam Anglorum et nos posuimus in manibus vestris, ut profectus noster ad vestram, de cujus ope nitimur, gloriam rectissime referatur, et desolatio nostra ad vestrum spectet dispendium, qui nos et nostra vestrae affectione promptissima devovimus voluntati. Persecutores Ecclesiae eatenus in malitia processerunt, ut ultra progredi nequeant, sed velint, nolint deficient in se ipsis, nisi eis Ecclesia Romana in perniciem suam dederit vires. Fulmina eorum in tonitrua convertentur, et turbo ventositatis hujus facile solvetur imbre. In brevi futurum est, auctore Deo, ut viceritis, dummodo citam et certam possitis exspectare victoriam. Mementote Pompaei vestri, quem Caesar itidem vester insuperabilem esse dicebat, [Col. 0512C] si tam bene sciret vincere, quam bene noverat pugnare. Egerat primo rex Angliae, ut ad sedem apostolicam nulla fieret appellatio, suam schismatis cum schismaticis posuit portionem ministerio, imo perjurio Joannis de Oxeneford, qui nunc vestris audet apparere conspectibus; sed eo nunc perductus est, ut coactus sit confugere ad sedem Petri, et domini papae invocare nomen, quod ante inhibuerat invocari. Et quidem ad Ecclesiam Romanam recte confugeret, si declinaret injuriam, non inferret; si devotionem praesentaret Ecclesiae, et non ipsius quaereret subversionem; si non plus noceret fictas amicitias et falsum spondens obsequium, quam nocuerit manifestum professus inimicum. Ecce dulcissime Pater et Domine, modo apparebit, qui viri sitis. [Col. 0512D] Reducite ad mentem, quoniam
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HYACINTHO cardinali.
Quanto magis de vestrae sinceritatis dilectione confidimus, tanto confidentius in negotiis nobis et ecclesiae nobis commissae emergentibus ad vos, sicut ad unicum et extremum suffragium recurrimus. Inde est, quod de vobis, sicut de amico specialiter [Col. 0513C] dilecto, indubitatam obtinentes fiduciam sinceritati dilectionis vestrae ad memoriam reducimus, vos dignanter nos et ecclesiam nostram, imo vestram potius, sub vestra protectione admisisse, dignitates cujus et jura illibata servare nunc temporis necessarium est, et plurimum nobis et vobis expedit operum exhibitione demonstrare. Exhibitio enim operis, probatio est dilectionis. Nos igitur dilectionem vestram modis quibus possumus attentius exoramus, quatenus dignitates, libertates, et jura Ecclesiae nostrae intacta et illibata conservari, studio et prudentia vestra sollicite procuretis. Sed de his hactenus.
Ecce, domine mi, litteras domini Papiensis, quas in initio adventus sui, non penitus pompositatis gloria [Col. 0513D] carentes, nobis destinavit, has equidem poteritis inspicere, nec eas, ut credimus, nota cujusdam jactantiae invenietis omnino carere. Ejus vero adventum sperabamus nobis consolationem conferre et pacem qui potius nobis contulit desolationis augmentum, quam consolationis auxilium. Jactitat enim dominum papam ipsum in terram regis Angliae misisse principaliter ad terminandas quaestiones, quae inter nos et regem vertuntur, sicut Ecclesiae Dei viderit magis expedire. Non credebamus, nec penes curiam Romanam hoc promeruimus, ut ipsius subjiceremur arbitrii judicio, quem curiae universitas nobiscum pariter bene novit nostrum esse inimicum et ecclesiae nostrae, necnon et hostem plusquam manifestum. Sed nos ut vobis veraciter dicimus ipsius in aeternum [Col. 0514A] declinabimus judicium. De caetero omnem in vobis spem et fiduciam nostram secundario post Deum ipsum penitus projicimus, attentius rogantes, ut cum per eum pacem et reconciliationem aliquam nullatenus speremus, sollicitudinem prudentiae vestrae ita efficaciter adversus eum apud dominum papam exhibeatis, quatenus personis, tam cismarinis, quam transmarinis, litteris suis firmiter praecipiat, et in virtute obedientiae injungat, ut sententiam quam in regem et terram ipsius rationabiliter promulgabimus, firmiter teneant et observent. Praeterea partes vestras diligentius interponatis, ut confirmationem primatiae nostrae, quam in primo adventu nostro Senonis dominus papa nobis concessit, per vos obtineamus. Valete et memores estote nostri, [Col. 0514B] sicut sumus et vestri, et latorem praesentium, quanto maturius poteritis, et expedire, et ad nos transmittere, ecclesiae statum, domini papae, et vestrum nobis significantes, procuretis. Iterum valete.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HYACINTHO cardinali.
Interemptorum pro causa Domini et Ecclesiae libertate sanguis clamat ad Dominum; et miseri, qui residui sunt, omnes ad sanctitatis vestrae confugiunt pedes in miseriis istis. Quot et quanta ab impiis Anglicana Ecclesia toto quinquennio isto pertulerit, soli illi noverint, qui experti sunt, quorum primus [Col. 0514C] ego cum miseris coexsulibus meis proscriptis Christi Jesu. Ipse, cujus expugnatur haereditas, lex cunculcatur, profanantur sancta, sic causae suae cito propitius adsit, sicut conscientiae meae fidelissimus testis assistit, et pro innocentibus contra persecutores et oppressores eorum, quam promisit, ferat sententiam. Commonitus est rex Anglorum per litteras, per nuntios, per abbates, per episcopos, per subdiaconos curiae Romanae, per cardinales, et nunc tandem quasi peremptorio edicto, per dominum Gratianum, et magistrum Vivianum, qui quatenus profecerint, referente domino Gratiano, qui fideliter, modeste, et in omni sinceritate in hoc negotio versatus est, et nunc festinat ad vos, potestis audire. Non enim [Col. 0514D] stetit per nos, quo minus pax reformaretur, sed per illum qui confidit in potentatu suo, in divitiis Ecclesiae, cujus impune diripit spolia, in dolositate suorum, et familiaritate quorumdam vestrorum, quos hactenus in perversitatibus protegendis habuit defensores. Nam quod mundus sentit, dolet, ingemiscit, nullus adeo iniquam causam ad Ecclesiam Romanam defert, quin ibi spe lucri concepta, ne dixerim odore sordium, adjutorem inveniat et patronum. Sed et hoc in monte Dominus videt, ante cujus tribunal citius omnes astabimus, de operibus et concientiis responsuri. In quo vero calculo nunc causa nostra resederit, si placet, audite: rex acquiescit, ut ego et mei redeamus ad nostra, domos scilicet vacuas, honorem Dei servaturi, salvis dignitatibus [Col. 0515A] suis, quarum nomine pravas illas intelligit consuetudines, quas audistis, et quas constat lege divina et auctoritate Ecclesiae Romanae esse damnatas. Nos autem admittimus, ut salvo honore Dei et fidelitate Ecclesiae Romanae, regni valeant et vigeant dignitates, quae sub mensura divini honoris cohibendae sunt. Non enim ad illarum formam coarctandus est honor Dei. Sed ille non acquiescit, nisi absolute profiteamur sub religione juramenti observantiam dignitatum, quod nondum fecit nec minimus de populo terrae. Nec ad hoc alicubi arctatus est clerus, ut se vel sacros canones vel Evangelii mandata juret observaturum. Certe nec tutum esset, quia in multis offendimus omnes. Detrectat ablata restituere vel satisfacere, cum tamen et praefatis [Col. 0515B] nuntiis domini papae et aliis palam professus sit, quod de tempore canceilariae non teneor illi. Hanc tamen detentionis injustae praetendit rationem quod antecessores sui nostris, quos saepe fugaverunt, redeuntibus nihil restituisse reperiuntur. Sed hoc falsum esse convincitur ex historiis, et attestatione vivorum.
Nunquid ergo cohibendus non est, qui majorum violentias et impietates usurpat pro lege? Utique si, quod absit! in isto praevaluerit, pessimum iniqui compendii cunctis gentibus, et saeculis relinquit exemplum. Releget ergo, et proscribat quot et quantos, et quandiu voluerit, et cum redierint, petitiones eorum hoc exemplo, imo jam lege excludet. Nam Deum testem invoco in animam meam, quod me [Col. 0515C] magis movet pernicies exempli, quam temporalium jactura rerum. Cum itaque novas et indebitas exigat obligationes, cum tam perversas sub nomine dignitatum vindicet consuetudines, non persuadeat vobis quispiam, quod ego pacis generem impedimentum, sed ille qui Dei subvertit legem et totam turbat Ecclesiam. Quidquid potero facere salvo ordine meo, et sine pernicie exempli, libenter faciam pro recuperanda gratia ejus, et pace mea. Sed absit, ut scienter faciam contra Deum pro quiete momentanea, et non tam perituris quam pereuntibus bonis! Haec diligentius scripsi paternitati vestrae plura tamen de necessariis, ne scripta fastidium generarent, in ore nuntiorum posita sunt, quos, si placet, ut [Col. 0515D] consuevistis in benignitate recipite, et causam Ecclesiae fovete ut vestram, quoniam Dei causa est. Et ego et parvuli mei sumus et erimus semper vestri.
Similiter domino Alberto presbytero cardinali.
Item domino Theodwino presbytero cardinali.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HYACINTHO cardinali.
Si laborantem agricolam oportet primum post redditas Deo primitias edere, justissimum est, ut vestram charitatem, quae in sublevatione sanctae Cantuariensis Ecclesiae fere jam pereuntis, plus et diutius jam [Col. 0516A] laboravit, et quod magis est, fidelius et efficacius, laboris sui ab ea in omni gratiarum actione et exhibitione obsequii percipere fructus. Nam cum aliorum amicorum fere omnium fides esset exinanita, vos illorum animos a pusillanimitate in spem erexistis, solidastis manus dissolutas, genua debilia roborastis, et attentius auditor verbi, verus Christi discipulus, consors apostoli, haeres Petri, fratres vestros, qui ad cultum justitiae, et patronatum Ecclesiae praeordinati erant, exemplo confirmastis et verbo. Expetierat enim Satanas Ecclesiam Romanam in tribulatione vestra, sicut et nostra, ut eam cribraret sicut triticum, et suos probaret, et convinceret infideles. Sed Christus de ipsa tentatione proventum operatus est laetum, et utilem fidelibus [Col. 0516B] universis, sed vobis, qui alios superastis in fide, prae caeteris gloriosum. Nos enim per gratiam Dei et vestram, cum domino rege Anglorum fecimus pacem, ad honorem Dei et Ecclesiae, ut speramus, utilitatem, cujus formam lator praesentium vobis exponet, quem desideramus vobis attentius commendari, et petitiones, quas habet in manibus, qua consuevistis industria, promoveri.
( Vide etiam epistolam, quae incipit: Satis superque, etc., ad Conradum et alios directam. )
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, JOANNI cardinali Joannis et Pauli.
[Col. 0516C] Discretioni vestrae non exstat incognitum, quanta sinceritate fidei, obedientiae devotione, et exhibitione obsequiorum Cantuariensis Ecclesia prae caeteris omnibus totius insulae nostrae sedi apostolicae semper adhaeserit, nec ab ejus unquam, sive prosperorum blanditiis, sive turbinibus adversorum, potuerit fidelitate divelli. Haec vestro solebat gaudere patrocinio, et a vobis decessoris nostri tempore in tribulatione exspectare solatium, et in opportunitatibus suis vestro consilio instrui, et auxilio roborari. Vobis devota erat, suisque connumerabat successibus, si dabatur facultas obsequendi, si ex merito suo vobis officiosa videbatur in aliquo. Nos quoque ipsi, qui ejus, dignatione divina, licet indigni, gerimus administrationem, [Col. 0516D] saepe, quod memori mente recolimus, operam dedimus et diligentiam, ut vestrae voluntati et vestrorum usibus serviretur: et utinam non excidisset a memoria vestra! Sed quia in hac parte videtur obliviosior, quam expediret nobis, rogamus ut saltem fratri nostro, quem officii vestri non credimus esse immemorem, credatis de nostra ad vos devotione. Si autem vobis in persona nostra post adeptum episcopatus gradum non servivimus, utique nobis voluntas non defuit, sed facultas. Sperabamus de vobis, prae multis, nostrum non auferentes, etsi differentes obsequium. Decreveramus nos, quod differebatur, cum accessione devotionis et obsequii amico et domino benigne praestolanti multiplicius refusuros. Unde miramur supra modum, quis vos [Col. 0517A] ab amore Cantuariensis Ecclesiae et protectione nostra averterit, praesertim in causa Dei, quae si periclitaretur, quod absit! totius Anglicanae Ecclesiae libertas deperiret, Romanae sedis auctoritas arceretur ab Anglia, et ad nutum regis procederent universa. Si voluissemus ei ab initio in consuetudinibus, quas petit, consentire, nec vestro nec alterius interventu ad ipsum indigeremus. Vos videritis, an ad verba juratoris insignis, cujus fraudes, Deo propitiante, detectae sunt, tam cito fuerit recedendum ab amico, tam facile Cantuariensis Ecclesiae contemnendum obsequium. Illa tamen nec sic repulsa et laesa recedet a vobis, neque nos, si placuerit vobis, a vestro desistemus obsequio, quin accepto tempore honori vestro et vestrorum studeamus devotius inservire. [Col. 0517B] Hac itaque voluntate et conscientiae securitate confisi rogamus attentius, quatenus Cantuariensem Ecclesiam se vobis offerentem non abjiciatis, non deseratis causam Dei, quae indubitanter est in manibus vestris, ne et vos deserat Deus, qui et de vobis, in quo judicio judicaveritis, judicabit. Experiatur nunc Cantuariensis Ecclesia veteris amici fidem, quia qui amicum in necessitate deserit, non illius amicus est, sed fortunae. Unde vobis tanquam amico et domino fideli intimamus, quia non tantum vobis proderit illius juratoris et similium amicitias colere, quantum oberit, si Cantuariensis Ecclesiae projiciatis obsequium. Nam servile ingenium est, quod duntaxat suppliciis emendatur.
Venerabili fratri, et utinam amico, domino JOANNI Neapolitano, Dei gratia sanctae Romanae Ecclesiae presbytero cardinali, THOMAS eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, miser ac miserabilis exsul, salutem, et sic transire per bona temporalia, ut aeterna non demereatur
Verbum evangelicum est: Qui non est mecum, contra me est, et qui non colligit mecum, dispergit. Et nunc quidem quae fuit unquam adversus sublimitatem vestram nostra iniquitas, quae parvitatis nostrae indevotio, ut non fieret nobis tempore tribulationis nostrae benigna vestra solertia, non faceret [Col. 0517D] nobiscum vestra benevolentia, imo quod durius est, destiterit aggravari manus vestra super exsulis et proscripti importunitates ac molestias, non continuerit opera vestra et industria semper accepto tempore miseri hominis augere miseriam? Non debuit certe talis testimonium conscientiae fieri gloria vestra. Parcat itaque de caetero, si placet, parcat, quaeso, et nunc tempus est ut parcat, cessetque indignatio vestra infortunati hominis exaggerare infortunium, et innocentiam lacerare. Nam et si quando fuerim felix, pro modo temporis didici et nunc esse infelix, nec felicius est infelici, quam nosse sortem suam. Praeterea quomodo unquam potuit a memoria vestra excidere, quod petitione domini regis Francorum in virgulto suo apud Aurelianum, [Col. 0518A] praesente comite Theobaldo, susceperit nos vestra discretio de manu ipsius propria protegendum, ac de caetero fovendum adversus omnes homines, excepto domino papa? Quorsum evanuit ista susceptio? Non equidem credimus extunc temporis culpa ipsius regis aliqua excidisse, scimusque pro certo ex parte nostra nullum erga vos intercessisse delictum, quo debuerimus et gratiam vestram demeruisse, et promeruisse offensam. Haec hactenus.
Caeterum ut veniamus ad rem, accedit Londoniensis cum multa acceleratione ad curiam, sicut dicitur, suasus a vobis, ut nemine de nostris ibi nuntiis invento, paucisque amicis, nunc blandis adulationibus, nunc promissionibus innumeris, nunc minis ac terroribus suis ac regis, ibi consequatur gratiam [Col. 0518B] unde magis meruit recipere poenam, inde absolutionem extorqueat, unde magis meruit reportare condemnationem. Nec praetendat quisquam vestrum hanc esse sedem misericordiae, quae frequentius pietatis intuitu consuevit misereri peccantibus, quam corripere delinquentes. Verum respondemus vobis. quod dicit Scriptura: Amant se justitia et pax eatenus, ut qui facit justitiam, inveniat pacem, et non aliter. Justitia etenim et pax invicem osculatae sunt. Unum tamen est quod petimus super omnia, nunquam a mente vestra fieri alienum, quoniam semper protrahitur avaritia latentium indagatrix lucrorum, manifestaeque praedae avidissima vorago, neque habendi fructu felix, et cupiditate quaerendi miserrima. Videte ergo, si placet, ne vos decipiat versuti hominis [Col. 0518C] artificiosa malignitas, palliata religio, illicita curiositas, promissio vana, munera, quod absit, quae excaecant oculos, et vim auctoritatis inclinant. Quorum finis interitus, quorum fructus pulvis et cinis, quae exsufflata in ventum facile evanescunt. Ne inhonesti lucri captura invitatus, scelus, quod vindicari debet in homine isto, auctoritate vestra tegatis.
Quid plura? Spiritus sanctus faciat vobiscum, ut ministerio vestro et confratrum vestrorum reveletur filius perditionis, convertatur iniquitas ipsa in caput suum. Dissipet Deus consilium Achitophel, et statuat eum contra faciem suam, ut recipiat in curia ista quod gessit inique, et reportet inde quod dignum [Col. 0518D] est, ubi solet et debet exeri gladius beati Petri ad vindictam malorum, laudem vero bonorum. Quatenus sit inde gloria in coelis coram Deo et angelis ejus, et fiat pax in terra bonae voluntatis hominibus.
Valeat semel et semper vestra dilectio, ut inde sit melius nobis et miseris coexsulibus nostris, praesertim in instanti negotio.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, JOANNI Neapolitano cardinali titulo Joannis et Pauli.
Sancta Cantuariensis Ecclesia diu et familiaritate et patrocinio vestro gavisa est; et adhuc in spe vestrae miserationis et consolationis exsultat. Unde [Col. 0519A] ad sinum dilectionis vestrae fiducialius transmittit miseros suos, qui fratrum suorum pro fide et libertate Ecclesiae interemptorum neci superstites relicti sunt. Sanguis interemptorum clamat ad Dominum, adversus persecutores et oppressores Ecclesiae, et utinam non contra me, et contra illos qui se nobiscum opposuisse debuerant pro legibus paternis et domo Domini. Audite, si placet, et intelligite a nuntiis, qui nuper missi sunt, quanta evidentia duplicitatis et pravitatis convicta sit duritia regis Anglorum, et in quibus finibus Ecclesiae causa resederit. Nunc enim, ut semper, stetit per regem, quominus pax reformaretur. Ego enim quatenus potero, salvo ordine meo, et fidelitate Ecclesiae Romanae, dignitates ejus fovendas et augendas libens admitto, sed non [Col. 0519B] acquiesco, ut nova et perniciosa fidelitatis forma exemplo mei in Ecclesiam inducatur. Ablata mihi et meis, aut satisfactionem omni jure repeto, ne pernicies exempli, si tam manifesta rapina irrequisita remaneat, vertatur in legem, et tam posteris quam coaetaneis nostris praestet audaciam similiter delinquendi. Vos itaque, si placet, exsurgite in adjutorium jam fere deficientis Ecclesiae, et persuadete domino papae, et fratribus vestris, ne diutius tam manifestam injuriam Christi dissimulent, cui nobiscum sine personarum acceptione reddetis in brevi cunctorum operum rationem. Nam opportunitas saepe, dum exspectatur, elabitur. Et culpae particeps est, qui quod potest corrigere, negligit emendare. Nuntii [Col. 0519C] supplebunt caetera, quos si placet, pro Christo audiatis in causa Christi. Et si forte Londoniensis episcopus et Gaufredus Ridel ad Ecclesiam Romanam venerint, eos velut antichristi membra tractate, qui jam mysterium iniquitatis suae operatur in illis. Valeat sanctitas vestra.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, JOANNI presbytero cardinali Neapolitano.
Fraternitatem vestram in Christo convenio, ut Anglicanae Ecclesiae assistatis pro Christo. Hoc enim mihi a vobis promissum indubitanter et gratanter recolo, quod mihi consilium, auxilium et patrocinium [Col. 0519D] firmissime promisistis, ubicunque et contra quemcunque mihi justitia suffragaretur. Nunc autem in quo calculo mea, imo Anglicanae Ecclesiae causa consistat, ex nuntiis domini papae, domino Gratiano et magistro Viviano, et a venerabili Petro Carnotensi archidiacono potestis audire, et plane, si placuerit, cognoscetis quod non ego, sed rex et sui, more solito, pacis impedimentum attulerunt. Nam dignitates ejus, quantum salvo ordine meo et fidelitate Ecclesiae Romanae licuerit, servare paratus sum et augere, sed novam et perniciosam fidelitatis formam in Ecclesiam, Deo propitio, nunquam inducam. Ablata quidem mihi et meis restitui, aut Ecclesiae satisfieri peto, quia nunc auctore Deo constat, quod ex nulla, vel injusta causa resident penes ipsum. [Col. 0520A] Nuntiis enim domini papae, et pluribus aliis palam confessus est, quod de toto tempore cancellariae nec pecuniae nec administrationis illi debeo rationem. Agite ergo, si placet, ut tollatur exempli pernicies, quae coaetaneos et posteros occupabit, si, quod absit! tam manifesta rapina et injuria Christi remanserit impunita. Jam enim convicta est duritia ejus, nec est quare debeat ulterius supportari, nisi qui fovet aut dissimulat errorem, in se ipsum alieni criminis provocet ultionem. Ego et coexsules mei, imo Ecclesia Anglicana, pro cujus libertate persecutionem patimur, et proscripti variis torquemur injuriis. Deo de caetero committimus causam nostram, aut, ut rectius dixerim, suam, ut ipse, in cujus conspectu in brevi sine acceptione personarum, sine suffragio [Col. 0520B] numerum stabimus reddituri de actibus et voluntatibus rationem, dijudicet inter nos, et persecutores et oppressores Ecclesiae, et ad gloriam nominis sui promissionis, qua parvulos suos in praesentia corporis consolatus est, citius exhibeat veritatem. Interim de promissione vestra et charitate praesumens, affectuosius supplico, quatenus miseros nostros praesentium portitores benignius exaudiatis, et causam Christi promoveatis pro Christo, si autem ad Ecclesiam Romanam venerint episcopus Londoniensis et Gaufredus Ridel, sic illos tractate, ut tractari debent, qui seminant inter fratres discordiam. Cantuariensis Ecclesia suum vobis praesentat obsequium, quod promptissima devotione vobis et vestris impendet, [Col. 0520C] cum vestro patrocinio, quod speramus, eruta fuerit a tribulatione malorum et dolore.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, JOANNI cardinali titulo Joannis et Pauli.
Audivit Ecclesia Gallicana vos in causa Ecclesiae Anglorum mutasse sententiam, ut a patrocinio persecutorum, quos per ignorantiam fovebatis, credendo his, qui spem suam mendacium posuerunt, vestra discretio prae caeteris transiret in consortium illorum, qui patroni fuerant veritatis. Audivit, inquam, et laetata est valde, quoniam haec est mutatio dexterae Excelsi et Ecclesiae Dei ad libertatem, et nomini vestro [Col. 0520D] proficiet ad gloriam sempiternam. Sermo gratus in auribus omnium, sed gratissimus nobis et Ecclesiae Cantuariensi, quae semper vestro consueverat gaudere patrocinio, et se vestram in gratiam rediisse laetatur. Justum est ergo, ut ad obsequium vestrum revertatur et cultum. Et nos propensiorem operam dabimus et diligentiam, ut vestris devotissime jussionibus obsequatur. Fuimus enim vestri, et vestri esse desideramus, proni quidem ad obsequium si rex Anglorum, quam corde gerimus, officiosam expedierit voluntatem. Nec dubium, quin a persecutorum nostrorum, quo vobis noxiores fuerint, patrocinio desistatis, quoniam iniqui, avari sunt, et fabri mendaciorum: in omnibus negotiis circumvenientes amicos, et credulos sibi. Et cum eos deceperint aut [Col. 0521A] iaeserint, solvuntur in risum, et quasi de hostibus triumphantes, de sua sapientia gloriantur. Valeat semper chara nobis in Domino vestra fraternitas. Valete.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, MAINFREDO cardinali, qui captus fuerat apud Anconam.
Gratias agimus Deo, qui vos ad consolationem Ecclesiae suae eripuit de ore Leonis, et de manu bestiae liberavit, et de omni exspectatione Cremensis haeresiarchae, et Frederici, et totius plebeculae schismaticorum. Sensimus, ut ex animi nostri sententia loquamur, absentiae vestrae damna, qui ad petitionem regis Angliae, nostro non praecedente merito, [Col. 0521B] suspensi sumus, die restitutionis nostrae, ut jactitat, collata in arbitrium ejus. Domine mi, si fuissetis hic, vigor ecclesiasticus, ut spes est, non ita mortuus esset aut languidus, nec illi regi, nec complicibus suis, satellitibus Satanae, collata auctoritas in Ecclesiam interim debacchandi. Sed nunc certum est, quod his perversitatibus toto conatu, quoniam timetis Dominum, et diligitis decorem domus ejus, studebitis obviare. Placeat itaque dilectioni vestrae impetrare a domino papa, ut suspensionem solvat, aut terminum coarctet, scribens regi Francorum et Ecclesiae Gallicanae patentibus litteris, quod nisi rex Anglorum juxta commonitionem suam et comminationem nobis pacem, et ablata cum Ecclesiae libertate restituat, exinde nos in eum et terram suam officii nostri [Col. 0521C] potestate uti concedat, et sententiam, quam in malefactores Ecclesiae et nostros tulerimus, ratam habendam esse decernat, et praecipiat ab omnibus terrae suae episcopis inviolabilem observari, donec satisfacere compellantur. Praeterea precamur attentius, ut Ecclesiae Cantuariensi in miseriae suae solatium impetretis plenam reformationem primatus sui, ut praecipiatur archiepiscopo et Ecclesiae Eboracensi, ut nobis obedientiam tanquam primati suo exhibeant. Cum enim ejusdem primatus per vos confirmationem obtinuerimus, honor erit vobis et gloria, si plenum robur obtineat confirmatio a vobis impetrata. Ut autem charitas vestra aliquod habeat tribulationis nostrae solatium, noveritis, quod Christianissimus rex [Col. 0521D] fortunam nostram reputat suam.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, OTTONI tit. S. Nicolai de carc. Tulliano diacono cardinali.
De vestrae sinceritatis dilectione et fidei integritate multiplices vobis gratiarum actiones referimus, sicut ei de quo indubitanter confidimus, et quem inter amicos nostros nobis charissimum et praecipuum reputamus. Memores quidem existimus, quod litteris benignitatis vestrae nobis multas grates retulistis; quia regem Francorum pro vobis ita diligenter interpellavimus, et quam potuimus ad negotium vestrum [Col. 0522A] effectui mancipandum operam adhibuimus. Indubitanter vero sciatis, quia penes regem et alios amicos nostros non solum in hoc, sed et in omnibus quae poterimus, quantum divina gratia nobis indulserit, consilium et auxilium ad honorem vestrum efficaciter impendemus. Memoriter enim tenemus et semper tenebimus, quoniam ex quo nostri notitiam habuistis, propter regum amorem, aut principum favorem nullatenus nos voluistis deserere, aut pro alicujus emolumenti cupidine nos a dilectione vestra alienare. Sicut autem vobis per magistrum Papiensem significavimus, talis hora fuit, qua, ut litteras vestras reciperet, pro magnitudine pecuniae regem nollemus interpellasse, tum pro pudore quem habuimus, tum pro tergiversatione quam ex ipso rege perpendimus. [Col. 0522B] De eo quod causa legationis, vel sicut legatus terram suam ne ingrederemini vobis interdixit, fecit quod voluit, nec deberetis idcirco irasci, quia sicut discretio vestra melius novit, non mirum debet videri, si is qui facilis est in dicendo, facilis sit in mutando. De pace nostra facienda non possumus non admirari, quae protractu temporis videtur protelari, et juxta quorumdam opinionem, quasi quodammodo enervari. Cujus rei causa dilectionem vestram propensius exoramus, quatenus ad eam reformandam inter nos et regem adeo diligentem et efficacem operam studeatis adhibere, ut ab omnipotenti Domino condignam possitis retributionem recipere, et nos de caetero efficaciae vestrae teneamur omni tempore obnoxiores permanere. Valeat sanctitas vestra in [Col. 0522C] longa tempora.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, OTTONI cardinali.
Audito adventu magnitudinis vestrae, proscriptorum Christi coexsulantium nobis exhilaratus est coetus, et quasi ad consolationem Ecclesiae et cleri liberationem de coelo missus sit angelus, exsultavit, et gratias egit omnis Ecclesia sanctorum. Et licet multis suspectus sit collega vester, dicentibus quod acceptor est personarum et munerum, et domini [Col. 0522D] regis intimus fautor, ut ei velit in omnibus patrocinari, et nos, imo Ecclesiam Dei confodere, et jugulare spoliis nostris: nominis tamen vestri, virtutum rectius dixerim, clarescit opinio, ut angelum Domini cum Moyse, id est, Spiritum sanctum in lege praevium habeatis, qui custodiat vos semper, et Deum recentem habere non patiatur, ut verbo Dei aut munus, aut personam praeferatis, aut causam. Non est, inquit propheta, Deus in conspectu ejus, inquinatae sunt viae ejus in omni tempore. Unde et vos per vias mundas, et vias planas iturum esse Ecclesia Anglicana non ambigit; quia per vias rectas iter habiturum indubitanter confidit. Nec veretur, ne in prostitutionem justitiae accipiatis supellectilem nostram, qui scitis, quod pecuniam sic acquisitam non [Col. 0523A] licet mittere in corbonam, quia pretium sanguinis est. Utique
Dominus Cantuariensis, OTTONI cardinali.
Gratias, non quas debemus, sed quantas interim possumus, agimus dilectioni vestrae, quae pro nobis, imo pro Ecclesia Dei multa sustinuit, et nos pro viribus consolata est in omni tribulatione nostra. Confessus [Col. 0524A] est nuper rex Anglorum coram rege Christianissimo, archiepiscopis, episcopis, proceribus et omnibus qui aderant, quod nil aliud quaerit aut quaesivit a nobis nisi observantiam consuetudinum, quarum plures apostolicae sedis convellunt majestatem et Ecclesiae praejudicant libertati. Qualiter autem res processerit, latores praesentium plenius indicabunt. Et quia noluimus in consuetudinum suarum verba simpliciter et absolute jurare, discessit indignatus, non sustinens honoris Dei vel ordinis nostri vel divini juris aliquam fieri mentionem. Supplicamus itaque bonitati vestrae de qua, sicut de nobis ipsis confidimus, quatenus nobis assistatis in causa Domini, et necessitatem nostram imo Ecclesiae Dei, quam a nuntiis audietis, sicut nostra et omnium spes [Col. 0524B] est, apud dominum papam expedire studeatis.
AD SABINUM EPISCOPUM.
( Vide epistolam ad Conradum Moguntinum et alios directam, quae incipit: Satis superque, etc.)
Interemptorum pro causa Domini, etc. ( Similis est epistolae quam ad Hyacinthum cardinalem direxit. )
( Vide etiam epistolam aliam quae incipit Ecclesiae mol., etc., ad Albertum et Theodwinum missam. )
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus WILLELMO Papiensi salutem et contra principum insolentiam fortitudinem.
[Col. 0524C] Litteras celsitudinis vestrae nuper accepimus, speciem mellis in initio propinantes, venenum in medio, oleum in fine. In quibus continetur vos ad partes istas nunc temporis descendisse ad terminandas quaestiones inter dominum regem Angliae et nos, prout expedire videbitis. Non credimus vos ad haec venisse, nec certe vos ad hoc suscipimus, multis ex causis, quas loco et tempore opportuno manifestabimus. Verumtamen si quid boni et pacis per manum vestram nobis acciderit, Deo gratias et vobis. Valeat celsitudo vestra, ut inde nobis sit melius.
Venerabili domino, et amico de meritis diligendo [Col. 0524D] WILLELMO, Dei gratia tituli Sancti Petri ad Vincula presbytero cardinali, et apostolicae sedis legato, THOMAS eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem, et contra principum insolentiam fortitudinem
Gratias habemus dilectioni vestrae, quod litteris celsitudinis vestrae parvitatem nostram nunc tandem visitare dignatus estis, quae quidem ex praesentis temporis statu pensatur a multis, non ex praeterito, quam Deus in tuturo de misericordia sua, cum voluerit, et dignum judicaverit, erigere poterit in meliorem. Quod dicitis, sicut videtur multis, vos in varia proposita circa dilectionem nostram esse distractum, hoc factum fuisse utilitatis nostrae causa, ne haberemini suspectus a rege, quo minus fieret [Col. 0525A] devotus Romanae Ecclesiae, minusque benignus ad faciendam nobiscum pacem, novit Deus, qui inspector est cordium, ipseque rei manifestabit effectus. Si vero nunc temporis descendistis in terram suam, prout litterarum vestrarum habet continentia. ad decidendas quaestiones, quae inter nos et ipsum vertuntur, sicut magis expedire videritis Ecclesiae, hoc certe possibile est. Verumtamen credimus nos pro certo nosse, ad quid veneritis, et ad quid debeamus suscipere. Unde est quod discretionem vestram quam plurimum exhortatam cupimus esse in Domino, ut sic vos in hoc negotio habeatis, ut inde sit honor Deo, relevamen Ecclesiae, gloria vobis in populo et gente. Si vero aliquid boni et pacis nobis et Anglicanae Ecclesiae per operam vestram et industriam [Col. 0525B] acciderit, gratias Deo, et vestrae sollicitudini. Et utinam pio compassionis attendatis affectu, quanta nos et Ecclesia Anglicana sustinuerimus gravamina, et adhuc sustineamus, quantumque laedatur universalis Ecclesia in nostro gravamine. Ad hoc quidem negotium universorum respiciunt oculi, ipsiusque finem exspectant, in quo vel sumet sibi cornua principum insolentia, vel quod dignius est, sustinebit defectum. Et utinam magis patiatur defectum, quam ex adventu vestro resumat vires. Valete, et ut nobis sit melius et Ecclesiae, valete semper.
Venerabili domino et fratri in Christo charissimo [Col. 0525C] WILLELMO, Dei gratia tituli Sancti Petri ad Vincula presbytero cardinali, et apostolicae sedis legato, THOMAS eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem, et contra principum insolentiam animi fortitudinem.
Ex litterarum vestrarum tenore perpendimus et vos illustrissimi domini nostri regis Francorum meram obtinuisse gratiam, et obtenta gaudere. Quod quidem gratum habemus et tenemus acceptum, eoque amplius, quod in hac parte nec instantia vestra, et aliorum amicorum nostrorum frustrati sumus, et quod petebamus, nostrum successit ad votum. Unde sicut sua residet in animo nostro gratia grata, petimus ob ipsius amorem et [Col. 0525D] reverentiam, cujus, sicut dicitis, circa nos et negotium nostrum sollicitudo non modica est, quod retribuat ei, qui facere potest, bonorum retributor altissimus. Sit nobis vestra gratior impensa, quam quidem, etsi a multis retro temporibus affectuose affectavimus, nunc pro certo domini Carnotensis, et magistri P . . . . . . . . Papiensis interventu effectuosiorem imploramus, ut gaudere debeamus de impetrata, et sentiat Ecclesia, quae nobiscum vexatur nimis injuriose, et nos cum ipsa de benevolentia vestra provectum, et ex provectu recipiamus quod justum est. Scimus equidem et firmum tenemus, quoniam sicut paria delicta mutua compensatione abolentur, sic vicissitudines gratiarum devotione mutua connectuntur. Satis credimus dictum esse [Col. 0526A] sapienti. Praeterea de pace futura, cujus spes melior vobis promittitur, omnipotenti Deo, dummodo fiat Ecclesiae commodo et nostro. Quod utinam altius attendatis, et animis vestris inseratis argutius, curantes ne vana spe deludamini, et falsis promissionibus sollicitudo vestra evacuetur. Revera verum est, quoniam sapiens dissimulat in tempus. Sed proverbialiter dicitur: Dum exspectatur tempus, fugit, labitur e manibus, nec redit ad votum. Et medicus: Dum dolet, accipe. Ego vero dico vobis, quod opto non facile transeat aures nostras, nec lubrice labatur ab animo vestro, fortunam praesentem, quae nuda vestris paret conspectibus, pressis manibus tenete: utimini ea pro tempore, lubrica enim est, nec invita teneri potest. Haec hactenus. [Col. 0526B] Caeterum de adventu vestro Parisiis triduo ante, si placet, nobis renuntiate, ut si forte equitaturas invenire poterimus, quae apud nos hoc tempore propter guerram tenuiter habentur, discretioni vestrae loco congruo occurramus, et fruamur desiderato colloquio vestro. Sin autem, quod absit! mittamus vobis aliquem familiarium nostrorum, qui renuntiet nobis statum vestrum, et quo divertere disponatis. Valete nostri non immemor, ut melius sit inde nobis et miseris nostris.
Venerabili domino et fratri WILLELMO, Dei gratia sanctae Romanae Ecclesiae cardinali presbytero, [Col. 0526C] THOMAS eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, ac miserabilis exsul, salutem, et sic agere ut vivat in Domino.
Non credebam me tibi venalem proponendum emptoribus, ut de sanguine meo comparares tibi compendium de pretio iniquitatis, faciens tibi nomen et gloriam. Alias tibi curandus esset proventus, si non status tui nimis periculosi oblitus, fortunae ludibria pensares dissimiliter. Sed forte ut id ageres efficacius, fortunam meam praesentem in consilio habuisti, cujus dum tristia spectas, laetiora quandoque sperare debueras. Alternae enim sunt rerum vicissitudines, et sicut de successibus prosperis lapsus est facilis, sic et in contrarium. Nec [Col. 0526D] prudentiam tuam latere credo, licet hoc experimento non senseris, nihil esse tam firmum, cui non sit periculum e vicino, sic et versa vice. Haec idcirco tibi scribo, ut subitos fortunae casus diligentius de caetero examines, examinatos observes, observatis indulgeas. His certe casibus exponenda non fuerat Petri navicula, quae, etsi saepius concuti, convelli non novit; quae, etsi pluries jactata fluctibus, non submersa consurgit. Hujus itaque si veri piscatoris, si optimi gubernatoris verus vis esse discipulus, nauta bonus, sicut serenitatis gratiam multoties tibi fecit aura serena, sic impetuoso turbini, invalescenti tempestati omnes ingenii tui vires, teipsum etiam animo forti sub omni discrimine opposuisse debueras. Si enim de manu ejus [Col. 0527A] gratanter suscepisti pacifica, cur non patienter tolerabis adversa, forte ad momentum exspiratura? Sic et magister ille Petrus Princeps apostolorum resistendo principibus, non cedendo, sed dissipando pacem iniquitatis sanguine suo, nomen meruit in terris, et in coelis gloriam. Sic crevit vigor Ecclesiae, cum crederetur exstingui. Haec etiam in summa tibi opto, sic agas feliciter, ut vivas in Domino. Vale, ut et inde melius valeam.
THOMAS Cantuariensis, WILLELMO Papiensi.
Festinat ad reditum dominus Gratianus, qui cum magistro Viviano ad hoc destinatus est ad regem [Col. 0527B] Anglorum, sicut indubitanter accepimus, ut duritia ejus, si nobis pacem non reformaret, manifestius convinceretur. Qualiter autem in negotio processum sit, ex nuntiis referentibus, auctore Deo, plenius audieritis, et si placet, magistrum Petrum Carnotensem archidiaconum, virum quidem litteris et honestate conspicuum, interrogate; quoniam et ipse mansuetudinem et modestiam praefati regis expertus est, et qua devotione Romanam veneretur Ecclesiam. Sed et vos ipsi praesentes audistis et vidistis, quomodo premat Ecclesiam, et mores hominis rerum experientia familiarius didicistis. Quid ergo amplius ad convincendam duritiam ejus pro Ecclesia desideratis testes? Ipsi enim, prout credimus, ab ore hominis audistis, et operis publicatione, [Col. 0527C] ut speramus de vobis, inviti vidistis blasphemiam. Unde ad serenitatis vestrae patrocinium fiducialius recurrit misera Ecclesia Anglicana, supplicans ut ei feratis opem, ne in hac tribulatione deficiat. Reducite, si placet, ad animum, quomodo me et causam Ecclesiae receperitis de manu Christianissimi regis Francorum, qui superstites miseros nostros secure confugere praecepit ad pedes clementiae vestrae. Nam magna pars proscriptorum Christi, pro fide et libertate Ecclesiae agonizantium, de mundo sublata est, et apud Patrem misericordiarum sanguinis sui, qui injuste effusus est, implorat ultionem. Illa, ut confidimus, assistit vultui Dei, nos qui residui sumus, adventum aut vocationem Domini [Col. 0527D] praestolantes, interim quanta possumus supplicatione clamamus ad vos, ut vestra intercedente industria justitiam suam Ecclesia consequatur et pacem. Quanam juris consequentia residebunt apud regem sine satisfactione impune bona Ecclesiae, quae diripuit, cum ille, sicut nuntiis domini papae et pluribus aliis palam confessus est, de toto tempore cancellariae, cujus aliquando simulabat deberi rationes, nunc nihil exigat, sed hoc praetendat, quod sui meis antecessoribus, quos saepe fugaverunt, nihil redeuntibus reddiderunt. Hoc tamen, ut pace ejus dictum sit, ex multis rationibus constat non esse verum. Sed ne pernicies exempli vertatur in legem, omnibus modis occurrendum est. Nomine dignitatum damnatas nititur consuetudines instaurare. Sed ut [Col. 0528A] omnem pravae suspicionis occasionem a me amoveam, quatenus potero, salvo ordine meo et fidelitate Ecclesiae Romanae dignitates ejus libenter observabo, et eas in Domino multiplicare curabo et augere. Sed absit, ut exemplo mei nova faciendae fidelitatis forma in Ecclesiam inducatur, praesertim perniciosa. Nec vos latere creditur, quanta me immanitate persecutus sit Londoniensis episcopus, totius hujus discordiae incentor, cui, si placet, tanquam inobedienti et excommunicato vos pro domo Domini opponatis, quoniam in depressione illius et Gaufredi Ridel, ut spes fidelium est, cessabit tempestas. Caetera posita sunt in ore nuntiorum, quos, si placet, benigne recipite, et causam Christi, quam portant pro Christo, promovete. Valeat sanctitas [Col. 0528B] vestra.
Venerabili domino et Patri charissimo WILLELMO, Dei gratia S. R. E. presbytero cardinali, THOMAS eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae humilis minister, salutem, et sincerae devotionis obsequium.
Nobis in aure sanctitatis vestrae verba multiplicare non expedit, cum sinceritas vestra prona sit in patrocinium veritatis, et malitia partis adversae latere nequeat ante oculos sapientis, et ignominiosum reputet charitas amicum pro libertate Ecclesiae diutius afflictum consolatione debita non recreare. Haec de vobis est fiducia Christianissimi regis, haec nostra, qui per ipsum redivimus in gratiam [Col. 0528C] vestram. Haec spes fidelium praedicantium gloriam nominis vestri. Hac igitur animati et roborati supplicamus attentius, quatenus juxta quod promisistis domino regi Francorum, viriliter exsurgatis in auxilium Ecclesiae et nostrum, et ecclesiasticae libertatis et apostolicae sedis hostes data divinitus sapientia conteratis. Facile enim est, si Romana Ecclesia jam paratam decreverit acceptare victoriam, ut fugiant et dispereant inimici a facie ejus. Nam territi latebras quaerunt, et nesciunt quo se vertant.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus WILLELMO [Col. 0528D] Papiensi cardinali.
Veritas obumbrari quidem, sed exstingui non potest, et lux post tenebrarum molestias gratius acceptatur. Utinam et vobis ab initio constituisset, quod nunc ex ipsius persecutoris nostri testimonio omnibus notum est! Nuper enim coram rege Christianissimo, archiepiscopis, episcopis, comitibus, proceribus, et omnibus qui aderant, publice professus est hanc solam esse causam exsilii et proscriptionis nostrae, quod nolebamus ei consuetudines observare, quas antecessores nostri consueverant decessoribus ejus. Adjecit etiam constanter, quod nihil aliud quidquam quaerebat a nobis, nisi ut hoc simpliciter et absolute promitteremus ei in verbo veritatis, ita scilicet, ut non adjiceremus: Salvo ordine nostro, vel [Col. 0529A] honore Dei, vel aliquid eorum, quae honestatis et conscientiae possent incolumitatem tueri. Et quia nolumus absolute promittere consuetudines, quarum aliquae sedis apostolicae auctoritatem evacuant, et Ecclesiae perimunt libertatem, discessit rex pace infecta. Supplicamus itaque dilectioni vestrae, quatenus patrocinium Cantuariensis Ecclesiae, imo justitiae indefatigate suscipiatis. Et sicut nobis benignitas vestra promisit in discessu vestro, pro libertate Ecclesiae et persona nostra, qui ad obsequium prompti sumus, stare, ut decet honestatem vestram, non gravemini, sed et opponatis vos his, quos veritati et justitiae constat hactenus fuisse oppositos, et nuntiis nostris in his, quae vobis ex parte nostra proposuerint, indubitanter credatis.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, WILLELMO Papiensi.
Justum est, ut Ecclesia Cantuariensis, quae post Deum vestra et paucorum amicorum industria et labore venit ad portum, vobis et vestris in omni devotione et exhibitione obsequii se obnoxiam recognoscat. Nam inter praecipuos et primos amicos et dominos vobis ascripsimus, quod Dei praeeunte auxilio erepta est a tribulatione malorum et dolore. Transistis pro ea maria, penetrastis et superastis Alpes, in partibus nostris pugnastis ad bestias, et in ipsa curia, ubi validius et acrius expugnabamur, [Col. 0529C] saepe et diu portastis pondus diei et aestus; et tandem quia labor vester erat in Domino, sapienter et viriliter triumphastis. Sensimus hoc nuper in concordia, quam invimus cum domino rege Angliae, cujus formam, si placet, a latore praesentium audiatis, et petitiones, quas per eum domino papae porrigimus, solita bonitate promoveatis, habeatisque hominem attentius commendatum.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus et apostolicae sedis legatus, omnibus ad quos [Col. 0529D] praesens scriptum pervenerit, salutem et benedictionem.
Praeteritorum casus temporum idcirco litterarum memoriae commendantur, ut per transacta mala vel praesentia futura cautius valeant evitari. Ad omnium igitur notitiam volumus pervenire, quod sancta Cantuariensis Ecclesia, a cujus uberibus coaluimus, quae nos auctore Deo, licet indignos, in id quod sumus promovit, in odium capitis nostri, multis calamitatibus et anxietatibus variis usque in septennium pressa est, quod fere tota novit Latinitas, et adhuc minis et damnis innumeris quotidie fatigatur. Quae cum sol esse soleat occidentis, et in nostris temporibus ejus offuscata est charitas, quodlibet tormentum, sed etiam mille mortis genera, si tot occurrerent, libentius [Col. 0530A] exciperemus in Domino, quam sustineremus sub dissimulatione his diebus mala quae patitur. Nos itaque, licet parati sumus pro pace illius et indemnitate caput et corpus persecutoribus exponere, et ne pereat vel quid modicum perdat, perire, quidquid de nobis contingat, indemnitati tamen ipsius in futurum prospicere volentes, ipsam Ecclesiam cum omnibus personis, terris et tenementis suis, pertinentiis et proventibus, libertatibus quoque et dignitatibus suis, sub Dei protectione et curiae Romanae et nostra ponimus, prohibentes ex parte Dei, sub perpetuo etiam anathemate, ne quis jura Cantuariensis Ecclesiae absque consensu totius capituli monachorum Cantuariensis, aliquo integumento vel causa alienare praesumat. A saeculis enim [Col. 0530B] inauditum est, quod aliquis Cantuariensem Ecclesiam laeserit, et non sit contritus vel correctus a Christo Domino. Raptores igitur et alienatores possessionum, dignitatum et rerum, et detentores, consentaneos quoque et participes, et quicunque secreta capituli malitiose revelaverit alicui hominum, usque ad condignam satisfactionem perpetuo anathemate condemnamus, nec volumus pati ut aliquis alterius professionis vel ordinis secretis capituli misceatur. Ea quoque specialiter, quae ad dilectos filios nostros monachos ejusdem Ecclesiae pertinent, videlicet villas, possessiones, earumdemque villarum et possessionum ecclesias et exenia cum pertinentiis et proventibus, sicut in suis continetur munimentis, [Col. 0530C] iis in perpetuum confirmamus. Officialium quoque suorum et servientium ponendi vel amovendi, omniumque quae ad eos pertinent, tam intus quam extra, liberam concedimus et confirmamus in perpetuum disponendi libertatem, sicut iis melius et utilius visum fuerit de communi consilio capituli sui. Quatenus, sicut easdem habemus in possessionibus nostris, secundum chartas regum, libertates, similem habeant in portionibus potestatem, salva nobis et successoribus nostris regulari disciplina. Adjicimus ad haec auctoritate qua fungimur, et indulgemus, ut in malefactores Ecclesiae, si semel et secundo commoniti noluerint emendari, suspensionis, excommunicationis et anathematis ferant sententiam. Et ut liceat iis omni tempore contra omnia [Col. 0530D] gravamina sedem apostolicam appellare. Et, quia minantur adversarii quod sedem metropolitanam vel primatis Angliae, quae a tempore beati Gregorii per sanctum Augustinum in Cantuaria statuta est, alias velint transferre, sub perpetuo prohibemus anathemate, ne quis hominum aliquo integumento vel causa unquam hoc attentare praesumat. Prohibemus etiam ne episcopi Cantuariensis Ecclesiae suffraganei, vel abbates alibi consecrentur quam in Ecclesia Cantuariensi, cui tenentur ex professione et debita subjectione, nisi de communi consensu totius capituli monachorum Cantuariensium, nec chrisma vel oleum per Cantuariensem provinciam dividendum aliunde quam ab Ecclesia Cantuariensi, aliquo tempore percipiatur. Volumus etiam et obsecramus [Col. 0531A] in Domino, ut monachi Cantuariensis Ecclesiae suffraganeis ejusdem Ecclesiae, episcopis, scilicet et abbatibus, omnem reverentiam exhibeant et honorem. Ipsi quoque episcopi monachos Cantuariensis Ecclesiae in vera quae Deus est diligant charitate. Dignum siquidem est et consonum rationi, ut qui eidem Ecclesiae Cantuariensi debita tenentur ex professione simul et subjectione, veram adinvicem observare debeant dilectionem, salva nobis et successoribus nostris debita reverentia et auctoritate. Clericis quoque et laicis, qui coexsules nostri facti sunt et participes laboris, omnia jura sua, reditus et ecclesias confirmamus et obsecramus in Domino, ne quis iis injuriam vel molestiam faciat. Si quis autem hominum hujus nostrae confirmationis paginam [Col. 0531B] infringere vel Ecclesiam Cantuariensem in aliquo vexare vel diminuere voluerit, vel dilectis filiis nostris, monachis aliquam inferre voluerit molestiam, aeternam Dei et nostram habeat maledictionem, nisi ante mortem cum restitutione ablatorum condignam fecerit restitutionem. Omnibus autem diligentibus et foventibus eam, Dei Omnipotentis optamus gratiam et sanctorum omnium, qui in Ecclesia Cantuariensi requiescunt societatem et nostram donamus benedictionem. Amen!
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis venerabilibus fratribus suis, Londoniensi, [Col. 0531C] caeterisque totius Cantiae provinciae episcopis, sic transire per bona temporalia, ut non amittant aeterna.
Fratres mei dilectissimi, quare non consurgitis mihi adversus malignantes? Utquid non statis mecum adversus operantes iniquitatem? An ignoratis quoniam dissipabit Dominus ossa eorum qui hominibus placent? Confundentur, quoniam Dominus sprevit eos. Satis novit discretio vestra, quoniam error, cui non resistitur, approbatur: et veritas, cum minime defensatur, opprimitur. Videturque, testante Gregorio, consentire errori, qui ad resecanda, quae corrigi debent, non occurrit. Inde est quod dominum regem Angliae satis superque sustinuimus, [Col. 0531D] nec ullum ex eo sustinentiae nostrae assecuta est Ecclesia Dei compendium. Periculosum et intolerabile de caetero nobis visum est tantos illius, officialiumque suorum circa Ecclesiam Dei et ecclesiasticas personas excessus, ut hactenus, impunitos relinquere: praesertim cum saepissime nuntiis et litteris, modisque aliis, prout decuit, studuerimus eum a perverso proposito suo revocare. Et quoniam vix ab eo auditi sumus, nullatenus tamen exauditi, scriptum illud, in quo illae, non consuetudines, sed potius pravitates, quibus perturbatur et confunditur ad praesens Anglicana Ecclesia, continentur, ipsiusque Scripti auctoritatem, invocata Spiritus sancti gratia, publice condemnavimus et cassavimus. Universos etiam observatores, exactores, consiliatores, [Col. 0532A] seu defensores earum excommunicavimus. Omnesque vos episcopos a promissione, qua contra institutionem ecclesiasticam ad earum observationem tenebamini, auctoritate Dei et nostra absolvimus. Quis enim dubitat sacerdotes Christi, regum et principum, omniumque fidelium patres et magistros censeri? Nonne miserabilis insaniae esse cognoscitur, si filius patrem, discipulus magistrum sibi conetur subjugare, et iniquis obligationibus illum potestati suae subjicere, a quo credit se non solum in terra, sed etiam in coelis ligari posse et solvi. Proinde ne in hujus sententiae commissum incidamus, auctoritatem ipsius scripti, ipsumque scriptum cum pravitatibus, quae in eo continentur, in irritum duximus et cassavimus. Praesertim his: Quod non appelletur [Col. 0532B] ad sedem apostolicam super aliqua causa, nisi licentia regis. Quod non liceat archiepiscopo vel episcopo exire de regno, et venire ad vocationem domini papae, sine licentia domini regis. Quod non liceat episcopo excommunicare aliquem, qui teneat de rege in capite, sine licentia regis, vel terram ipsius vel officialium suorum sub interdicto ponere. Quod non liceat episcopo coercere aliquem de perjurio vel fide laesa. Quod clerici trahantur ad saecularia judicia. Quod laici, seu rex seu alii, tractent causas de ecclesiis vel decimis. Et alia in hunc modum.
Denuntiamus etiam excommunicatum, et ex nomine excommunicamus Joannem de Oxeneford, qui in haeresim damnatam incidit, praestando juramentum [Col. 0532C] schismaticis, quo schisma jam fere emortuum in Alemannia revixit; communicando etiam illi nominatissimo schismatico Reginaldo Coloniensi; et quia contra mandatum domini papae et nostrum Saresberiensis Ecclesiae decanatum sibi usurpavit. Quod quidem factum, tam juri contrarium, quam Ecclesiae Dei exemplo perniciosum, penitus cassavimus, et revocavimus in irritum, praecipientes episcopo Saresberiensi et capitulo in virtute obedientiae, et in periculo ordinis sui, ne de caetero visis litteris nostris ex eo facto eum decanum haberent.
Similiter et Ricardum De Ivelc. denuntiamus excommunicatum, et excommunicavimus, eo quod in eamdem haeresim damnatam inciderit, communicando [Col. 0532D] eidem Reginaldo Coloniensi schismatico; machinando etiam et fabricando omnia mala cum schismaticis et Teutonicis illis in perniciem Dei et Ecclesiae, et praesertim Ecclesiae Romanae ex pactis contractis inter dominum regem et ipsos.
Excommunicamus etiam Ricardum de Luci, et Jocelinum de Baill., qui pravitatum illarum auctores et fabricatores exstiterunt.
Radulphum etiam de Broc, qui bona Ecclesiae Cantuariensis, quae alimenta de jure sunt pauperum, occupavit et detinet, hominesque nostros, tam clericos quam laicos, cepit, et in captione tenet.
Hugonem quoque de sancto Claro, et Thomam filium Bernardi, qui ejusdem Ecclesiae Cantuariensis [Col. 0533A] bona et possessiones absque conniventia nostra occupaverunt, et tenent.
Omnesque etiam qui de caetero in possessiones et bona Ecclesiae Cantuariensis contra voluntatem nostram et consensum manus violentas extendent, eadem excommunicationis sententia innodavimus, juxta illud papae Lucii: Omnes Ecclesiae raptores, atque suarum facultatum alienatores a liminibus ejusdem matris ecclesiae anathematizamus, damnamus atque sacrilegos esse judicamus. Et non solum eos, sed etiam eis consentientes, quia non tantum qui faciunt rei judicantur, sed etiam qui facientibus consentiunt. Par enim poena et agentes et consentientes comprehendit. Et alibi dicit Scriptura: Qui consentit peccantibus, et alium peccantem defendit, [Col. 0533B] maledictus erit apud Deum et homines, corripieturque increpatione saevissima. Et iterum: Si quis peccantem defendit, acrius quam qui peccavit coerceatur.
Sane in domini regis personam ferre sententiam adhuc distulimus, expectantes si forte divina inspirante gratia resipiscat; in proximo tamen laturi eam, nisi citius resipuerit. Et inde est quod fraternitati vestrae mandamus, atque in virtute obedientiae praecipimus, quatenus viros praetaxatos, qui a nobis excommunicati sunt vos quoque, prout decet, excommunicatos et habeatis, et denuntiari faciatis, juxta illud decretum Honorii papae: Curae sit omnibus episcopis excommunicatorum omnia nomina tam vicinis episcopis, quam suis parochianis pariter indicare, eaque in celebri loco posita prae foribus ecclesiae [Col. 0533C] cunctis venientibus inculcare, quatenus in utraque diligentia excommunicatis ubique ecclesiasticus aditus denegetur, et excusationis causa omnibus auferatur. Tibi autem, frater episcope Londoniensis, in vi obedientiae injungimus, quatenus litteras praesentes aliis venerabilibus fratribus et coepiscopis nostris omnibus de provincia nostra manifestes et ostendas. Valete in Christo, et pro nobis orate instanter.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis et apostolicae sedis legatus venerabili fratri GILBERTO Lon. ep. caeterisque Cantiae provinciae [Col. 0533D] episcopis universis salutem.
Si curamus esse quod dicimur, et nostri nominis, qui appellamur episcopi et pontifices, nosse volumus significationem, oportet nos jugi sollicitudine considerare et imitari vestigia illius, qui pontifex in aeternum a Deo constitutus se ipsum pro nobis Patri obtulit in ara crucis, et de summa coelorum specula omnium actus et actuum intentiones jugiter speculatur, tandem unicuique redditurus secundum opera sua. Vices enim illius in terris gerendas suscepimus, adepti sumus gloriam nominis, honorem dignitatis, fructusque laborum spiritualium temporaliter possidemus, apostolis et apostolicis viris in ecclesiarum fastigiis succedentes, ut nostro ministerio peccati et mortis destruatur imperium, et in fide [Col. 0534A] et profectu virtutum coalescens aedificium Christi crescat in templum sanctum in Domino. Et quidem episcoporum multus est numerus. Qui docendi et pascendi sollicitudinem et instantiam diligentiorem promisimus in consecratione, et verbis quotidie profitemur, sed utinam fides pollicitationis de testimonio operis convalescat! Messis utique multa est, nec ad eam colligendam et congregandam in horreum Domini unus sufficeret aut pauci. Ex quo lege divina coepit agi populus Dei in Hebraeorum duntaxat gente consistens, judices oportuit multiplicari, et esse plures correptores vitiorum, et morum correctores, quia legislator solus tantae multitudinis onera non poterat sustinere. Electi sunt itaque, mandante Domino, septuaginta seniores, et adducti [Col. 0534B] ad ostium tabernaculi, quod praefigurabat Ecclesiam. Acceperunt a Deo partem spiritus Moysi, per quem lex intelligitur, ut prophetarent, et populi examinarent et deciderent causas: majoribus tamen reservatis, et referendis ad examen illius, cui totius legis erat credita dispensatio. Et si Scripturas perscrutemur attentius, inveniemus hos Hebraeorum praepositos exstitisse, quos ab exactoribus Pharaonis in Aegypto legimus flagellatos, adeo ut taedio affecti, et variis attriti suppliciis nomina sua coram Aegyptiis fetere quererentur. Quia tamen patientiam habuerunt, et Moysi obtemperantes acquieverunt verbo Dei, hoc praeeunte gratia per fidem et jugem laborum experientiam meruerunt, ut cum Moyse praeficerentur populo, cujus salutem procuraverant: [Col. 0534C] et qui studiose audierant, doctores ex discipulis redderentur.
Sed et in initio nascentis Ecclesiae, sicut beatus docet Apostolus: Christus coelos ascendens, ut adimpleret omnia, quosdam quidem dedit apostolos, quosdam prophetas, alios evangelistas, alios pastores et magistros, ad instructionem sanctorum in opus ministerii, in aedificationem corporis Christi. Neque enim omnia uni committenda erant officia, sed unumquodque membrum suo donandum erat officio, ita tamen ut caput, in quo velut in arce et quodam capitolio virtutum omnes congeruntur sensus, et universis et singulis provideret, et ei vicissim omnia famularentur pro ratione suae conditionis. Doctor gentium, [Col. 0534D] qui gloriatur se non ab homine, neque per hominem Evangelium didicisse, sed instructum esse a Christo, post annos quatuordecim ascendit Hierosolymam, et cum Ecclesiarum principe de fide contulit, ne forte in vacuum curreret vel cucurrisset. Et ut plurimus patet exemplis, singula Evangelii flumina ad mare, unde orta sunt, redeunt, ut iterum fluant. Siquidem fons paradisi unus est, sed in plura rescinditur flumina, ut undique irriget terram.
Quis Romanam Ecclesiam caput omnium Ecclesiarum et fontem catholicae doctrinae ambigit esse? Quis claves regni coelorum Petro traditas esse ignorat? Nonne in fide et doctrina Petri totius Ecclesiae structura consurgit, donec occurramus omnes Christo in virum perfectum, in unitate fidei et agnitione Filii [Col. 0535A] Dei? Necesse quidem est multos esse qui plantent, multos qui irrigent, quoniam hoc exigit processus verbi, et dilatatio populorum, cum et antiquus populus, cui unum sufficiebat altare, plures ex necessitate magistros habuerit, nedum modo in concursu et affluentia gentium, quibus Libanus non sufficit ad succendendum, et animalia non modo Libani, sed nec totius Judaeae sufficerent ad holocaustum. Sed quicunque sit qui rigat aut plantat, Deus nulli dat incrementum, nisi illi qui plantavit in fide Petri, et doctrinae ipsius acquiescit. Sane ad eum maxima populi judicia referuntur, a Romano examinanda pontifice, et dispositi sub eo matris Ecclesiae magistratus, quatenus in partem sollicitudinis acciti sunt, creditam exercerent potestatem. Ut sacerdos, [Col. 0535B] quod in plebe sibi commissa expedire non potest, ad episcopum referat, qui negotia supra se ad archiepiscopum reducit aut ad primatem, a quibus quidquid maximum fuerit, Romano pontifici reservatur. Ordinem hunc Petrus docuit: hunc usque modo catholica servavit Ecclesia, nec unquam, auctore Domino, quidquid moliatur iniquitas, subvertetur.
In regno autem Anglorum, quod sine dolore multo ad mentem reducere, aut sine lacrymis dicere non valemus, multum praesumitur adversus Petrum. Sedis apostolicae, quantum in perversis potestatibus est, attentatur et periclitatur auctoritas, dum illi, quos necessitas pro compendio poenitentiae, vel remedio [Col. 0535C] causae, aut visitationis debito compellit ad dominum papam iter arripere, ab itinere suo praepediuntur, spoliantur, tractantur atrocius, et transfretare prohibentur, vel ab his qui occasiones quaerunt ut faciant mala, coacti ideo illicita de praepediendis clericis et poenitentibus praestiterunt sacramenta. Manus itaque violentas injicientes in clericos facto suo anathematis condemnationem incurrunt. Inde est, quod nos sanctae Romanae Ecclesiae auctoritate utentes, fraternitati vestrae apostolica auctoritate in virtute obedientiae, in periculo ordinis vestri praecipiendo mandamus, quatenus de caetero hoc fieri inhibeatis, et eos qui in clericos manus violentas injiciunt, publice excommunicatos denuntietis, et per episcopatum vestrum denuntiari faciatis, et [Col. 0535D] conterminalibus coepiscopis vestris, ut hoc ipsum in episcopatibus faciant suis, domini papae et nostra praecipiatis auctoritate.
Ad haec eodem modo, et sub eadem interminatione praecipimus, ut his qui appellantes, aut poenitentes, ad dominum papam vel ad nos tendentes, impediunt, aut redeuntes a domino papa vel a nobis, denuntietis quoniam sententiam anathematis incurrunt: tam hi qui hoc faciunt in propria persona, quam regis officiales, qui ad hoc facinus compellunt alios. Illos autem, qui coacti de transeuntibus impediendis juramenta illicita praestiterunt, ab hoc juramento absolvimus, ut a tanta iniquitate desistant postmodum, et de commisso poenitentes discant potius Deo quam homini de caetero obedire. Si quis [Col. 0536A] autem ecclesiae suae justitiam promovens, et apostolicae sedi fidem servans, dispendia reformidat, meminerit, quoniam Ecclesia virtutes, quam momentaneas opes longe tutius et utilius thesaurizat. Christus, qui Ecclesiae Romanae praesidet, omnes adversarias cohibet potestates. Et qui potentes potenter puniet, omnem decrevit puniri inobedientiam. Non humiles tamen adducens in judicium, sed gloriosos terrae humiliat Ecclesiae ministerio, adversus quam nec portae inferi praevalebunt.
Pudeat vos, dilectissimi, iniqua exercere judicia, ut juxta quod nobis insultant proceres regni, si pauper offendit in minimo, illico a nobis et officialibus nostris ab Ecclesia excludatur; si dives committit crimina, non conveniatur vel verbo, ut in sic [Col. 0536B] decernentes possit illud ethnicum retorqueri:
[Col. 0536D] THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis venerabilibus fratribus suis, universis Cantuariensis provinciae Dei gratia episcopis, si tamen universi scribunt, salutem, et id agere quod nondum agunt.
Fraternitatis vestrae scriptum, quod tamen de prudentiae vestrae communi consilio non facile credimus emanasse, nuper ex insperato suscepimus. Cujus continentia plus videtur habere mordacitatis, quam solatii; et utinam magis esset emissum de pietatis studio, de charitatis affectu, quam de obedientia voluntatis. Charitas enim non quaerit quae sua sunt, sed quae Jesu Christi. Erat quippe de jure officii vestri, si veritatem habet Evangelium, quod quidem habet, si recte agitis ejus officium, si fideliter ejus [Col. 0537A] negotium geritis, cujus repraesentatis figuram, magis eum timere, qui potest animam et corpus mittere in gehennam, quam qui potest corpus occidere: magis Deo obedire quam hominibus,ยป patri quam domino: ejus exemplo, qui factus est Patri obediens usque ad mortem. Mortuus itaque est ipse pro nobis, nobis relinquens exemplum, ut sequamur ejus vestigia. Commoriamur ergo et nos ei, ponamus animas nostras pro liberanda Ecclesia a jugo servitutis, et oppressione tribulantis, quam ipse fundavit, cujus comparavit libertatem sanguine proprio, ne si secus egerimus, merito comprehendat nos illud evangelicum: Qui amat animam suam plus quam me, non est me dignus. Optime nosse debueratis, quoniam si justum est, quod praecipit imperator, ejus debetis [Col. 0537B] exsequi voluntatem; si vero contrarium, respondere: Quoniam oportet nos magis obedire Deo quam hominibus. Unum vobis dico, ut salva pace vestra loquar, multo tempore silui, exspectans si forte inspiraret Dominus vobis, ut resumeretis vires, qui conversi estis retrorsum in die belli. Si forte saltem aliquis ex omnibus vobis ascenderet ex adverso, et opponeret se murum pro domo Israel, simularet saltem inire certamen contra eos, qui non cessant quotidie exprobrare agmini Domini. Exspectavi, non est qui ascendat. Sustinui. non est qui se opponat; silui, non est qui loquatur; dissimulavi ego, non est qui vel simulatione certet. Reposita est mihi de reliquo querelae actio, ut merito clamare habeam: Exsurge, Deus, judica causam meam. Vindica sanguinem [Col. 0537C] Ecclesiae, quae eviscerata est, quae facta est oppressione exanimis. Superbia enim eorum, qui oderunt ejus libertatem, ascendit semper, nec est de caetero qui faciat bonum, non est usque ad unum.
Utinam, fratres dilectissimi, is esset nobis affectus in defensionem libertatis Ecclesiae, qui paret et propinatur nobis in ejus confusionem litteris vestris, ut credimus, minus legitime appellatoriis! Verum fundata est ipsa supra firmam Petram, nec est qui cam possit evellere, etsi concutere. Utquid ergo quaeritis me confundere? Imo vos ipsi in me: imo et me vobiscum; hominem qui suscepi omne in me periculum, sustinui tot opprobria, toleravi tot injurias, expertus sum etiam proscriptionem pro omnibus [Col. 0537D] vobis. Expediebat quidem unum affligi pro ecclesia ista, ut vel sic excutiatur a servitute. Discutite mente simplici causam istam, examinate negotium, diligenter attendite quis ejus debeat esse finis, ut deducta majestate imperii, postposita penitus personarum acceptione, quarum Deus acceptor non est, faciat ipse vobis intelligere, quid est quod egeritis, quidque quod intenditis agere. Auferat ipse Deus velamen de cordibus vestris, ut cognoscatis quid agere debeatis! Dicat ex omnibus vobis qui noverit, si unquam post meam promotionem alicujus vestrum tuli bovem aut asinum, si alicujus pecuniam, si alicujus causam inique judicavi, si alicujus vestrum dispendio comparavi mihi compendium: reddo quadruplum. Si vero non est quod offenderim, utquid [Col. 0538A] me solum derelinquitis in causa Dei? Quare vos ipsos vobis ipsis opponere curatis in causa ista, qua nulla specialior est Ecclesiae?
Nolite, fratres, nolite vos ipsos et Ecclesiam Dei, quantum in vobis est, confundere, sed convertimini ad me, et salvi eritis. Dominus enim dicit: Nolo mortem peccatoris, quantum ut convertatur, et vivat. State mecum viriliter in praelio, apprehendite arma et scutum, et exsurgite mihi in adjutorium. Accingimini gladio verbi Dei potentissimi ut simul omnes fortius et validi valeamus una resistere pro officii nostri debito adversum malignantes, adversum operantes iniquitatem, adversum eos qui quaerunt tollere animam Ecclesiae, quae est libertas, sine qua nec viget Ecclesia, nec valet adversum eos, qui quaerunt [Col. 0538B] haereditate sanctuarium Dei possidere.
Festinemus ergo simul omnes id agere, ne ira Dei descendat super nos, tanquam super negligentes pastores et desides. Ne reputemur canes muti, non valentes latrare. Ne exprobretur nobis a transeuntibus: A senioribus Babylonis egressa est iniquitas. Revera si me audieritis, scitote quoniam Dominus erit vobiscum, et cum omnibus vobis in cunctis viis vestris ad faciendam pacem, et defendendam Ecclesiae libertatem. Alioquin judicet Deus inter me et vos, et Ecclesiae confusionem requirat de manibus vestris. Quoniam velit, nolit mundus, necesse est ipsam stare firmiter in verbo Domini, in quo fundata est, donec veniat hora ejus, ut transeat de hoc mundo ad Patrem. Judicabit Deus de eo, quod reliquistis [Col. 0538C] me solum in certamine, nec est qui velit mecum ascendere ad pugnam ex omnibus charis meis. Solum adeo, ut cogitet quilibet vestrum vel dicat: Vae soli, quia si ceciderit, non habet sublevantem se! Sed reposita est mihi haec spes mea in sinu meo, quoniam solus non est, cum quo Dominus est, qui cum ceciderit, non collidetur; supponit enim ipse Dominus manum suam.
Ut itaque veniamus ad rem, dicite, fratres mei, exciditne a vestra memoria, quid ageretur mecum, et cum Ecclesia Dei, dum adhuc essem in Anglia? Quid in exitu meo, quid post exitum, quid etiam agatur diebus istis? Quid maxime apud Northamtonam, cum iterum judicaretur Christus in persona [Col. 0538D] mea ante tribunal praesidis, cum arctaretur Cantuariensis ob injurias sibi et Ecclesiae Dei passim illatas, et sine delectu, Romanam audientiam appellare, et bona sua, quae male dicimus sua, cum sint bona pauperum, patrimonium crucifixi, quae potius ei sunt commendata, quam donata, sub Dei ponere protectione et Ecclesiae Romanae? Quis unquam, etsi aliquando injuste proscriptam divina declaravit clementia, vidit, audivit Cantuariensem judicari, condemnari, cogi ad fidejussionem in curia regis, a suis praecipue suffraganeis? Ubi est inventa ista juris vel canonum auctoritas adversa, imo perversitas? Utquid enormitas ista non parit vobis erubescentiam, erubescentia non immittit confusionem, confusio non elicit poenitentiam, poenitentia non [Col. 0539A] excutit satisfactionem coram Deo et hominibus? Ob tot quidem et tantas Deo et Ecclesiae ejus illatas injurias in me, et mihi propter Deum, quas sustinere non debui salva conscientia mea, nec sine discrimine vitae meae potui emendare, nec dissimulare sine animae periculo, elegi potius declinare ad tempus, ut habitarem salubrius in domo Domini quam in tabernaculis peccatorum, donec completa esset iniquitas, revelarentur corda iniquorum, et manifestarentur cogitationes cordium. Ita tot injuriarum illatio fuit causa appellationis meae. Haec fuit occasio recessus mei, quem dicitis inopinatum, qui magis secundum ea quae proponebantur adversum me, et quae agebantur mecum, si veritatem loquimini qui novistis, debuisset fuisse inopinatus, ne [Col. 0539B] impediretur praescitus. Sed Domino vertente casus adversos in melius, prospectum est domini nostri regis honori et suorum, ne quid fieret in me in ipsius ignominiam et generationis suae. Melius etiam consultum est his, qui suspirabant in necem meam, qui sitiebant meum sanguinem, et qui aspirabant ad fastigium Ecclesiae Cantuariensis, ut vulgo dicitur et creditur, in nostram perniciem, utinam minus ambitiose quam avide! Appellavimus et appellati sumus, rebus Ecclesiae Cantuariensis, nostrisque, et nostrorum, sicut juris exigit ratio, in tuto manentibus, nostram prosecuti sumus appellationem.
Si nobis discedentibus, et in discessu nostro turbata sunt, prout dicitis, sibi imputet qui causam dedit, qui hoc procuravit. Facientis procul dubio [Col. 0539C] culpa haec est, non recedentis; persequentis, non declinantis injurias. Damnum enim dedisse videtur, qui causam damni dedit. Quid plura? Praesentavimus nos curiae, nostras et Ecclesiae exposuimus injurias, adventus nostri causam et appellationis exposuimus: non adfuit qui nobis responderet vel in aliquo. Exspectavimus, nec venit qui nobis aliquid objiceret. Nulla adversum nos reportata sententia antequam veniretur ad regem; nobis adhuc de more exspectantibus in curia, si forte nobis aliquid opponeretur, ad nostros accessum est officiales, interdictum est eis, ne in aliquo super temporalibus nobis obedirent, ne nobis vel nostris quidquam ministraretur ab ipsis contra mandatum regis [Col. 0539D] et conscientiam; te, frater Londoniensis, cum Ricardo de Ivelcester, et Eboracensi, sicut dicitur, dictante sententiam. Festinatum est inde ad dominum regem; viderit ipse, in caput ejus convertatur, qui hoc dedit consilium. Sine judicio, sine ratione, post appellationem, nobis etiam adhuc in curia morantibus, spoliata est Ecclesia, spoliati sumus et nos cum nostris, proscripti et ipsi clerici cum laicis, viri cum mulieribus, mulieres cum infantulis in cunabulis. Addicta sunt fisco bona Ecclesiae, patrimonium crucifixi; pars pecuniae conversa in usus regios, pars in tuos, frater Londoniensis, si vera sunt quae audivimus, et tuae ecclesiae. Quam, si ita est, exigimus a te, praecipientes tibi in virtute obedientiae, quatenus infra quadraginta dies post istarum [Col. 0540A] susceptionem litterarum, quidquid inde tulisti, vel in usus ecclesiae tuae conversum est, remota omni occasione et dilatione, infra tempus praenominatum nobis integrum restituas. Iniquum enim est et juri valde contrarium ecclesiam ditari de alterius ecclesiae incommodo. Si laudas auctorem, scire debes super rebus ecclesiae ablatis eum legitime non posse praestare auctoritatem, qui violentam facit injuriam.
Quo ergo jure perverso, quo canonum ordine transposito poterunt se tueri raptores sacrilegi, bonorum ecclesiasticorum invasores, non restitutis ablatis ecclesiae? Opponentne appellationis obstaculum? Absit! Quae nova, imo quae juri contraria introducitis in ecclesias istas? Videte quid agatis [Col. 0540B] Certe cudetur in vos faba ista; et in ecclesias vestras, si non melius vobis prospexeritis. Periculose enim ageretur cum Ecclesia Dei, si raptor sacrilegus, alienorum bonorum invasor, maxime Ecclesiae, tutus esset adversus eam appellationis auxilio. Frustra enim juris implorat auxilium, qui juri non obtemperat, imo qui est juri contrarius; suntne istae injuriae, quas addimus injuriis, labores quos, laboribus adjicimus quia ista et alia enormia, quae fiebant et quae fiunt in ecclesia ista, non sustinuimus, quia gravati appellavimus, quia recessimus a curia, quia ausi sumus super injuriis Ecclesiae et nostris conqueri, et super his omnibus non tacemus, quia ista paramus corrigere? Periculose ecce affligitur, cui saltem conquerendi solatium denegatur. Vos amici [Col. 0540C] mei, qui altiora sapitis inter alios, qui geritis vos aliis prudentiores, quoniam solent filii hujus saeculi prudentiores esse filiis lucis, utquid decipitis fratres vestros et subditos? Quare inducitis eos in errorem istum? Quae auctoritas, quae scriptura contulit hanc principibus praerogativam in ecclesiasticis, quam vos vultis eis conferre? Nolite, fratres, nolite jura regni et Ecclesiae confundere. Discretae quidem sunt potestates istae, quarum unam vim et potestatem sortitur ex altera. Legite Scripturas, et invenietis quot et qui periere reges, qui visi sunt sibi sacerdotale officium usurpare. Provideat ergo vestra discretio, ne ob istam pressura divina vos atterat injuriam. Quam, si venerit, non effugietis [Col. 0540D] de facili.
Consulite etiam domino nostro regi, qui ejus comparatis gratiam Ecclesiae dispendio, ne, quod absit! pereat ipse, et domus ejus tota, sicut periere qui in consimili deprehensi sunt delicto. Si vero ab hoc incoepto non destiterit, qua animi conscientia non puniemus ista, qua puritate conscientiae ista dissimulabimus? Dissimulet quidem qui hanc habet dissimulandi auctoritatem, non ego, ne veniat in animam meam ista dissimulatio! Innuitis litteris vestris, imo aperte dicitis me regno reclamante, Ecclesia etiam suspirante et ingemiscente, fuisse promotum. Scitis quid dicat veritas? Os quod mendacium scienter loquitur, occidit animam. Verba vero sacerdotis semper comitem debent habere veritatem. [Col. 0541A] Deus bone, nunquid non erubesceret aliquis de plebe ista dicere? Consulite conscientias vestras, advertite formam electionis, consensum omnium ad quos spectabat electio, assensum principis per filium suum, et per eos qui ad hoc missi sunt. Filii etiam cum omnibus primatibus regni. Si aliquis eorum contradixit, si reclamavit vel in aliquo, loquatur qui noverit, dicat qui est conscius. Si vero inde turbatus fuerit aliquis, non dicat pro sua molestia toti regno et Ecclesiae factam fuisse injuriam. Litteras quoque domini regis et omnium vestrum diligentius attendite, postulantes nobis cum multa instantia pallium, et obtinuisse. Sic se habet rei veritas. Verum si quem torsit invidia, si quem afflixit ambitio, si cui tam pacifica, tam legitima, [Col. 0541B] tam sine contradictione facta electio dolorem et amaritudinem impressit animi, eatenus ut ob hoc machinetur et velit turbari omnia, indulgeat ei Dominus et nos, eo quod culpam suam minime taceat, suamque animi indignationem in conspectu omnium publice confiteri non erubescat.
Dicitis me de exsili sublimatum ab ipso in gloriam. Non sum revera.
Impingitis nobis ingratitudinis notam per quamdam insinuationem: credimus, quia nullum peccatum criminale est quod importet infamiam, nisi processerit ex animo. Unde si quis homicidium invitus commiserit, etsi homicida dicatur et sit, non tamen homicidii reatum incurrit. Sic dicimus: etsi domino nostro regi obsequium debeamus jure Domini, si teneamur ad reverentiam praestandam jure regio, si dominum sustinuimus, si filium paterno affectu convenimus si in conventum, non auditi et dolentes, necessitate officii censuram severitatis exercemus, [Col. 0542A] plus credimus nos pro ipso facere et cum ipso quam contra ipsum: plus ex eo promereri gratiam quam ingratitudinis notam vel poenam. Saepissime certe beneficium confertur invito. Unde commodius ejus prospicitur indemnitati, qui etsi non alias; urgente necessitate revocatur a perpetratione delicti. Praeterea defendit nos ab ingratitudinis nota pater noster et patronus, qui est ipse Christus. Jure paterno tenemur ad ejus obedientiam, qua non observata puniemur justa exhaereditationis poena. Potest enim pater exhaereditare filium ex justa causa. Ipse enim dicit: Si non annuntiaveris impio iniquitatem suam, et moriatur in delicto suo, sanguinem ejus de manu tua requiram. Ergo, si delinquentem non convenimus, si non audientem non corripimus, si pertinacem [Col. 0542B] non coercemus, committimus in mandatum, et tanquam inobedientiae rei jure exhaereditamur. Jure patronatus, quia ejus sumus liberi; quoniam, cum essemus servi peccati, facti sumus liberi justitiae per ejus gratiam, obligamur ei ad reverentiam et obsequium. Unde quoniam nemini, nisi salva ejus fide, tenemur obnoxii, si sit contra eum in dispendium Ecclesiae pertinaciter, merito, si non punimus commissum pro ea parte sollicitudinis, in quam vocati sumus, collatum revocabit a nobis ob ingratitudinem ipse solus beneficium, ex quo vere apparebimus ingrati.
Proponitis nobis periculum Ecclesiae Romanae, jacturam temporalium. Periculum quidem nostrum et nostrorum, nec fit mentio de periculo animarum. [Col. 0542C] Intentatis etiam comminatorium de recessu domini regis, quod absit, a fidelitate et devotione Romanae Ecclesiae! Absit, inquam, ut unquam domini nostri regis devotio et fides ob temporale commodum vel incommodum a fidelitate et devotione discedat Ecclesiae! Quod quidem criminale et damnabile esset in privato, nedum in principe, qui multos secum trahit post se. Absit etiam, quod quis ejus fidelis haec unquam cogitare debeat, nedum dicere supinus aliquis, nedum episcopus! Videat itaque discretio vestra, ne oris vestri verba inficiant aliquem, vel plures, in animae suae dispendium et damnationem, ad instar calicis aurei, qui dicitur Babylonis, interius et exterius veneno illiniti, de quo cum quis biberit, non timeat venenum, cum viderit aurum, et sic in [Col. 0542D] publicum veniat vestri operis effectus. Ille enim, qui non fallitur, opus furtivum producit in lucem, et machinationes denudat iniquas. In tribulatione quidem et sanguinis effusione consuevit Ecclesia crescere et multiplicari. Proprium enim est Ecclesiae, ut tunc vincat cum laeditur, tunc intelligat cum arguitur, tunc obtineat cum deseritur. Nolite ergo, fratres, super ipsam flere, sed super vos ipsos, qui facitis vobis nomen, sed non grande ex hoc facto et dicto in ore hominum; qui provocatis in vos Dei odium et universorum; qui paratis innocenti laqueum; qui cuditis novas et ingeniosas rationes in subversionem libertatis Ecclesiae. Fratres, per misericordiam Dei in vanum laboratis. Stabit enim ipsa Ecclesia, etsi saepius concussa, in ea fortitudine et firmitate, in [Col. 0543A] qua firmiter fundata est, donec veniat generale dissidium, donec filius ille perditionis surgat, quem non credimus de partibus occidentalibus ascensurum, nisi perverse mutatus fuerit ordo rerum, et series Scripturarum. Si vero de temporalibus agatur, plus timere debemus animae periculum quam temporalium. Scriptura vero dicit: Quid prodest homini totum mundum lucrari, animae vero suae sustinere dispendium? Periculum itaque nostrum et nostrorum penitus abjicimus. Non enim timendus est ille, qui corpus perdit, sed qui corpus et animam.
Arguitis nos super suspensione venerabilis fratris nostri Saresberiensis episcopi, et excommunicatione Joannis illius schismatici ex decani, prius, ut dicitis, inflicta poenaliter, quam de cognitione processa [Col. 0543B] legitime, quam de ordine judiciorum canonice prodita. Respondemus, quoniam utrumque istorum notavit justa poenae sententia, illum suspensionis, excommunicationis istum. Si perfecte tenetis negotii seriem, si recte attenditis judiciorum ordinem, non erit, ut credimus, haec vestra sententia. Hoc quidem habet auctoritas, quae vos latere non debet, quoniam in manifestis et notoriis non desideratur ista cognitio. Perpendite diligentius, quid actum sit a Saresberiensi super decanatu post domini papae prohibitionem et nostram, sub excommunicatione factam, et tunc rectius intelligetis, si de manifesta inobedientia suspensio recte sequitur. Unde beatus Clemens: Si praelatis suis non obedierint cujuscunque ordinis universi, omnesque principes tam inferioris quam [Col. 0543C] superioris ordinis, atque reliqui populi, non solum infames, sed etiam extorres a regno Dei, et consortio fidelium, et a liminibus sanctae Dei Ecclesiae alieni erunt.
De Joanne de Oxeneford dicimus, quia diversis modis excommunicantur diversi: alii lege eos denuntiante excommunicatos, alii sententia notati, alii communicatione et participatione excommunicatorum. Illum vero, quoniam incidit in haeresim damnatam communicando schismaticis, et domini papae excommunicatis, reatumque et maculam excommunicationis in se contraxit, quae pestis more leprae inficit et intingit, consimilique poena facientes et consentientes confundit, et quoniam contra domini [Col. 0543D] papae mandatum expressum, et nostrum sub anathemate, decanatum Saresberiensem excommunicatus usurpavit, denuntiavimus et excommunicavimus, et excommunicatum firmiter tenemus. Et quod de eo factum est in decanatu, et super decanatu, cassavimus, et cassatum tenemus, sicut et dominus papa jam ipsemet cassavit auctoritate octavae synodi, cujus haec est sententia: Si quis palam vel absconse cum excommunicato locutus fuerit, aut junctus communione, statim in se contrahit excommunicationis poenam. Et concilium Carthaginiense dicit: Qui communicaverit cum excommunicato, si clericus est, deponatur. Videat ergo discretio vestra, ne quis vestrum cum eo communicaverit. Calixtus enim papa dicit: Excommunicatos quosque a sacerdotibus [Col. 0544A] nullus recipiat ante utriusque partis examinationem justam, nec cum eis in oratione, aut in cibo, aut potu, aut osculo communicet, aut Ave eis dicat. Quia quicunque in his vel aliis prohibitis scienter excommunicatis communicaverint, juxta apostolorum institutionem simili excommunicationi et ipsi subjacebunt. Hic est ordo canonicus, non canonibus, ut credimus, incognitus, sed auctoritate canonum fultus.
Et ne miremini, si quandoque condemnatur absens, legite Paulum, qui absens publice fornicantem cum noverca sua non convictum testibus, non confessum, etiam absentem, cujus crimen omnes sciebant, et non arguebant, sicut nos istius, quem non de jure defendit regia potestas, ejecit a coetu fidelium, et judicavit [Col. 0544B] eum tradi Satanae in interitum carnis, ut spiritus salvus fieret, sicut et nos istum. Caeterum quoniam hoc tempore in partibus illis multa hujusmodi, et satis gravia, in absentia nostra fiunt enormia, quae de caetero, licet absentes corpore, praesentes tamen auctoritate, salva animi nostri conscientia praeterire nec debemus, nec possumus incorrecta, tibi frater Londoniensis, qui nosse debueras illud Gregorii septimi: Si quis episcopus fornicationi presbyterorum aut diaconorum, vel crimini incestus, in sua parochia, pretio, precibusve, sive gratia interveniente consenserit, vel commissum auctoritate sui officii non impugnaverit, a suo suspendatur officio; illudque Leonis: Si qui episcopi talem consecraverint sacerdotem, qualem esse non liceat, etiamsi aliquo modo damnum [Col. 0544C] proprii honoris evaserint, ordinationis jus ulterius non habebunt, nec ulli unquam sacramento intererunt, quod immerito praestiterunt: quoniam in istorum sententiam canonum, sicut pro certo audivimus, deliquisti dupliciter, mandamus tibi, et in virtute obedientiae mandando injungimus, quatenus, si ita est, infra tres menses post istarum susceptionem litterarum, venerabilium fratrum vestrorum coepiscoporum consilio de tanto excessu sic studeas te offerre correctioni et satisfactioni, ne caeteri tuo exemplo in consimile delictum incidant, et nos pro negligentia tua debeamus tibi severius mandatum proponere.
Opponitis nobis contra metum gravaminum non [Col. 0544D] remedium per appellationem, sed impedimentum, quo minus, sicut intelligimus, exerceamus adversum malefactores, et invasores bonorum ecclesiasticorum, disciplinae censuram ecclesiasticae; ne in dominum nostrum regem, vel terram suam, in personas vestras et ecclesias, aliquid statuamus eo ordine, quo progressi sumus contra Saresberiensem, sicut dicitis, et ejus decanum. Absit a nobis, ut aliquid in eum vel terram suam, vel in vos et ecclesias vestras inordinate statuerimus vel statuamus! Sed quid est, si eo delinquitis modo, vel consimili, quo jam deliquit Saresberiensis, nunquid hac appellatione potestis suspendere auctoritatem nostram, ne in vos vel ecclesias vestras severitatis disciplinam exerceamus, si delicti enormitas hoc [Col. 0545A] exiget? Advertite diligentius, si haec legitima appellatio, et quae sit haec appellationis forma? Scimus quoniam omnis appellans aut suo nomine appellat, aut alieno. Si suo, aut a gravanime quod ei infertur, vel quod timet sibi inferri. Certum tenemus, quod nullum vobis gravamen, Deo gratias, a nobis illatum est, unde debeatis ad appellationis confugere remedium. Nec credimus vos ad praesens habere causam adversum nos aliquam, quae specialiter vestra sit. Si contra metum gravaminum, ne quid de caetero statuam in vos vel ecclesias vestras, videte si sit iste metus qui debeat cadere in homines constantissimos, si haec sit appellatio quae debeat suspendere omnem auctoritatem et potestatem nostram, quam habemus in vos et ecclesias vestras. [Col. 0545B] Creditur vero a sapientibus, credimus et nos eam nullius esse momenti, tum quia formam appellationis habere non videtur, tum quia rationi consentanea non est, imo totius juris penitus auxilio destituta.
Si alieno appellastis nomine, aut domini regis, aut alterius. Si non alterius, domini regis. Si domini regis, certe nosse debuerat discretio vestra, quoniam introductae sunt appellationes ad propulsandam injuriam, non ad inferendam: ad sublevandos oppressos, non ad amplius opprimendos. Unde si quis non confidentia justae causae, sed causa afferendae morae, ne contra eum feratur sententia, appellaverit, hujusmodi appellationem non esse recipiendam. [Col. 0545C] Quis enim erit Ecclesiae status, si subversa ejus libertate, si rebus ejus occupatis ac detentis, episcopis a propria sede expulsis, vel non pacifice cum omni securitate omniumque ablatorum restitutione admissis, raptores, occupatores, invasores, ne coerceantur, libere appellaverint, et se defenderint per appellationem? Quae erit ista Ecclesiae destructio? Videte quid agatis, quidque dicatis. Nonne vicarii Christi estis, nonne vices ejus in terra geritis, nonne vestrum est convenire, corripere, coercere malefactores, ut vel sic desistant Ecclesiam Dei persequi? Utquid non nimis est, si ipsi saevierint in Ecclesiam, nisi et nos pro eis vobis ipsis et Ecclesiae in perniciem opponatis? Quis unquam audivit haec mirabilia? Et audietur et praedicabitur in [Col. 0545D] omni populo et gente, suffraganeos Cantuariensis Ecclesiae, qui cum metropolitano suo ob defensionem Ecclesiae, ejusque libertatis, haberent vivere et mori, omniaque sustinere dispendia, velle ad mandatum regium, quantum in ipsis est, suspendere potestatem ipsius et auctoritatem, ne severitatis disciplinam exerceat in delinquentes adversus Ecclesiam. Unum certe scio: duorum personam simul gerere non recte potestis, appellantium et appellatorum. Vos estis qui appellastis, vos estis adversum quos appellatur. Nonne una est Ecclesia, et vos de corpore ejus estis? En certamen satis legitimum, satis canonicum, ut qui membra sunt Ecclesiae, ineant certamen cum capite suo, quod est Christus. Timeo, fratres, ne, quod absit! dicatur de [Col. 0546A] vobis: Isti sunt sacerdotes, qui dixerunt: ubi est Dominus? Et tenentes legem nescierunt eam. Praeterea discretionem vestram latere non credimus, quoniam non solent audiri appellantes, nisi quorum interest, aut quibus mandatum est, aut qui negotium gerunt alienum. Interestne vestra, ut non coerceantur delinquentes adversus Ecclesiam? Absit! Imo certe contrarium. Si vero qui subvertit Ecclesiae libertatem, qui bona ipsius invadit et occupat, ac in suos convertit usus, in sui defensionem minime super hoc auditur appellans, et multo minus pro eo appellantes. Ergo nec domino regi suffragatur a vobis pro ipso edita, nec videtur vobis prodesse pro ipso appellatio emissa. Unde si in hoc casu appellare non potest, nec mandare, sic nec vos super hoc ab ipso [Col. 0546B] mandatum suscipere. Adjicimus etiam vos in parte ista nullatenus ejus gerere posse negotium. Nemo enim episcoporum alterius contra se negotium gerere potest, maxime in oppressione Ecclesiae, cujus ipse defensor est: et praesertim cum generaliter laeditur Ecclesiae conditio. Ergo si nec vestra interest appellare, nec super hoc mandatum valetis suscipere, nec alienum gerere negotium, nec auditur appellatio vestra, nec de jure tenetur.
Estne igitur ista devotio, et consolatio vestra, fraternae charitatis affectus metropolitano vestro, pro vobis omnibus exsultanti, a fraternitate vestra exhibitus? Indulgeat vobis Deus hanc inclementiam. An ignoratis, fratres, quod chaos magnum in fraudem legis et canonum inter nos et vos firmatum sit, [Col. 0546C] ut non possit aliquis de vestris sine discrimine capitis, vel captionis, vel truncationis membrorum, ad nos transire, etsi de nostris aliqui liberius possent, si vellent, ad vos transmeare? Et idcirco miramur, quem ordinem exigitis, ubi nullus ordo circa nos, vel circa ecclesias vel ecclesiasticas personas, sed horror, qui utinam sempiternus non sit, et injuriae observantur, cum spoliati simus, et nostri? Quorum quidam, tam clerici quam laici, capti redempti sunt post appellationem nostram factam apud Northamtonam, et vestram adversum nos. Cum etiam post istam, quam dicitis, appellationem edictum generale sit propositum, sicut dicitur, ut nemo de nostris inventus sit in terra Anglicana, qui non capiatur: [Col. 0546D] nemo vestrum vel aliorum amicorum nostrorum litteras nostras vel nuntios audeat suscipere. Et haec reverentia appellationi debita, exhibita, et observata, infra cujus tempus, si justa est, nil innovari oportet: vos ipsi videritis. Quo ergo jure, quo ordine desideratis a nobis litteras vestras et nuntios benigne suscipi et audiri? Non hoc ideo dicimus, quidquid nobiscum agatur et cum nostris, ut quidquam circa personam domini regis vel terram suam, circa personas et ecclesias vestras unquam inordinate fecerimus, vel per Dei misericordiam facturi simus.
Credebamus quidem, si recte intelligitis, si cupitis utiliter Ecclesiae subvenire, de nimis ordinata et longa patientia magis a vobis culpari, quam de severitatis [Col. 0547A] mora commendari. Mora enim trahit ad se periculum, quia nimis ordinata patientia plus habet remissionis quam commendationis, plus vitii quam virtutis. Et inde est, quod breviter vobis dicimus et affirmamus constanter, dominum nostrum regem nullatenus fore injuste gravatum, si adversus eum, a domino papa et a nobis ipsis legitime litteris et nuntiis ac saepissime conventum, satisfacere cum possit nolentem, severitatis censura processerit. Non enim injuste gravatur, quem jus punit legitime, Et ut omnia brevissimo fine concludam, certum tenete, quoniam raptores, invasores, occupatores bonorum Ecclesiae, ejusque libertatis subversores nec tuetur juris auctoritas, nec appellatio defendit. Praeterea, fratres, si cupitis ei prodesse, prout justum est, quod et nos cupimus, [Col. 0547B] novit Deus qui scrutator est cordium, procurate ei subvenire illo modo, quo non offendatis in Deum, non in Ecclesiam, non in ordinem vestrum. Quo etiam expeditius et salubrius animae suae periculum, quod jam in foribus est, valeat evadere. Haec idcirco diximus, si inspirante ei divina clementia, de consilio vestro satisfecerit Ecclesiae, gaudebit ipsa de filii sui reversione, et cum gratiarum actione et devotione multiplici parata fuit, et est semper eum suscipere: gaudebimus et nos.
Judicium vero vestrum, quo dicitis eum satisfacere volentem, paratum etiam satis dare, si super aliquo de libertatibus Ecclesiae inter ipsum et nos, sicut dicitis, orta est contentio, quod quidem satis miramur, si alicui vestrum hoc est in dubium, cum toti fere [Col. 0547C] mundo sit notum, quoniam non est consentaneum rationi, imo penitus juri contrarium, si non suscipimus imo quia non suscipimus, in quo delinquimus? Estne causa ista sufficiens, estne peremptoria, quo minus saepissime et canonice conventus, non satisfaciens, injurias superaddens injuriis, severitate divina corceatur? Absit! Scimus enim vos nulla ratione in hac causa judicis officio inter ipsum et nos fungi posse. Tum quia adversarii ejus estis, et esse debetis in ea ob defensionem libertatis Ecclesiae, cujus partis defendendae, officii vestri necessitate, cura vobis commissa est, et sollicitudo credita: quam si negligenter omittitis, si periculose dissimulatis, vos ipsi videritis. Tum quia non legimus superiores ab [Col. 0547D] inferioribus metropolitanos maxime a suis suffraganeis, judicari posse. Tum quia nobis et Ecclesiae quidam vestrum suspecti sunt: utinam non omnes: diversis rationibus, quas in praesenti tacemus.
Audiat itaque dominus meus postulationem fidelis sui, consilium episcopi, patris exhortationem, ut beneficiat ei Deus, et augeat dies ejus, et annos filiorum ipsius in tempora longa! Permittat ecclesiam suam frui pace et libertate sub ipso, tanquam sub rege Christianissimo, Ecclesiam Romanam uti jure et libertate in terra sua, quam habere debet, et habet in caeteris regnis! Restituat Cantuariensi Ecclesiae et nobis jura sua et libertates, et omnia ablata cum pace et securitate nostra, ut libere et quiete possimus Deo militare sub ipso, et ipse debeat obsequio [Col. 0548A] nostro uti, prout ei placuerit, salvo honore Dei et Ecclesiae Romanae, et ordine nostro! Istae sunt dignitates regiae, leges optimae, quas petere debet rex christianissimus et observare, quibus gaudere debet, et sub ipso florere Ecclesia. Istae sunt leges obtemperantes legi divinae, non derogantes, quas qui non observaverit inimicus Dei constituitur. Lex enim Domini immaculata, convertens animas. De legibus enim suis dicit Dominus: Leges meas custodite. Et propheta: Vae qui condunt leges iniquas, et scribentes scripserunt injustitias, ut opprimerent pauperes in judicio et vim facerent causae humilium populi Dei. Non erubescat ergo dominus meus redire ad cor, humiliari in cordis contritione et humilitatis mansuetudine coram Domino, satisfacere ei et Ecclesiae [Col. 0548B] ipsius de illatis injuriis! Cor enim contritum et humiliatum Deus non despicit, sed amplectitur sincerius. Sicut et sanctus David, qui cum peccasset, humiliavit se coram Domino, petivit misericordiam, et obtinuit veniam. Sic et rex Ninivae et civitas tota, cum interminata esset subversionis severitas, quoniam in cinere et cilicio humiliavit se Domino, mutata sententia meruit ultionis censuram contritione cordis et lacrymarum compunctione redimere.
Non haec, fratres, vobis scribimus, ut facies vestras confundamus, sed ut, lectis litteris nostris et intellectis, valeatis et velitis officii vestri necessitates fortius et validius exercere. Opto vos de caetero semper melius agere, ut sit vobis pax celerior, et amplior [Col. 0548C] libertas Ecclesiae. Orate pro nobis, ut non deficiat in tribulatione fides nostra, sed et secure possimus dicere cum Apostolo: Quia neque mors, neque vita, neque angeli, neque aliqua creatura poterit nos separare a charitate Dei, quae subjecit nos tribulationi, donec veniat qui venturus est, qui faciet nobiscum misericordiam suam, et ducet nos in terram promissionis, terram fluentem lacte et melle, quam non dabit nisi diligentibus se. Valete omnes semper in Domino, et instantius oret, petimus, pro nobis tota Anglicana Ecclesia.
[Col. 0548D] THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus et sedis Apostolicae legatus, venerabilibus fratribus et amicis in Christo charissimis, omnibus episcopis per Angliam et Walliam constitutis, salutem, et in his quae Dei sunt, felici perseverare proposito.
Ad nos iterato perlatum est verbum absconditum, et saeculis omnibus abscondendum, scilicet quod nobiscum de pace cum domino nostro rege tractatur, et in injuriam sanctae Cantuariensis Ecclesiae et nostram suadetur ei, ut per manum venerabilis fratris nostri Eboracensis archiepiscopi filium suum faciat coronari. Nos quidem ex conscientia nostra ad reformationem pacis in Domino nos semper obtulimus, parati etiam nunc domino regi et filio suo debitum honorem et reverentiam in Christo per omnia exhibere: et si [Col. 0549A] domino regi placuerit, pro debito officii nostri inungere et coronare in regem, sicut antecessor noster ipsum dominum nostrum, cujus incolumitatem Deus ad honorem suum et utilitatem cleri et populi in omni prosperitate per longa tempora tueatur, dignoscitur consecrasse. Unde major et evidentior injuria matri nostrae Cantuariensi Ecclesiae irrogaretur et nobis, si hoc alius cujuscunque instinctu usurpare praesumeret. Prohibet hoc auctoritate, qua cunctis praeeminet, summus pontifex, sicut ex litteris ejus, quas vobis mittimus, potestis advertere, et ei qui hoc attentare praesumpserit, si quis tamen est, periculum honoris, officii, et beneficii patenter imminere denuntiat. Nos etiam ipsius auctoritate freti universitati vestrae in virtute obedientiae, in periculo [Col. 0549B] ordinis et beneficii sub anathemate praecipiendo mandamus, ut hoc nullus vestrum attentet, nec attentanti assistat, sed apostolica auctoritate quilibet vestrum exquisita diligentius opportunitate inhibeat praesumptori, ne hoc usurpet, et a communione illius abstineat. Valete semper, dilectissimi fratres in Christo.
THOMAS, Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, Anglorum primas et apostolicae sedis legatus, omnibus sanctae matris Ecclesiae fidelibus per parochiam nostram Cantiae constitutis, salutem.
Cum ecclesiarum jura nostrae jurisdictioni subditarum [Col. 0549C] sollicite debeamus conservare, eademque minuere praesumentes festina et digna animadversione punire, majori tamen vigilantia Ecclesiam Cantuariensem, cui nos divina praefecit misericordia, ejusdemque libertates ac dignitates, ab antiquo ei jure competentes, integras et illaesas nos convenit conservare. Unde universitati vestrae, clericis tamen specialius, auctoritate qua fungimur inhibemus, ne quis ullum ex parochianis suis vel alium quemlibet, qui in coemeterio Cantuariensis Ecclesiae se sepeliri petierint, vel amici sui pro eo, impedire praesumat. Clericus etiam, in cujus parochia defunctus erit, usque ad Ecclesiam corpus defuncti comitetur. Quod si noluerit, monachi libere defuncti corpus ad Ecclesiam [Col. 0549D] obsequiis rite peractis deferant et sepeliant. Porro eadem quoque auctoritate inhibitum esse sancimus, quod si quis in praedicta ecclesia vel infra ambitum murorum, ecclesiam et curiam nostram et monachorum, cui gentium homicidium vel furtum fecerit, sanguinem fuderit, personam quamlibet dicto vel facto injuriaverit, vel alicui illicitum commiserit, ne quis archidiaconus, decanus vel praepositus, ullave justitia ecclesiastica seu saecularis se intromittere praesumat. Soli enim personae archiepiscopi et monachis ecclesiae nostrae correctionem et satisfactionem delictorum in memoratis locis contingentium reservanda esse constituimus. Quod si quis hanc nostram constitutionem infringere praesumpserit, vel veniae contravenire attentaverit, Dei omnipotentis indignationem [Col. 0550A] et nostram procul dubio se noverit incursurum!
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, omnibus in Anglia constitutis, qui contra dominum papam Alexandrum juraverunt.
Sciatis, charissimi, quod ex multa tribulatione et angustia cordis scripsimus, non quidem ut vos contristemus, sed ut intelligatis, quantam charitatem habeamus abundantius in vobis. Testis enim mihi est Deus, quomodo cupiam vos omnes in visceribus Christi Jesu. Unde cognitis, quae tam corporis proxime quam animae vestrae periculo, et ad ipsius quidem Dei injuriam vestris inaudita temporibus [Col. 0550B] gesta sunt, non modicum contristamur, et confundimur propter vos. Patet siquidem fama vulgante, qualiter dominum papam, qui ipsius Christi imaginem gerit, et me pariter, qui licet indignus, pater tamen et episcopus animarum vestrarum sum constitutus, abjuraveritis. Hoc enim prae caeteris, quae in exemplum justi judicii Dei jam pluribus annis sustinuimus, nobis ad incredibile pressurae nostrae augmentum accessit. Illud quippe tam detestabile, tam flagitiosum juramentum, quantum jam generat scandalum mundo, offensam Deo, vobis culpam, nobis afflictionem! Praepositos siquidem a Deo abjurare, ipsius qui praepositos constituit injuria est, et non nostra, qui praeficimur, sed potius ejus, qui praefecit, inhonoratur potestas, et evacuatur obedientia. Quod [Col. 0550C] profecto vitium, vobis confidentur dico, sed lacrymabiliter propter vos, idololatriae par et simile est, ut ait propheta: Quasi peccatum ariolandi est repugnare, et quasi scelus idololatriae nolle acquiescere. Unde et statuto veteris legis tales tanquam veri idololatrae corporalis mortis reportabant sententiam. Vos autem fecisse videmini, quod deterius est, qui non solum repugnatis, sed etiam repugnaturos vos juramento firmatis. Illud denique quale est, oves pastores abjicere? Profecto qui pastores suos deserunt, jam lupus invasit. Et nisi pastor, quem abjuraverunt, nunc protegat, depascet eas in finem: multa Scripturarum testimonia et sanctorum exempla in vestri detestationem delicti possent induci.
[Col. 0550D] Verum tanti excessus enormitas etiam extremae intelligentiae hominibus claret. Si tamen non spontanei, sed inviti accessistis, in parte quidem excusatur peccatum, sed non excusatur omnino. Satius enim fuisset corpus ipsum perdere, quam juramentum tam exsecrabile perpetrasse. Unde filii mortis universi vos, quae juxta quod propheta ait de populo suo: Et vos plaga inimici percussi estis, castigatione crudeli. Verum ad manifestandam sollicitudinem quam pro vobis habemus ad Deum, vulneri tam saevo fomentum, quod solum nunc superest, adhibere curavimus, et de tam illicito juramento poenitentes, illos praesertim qui non spontanei, sed coacti juraverunt, vice beati Petri, apostolorum principis, et Romani pontificis, et nostra absolvimus; venerabilibus [Col. 0551A] fratribus nostris dioecesanis episcopis, et etiam minoribus sacerdotibus, ubi sedes episcopales vacare contigerit; vices nostras in exteriori satisfactione jam dictis poenitentibus injungenda committentes, omnes id scite volentes, vos tali juramento nequaquam esse obnoxios, nec ut pareatis obligari, ne instar Herodis sub praetextu pietatis efficiamini impii, et juramento excusetis scelus ipso deterius, juxta quod quidam ait: Non est observandum juramentum, quo malum incaute promittitur. Et item: In malis promissis rescinde fidem. In turpi voto muta decretum. Quod incaute vovisti ne facias. Et multa, quibus nunc supersedeo, his consonantia sunt.
In fine autem obsecro vos ego vinctus in Domino; obsecro quidem vos tanquam filios mihi semper in [Col. 0551B] Christo amplectendos, ut digne ambuletis vocatione, qua vocati estis, ut ipsius Christi primo fidem tenentes, postea ipsius obediatis praepositis, subjacentes eis: Ipsi enim pro vobis vigilant, quasi rationem pro animabus vestris reddituri. Scire autem volo vos, fratres, quia et juramenta illicita, et caetera enormia multa, quae pravis suggestionibus in oppressione justitiae et veritatis circa nos facta sunt, ipsa favente veritate magis evenient ad ipsius profectum. Veritas enim claudi et ligari potest, vinci vero non potest, quae et suorum paucitate contenta est, et multitudine hostium non terretur. Spiritus autem consilii et sapientiae det vobis id ipsum sapere in alterutrum, ut unanimes uno ore honorificetis pastores et episcopos animarum vestrarum, quos constituit ille [Col. 0551C] magnus pastor ovium in sanguine aeterni testamenti Jesus Christus, et per charitatem Spiritus sancti, ut patri vestro jam naufraganti orationis vestrae manus porrigatis, ut liberer ab infidelibus, prohibentibus etiam, ne in ecclesia pro me in carcere fiat oratio, quae tamen commune fidelium et infidelium suffragium est.
Gratia Domini nostri Jesu Christi sit cum omnibus vobis, quia male praestito juramento resipueritis, et condigne et humiliter poenitueritis. Caeteros vero Deus aut cito convertat, aut temporaliter affligat, quousque resipuerint, et condignam poenitentiam egerint.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, suffraganeis suis.
Gratias ago Deo meo, cui nunc servio in vinculis meis, quod obedientia vestra jam in Dei ecclesiarum orbe divulgata est. Haec est nunc gloria mea, quod nunc habitamus in unum rejecto illo infelicissimo Juda, velut putridissimo membro amputato, per quem in nostro corpore tantum scandalum venit, qui velut jumentum inquietum in junctura non trahebat, sed unitatis nostrae turbabat jucundum. Unde gloriam illi dantes, qui virtute sua Catholicae suae columnas confirmavit, rogamus vos, fratres amantissimi, per adventum Domini nostri Jesu Christi, et nostrae congregationis in ipsum, ut non cito moveamini a nostro [Col. 0552A] sensu, neque terreamini, neque per ipsum, neque per sermonem, neque per epistolam tanquam ab Ecclesia missam. Haec ideo dixerim, quia multi venient, et certe scio neque dubito, quod aliqui jam venerunt, qui velut pestilens ventus adducti mendaciorum aurugine terram corrumpunt. Sunt enim isti prophetae Baal, missi ut decipiant populum, et ut religiosa mendacia dictorum facilius fidem inducant. A prophetis Hierusalem ista egreditur pollutio supra terram. Ecce enim professionis nostrae sunt, qui persequendo nos movent pedes suos, et non quiescunt, qui epistolas mendacio plenas in orbem dirigunt, aures audientium polluunt, et linguis suis nos toto orbe consectantur. Facti enim divitiarum servi, ad dominorum nutum, a quibus se sperant accepturos, [Col. 0552B] comicorum instar servorum, modo aiunt omnia, modo negant. Verum dolorem id temperat, quod jampridem mater nostra interiorem hanc viscerum passionem sustineat. Unde et Dominus ipse hujusmodi prophetis, qui etiam sub statu veteris legis pauci non erant, comminatur in propheta: Ecce, inquit, cibabo eos absynthio, et potabo felle. A prophetis enim Hierusalem egressa est pollutio super terram, neque ab ista aegritudine penitus sanabitur, donec is venerit, qui sanabit omnes languores, et renovabit ut aquitae juventutem suam. Vos quidem, fratres, nolite audire prophetas istos. Radulphus vero Landavensis qualisqualis archidiaconus, et Ricardus Barre dicuntur principes prophetiae. Nolite, inquam, credere. Propheta quippe vaticinii fine monstrabitur. [Col. 0552C] Et scietis indubie quod in brevi nec in longos profecto dies, Domino faciente, sermones vani in tempore visitationis peribunt. Cum enim jam particularis discessio venerit, et revelatus fuerit homo peccati, filius perditionis, de instantia Dominici diei nulla quaestio est. Vos autem state et confortamini in Domino, ne dies ille tanquam fur vos comprehendat. Ecce enim dedit vos Deus hodie in civitatem munitam, et in columnam ferream, et in murum aeneum super omnem terram, regi terrae, et principibus ejus, et populo terrae. Si bellaverint adversus vos, non praevalebunt, quia Dominus erit vobiscum. Unde nos de obedientia vestra non minimum confidentes, firmiter vobis injungimus, et in [Col. 0552D] virtute obedientiae praecepti nostri auctoritate inhibemus, ne in novas obligationes juramenti, seu etiam pollicitationis a vobis exactae declinetis. Alioquin vos, quod Deus avertat, in inobedientiae reatum prolapsos adducet Dominus cum operantibus iniquitatem. De caetero, fratres, orate, ut rumoribus falsiloquorum oppressis, et multiplicis fraudulentiae dolis, veritas Dei currat, et clarificetur per nos, et liberemur ab importunis et malis hominibus, qui jamdiu veritatem Dei in mendacio detinuerunt. Et Deus patientiae et solatii det vobis id sapere in alterutrum, secundum Jesum Christum, ut onera nostra invicem portantes, unanimes, et uno ore honorificemus Patrem Domini nostri Jesu Christi, et sponsam ejus matrem nostram, sanctam et apostolicam Ecclesiam.
THOMAS Cantuariensis, clericis et laicis per Cantiam constitutis.
Noverit universitas vestra, dilectissimi fratres, quod nos ex justis et manifestis causis publice excommunicavimus Gilbertum Londoniensem episcopum, Randulphum de Broc, et alios quorum nomina superius scripta sunt. Denuntiamus ergo vobis, sicut charissimis filiis et fratribus nostris, ut ab eorum communione, donec resipiscant et condigne satisfaciant, prorsus abstineatis. Praeterea noveritis quod vos a subjectione et obedientia Gaufredi archidiaconi et Roberti vicarii ejus absolvimus; et prohibemus, ne iis obedientiam aut reverentiam exhibeatis, [Col. 0553B] donec super crimine inobedientiae condigne satisfaciant nobis et Ecclesiae Dei, quam plurimum laesisse noscuntur; nec eorum exactiones sustineatis ulterius. Non turbetur cor vestrum in his, neque tormidet, quia, Deo propitiante, contra malignantium tergiversationes et appellationum subterfugia sedis apostolicae munimine tuti sumus.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, omnibus clericis per Cantiam constitutis, et in Christiana communione degentibus, salutem, et Deo potius quam hominibus obedire.
[Col. 0553C] Novit vestra discretio pro parte, quot et quantas injurias Ecclesiae Dei et vobis et nobis intulerit dominus rex Anglorum, et quandiu ipsum et suos in multa patientia sustinuerimus, exspectantes ut eum nostra mansuetudo ad poenitentiam provocaret. Nunc autem quia ille domini papae et nostra patientia semper abusus est, et in periculum animae nostrae redundabit si tantas Christi injurias ulterius dissimulaverimus, universitati vestrae in virtute obedientiae, sub anathemate, in periculo ordinis et beneficii, apostolica auctoritate et nostra praecipiendo mandamus, quatenus, nisi praedictus dominus noster rex infra purificationem beatae Mariae Ecclesiae Dei et nobis debitam satisfactionem exhibuerit, extunc penitus a [Col. 0553D] divinorum celebratione cessetis, excepto baptismo parvulorum, poenitentia, et viatico, quod pro necessitate conficiendum est, clausis ecclesiae januis, et laicis personis exclusis, sine campanarum pulsatione et solemnitatibus, quas tempore quietis et laetitiae exercere Ecclesia consuevit. Praeterea Gaufredum Ridel et Robertum vicarium ejus, Ricardum de Ivelcestria, Willelmum Giffard, Ricardum de Luci, Nigellum de Saccavilla, et Adam de Cheringis excommunicatos et evitandos esse sub eadem interminatione denuntiare praecipimus: et ne quis parochianorum vestrorum Roberto vicario, quem beneficio ecclesiastico privavimus, deinceps obediat, auctoritate domini papae et nostra prohibemus; et ne exactionibus, quas exercere solitus est, ulterius acquiescant. [Col. 0554A] Ad haec nisi Joannes decanus Saresberiensis, et Wido decanus Walthamensis, et Joannes Cumin, et Radulphus Landavensis archidiaconus, et Wimarus alumnus comitis Hugonis, infra nativitatem Domini Ecclesiae Dei, quam laeserunt, et nobis satisfecerint, publice denuntietis eos tanquam excommunicatos extunc esse vitandos. Omnes autem, qui ecclesias vel ecclesiastica beneficia de manu laicorum accipiunt, qui clericos et ecclesiasticas personas ad inobedientiam compellunt, qui domini papae nuntios et nostros, ne Ecclesiae necessitates prosequantur, impediunt, qui ad evitandam legitimam correctionem, ut justitia ecclesiae opprimatur, ad saeculi confugiunt potestates, qui traditiones hominum et potentum usurpationes sive abusiones divinae legi [Col. 0554B] praeferendas praedicant, aut praeferri compellunt, et sacerdotes alienae ordinationis, qui post exitum nostrum sine auctoritate nostra praesumpserunt, sive concessionem usurpantium vices nostras habuerint, sive non, in episcopatu nostro divina celebrare, nisi postquam haec eis denuntiatio innotuerit, a tanta praesumptione destiterint; illos etiam qui eos de caetero admiserint in ecclesiis suis, hos, inquam, omnes excommunicatos esse publice denuntiari praecipimus. Ne timeatis, dilectissimi filii, a multitudine vel facie eorum, quia plures nobiscum sunt quam cum illis, vobisque cito de coelo dabitur consolatio, sanctis omnibus procurantibus apud Deum, ut adversarios Ecclesiae ad gloriam nominis sui mature convertat aut conterat. Perseverantiam [Col. 0554C] fidei et obedientiae vobis divina gratia largiatur, sine qua, ut nostis, coronam justitiae nullus assequitur.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, decanis Cantiae.
Novit dilectio vestra, quomodo in perniciem Ecclesiae dominus rex, sedis apostolicae patientia et nostra semper abutens, deteriora praecedentibus malis semper adjecerit. Inde est quod vobis in virtute obedientiae, in periculo ordinis, officii et beneficii praecipiendo mandamus, quatenus infra quindecim dies a susceptione praesentium in ecclesiis jurisdictionis [Col. 0554D] vestrae omnia divina, praeter baptisma parvulorum et poenitentias morientium, prohibeatis officia celebrari, hujus interdicti sententiam, quantum in vobis est, faciatis ab omnibus inviolabiliter observari. Ad haec sub eadem interminatione praecipimus, ut procuretis, quomodo litterae nostrae conventui Cantuariensis Ecclesiae praesententur.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, totius Angliae primas, et apostolicae sedis legatus, dilectissimis in Christo filiis, WILLLELMO subpriori, et ODONI, et caeteris fratribus, qui in sancta Cantuariensi [Col. 0555A] Ecclesia Domino famulantur, salutem, et pacem, quam sicut mundus nescit, ita solam Christus agnoscit.
Quot et quanta pro honore Dei, pro libertate Ecclesiae, pro sedis apostolicae reverentia, et privilegiis ejus conservandis huc usque parvitas nostra pertulerit, vestra quidem non potest ignorare nec dissimulare debet fraternitas, quae licet nostris et Christi pauperum nobis in ipso coexsulantium necessitatibus, ut oportuit, nondum communicaverit, tamen acerbitatem exsilii, proscriptionis injurias, contumelias detractorum, persecutorum atrocitates, dolos insidiantium, tyrannorum vires in personam et domum nostram solutius, acrius, et pertinacius effusas, ex relatione multorum audivit, et partim [Col. 0555B] oculata fide conspexit. Caeterum in omnibus his gravissima fuere nobis pericula, quae pertulimus a falsis fratribus, praetendentibus pacis officia, et obsequia pietatis, et clam tendiculas operantibus. Tendebant laqueos et acuebant ut gladium linguas suas, et aliorum machinas erigebant, ut nobis et nostris prorsus de coetu viventium deletis, sanctae Cantuariensis Ecclesiae titulum abolerent, et ei auferrent honoris et praeeminentiae gloriam, quam sanctorum, qui in ea requiescunt, constat sanguine, et laboribus multis et magnis acquisitam. Retribuet illis Dominus secundum opera eorum, et secundum nequitias adinventionum ipsorum. Horum incentor et signifer exstitit ab initio Londoniensis ille, qui [Col. 0555C] primus scidit Anglicanae Ecclesiae unitatem in perniciem ecclesiasticae libertatis et nostram. Regis et officialium suorum animos armavit et manus; deinde fratri et amico nostro Eboracensi archiepiscopo assistens et cohaerens, quosdam de fratribus nostris exquisita calliditate circumvenit, ut contra matrem suam, cui ad fidem et obedientiam ex professione tenebantur astricti, domino papae pro antedicto archiepiscopo, qui ex quo a Cantuariensi Ecclesia in archiepiscopatum promotus est, ei semper quantas scivit et potuit, tetendit insidias, scriberent, quatenus ei liceret crucem suam salutiferae crucis aemulam, quia in stipite elationis posita est, per provinciam nostram deferre, ut ad parilitatem Ecclesiae Cantuariensis quodammodo videretur accedere.
[Col. 0555D] Parcat illis Deus, qui circumventi sunt, et eos qui circumvenerunt, aut compulerunt simplices et infirmos fratres, ad honorem suum aut convertat, aut conterat. Reticeamus ad praesens, quod morosius esset enarrare, quot et quantis, et quibus sollicitationibus et machinamentis exsilium et proscriptionem nostram, cum jam dicto archiepiscopo, et Ricardo de Luci, et Ricardo tunc Pictaviensi archidiacono, praesente nuntio domini papae, dictavit, et fecit jam protelari in annum quintum, et tyrannorum ministerio Christi pauperes innocentes compellat vivere miserabiliter relegatos, ne propriam injuriam prosequi videamur. Haec fecit ille Cantuariensis Ecclesiae filius, verus utinam. Haec fuit [Col. 0556A] exhibitio fidei sacerdotis, et episcopi professi fidem et reverentiam. Haec opera fratris, amici, familiaris, adhaerentis lateri et ordini nostro, qui emergentibus Ecclesiae necessitatibus nobiscum primus fuit in concilio sacerdotum. Diu, dilectissimi, tacuimus, et eo usque dissimulavimus in periculis et criminibus tam manifestis ut sanctis habentibus spiritum Dei, et viris discretis videretur patientia nostra ignaviae et remissionis potius nomine digna, quam virtutis. Ille autem quid fecit? Errorem ejus, ne furorem dixerimus, quo mentis malitiam patefecit, inviti loquimur, neque vos patienter audietis, qui alterum Absalon in sanctae civitatis subversionem plane cognoscetis armari, ut haereditatem vestram et sanctorum, quibus vestra clarescit ecclesia, gloriam [Col. 0556B] transferat ad Aquilonem. Similis illi, qui usurpatione gloriae, non conformitate bonitatis Altissimo voluit coaequari. Gloriatur enim, quod cathedram episcopalem Londoniis statuet, et quod Ecclesiae Cantuariensi nullam debet obedientiam, quia ex quo translatus est, nec iteravit professionem. Quid ad haec turbamini, et cogitationes ascendunt in corda vestra, ut lacrymas nequeat laesa pietas continere? Scimus enim, quia nullus vestrum est, aut admodum rarus, et eidem patricidae comparandus, si quis tamen ad hanc vocem non ingemiscat, cujus animum non exculceret et pertranseat vis doloris, et qui corde et visceribus extractis non mallet praemori, quam videre quod praesumptuosus ille minatur. Sed nutu divino contigit, ut se proderet iniquitas [Col. 0556C] ejus, et qui praecipitare decrevit innocentes, debitam properet ad ruinam, et cum auctore suo pro usurpatione gloriae irreparabilem excipiat casum. Quis enim contra sanctorum sedem Ecclesiam Cantuariensem, a saeculis tam immaniter insurrexit, et non est praecipitatus ex alto? Quot et quantos persecutores vestros praecipitavit Dominus ante faciem vestram? Itaque consolamini, fratres, experti quod major sit arrogantia Moab, quam fortitudo ejus; et prope est ex quo diuturnos tumultus exercet, ut in nocte vastetur et conticescat. Sed nunquid vos, quibus fere prae caeteris tanta paratur injuria, dissimulabitis ulterius, et a vindicta, quoniam Deus suae ultor injuriae et nostrae laesionis, [Col. 0556D] cum his qui terram Merob inhabitant, continebitis manus? Sed tenetis quod scriptum est: Maledicite terrae Merob, dixit angelus Domini. Et illum quidem jam apprehendit maledictio, quoniam culpis exigentibus traditus est Satanae in interitum carnis, et charactere bestiae insignitus, a fratribus et coepiscopis, qui rectum sapiunt, evitatus, ne eos ex participatione leprae macula damnationis inficiat. Accingimini ergo filii potentes, et estote parati contra subversionem ecclesiae vestrae in praelium. Si quis Domini est, jungatur nobis, et quisquis conatibus ejus favet animo, manifeste cohaereat illi. Amodo namque duobus dominis servire non poteritis, aut episcopis obedire, quia Dominus ventilabrum judicii sui misit in terram, ut grana a [Col. 0557A] paleis discernantur. Qui vero illi cohaeserint, Deo propitiante similes ei erunt in interitum carnis, facti in combustionem et cibum ignis. Nulli enim de caetero parcemus, quin pro modo culpae exerceatur et ratio vindictae. Unde quia universitatem vestram, quod Deus novit, sincera charitate diligimus, et pro jure matris nostrae S. Cantuariensis Ecclesiae, ut praesens indicat dies, si res exigat, decrevimus animas ponere, vobis consulendo, monendo, et in virtute obedientiae praecipiendo mandamus, quatenus duos de fratribus vestris quos ad hoc, vestro communicato consilio, necessarios decrevimus, praeparetis, ut sufficienter instructi cum nuntiis nostris possint occurrere homini tam malitioso: et ex rescriptis privilegiorum nostrorum dominum [Col. 0557B] papam et curiam Romanam sufficiant praemunire, et in auditorio ejus expugnare, et proterere publicae salutis hostem. Nunc enim apparebit, qua fide, qua devotione, quo zelo quisque vixerit hactenus, et militaverit ecclesiae suae. Dissimulavimus culpas eorum, qui excommunicatis nostris communicaverunt, licet nomina eorum pro magna parte teneamus expressa, sed de caetero nisi cautius egerint, dissimulationi non erit locus. Excommunicati vero sunt, quorum nomina subscribuntur inferius, nobisque tam de justitia, quam de clementia sedis apostolicae indultum est, ut nullius appellationis obtentu differamus in eos rigorem ecclesiasticum exercere. Nam dominus papa cognita malitia adversantium, quae per se patens est, et justitia nostra, quae cunctis liquet, ita [Col. 0557C] procul dubio in causa nostra procedit, sicut in fratris uterini necessitate judicat procedendum.
Eramus ad consolationem vestram ampliora dicturi, sed consulta ratione substitimus, interim exspectantes et orantes, ut fiat omnium nostrum cor unum et anima una in Domino, ne aliquis quae sua sunt quaerat, sed quae Jesu Christi, et quod publicae utilitati expediat, et libertati Ecclesiae et dignitati in posterum. Confortamini pusillanimes, quia prope est ut videatis gloriam Dei, et confusionem et ignominiam eorum, qui Ecclesiam Dei persequuntur. Non confidat quis in mundana supellectili, vel satellitum familiaritate, quia
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et sedis apostolicae legatus, dilectis in Christo filiis, WILLELMO subpriori, et toti conventui Cantuariensis Ecclesiae, salutem, et in fidei et obedientiae virtute constantem perseverantiam.
Lamentati sumus quinquennio cum propheta stupentes prae dolore et admiratione, quomodo domina [Col. 0558B] gentium, provinciarum princeps, et quondam numerosa filiorum sobole, et populorum affluentia gloriosa, et, quo gloriosior, et illustrior est Britanniarum mater, nutrix et propagatrix in Christo, tandiu in solitudinem, miseramque in servitutem redacta sit, ut nec libertatis audeat meminisse, nec ad quod fundata est, gentibus edisserere legem Christi, et publicare ecclesiasticas sanctiones. Supervacaneum erit referre, praesertim vobis, qui praesentes vidistis, et audistis atroces injurias, et quae sine miseratione et omni reverentia juris adversus Deum et Ecclesiam praesumpta sunt. Sperabatur quod nostra dominum regem patientia posset ad poenitentiam provocare: sed, quod sine lacrymis enuntiare non possumus, immanitas ejus ab impunitate semper ascendit, et ex [Col. 0558C] dissimulatione factus est inhumanior. Timemus ergo ne sanguis ejus, et jam fere deficientis ecclesiae de manu nostra merito requiratur, si tantus excessus remanserit ulterius impunitus, et irrequisitus a nobis. Nam et Heli ob id periisse describitur, quod filiorum videns et increpans culpas, uti maluit affectione et mansuetudine patris quam severitate et auctoritate pontificis.
Ne ergo nos ex criminis dissimulati consensu justitia reos damnationi deputet ante Deum, vobis in virtute obedientiae, sub anathemate, in periculo officii, gradus et beneficii, apostolica et nostra auctoritate praecipiendo mandamus, quatenus nisi infra purificationem beatae Mariae virginis Ecclesiae satisfecerit, [Col. 0558D] et tam illi quam his qui pro ea exsulant aut proscripti sunt, debitam reddiderit pacem, a divinis cessetis officiis, excepto quod exclusis laicis sine solemnitate campanarum et ecclesiasticae laetitiae signis, voce demissa canonicus mos viris religiosis indulget. Nec timeatis eos, qui interdum a Domino permittuntur ad majorem coronam electorum corporaliter sanctos affligere, et in animas nihil possunt quia in hoc conflatorio patenter judicabit Dominus quos in futuro debeat coronare. Illos autem qui ecclesias et ecclesiastica beneficia contra canonicas institutiones accipiunt de manu laicorum, qui clericos poenis aut terroribus ad inobedientiam compellunt, qui domini papae nuntios et nostros, ne Ecclesiae necessitates prosequantur, impediunt, qui traditiones [Col. 0559A] hominum divinae legi praeferendas docent, et usurpationes sive abusiones potentum coguut Christianae roligionis institutionibus anteponi, et nominatim Gaufredum Cantuariensem archidiaconum, et Robertum V carium ejus, Ricardum de Ivelcestre, Wilelmum Giffard, Nigellum de Saccavilla, Ricardum de Luci, Thomam filium Bernardi, Adam de Cheringis publice excommunicavimus. Quod si nec in subditorum poenis excessus correxerit rex Angliae, exinde personae ejus, quod inviti dicimus, in dispendium salutis nostrae, sicut hactenus fecimus auctore Domino, non parcemus. Nam miseratio talis impietas esse convincitur, cum scriptum sit, quod qui virgae parcit, odit filium. Ad haec eadem auctoritate sub eadem interminatione praecipimus, [Col. 0559B] ut Joannem decanum Saresberiensem, Widonem decanum Waltham, Joannem Cumin, Radulphum Landavensem archidiaconum, Wimarum presbyterum alumnum comitis Hugonis, a die Nativitatis Dominicae tanquam excommunicatos evitetis, nisi Ecclesiae Dei quam laeserunt, et nobis satisfactionem debitam curaverint exhibere. Verbum Dei luceat in cordibus et operibus vestris, ut timorem Dei praeferentes humano, vobis acquiratis coronam gloriae, et exemplum obedientiae et fortitudinis feliciter ad coaevos transmittatis et posteros.
Similiter Ricardo priori, et capitulo Dovrae, et Cantiae monasteriis.
[Col. 0559C] THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, WILLELMO subpriori et conventui Cantuariensi.
Quot et quantas persecutiones jam per sex annos gratis pertulerit Ecclesia Anglicana, tanto certius agnoscitis, quanto acerbius ipsa rerum experientia pro magna parte sensistis. Quia ergo dominus rex, dum in multa patientia sacrae Romanae Ecclesiae et nostra provocatur ad poenitentiam, non modo non corrigitur, sed semper adjicit deteriora prioribus, ne sanguis ejus et compereuntis Ecclesiae requiratur a nobis, universitati vestrae in virtute obedientiae, sub periculo ordinis et gradus praecipiendo mandamus, quatenus in Ecclesia Cantuariensi cessetis infra quindecim dies a susceptione praesentium ab [Col. 0559D] omnibus divinis, excepta poenitentia morientium et viatico, quod januis clausis, et laicis exclusis, sine campanarum pulsatione et omni solemnitate laetitiae confici religionis favor exposcit. Praecipimus autem, ut auctoritate nostra de hujus specialis mandati tenore utentes, omnibus decanis per archiepiscopatum constitutis denuntietis in virtute obedientiae, in periculo ordinis, officii et beneficii, quatenus in omnibus ecclesiis jurisdictionis eorum hujus interdicti sententiam, quantum in eis est, faciant inviolabiliter observari. Vos Deo potius quam hominibus obedientes gratia Dei custodiat.
Similiter abbati de Faversham, et aliis abbatibus, et prioribus per archiepiscopatum constitutis, nisi quod non tenentur aliquid praecipere decanis.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus GAUFREDO Ridel archidiacono Cantiae.
Exspectavimus tempore longo fidelitatem tuam, devotionem, et obedientiam. Sed quia fidelitas tua parum nobis huc usque attulit emolumenti, devotio minus exhibuit gratiae, obedientia nihil tibi comparare debuit meriti, mandamus tibi, et in virtute obedientiae, ac in periculo ordinis tui et possessionum tuarum praecipimus, quatenus post susceptionem litterarum nostrarum infra quadraginta dies conspectui nostro te repraesentes, servaturus domino fidem, patri devotionem, obedientiam archiepiscopo tuo, ut vel sic discas officii tui necessitates exercere, [Col. 0560B] cujus utinam digne emolumenta senseris.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, et apostolicae sedis legatus, GAUFREDO inobedienti, archidiacono Cantuariensi, consultius sibi prospicere propter inobedientiam.
Misimus tibi jam pridem praeceptorias sub interminatione poenae, sub dilatione quadraginta dierum, quatenus infra eosdem ad nos venires, satisfacturus nobis pro officii tui debito. Mittimus nunc correctorias, et merito punitorias, si non veneris responsurus nobis de inobedientia, satisfacturus de communicatione excommunicatorum nostrorum, excepturus [Col. 0560C] de utroque quod meruisti. Hujus rei exsequendae damus tibi diem peremptorium, quadrage simum equidem a praesentatis tibi litteris nostris, sive fraude tua minus a te receptis, sive praesumptione refutatis. Veni, ut evadas poenam pro non veniendo. Accelera, ut laetetur Ecclesia de conversione tua. Ne confundaris, ut sentias commodum de confusione, ut convertaris, sit tibi quod meruisti.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, GAUFREDO archidiacono Cantuariensi.
Justum est ut ei, qui in manifesto inobedientiae [Col. 0560D] crimine perseverat, a subditis obedientia subtrahatur. Et qui scienter communicat his quos exommunicatos esse non ambigit, se ipsum ex nefanda participatione eorum condemnationi immergit. Nos autem miramur supra modum, qua temeritate praesumas in clericos et parochianos Ecclesiae Cantuariensis magisterium gerere, et nostrum videlicet episcopale officium, investituras ecclesiarum faciendo, et tradendo curam animarum, quam ipsis archidiaconis sanctorum Patrum decreta subtrahunt, exercere, et plebanas ecclesias onerare variis exactionibus, praesertim cum te publice excommunicaverimus, sicut ipsum Londoniensem, Ranulphum de Broc, et reliquos quorum nomina superius scripta sunt. Clericos quoque et parochianos nostros [Col. 0561A] ab obedientia et reverentia tua prorsus absolvimus, donec memor fidei et juramenti quod nobis praestitisti, cum satisfactione condigna redeas ad obedientiam nostram. Prohibemus autem auctoritate domini papae et nostra, in virtute obedientiae, in periculo salutis et ordinis, ne de caetero te intromittas de archidiaconatu nostro, donec a nobis absolvi merearis. Hoc autem tam tibi quam omnibus notum sit, quod omnes investituras ecclesiarum, quae in absentia nostra factae sunt, auctoritate domini papae et nostra in irritum revocamus, et tibi interdicimus, ne parochianos Ecclesiae Cantuariensis tua communione, contamines. Et quidem, Deo propitiante, contra malignantium tergiversationes et appellationum subterfugia, sedis apostolicae [Col. 0561B] munimine tuti sumus, subjicientes et illos anathemati, qui ex mandato domini regis, aut propria temeritate nostra vel nostrorum occupaverunt bona, aut in proscriptionem innocentium, aut pauperum Ecclesiae Christi depopulationem, conciliis, aut delationibus, aut dolis ipsius regis animum investigaverunt. Et item eos, qui nuntios domini papae et nostros, ne prosequantur Ecclesiae necessitates, impediunt. Praecipimusque eos a participatione fidelium abstinere, donec resipiscant et condigne satisfaciant.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, GUNTHERIO [Col. 0561C] dilecto suo.
Rediens ad nos Gilbertus canonicus, quem miseramus ad curiam, indicavit nobis Magistrum Herveum super negotiis nostris nihil hactenus effecisse, sed spei bonae promissionibus detineri. Ecce autem tempus et locus, in quo, favente Deo, praedicta negotia facile poterunt consummari. Dominus enim et amicus noster Moguntinus electus magnus est modo, sicut esse debet, in oculis domini papae, et facillime nunc ab eo, quidquid petierit, impetrabit. Scripsimus igitur ei, ut ipse apud dominum papam pro nobis sit, postulans instanter ab eo, ut negotia nostra celerius ad finem debitum perducantur. Nec enim scimus quid superventura dies pariat. Instet igitur, et cum omni sollicitudine curam gerat vigilantia [Col. 0561D] tua, ut dum memoratus amicus noster, dominus electus Moguntinus, praesens est, negotia nostra, prout Magistro Herveo dictavimus, effectui mancipentur. Diligenter autem observa, ne ad notitiam Willelmi Papiensis, sive Joannis Neapolitani negotia ipsa perveniant. Et ne forte negotiorum qualitas memoriam tuam effugerit, petitio nostra est, ut dominus papa nobis et Ecclesiae nostrae pristinam primatus ex integro restituat dignitatem, et praecipiat firmiter atque constituat, ut Eboracensis archiepiscopus, remota appellatione, crucis honore prae se ferendae deposito, jure primatus nobis et ecclesiae nostrae subjectus sit, nec ullatenus de caetero praedictum crucis honorem in provincia nostra sibi audeat usurpare. Praecipiat quoque nihilominus atque [Col. 0562A] constituat, ut remota similiter appellatione, abbas S. Augustini nobis professionem faciat, et in ecclesia nostra, si fieri potest, vel alibi benedictionem pastoralem de manu nostra recipiat. Ut igitur ad ista nobis impetranda praefatum dominum et amicum nostrum, dominum Moguntinum, totis viribus impellere studeas, et volumus et rogamus. Si enim, quod absit! praesentis temporis opportunitatem vacuam abire permiserimus, nunquam forsitan huic similem nancisci poterimus.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, JOANNI Cantuariensi, salutem.
[Col. 0562B] Quomodo de novo facti sumus opprobrium vicinis nostris, subsannatio et illusio his, non modo qui in circuitu nostro sunt, verum etiam omnibus fere gentibus utriusque regni, et Francorum et Anglorum, et forte imperii, qualisque fama, ne dicamus infamia, et scandalum circumvolat per aures et ora omnium in dominum papam, unde magis dolemus, Deus novit, quam de propria persona, et in totam curiam graviter invehentium, et insultantium, et opprobria inexpiabilia improperantium, ex subscriptis aliquatenus poteris perpendere, et domino papae, et amicis, si qui tamen sunt, secretius intimare. Ecce Joannes de Oxeneford, et alii regis nuntii a curia redierunt, extollentes se supra id [Col. 0562C] quod dicitur, aut quod colitur Deus; dicentes se impetrasse in curia quidquid desideraverunt: videlicet, quod rex exemptus sit a potestate omnium episcoporum, praeterquam domini papae, quoad excommunicationis innodationem; et quod habiturus sit legatum quem petivit, Willelmum scilicet Papiensem, qui inimicus noster est plus quam manifestus, cum plenitudine potestatis in omnem terram regis, ut aedificet, et plantet, et praesertim eradicet, et evellat, omni remedio appellationis sublato, et maxime ad decidendam principalem, quae inter regem et nos vertitur, causam; et omnes incidentes, omni exceptioni, omne de caetero, ut dicitur, praejudicium allaturas. Et cum hac pompa, cum hoc fastu rediit Joannes de Oxeneford in Angliam. [Col. 0562D] Et cum applicuisset in portu quodam, invenit ibi prope fratrem nostrum Herefordensem episcopum, auram prosperam ad transfretandum, furtim saltem exspectantem: quia palam non poterat, prohibitus a ministerialibus regis ex parte regis, et litteris ejus. Quo invento, inhibuit ei primo ex parte regis ne transiret, deinde ex parte domini papae. Episcopo autem quaerente, sicut nuntius suus, qui ad nos postea venit dominum suum excusaturus, nobis retulit, utrum super hoc litteras domini papae haberet? dixit, se habere, quibus inhibebat dominus papa et ei et aliis episcopis Angliae, ne venirent ad vocationem nostram, neque in aliquo nobis obedirent, quousque veniret legatus de latere domini papae, a rege impetratus, qui et causam super appellatione [Col. 0563A] quam fecerant, et causam etiam principalem inter regem et nos, et omnes alias incidentes cum plenitudine potestatis, remoto omni appellationis obstaculo, terminaret. Cumque instaret episcopus, ut litteras inspiceret, dixit se non habere prae manibus quia miserat eas cum impedimento suo usque in Wintoniam, quae distat a portu Hamtonae per duodecim milliaria. Misit itaque episcopus, habito consilio cum suis, Wintoniam cum Joanne Magistrum Edwardum clericum suum, virum probum, ut credimus, et fidelem, qui vidit litteras una cum Londoniensi episcopo, similiter transfretare volente. Qui Londoniensis, visis litteris, prorupit in vocem gratulabundus dicens: De caetero Thomas meus non erit archiepiscopus. Adjecit etiam Joannes: Quia [Col. 0563B] privilegiata erat persona, ne de caetero posset a nobis excommunicari, nec etiam conveniri nisi in praesentia domini papae, et liberam se habere potestatem donandi decanatum Saresberiensis Ecclesiae cui vellet, et in omnibus imminutam et suspensam esse nostram dignitatem et jurisdictionem usque in adventum legati venturi. Haec omnia mandavit nobis episcopus per capellanum suum, canonicum regularem, virum religiosum, quem miserat ad nos, excusaturum, quare non venerit ad vocationem nostram. Vocaveramus enim eum semel, et secundo et tandem tertio, cum peremptorio edicto, quatenus infra purificationem nobis exhiberet praesentiam suam, tanquam vir magnae auctoritatis, et familiaris [Col. 0563C] regi, tractaturus de pace inter regem et nos, si quo modo fieri posset.
Haec omnia paratus erat canonicus jurare, se ita accepisse ab ore episcopi, nobis ex parte ejus significanda. Quae si vera sunt, tunc procul dubio suffocavit, et strangulavit dominus papa, non modo personam nostram, sed et se, et omnes ecclesiasticas personas utriusque regni: imo etiam utramque Ecclesiam, tam Gallicanam quam Anglicanam. Quid enim exemplo hoc pessimo non audebunt caeteri principes terrarum adversus ecclesiasticas personas? Ad quem recurrent? Quomodo confidere poterunt de Ecclesia Romana, quae nos pro ipsa stantes et usque ad sanguinem decertantes, ita deseruit, et destituit? Quid erit, si manentibus his inauditis, [Col. 0563D] et detestandis privilegiis, et emancipationibus tam personae regis quam aliorum, sub quocunque praetextu contingat, quod Deus avertat, ut decedat dominus papa, vel ut in urbe turbata fuerint omnia?
Certe transferentur haec in haeredes, nec poterunt avelli a manibus eorum. Et quod deterius est, alii principes hoc exemplo similia extorquebunt privilegia, et emancipationes ab Ecclesia, velit nolit ipsa; et sic peribit omnis Ecclesiae libertas, et episcoporum jurisdictio atque potestas, cum non sit qui cohibere possit, vel coercere tyrannorum flagitia, quorum tota intentio est, hodie grassari in Ecclesiam Dei, et ejus ministros; nec desistent, quousque eos, sicut et alios, in servitutem redegerint. Quis tamen erit finis, adhuc nescimus. Verum id scimus, quia supra modum [Col. 0564A] gravamur, sive vera sint, sive non, quae proponuntur. Non enim obediunt nobis, nec respiciunt nos in aliquo sicut solent, vel episcopi, vel abbates, vel alii de clero Angliae, jam quasi certi super depositione nostra. Verum securus sit dominus papa, quod nulla ratione intrabimus terram regis litigaturi, nec stabimus judicio inimicorum nostrorum, et praesertim Papiensis, qui non sitit, nisi sanguinem nostrum, ut attineat sedem nostram, quae revera, ut accepimus, ei promissa est, dummodo a nobis possit liberari. Est et aliud, in quo gravamur, quia nobiles viri tam proceres, quam episcopi, et alii praelati de regno Francorum, jam quasi desperati de nobis, coexsules nostros quos misericorditer sustentabant, nobis remiserunt, qui frigore et fame [Col. 0564B] de caetero peribunt, sicut et quidam jam perierunt. Haec omnia domino papae diligenter insinua, ut remedium aliquod contra haec mala nobis provideat, sicut petimus; si quid zeli Dei in eo remansit, quod adhuc speramus, et utinam spes non confundatur. Vale, et quam citius poteris, nuntium nobis istum remitte, per quem de his et aliis certioremur, utpote in arcto constituti, si vera sunt, quae proponuntur.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, ALEXANDRO et JOANNI fidelibus suis, salutem.
Ante discessum vestrum innotuit vobis, nos misisse [Col. 0564C] canonicum regularem de S. Joanne ad dominos cardinales cum transcripto litterarum domini papae de excommunicatis nostris sub juramento absolvendis in hanc formam, ut omnia nobis et nostri ablata restituerent; alioquin in eamdem, in qua prius fuerant, reponerentur sententiam. Postea vero ipsas litteras domini papae ipsis cardinalibus per dominum Osbertum subdiaconum curiae misimus, ad quas per praefatum canonicum nobis responderunt, quod praedicti excommunicati, quorum nomina eis in schedula expresseramus, ex regis mandato et ejus auctoritate reditus nostros et nostrorum perceperant, et ideo non posse, dum in terra ejus moram facerent, in illos justitiam exercere: adjicientes etiam nomen nostrum ipsi regi adeo esse odiosum [Col. 0564D] ut nec ipsi nec alii auderent de nobis cum eo loqui, nec eum super his, quae ad nos spectant, aliquo modo convenire. Dixit etiam dominus Otho ipsi nuntio secretius, quod etiam apud vos secretum sit, nemini praeterquam domino papae et fidelioribus amicis nostris revelandum, quia pro nihilo mandaret eis dominus papa aliquid hujusmodi, quod esset contra regem, quem dum moram facerent in terra sua, nec pro ipso papa, nec pro alio eum aliqua ratione offenderent. Et ideo omnimodis expedit, imo plus quam necessarium est, ut omnem quam poteritis, operam adhibeatis, et pro viribus apud dominum papam efficiatis, quatenus saepe dicti cardinales revocentur, et a terra tota ipsius regis sub poenae interminatione exire compellantur. Sed et de Londoniensi [Col. 0565A] et Saresberiensi memoriter teneatis, et efficere satagatis, quod vobis injunximus. Litteras etiam domini regis pro nobis, et litteras cardinalium, quas per praetaxatum canonicum nobis miserunt, et litteras domini Ottonis privatas, quas et apud vos privatas esse volumus, domino papae duntaxat ostendendas, per latorem praesentium vobis mittimus.
Ad haec significatum est nobis per aliquem, quia juxta quod Willelmus Papiensis suggessit regi, et forte aliis, nisi praesensisset de voluntate domini papae nos posse transferri, id nunquam rex in quo modo est, propositum arripuisset, nec in eo stetisset. Verum sciat dominus papa et alii amici nostri, quod et eis constanter et firmiter proponatis, quia [Col. 0565B] permitteremus nos potius interfici, Deus novit, qui scrutator est cordium, quam pateremur nos a matre nostra Cantuariensi Ecclesia cum vita avelli, cum nos enutrierit et exaltaverit in id quod sumus. Unde et pro nihilo ad id operam darent, quia citius quodvis subiremus discrimen. Adjiciatis etiam, quia si non esset aliud, nisi quod aufert homo ille possessiones ecclesiae nostrae, et aliarum ecclesiarum in terra illa, mallemus, Deus scit, mori quavis morte, quam turpiter vivere, ipso nec impune ferente, et debitam a nobis poenam, nisi forte satisfecerit, non reportante.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, JOANNI et [Col. 0565C] ALEXANDRO clericis suis.
Quae in colloquio regum in octava S. Martini apud S. Dionysium habito gesta sunt, plenius agnoscetis ex rescripto litterarum, quas domino Senonensi transmisimus. Sed quia verebamur fastidium, nonnulla quae ibi desunt, ei domino et amico nostro per vos communicanda litteris praesentibus curavimus exarare. Nam sic ei res facilius innotescet, cum viva voce referre possitis plurima, quae litteris illis minime censuimus inferenda. Exegerunt a nobis dominus Rothomagensis, et episcopus Sagiensis, qui pacis reformandae mediatores esse debuerant, quatenus exprimeremus immobilium nomina possessionum, quas nobiscum Ecclesiae Cantuariensi restitui [Col. 0565D] petebamus, ad quod respondimus nos, qui tanto tempore absentes fuimus, et caruimus omnino gentis et terrae nostrae commercio, scire non posse, quas terras dominus rex aut officiales ejus alienaverint aut distraxerint, sed omnes nobis restitui volebamus, quas antecessor noster bonae memoriae Theobaldus archiepiscopus habuit, quoad vixit, et nos ipsi, quando ad regimen Cantuariensis Ecclesiae accessimus, et postea quando profecti sumus ad concilium Turonense, et semper, antequam rex nos et Ecclesiam persequeretur.
Et praeter istas petivimus et petimus terram, quam Henricus de Essexia tenebat de nobis, quia illo ex tali causa exhaeredato, in dominium et proprietatem Ecclesiae redire debuit, sicut illae quas de rege tenebat, [Col. 0566A] ad illum redierunt. Feudum quoque Willelmi de Ros nobis abstulit, contra juramentum quod regi Stephano praestitit, quando eum adoptavit in filium, et accepto hominio ejus ipsum regni instituit haeredem. Juravit enim tunc solemniter et publice, quod terras, quas rex Stephanus, dominus et adoptionis jure pater suus, Ecclesiis contulerat, eis perpetuo conservaret. Abstulit etiam nobis terram de Mundeham, quam contra Deum et salutem suam, et omnem aequitatem Joanni Mareschallo contulit, qui nutu divino, ut scitis, beatissimo Anselmo suam vindicante injuriam, cum liberis suis, quos praedae futuros successores opinabatur, post paucos dies defunctus est. Has autem tres possessiones, scilicet Henrici, Willelmi, et terram quam Joanni contulit, expresse petivimus [Col. 0566B] et petimus, malentes exsulare perpetuo, quam istis ablatis dispendiosam Ecclesiae facere pacem. Mediatores autem nos in bona spe terrarum restituendarum verbis ponere nitebantur, sed circa mobilia, quae abstulit, loquebantur tepidius, quamvis Sagiensis, et Magister Vivianus nobis mille marcas, si pax procederet, restituendas assererent. Hoc enim se dicebant accepisse ex ore ejus. Nos autem exegimus medietatem ablatorum ad necessarios usus, domini papae vel religiosorum consilio de residuo parituri. Quia super omnia perniciem veremur exempli, et saluti nostrae timemus, pariter et illius: nostrae quidem, si tantum sacrilegium dissimulatione foverimus; illius vero, si non restituat cum solvendum sit, aut satisfaciat de ablatis, quia in [Col. 0566C] tali casu constat prorsus non dimitti peccatum, si non restituatur ablatum. Sunt autem variae species compensationum, quas et ille implere sufficit sine magno sui dispendio, et nos parati recipere. Nam ut ei remittamus, impoenitenti praesertim, quod Ecclesiae Dei abstulit, divina nos protegente clementia, nullis unquam machinationibus obtinebit. Si tamen poenituerit, et de parte satisfecerit, nos eum de reliquo pro devotione, quam exhibebit Ecclesiae, et charitate, quam ad nos habebit, supportabimus in omni patientia. Quia tam Romanae quam Anglicanae Ecclesiae expedit, ut aliquid habeat penes se, quod ei tumultus et seditiones molienti recte possit opponi. Alioquin quisquis eum prorsus expediet, [Col. 0566D] immanitatem ejus armabit ad ecclesiam jugulandam. Nunc autem in eo calculo constitutus est, et imminentem sibi et terrae suae sententiam adeo timet, ex quo dominum Senonensem et Gratianum illum, cujus memoria in utroque regno in gloria et benedictione est, cognovit ad curiam proficisci, ut nihil domino papae negare audeat quidquid simulet et minetur, si in terras ejus cismarinas aggravare decreverit manum suam, et nuntios ejus confusos remiserit. Nec oportebit, ut sententia sortiatur effectum, quia sola comminatio facillime quidquid intentatum fuerit, obtinebit. Misit nuper in Angliam Gaufredum Ridellum, ut torqueat personas ecclesiasticas, et ad inobedientiae crimen nefariis obliget sacramentis. Is cum Ricardo Pictaviensi archidiacono, [Col. 0567A] et aliis officialibus regni, praecepit ex parte regis, ut omnes episcopi Londoniae convenirent, praestituri cautionem de servando edicto regis, ne quis nuntium aut litteras domini papae vel nostras, inconsulto rege recipiat; ne pareat interdicto, si fuerit promulgatum; ne sententiam anathematis in aliquem fidelium regis ferre praesumat. Sed nullus episcoporum vel abbatum praeter illum emissarium S. Augustini, in illo conciliabulo officialium comparere voluit, eo quod praeelegerunt incurrere publicae potestatis offensam, si eam declinare nequiverint, quam derelinquere legem Dei. In primis ergo dominus Wintoniensis publice protestatus est, et solemniter praedicat se mandatis apostolicis, et Ecclesiae Cantuariensis, cui ex professione fidem et obedientiam [Col. 0567B] debet, cum omni devotione, quoad vixerit, per omnia pariturum: et ut idem faciant, clericis suis indicit. Imitatur eum episcopus Exoniensis, ad omnem promptus obedientiam, et se in religiosorum collegio recepit, donec transeat iniquitas. Norwicensis vero prohibitus ex parte regis, praesentibus officialibus, excommunicavit comitem Hugonem, et alios, prout sibi fuerat imperatum: et descendens a pulpito, cambucam, baculum scilicet pastoralem, super altare posuit, dicens se visurum, quis in terras vel res ecclesiae suae manus extenderet. Ingressusque claustrum cum fratribus vivit.
Cestrensis vero similiter exsequi paratus est imperata, et ut ab officialibus tutus sit, secessit in illam [Col. 0567C] partem episcopatus sui, quam Wallenses inhabitant. Ex quo perspicuum est dominum papam ad gloriam Dei et perpetuum honorem apostolicae sedis in Anglia triumphare, ut ibi floreat et fructificet auctoritas ejus, si in vigore perseveraverit, nec rejecerit coronam sibi divinitus praeparatam. Nescit enim impietas quo se vertat, et semper, ut sui perhibent, habet ante oculos dominum Senonensem, et filium gratiae Gratianum. Ad cujus gloriam plurimum proficit mora, quam fecit Vivianus, qui nunc tandem dolos expertus est illusoris, et malitiam ejus, et fraudes varias non destitit apud nos in compitis praedicare. Quod cum in Ecclesia Romana fecerit, si tamen fides in homine est, etiam testimonio ejus amplius justificabitur dominus Gratianus in operibus [Col. 0567D] suis. Vos autem et per vos et per dominum Hyacinthum elaborate, ut secundum quod promisit confutet nuntios illusoris sui. Et si hoc fecerit, et vobiscum fideliter ambulaverit, litteras, quas pro eo scribimus, porrigatis domino papae. Quia sicut pro certo didicimus, nunc in recessu regem perfidiae constanter arguit, et famam, quam prius laeserat, ex magna parte redemit. Si vero voluerit ingredi duabus viis, quod tamen non credimus, quia pecuniam dicitur respuisse, et litteras retineatis, et ne nocere valeat, estote solliciti. Sollicitaverunt nos quidam ex conscientia et mandato regis, ut ad ipsum in Normanniam proficiscamur: nec hoc detrectamus implere, si nobis in confinio terrarum, ut promissum est, occurrerint, qui nobis et nostris [Col. 0568A] sufficiant praestare securitatem. Vos autem instate, ut dominus papa inhibeat, ne novam, et praeter morem Ecclesiae Gallicanae et Anglicanae praestemus cautionem, ne a forma, quam regi scriptam misimus, dominus papa recedat; ut partem condecentem ablatorum nobis restitui praecipiat; ut terreat regem metu interdicti in terris cismarinis; ut regi Anglorum diligentius scribat, quatenus nos recipiat in osculo pacis; et jubeat in aliis litteris, ut terras ablatas, quas praenominavimus, sine quibus pax esse non potest, Ecclesiae Cantuariensi restituat. Item prohibeat ne aliquem, nisi praestito secundum morem et formam Ecclesiae juramento, ab anathematis vinculo praesumamus absolvere. Quoniam inter jura consuetudinum, quas vendicat [Col. 0568B] contra Deum, si credatur expertis, manifeste cognoscetur hoc fere esse perniciosissimum. In quo si a praesumptione sua ceciderit, non magnopere, ut speramus, ne saepius confundatur, insistet caeteris. Ad haec ut dominus papa christianissimo regi de consolatione nostra gratias agens, scribat exhortatorias et animatorias, interserens in eis quantum sit crimen sacrilegii, Ecclesiae bona diripere, et sine justa causa personas ecclesiasticas exquisitis occasionibus fraudare suis bonis, et quod peccatum sine poenitentia et satisfactione, praesertim cum tempus adest et rerum copia suppetit, non dimittitur. Quoniam si res ablata, cum reddi possit, non redditur, phantastica poenitentia est, et non vera [Col. 0568C] quae proficiat ad salutem, sed accumulat damnationem.
Mittimus vobis petitionem, quam porreximus regi, a qua nullo modo recedatis, nisi possitis meliorare causam, et litteras quas misimus magistro Viviano, et quas ille, ut accepimus, misit Anglorum regi. Quo plenius instructi negotium Ecclesiae possitis commodius promovere. Si garrulorum quispiam praesumat arguere, quod terram ejus nolumus ingredi, nisi nos recipiat in osculo pacis, Robertus de Silliaco redeat in mentem ejus, quem nec pacis osculum publice datum, nec fides corporaliter regi Franciae praestita fecit esse securum: nostraeque cautelae, nisi rationis expers sit, ut credimus, illico veniam dabit. Nos et vos dirigat Dominus, ut faciamus in omnibus [Col. 0568D] ipsius voluntatem, et sive per prospera sive per adversantia nobis, debitam ecclesiae suae restituat libertatem. Haec Patri nostro domino Ostiensi, et caetera quae Senonensi archiepiscopo scripsimus, significabitis ex parte nostra, deinde ex consilio ejus reliquis amicis nostris, qui exspectant et procurabunt redemptionem Israel.
Lexoviensis episcopus, nos, ut scitis, persequitur, amici tamen indutus nomine, et Sinonis sui, quem sub episcopi professione vivendo semper expressit, formam imitatus, dantis arma Danais in Amazones, et Amazonibus tela in Danaos ministrantis, ut suae quieti provideat, nunc viris ecclesiasticis in saeculares, nunc saecularibus in ecclesiasticos arma ministrat. Inspicite litteras, quas modo pro Londoniensi [Col. 0569A] episcopo, cujus merita nostis, scribit, et ad mentem reducite, quae nobis consuevit dare consilia, et alterum plane videbitis Sinonem inter Danaos et Dardanos discurrentem. Nam et iste, si virtutem nominis attendatis, Si non est, fovens est, et non in sinu suo: lingua concinnat dolos, et ex abundantia cordis fere semper in amicorum causis et negotiis fidei voluit, terit, et replicat Sic et non. Presbyter clericus domini Papiensis idem perseveravit in causa nostra, qui fuit ab initio. Quod quid sit, non latet, ut credimus, dominum Gratianum. Nam et illi, dum praesens esset, astitit, et regi postea semper adhaesit.
[Col. 0569B] THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, ALEXANDRO et JOANNI nuntiis suis.
Solliciti estote circa negotium nostrum, et contra adversarios nostros cautelam et continuam vigilantiam habeatis, praesertim adversus illum spurium, fornicarium, et ecclesiasticae pacis inimicum, sacerdotis filium, Reginaldum de Saresberia, qui personam nostram, in quantum potest, diffamat ubique, et deturpat, dicens nos proditorem esse, et sibi fidem nostram dedisse quod patrem ejus non laederemus in aliquo. Quod utique ipsi non plus, quam cani faceremus. Dicit etiam, quod si dominus papa decederet, faceret nos deleri de libro vitae, jactitans curiam Romanam ita venalem esse, ut intervenientibus [Col. 0569C] muneribus quid velit, possit impetrare. Suggessit etiam regi Anglorum hujusmodi petitiones facere domino papae, ut alicui episcopo in Anglia committeret auctoritatem coronandi filium ipsius regis, et consecrandi episcopos, ut vel sic dominum papam deciperet. Cui cum respondisset rex se, ut credebat, a domino papa petitiones illas non posse impetrare, respondit Reginaldus: Dominus papa ut stolidus et fatuus aget, nisi petitionibus tuis satisfecerit. Rogamus idcirco dilectionem vestram, de qua sine dubio confidimus, ut cum Hugotione Romano amico nostro, qui de Francia Romam profectus est, et caeteris amicis nostris et vestris pro nobis, sed et pro justitia et libertate Ecclesiae viriliter stetis, et ad hoc vigilanter tota intentione laboretis, [Col. 0569D] ut ille commentor fraudis, machinator doli, fictor falsitatis, sua pravitatis opinione frustratus undique confundatur, et ita ejus iniquitas per vos detegatur et in eum redundet, ut doleat se ad curiam venisse, et a suae iniquitatis teste, quem assidue gerit in pectore, merito torqueri dignoscatur. Nam sicut bene novistis, si dominus papa petitionibus regis in hac parte, quod Deus avertat, aliquo modo acquieverit, sciat indubitanter auctoritatem Ecclesiae Romanae in Anglia in perpetuum perituram, ita ut auctoritatis apostolicae aliquis ibi mentionem facere non audeat. Si vero dominus papa, prout sibi expedierit, nuntios ejus confutatos et proposito suo frustratos dimiserit, sciat nos in proximo, per misericordiam Dei, pacem habituros. His enim duobus [Col. 0570A] articulis, videlicet coronationi filii sui, et consecrationibus episcoporum insistit rex Anglorum, et valde arctabitur ad pacem nostram faciendam, si constantiam domini papae viderit. Inter caetera vero caveatis, ne cum praenominato Hugotione in praesentia cardinalium sive aliorum aliqua verba super negotio nostro habeatis, sed cum opportunitatem habueritis, secretius cum ipso de exsecutione negotii tractetis. Ita quidem ut non possit deprehendi vos aliquam cum ipso familiaritatem habere.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, et sedis apostolicae legatus, venerabili fratri ROGERIO Eboracensi archiepiscopo, et sedis apostolicae [Col. 0570B] legato, salutem et utriusque vitae successus.
Discretio vestra plenius novit, quod Deus in eos vindex est, qui acceptae gratiae immemores retribuunt mala pro bonis, et eos, quos exigentibus meritis colere et venerari debuerant, accepta occasione nocendi, laedere non formidant. Quot autem et quanta bona a S. Cantuariensi Ecclesia acceperitis, et qualiter illa vos promoverit ad summum sacerdotii gradum, in auribus reverentiae vestrae non necesse est replicare; tum quia fere omnibus notum est, tum quia incredibile est quod haec a pietatis vestrae memoria possint excidere. Et quidem adhuc eadem mater vestra parata est, quandiu vestrae visum fuerit sanctitati, amoris et reverentiae [Col. 0570C] cultu prosequi, quod coepit in vobis, optans et orans sibi ab eminentia vestra rependi vicissitudinem pietatis. Nec stabit per nos, quin solliciti simus servare vobiscum unitatem spiritus in vinculo pacis. Et licet simus exsules et proscripti pro Domino, speramus quia, illo propitiante pro quo patimur, vobis poterimus obsequii vicem referre in Domino. Percipimus autem susurrii venas, quod sinceritatem vestram quidam in injuriam S. Cantuariensis Ecclesiae animare et armare nituntur, ut filio domini regis, cujus vias Deus dirigat in beneplacito suo, diadema imponatis, et ipsum contra fas promoveatis in regem. Quod quia contra dignitatem Cantuariensis Ecclesiae, si forte, quod absit, praesumeretur, esse manifestissime constat, hoc tam vobis quam omnibus episcopis [Col. 0570D] Angliae dominus papa, sicut ex litteris ejus, quas vobis transmittimus, perspicuum est, interdicit: et nos, ne ab aliquo attentetur, auctoritate apostolica prohibemus, super hoc adversus omnem animam hoc molientem appellantes, diemque praefigimus purificationem S. Mariae. Et ne quis eorum, qui jurisdictioni nostrae metropolitico aut legationis jure subjecti sunt, huic temeritati assistat, in virtute obedientiae, et sub anathemate penitus inhibemus.
Similiter omnibus episcopis Angliae.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, venerabili fratri et amico [Col. 0571A] ROGERIO, Dei gratia Eboracensi archiepiscopo, et sedis apostolicae legato, salutem, et pastorales excubias feliciter adimplere.
Quantis calamitatibus diutius afflicta sit Mater nostra, a cujus uberibus coaluimus, et quae utrumque nostrum auctore Deo in id quod est, promovit, sancta Cantuariensis Ecclesia, fraternitatem vestram latere non potest, praesertim, cum totus fere Latinus orbis contritiones ejus hactenus contra fas et aequum, et supra omnem modum invaluisse cognoverit. Exspectaveramus correctionem domini regis, quem clementia summi pontificis et patientia nostra, et divini judicii, quod maxime fidelis anima reveretur, timor, debuerant ad poenitentiam provocasse. Sed ille Dei misericordia et hominum patientia [Col. 0571B] quoad causam hanc semper abutens, damna damnis indesinenter adjecit, et atrocissimas injurias gravioribus cumulavit injuriis. Ne ergo sanguinem ejus in compereuntis Ecclesiae ob nimiam patientiam et injustam dissimulationem de manibus nostris requirat Dominus, fraternitati vestrae litteras apostolicas destinamus, rogantes et obsecrantes in Domino Jesu Christo, et unitate charitatis, et foedere pacis ecclesiasticae, et auctoritate domini papae, per fidelitatem, quam sedi apostolicae debetis, denuntiantes, quatenus infra quindecim dies a susceptione praesentium per totam provinciam vestram, quae in potestate praefati regis est, omnia divina, praeter baptisma parvulorum et poenitentias morientium, prohibeatis officia celebrari, et ab omnibus subditis [Col. 0571C] vestris interdicti sententiam quantum in vobis est, faciatis inviolabiliter observari. Ne vos, quod absit, cum his qui in scelere suo perituri sunt poena damnationis involvat. Portitori vero istarum prospicite, sicut vobis et ordini vestro cupitis esse prospectum. Fraternitatem vestram per vias rectas deducat Altissimus, et faciat participem illorum, quibus in Evangelio promissum est regnum coelorum.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, CONRADO Moguntino electo, se et quod sibi.
Rediit nuntius noster, quem miseramus ad curiam. [Col. 0571D] Adhuc pendent negotia nostra, et spei bonae promissionibus detinentur. Verum quoniam in hujusmodi negotiis dilatio periculose nonnunquam admittitur, ad specialem amicum nostrum nos convertimus, ut ipse pro nobis sit, et pro parte nostra laboret, enixius implorantes. De cujus persona si forte, quod absit, dubitatis, cui loquimur ipse est; vos, inquam, specialis et unicus, praecordialis et intimus amicus noster in Domino, cui negotia nostra cum tota fiducia commendamus, orantes, si tamen apud talem amicum precibus opus est, ut ea promovere, et ut in praesentia tua ad finem debitum perducantur, modis omnibus instare dignemini. Ecce enim tempus et locus, in quo petitiones nostrae repulsam nullo modo patientur. Sicut ergo vitam et [Col. 0572A] animam nostram diligitis, ita petimus ut pro nobis et ecclesia nostra sollicitus esse curetis, postulantes instanter a domino papa, ut in recompensationem omnium laborum nostrorum, quos ambo pro fide et unitate sanctae Romanae Ecclesiae sustinemus, nobis et Ecclesiae nostrae pristinam primatus restituat dignitatem. Juxta quod vobis praescripsimus, et clerici nostri Herveus et Guntherius vobis praescribent. Rogamus praeterea, ut nos de statu vestro erga dominum papam, et dominos cardinales, et ipsorum erga vos, per nuntium vestrum, si ipse moram feceritis, celerius certificare curetis. Sciatis autem quod de nostris nihil audivimus. Valete.
Dominus archiepiscopus CONRADO Moguntino archiepiscopo et SABINO episcopo, JACINTHO et HENRICO sanctae Romanae Ecclesiae cardinalibus, salutem et promptam ad obsequium voluntatem.
Satis superque sustinui, domini patres, correctionem regis Angliae exspectans, nec ullum omnino patientiae meae fructum inveni. Exsecutus sum circa eum et nuntiis et litteris et modis aliis quidquid debui, sed ipse, patientia et sollicitudine mea semper abutens, magis magisque procedit in deterius, conculcans et deprimens Ecclesiam Dei, meamque personam inexorabili odio persequens interim, ut abbati Cisterciensi jam scripserit, ut sicut abbatias [Col. 0572C] ordinis sui quae in ipsius potestate sunt diligit, ita nos et coexsules nostros a beneficio et familiaritate ordinis alienet. Cum igitur excessus et impietas ipsius et ministrorum ejus difficile quidem explicari, sed difficilius credi possit, periculum tam meum quam ipsius attendens, perniciosas illas non tam consuetudines quam pravitates, quibus perturbatur et confunditur Anglicana Ecclesia, scriptum etiam et auctoritatem scripti quo fuerant confirmatae, publice condemnavi, tam observatores quam exactores et paternos earum fautores, etiam et consiliatores seu adjutores, quicunque fuerint sive clerici sive laici, generaliter excommunicans et episcopos nostros a juramento, quo ad earum observantiam [Col. 0572D] violenter astricti fuerunt, absolvens. Sunt autem haec quae in scripto illo specialiter condemnavi. Quod nec appelletur ad sedem apostolicam qualicunque de causa absque assensu regis. Quod non liceat episcopo excommunicare aliquem, qui teneat aliquid de rege in capite, vel terram ejus vel officialium suorum sub interdicto ponere absque licentia ipsius regis. Quod non liceat episcopo coercere aliquem de perjurio vel fide laesa. Quod clerici vel viri religiosi trahantur ad judicia saecularia. Quod laici seu rex seu alii tractent causas de Ecclesiis vel decimis. Quod non liceat archiepiscopo vel episcopo venire ad vocationem domini papae sine licentia regis, et alia in hunc modum.
Nominatim etiam excommunicavi Joannem de [Col. 0573A] Oxeneford qui communicavit schismatico et excommunicato illi Reginaldo Coloniensi, quique contra mandatum domini papae et nostrum, usurpavit sibi decanatum Saresberiensis Ecclesiae, et in curia imperatoris pro schismate renovando praestitit juramentum. Similiter et Ricardum Ivelchester denuntiavimus excommunicatum et excommunicavimus eo quod incidit in eamdem haeresin damnatam, communicando nominatissimo schismatico illi, machinando etiam et fabricando omnia mala cum schismaticis et Teutonicis illis in perniciem Ecclesiae Dei, et maxime Ecclesiae Romanae ex pactis contractis inter regem Angliae et ipsos: et Ricardum de Luci et Jocelinum de Baill., qui regiae tyrannidis fautores et haereticarum illarum pravitatum fabricatores exstiterunt: [Col. 0573B] Randulphum de Broc et Hugonem de sancto Claro, et Thomam filium Bernardi, qui possessiones et bona Ecclesiae Cantuariensis absque licentia et consensu nostris sibi usurpaverunt. Excommunicavimus etiam omnes, qui de caetero in possessiones vel in bona Ecclesiae Cantuariensis manus contra voluntatem et assensum nostrum extendunt. Ipsum tamen regem nondum personaliter excommunicavimus, exspectantes adhuc correctionem ejus, quem tamen excommunicare non diffitemur, ni celerius resipuerit.
Unde dilectionem vestram instantius precor et moneo, ut constanter in hac parte vos habeatis, dominum papam studiosius commonentes, ut quod a nobis factum est, ratum habeat, alioquin et auctoritas [Col. 0573C] apostolica minuetur ultra modum in partibus illis, et libertas Ecclesiae, quae jam ex maxima parte deperiit, tota sine dubio deperibit. Ecce enim crescunt haeredes ipsius regis, qui paternae crudelitatis imitatores existent, nisi perniciosa genimina cum immenso vigore severitatis ecclesiasticae fuerint radicitus amputata. Ego autem multo magis vellem non solum usque ad sanguinem, sed usque ad ipsam mortem resistere, quam in Ecclesia Dei tam flagitiosa piacula diutius impunita relinquere. Sciatis autem dominum Rothomagensem et quosdam alios regi in faciem dixisse, nullum ex eis contra mandatum domini papae communicaturum, quin potius sententiam, si in eum et terram ipsius lata fuerit, [Col. 0573D] ad jussionem domini papae firmiter observabunt. Scimus autem et certum habemus, quod obstinatio regis citissime frangeretur, si in terram ejus cismarinam districta sententia poneretur.
Dominus Cantuariensis, C. Moguntino archiepiscopo.
Omnia nostra ideo vestra reputamus, quia nos ipsi omnino vestri sumus. Sufficere debet hoc ad persuasionem. Petimus itaque ut nostrae prospiciatis necessitati, quam ex rescripto litterarum quas domino papae mittimus facile advertetis. Illud enim mittimus vobis, non minus de vobis confidentes quam [Col. 0574A] de nobis: quia de vestris negotiis aeque sollicitamur ac nostris.
Ecce Joannes ille schismaticus de Oxeneford, qui perjurio suo nostrum, quantum potuit, procuravit exsilium, sedem apostolicam appetit, ut eam circumveniat et subruat aequitatem. Rogamus ut respondeat ei iniquitas sua, et domi sentiat esse Petrum, qui quidquid iterato dejiceret eum coram regibus et principibus ausus est impugnare. Discat prophetam esse in Israel qui tempore accepto justitias judicet. Presbyter clericus domini Papiensis regi Anglorum nuper promisit quod dominus suus legatione accepta causam, quae inter nos et ipsum vertitur, ad voluntatem ejus definiet, et de nostra depositione jam gloriantur palam hostes Ecclesiae persecutores [Col. 0574B] nostri et imo Christi. Nos autem nisi inevitabilis necessitas cogat, nullius excipiemus judicium nisi domini papae, magis Ecclesiae subversionem Anglicanae et Romanae confusionem timentes quam nostram. Vigilate igitur apud dominum papam et Cardinales ut saluti suae prospiciant coram Deo et honori coram hominibus. Nam quidquid in alterutra parte fecerint, memoriale erit in saeculum saeculorum.
Animae suae dimidio, salutem, quam sibi, et ampliorem, quum sibi sit minima.
Inter optimam conscientiam et durissimam fortunam constitutus ignoro, quomodo et animo meo et [Col. 0574C] tempori parcam. Angit me animi mei amaritudo periculo meo dicere quod sentio, urget me temporis importunitas periculo Ecclesiae silere quod non debeo. Deus bone, quo me vertam? Utrobique certe periculum est. Ad dicendum etiam sine periculo non sufficio, dicendo cum Ecclesiae discrimine deficio, tacendo cum ipsa pereo. Verum ne Ecclesiae periculo peream, et ego dolendo dico rem dolendam nimis. Capta est urbs inclyta, quae jam fere totum subegerat orbem, subversa humana gratiae aviditate. Et quae gladio perire non poterat, occidentali veneno infecta succumbit. Proh dolor! Ipsius occasu fit undique dispendium libertatis Ecclesiae compendio temporalium. Itur in ipsius ruinam per anfractus [Col. 0574D] divitiarum: prostituta est ut fornicaria, quae multorum libidini patet in platea, fornicantur cum ea quilibet potentum, ut subacta cedat ambitioni concipiens iniquitatem, et pariens pressuram immeritis. Vae nobis! Quid faciemus? Urbis ruit auctoritas, et cervix nostra quomodo non flectetur? Exclusis filiis admittuntur privigni, ut bonis maternis utantur extranei, quibus alendi erant legitimi haeredes. Et quae benigne in sinum suum susceptura erat oppressos, in visceribus charitatis curatura languentes, opprimentes elevat, mole gravaminum conterit depressos. Quo erit nobis refugium de caetero, si non praestita satisfactione meruerint inde absolvi, unde amplius erant condemnandi; si exterserint tanquam re bene gesta remissionem, qui meruerant ultionem; si reportaverint [Col. 0575A] de indulgentia gloriam, qui conscii de merito exspectabant poenam? O utinam non me reperisset sors ista superstitem, ne viderem mala gentis nostrae, et sanctorum; nisi quia, ut Scriptura dicit, necesse est amore justitiae temporaliter multa pati justos mala. Haberet tamen aliquid solatii, si radicis amaritudinem compensaret dulcedo fructuum. Solent enim dura principia meliori fine concludi. Verum ne quid desit ad coronam, hac tempestate cedit nobis in contrarium, ut qui dura sentimus initia, evacuata spe boni, more contrario exspectemus duriora. Exclusi enim sumus a sinu matris, clausa sunt nobis patris viscera, detraxit immeritus benemeriti spolia, tulit male conscius rem bene conscii, comprehendit piger bene currentis bravium, rapuit [Col. 0575B] puniendus legitime certantis coronam. Ego vero miser in quo deliqui, quid mali promerui? Si supra opinionem hominum devotionem exhibui, si contra voluntatem amicorum fidem servavi, si relictis omnibus devotionis affectu, contemplatione fidei nudus, et abjectus cum meis miseriis secutus patrem meum et dominum, exposui me omni periculo, eritne ista confusionis nostrae retributio, restauratio perditorum, radicis amarae dulcedine fructuum compensatio? Annon erunt ista de caetero in ore vulgi remunerationis iniquae proclamatio? Videat Deus, examinet ipse, judicet hanc juris aequitatem. Res miranda nimis, res admiratione stupenda, cuditur jus nomini, imo, ut verius dicam, juri contrarium, justitiae et [Col. 0575C] aequitatis perimens auctoritatem. Transit in jus persecuti persecutoris temeritas, ut excipiat poenam de victoria donandus, reportet gloriam merito inglorius, vincat vinciendus. Nunquam fuisset ista legatio tantorum ministra malorum, in tot exsulum fabricata perniciem miserorum, totius Ecclesiae peremptura compendium. Certe nec si se ruperint, poterunt me avellere Christo juvante a tramite justitiae, a liberatione servitutis Ecclesiae, pro ea parte sollicitudinis, in qua vocatus sum, a charitate Dei, quae nos subjecit tribulationi, donec veniat justus judex, qui aequa lance dispensabit utrique, juveni pariter et seni, regi ac privato, omnibus aeque prout quisque meruerit. Hunc expeto judicem, hunc injuriarum nostrarum ultorem expeto, fultus optima [Col. 0575D] conscientia, securus devotione sincera, solidatus in fide vera, certus amore justitiae sustinentes injuriam nulla debere ratione confundi; zelo vindictae confringentes cornua persequentium Ecclesiam spe remunerationis aeternae nullatenus posse privari. Haec animae meae scribo dimidio, ut sentiat amici dolentis angustias, patientis pellat dolores, pereuntis pressuras tollat. Non est enim dolor, sicut dolor meus. Traditus namque praedicor in manus inimicorum, proditus ad voluntatem invidorum, lacerandus dentibus malignorum, perimendus unius meorum judicio persecutorum. Res nefanda nimis, sui crudelitate horribilis, sui malignitate odibilis, sui facilitate contemptibilis, sui iniquitate damnabilis in aeternum. Suffecisse debuerat, Papiensibus Italiam subvertisse, [Col. 0576A] nisi et orbem cum Ecclesiae libertate sua cura perimerent. Haberem vobis scribere plura, si non confectus injuriis, et contumeliis affectus timerem dolorum meorum relatione mentis vestrae turbare quietem, exaggerare sollicitudines, infestare jucunditatem, quam expedit mihi valere, ne peream. Valeat ergo pars sana mei, ut convalescat aegrota. Festinet mihi subvenire, ne tota depereat, ut inde recipiat in terris gloriam, et in coelis coronam. Valeat iterum et semper, habeatque fidem, si placet, huic nuntio, caeterisque per Dei misericordiam in brevi venturis.
[Col. 0576B] Animae suae plus quam dimidio THOMAS Cantuariensis Ecclesiae miserabilis exsul, salutem, et se totum, deducta miseria, cujus semper expertes amicos esse desidero.
Consoletur vos Dominus in omnibus angustiis vestris, qui vicem meam et coexsulantium mihi doluistis ut vestram, et, quod rerum experientia didici, proscriptionis et multimodae miseriae stimulos studuistis ab Ecclesia Dei, et paupercula domo nostra totis viribus propulsare. Suspensionem nostram in utriusque regni compitis quasi voce praeconia jactitat rex Angliae, et in testimonium confusionis meae, quo me reddat magis onerosum et odiosum hominibus, litteras apostolicas profert. Gloriatur et terminum sibi datum, donec me recipere velit in gratiam, [Col. 0576C] quod, si licuerit, facturus est ad Kalendas Graecas, id est nunquam. Monetis ut interim patienter feram, virtutem patientiae magnis laudibus praedicatis, et non cogitatis non deesse, qui de latere illud comicum ingerat: Omnes, cum valemus, recta consilia aegrotis damus. Tu autem si hic sis, aliter sentias. Quis enim jugulatur doloris expers, nisi stupidus et insensatus? Sed et hoc, quoniam ita necesse est, quandiu Domino visum fuerit, fortem animum tolerare jubebo: non autem ego, sed gratia Dei mecum. Sinceritatem quoque, et amicitias, et diligentiam dominorum cardinalium commendatis: et ego quidem de quibusdam eorum non diffido, praesertim in causa Dei, et Ecclesiae [Col. 0576D] Romanae, potius quam mea vel meorum. Retribuat illis Deus bona, quae faciunt et facturi sunt proscriptis exsulibus Christi. Alios autem revocet, ut sentiant id ipsum in Domino, nec ad subversionem justitiae, et ignominiam sedis apostolicae, et suam damnationem munera captent, facientes ex calumnia quaestum, et sequantur retributiones. Sed et illi se mihi et meis compati scribunt. Ethicus vero subridens ex adverso respondet: Omnes compatiuntur, nemo succurrit. Et quidem recte. Opera enim, quae ipsi faciunt, testimonium perhibent de eis. Consulitis ut modis omnibus elaborem mihi pacem reformare tyranni, persecutoris et tortoris Ecclesiae. Sed viam pacis praeclusit mihi Ecclesia Romana, et quidam cardinalium, quorum ille, sicut [Col. 0577A] jactitat, consiliis agitur. Nuper enim, data spe pacis, me per comitem Flandrensem jam secundo fecerat ad colloquium evocari, cum sui et cardinalium suorum nuntii a domino papa redeuntes, et suspensionis meae litteras porrigentes, ei dederunt cornua, quibus possit, quoad voluerit, et pacem rejicere, et interim Ecclesiam Dei tanquam auctoritate sedis apostolicae ventilare. Scribitis quod in dispendium Ecclesiae Romanae laborat fortuna rescindere potentissimarum civitatum Italiae unitatem. Quare hoc, anime mi, credis accidisse, nisi quia Deo liberatori vestro non condignas agitis gratias, sed quaeritis quae vestra sunt, quasi manus vestra excelsa, et non Dominus anni praeteriti magnalia gesserit? Nec pro nobis hoc dixerim et aliis, [Col. 0577B] qui recta gradiuntur via, sed pro his, qui Ecclesiam Dei persecutoribus exponunt, et lucra sectantur. Et quia Cantuariensis Ecclesia fere destructa est, et ego et coexsules mei attenuati et afflicti supra modum precor attentius, ut adhibitis amicis impetretis a domino papa, ut in solatium miseriae reformet primatum Ecclesiae Cantuariensis, etc.
Animae suae dimidio, salutem quam sibi.
Desiderio magno exspectabamus in dies audire nuntium salutis de domino papa, de vobis et de fratribus vestris. Exspectavimus, nec venit qui bonum afferret aut certum nuntium. Et quoniam animo [Col. 0577C] desideranti nihil satis festinatum est, mittimus ad vos datorem praesentium ut recurrente littera aut per eumdem citissime cognoscamus utrum, sicut fama divulgante apud nos in pluribus disseminatur locis, magnificaverit Dominus facere misericordiam cum Ecclesia sua et vobiscum, dissipando et conterendo persecutores Ecclesiae suae et vestros. Quod quidem certius credendum credimus, quoniam solet ipse terribilis esse apud principes terrae et terribilis in consiliis super filios hominum, qui militant adversus eum et impugnant Ecclesiam; et nunc, ut credatis verbis Psalmistae dicentis: Nolite confidere in principibus nec in filiis hominum, in quibus non est salus: tempus est ut postposito favore principum, [Col. 0577D] praetermissa fiducia quam habebatis in hominibus, ei soli firmiter de caetero adhaereatis, qui non derelinquit sperantes in se; in eo solo spem ponatis, qui novit dissipare consilia principum, in ipso faciatis virtutem, quoniam si fidem ei servaveritis, ad nihilum deducet omnes inimicos Ecclesiae et vestros. Facite ergo judicium amodo et justitiam omni petenti, omni patienti injuriam ut, sicut ad desideria vestra liberavit vos Dominus ab instanti periculo quod jam erat in foribus ab oppressione tribulantis, subveniatis et vos injuriam sustinentibus, reprimendo constanter tyrannorum saevitiam, puniendo delinquentes. Sic exaltabitur Dei Ecclesia, resurget ipsius vigor, qui multo jam tempore languet depressus. Hoc facite, ut gaudium sit vobis coram [Col. 0578A] Deo et angelis, honor et gloria in populo et gente, revelamen Ecclesiae. Hoc hactenus. Caeterum ut cognoscatis nobis jam accidisse quod verebamur, quod praedicabamus jam quasi in manifesto esse de praesumptione domini Willelmi Papiensis et ipsius insolentia, videte litteras suas statim in adventu suo ad nos transmissas, in quibus ipse gloriatur, sicut ipsi perpendere potestis eum nunc temporis in terram regis Angliae descendisse ut cum domino Odone decidat quaestiones quae vertuntur inter ipsum regem et nos, prout magis videbit expedire Ecclesiae. Praeterea mandavit domino regi et suis in damnum nostrum et confusionem se venisse ad faciendum voluntatem suam. Si in viridi haec facit, quid faciet in arido? Nunquam fuisset auctoritas [Col. 0578B] ista, unde generatur scandalum populo, dispendium Ecclesiae, nobis confusio, qui potius solatio egebamus, ut qui jam triennio cum tot generibus hominum exsilii sustinuimus incommoditatem, alienis cum rubore vivimus eleemosynis: nec credebamus eum venisse ad decidendas quaestiones inter regem et nos, nec sic a domino papa et a vobis hoc intellexeramus, sed ad pacem nostram faciendam, si quo modo permitteret eam Deus fieri opera ejus et industria, quod tamen minime credimus, cum ipse totus sit regius et paratus omnimodis ad gratiam suam consequendam et ยซquocunque modo rem.ยป Multoties vero proposueramus domino papae et vobis, et adhuc firmiter proponimus, nunquam per Dei misericordiam in aliquo nos subituros ejus judicium [Col. 0578C] vel examen, qui de sanguine nostro sibi quaerit facere commercium, de pretio, utinam non iniquitatis, quaerit sibi nomen et gloriam. Petimus ergo ne addatur dolor dolori nostro et discrimen discrimini, quatenus si aliqua dilectioni vestrae cura est de nobis, per vos et per amicos vestros in aliquod desolationis nostrae solatium evacuetur ejus potestas circa nos et negotia nostra, si quam tamen habet, quod non facile credimus, quia, novit Deus, ante permitteremus nos excommunicari et manere in excommunicatione usque ad diem obitus nostri, quam extra curiam Romanam subiremus ejus judicium vel examen in aliquo. De plano enim contra canones est ejus subdi ditioni, qui ob gratiam regis [Col. 0578D] inimicus noster fuit et est, sicut patet et ยซlippis et tonsoribus,ยป quique ad hanc potestatem obtinendam super nos multiplici laboravit ingenio. Semper recusavimus eum judicem apud dominum papam per nuntios nostros et adhuc recusamus et omni tempore recusabimus. Efficiat ergo benigne et constanter sollicitudo vestra quod petimus. Valete semper ut nos bene valeamus et experiamur, si placet, in hac petitione nostra et in aliis quas vobis transmisimus, benevolentiam vestram et desiderii nostri fructum.
Dominus Cantuariensis, FULCONI decano Remensi, totique capitulo,
Quoniam in corpore, et de corpore Christi constituti, [Col. 0579A] alter alterius membra sumus, mutuis obsequiis nobis invicem deservire, piaque necessitudine alter alterius onera portare debemus: tanto nimirum affectuosius, quanto firmius ad idem praeter catholicae communionis vinculum speciali quoque clericalis professionis nexu tenemur astricti. Ut praesertim quando nos adversis dispensatio supernae miserationis erudire decrevit, casibus ingruentibus occurrant fraternae charitatis cum hilaritate solatia: tanto promptius atque gratantius exhibenda, quanto comprehenduntur esse et imminente necessitate magis debita, et fervente tribulatione opportuniora. Inde est, quod possessionibus nostris pro voluntate principis atque domini nostri in praesentiarum destituti, praesentium latorem magistrum Philippum de Calcia, [Col. 0579B] clericum nostrum, morum conversatione et litterarum notitia commendabilem, qui quoniam inter procellas, quae excanduerunt, nobis, sicut debuit, adhaesit, rebus suis est exspoliatus, serenitatis vestrae charitati transmittimus, attentius obnixiusque rogantes, quatenus intuitu Dei, amorisque nostri, atque obsequiorum gratia, ei, dum instantis exilii necessitas ingruerit, in necessariis, prout ipsum decet, ipsi provideatis. Nos enim, quod ei boni feceritis, velut nobis impensum, feremus: et secundum quod pro loco et tempore patuerit occasio, prono promptoque affectu pariter et effectu, mutua benedictionum exhibitione, debita cum devotione respondebimus. Valeat et vigeat charitas vestrae fraternitatis.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, FULCONI decano Remensi.
Audita promotione vestra plurimum exhilarati sumus, non dubitantes factum esse a Domino, cujus opus est unire fidelium voluntates, ut eorum sit cor unum et anima una, quod de vobis tanto laudabilius, quanto unanimius fecit Remensis Ecclesia. Qui ergo tot animorum vota direxit in eligendo, ille vobis in ministrando gratiam largiatur, ut sicut eam bonorum omnium fontem et fomitem praedicastis, sic ad gloriam Dei eamdem praeventricem et adjutricem [Col. 0579D] in omnibus operibus sentiatis. Optamus hoc vobis, et pro vobis oramus, licet indigni simus pro alio exaudiri, qui propria non sufficimus delere commissa. Verumtamen de misericordia ejus praesumimus qui pro impiis mortuus est, quod ad preces confitentium peccatorum ( sic ); qui ut diffitentes revocaret ad veniam, et fugientes traheret ad salutem, persecutores et hostes quadam violentia charitatis, manente tamen arbitrii libertate, urgeret ad gratiam, dorsum posuit ad flagella, crucis ignominiam suscepit et poenam, et ex his quae passus est, scholam rectae fidei et verae virtutis instituens, persuasit mundi pericula pro veritate gratanter amplectenda, et electis nullum esse cum mundi voluptate commercium. Hinc et nobis amplior est fiducia, quia [Col. 0580A] parvitatis nostrae misericorditer preces admittet, pro quo persecutionem patimur, dati in opprobrium et derisum his, qui ignorant Deum, versi in taedium etiam his, quibus nondum fuimus onerosi.
Dispersi sumus cum exsulibus nostris in omnem ventum, solique sunt miseriae nostrae participes, qui ab Apostolo didicerunt communicare necessitatibus pauperum Christi, quibus etsi pro merito suo et voto nostro non sufficiamus rependere quod merentur, certissimum est, quod mercedem optimam consequentur cum accessione gratiae et gaudii in misericordia uberi. Contrahunt enim cum eo debitore, qui et centuplum cum aeterna gloria reddere consuevit, et calicem aquae frigidae irremuneratum relinquere dedignatur. Caeterum quia nos adhuc [Col. 0580B] flagellantis patris verbera comprimunt, et persecutoris nostri nondum mansuescit immanitas, rogamus attentius, ut in vestris et sanctorum, qui vobis noti sunt orationibus nostri memoriam exsilii haberi faciatis, ut nos pro cujus lege contendimus in agone, sine peccato conservet, ne deficiat fides nostra, et persecutores nostros, si praedestinati sunt, convertat, et expediat ecclesiam suam. Hoc ipsum per vos deposcimus ab Ecclesia Remensi, quam sincera diligimus charitate, agentes ei gratias de honore et amore, quem nobis exhibuit in coexsulibus nostris, magistro Philippo, Radulpho, et aliis, quorum necessitatibus communicasse dignoscitur. A vobis autem hoc specialiter cogitur nostra necessitas postulare, quatenus adolescentem latorem praesentium, sororis [Col. 0580C] nostrae filium, exhibeatis in domo vestra, et litteris insistere compellatis in scholis grammaticorum, ut vestris necessitatibus et vestrorum provideat pauperum pater et judex orphanorum,
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, ROTRODO archiepiscopo Rothomagensi.
Sicut novit vestra prudentia, multo jam tempore correctionem domini regis exspectavimus, nec ullum adhuc in eo diligentiae vel sustinentiae nostrae fructum invenimus. Unde et congrue, licet cum interno mentis dolore, dicere cogimur: Sustinuimus pacem, [Col. 0580D] et non invenimus; quaesivimus bona, et ecce turbatio. Discrimen ergo tam nostrum, quam regis ipsius attendentes, si excessus tantos impunitos, ut hactenus, vellemus relinquere, damnavimus nuper atque cassavimus scriptum illud, in quo haereticae illae pravitates continentur. In irritum duximus praesertim haec: Quod non liceat episcopo etc. Ut superius in epistola ad Moguntinum directa et in plerisque aliis continetur usque: ni resipuerit. Omnes, inquam, istos vinculo anathematis innodavimus. Quos etiam volumus et rogamus, ut et vos excommunicatos denuntietis. Excommunicavimus etiam omnes, qui in possessiones et bona Cantuariensis Ecclesiae absque voluntate et assensu nostro de caetero manus extendent.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus Rothomagensi archiepiscopo.
Meminit vestra discretio, qualiter ex mandato nuntiorum domini papae, juramento praecedente, nostros excommunicatos absolveritis, scilicet Gaufredum Cantuariensem archidiaconum, Nigellum de Sacca-villa, et Thomam filium Bernardi, concepta spe pacis Ecclesiae, quae per hanc dispensationem credebatur citius provenire. Nos autem id aequanimiter interim sustinentes, in omni mansuetudine fidem promissionis exspectavimus usque ad terminum, quem dominus papa praefixerat nuntiis, ut redirent. Et quia pax secuta non est, praefatos Gaufredum, [Col. 0581B] Nigellum, Thomam, elapso termino publice excommunicavimus, vobisque secundum sacrorum canonum institutiones denuntiamus, ut eos per provinciam vestram. prout ecclesiastica disciplina praescribit, tanquam excommunicatos faciatis a cunctis fidelibus evitari. Ediximus etiam more canonico, quatenus Joannes decanus Saresberiensis, et Guido decanus de Waltham, et Joannes Cumin, et Radulphus archidiaconus de Landaf, et Wimarus presbyter infra octavam beati Martini satisfaciant Ecclesiae Dei, quam laeserunt, et nobis, quia tunc, auctore Deo, eos excommunicabimus, nisi interim satisfecerint. Excommunicavimus etiam illos, qui nuntios domini papae aut nostros, ne Ecclesiae necessitates prosequantur, impediunt.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, ROTRODO Rothomagensi archiepiscopo et ejus suffraganeis.
Sacrorum canonum auctoritate praecipitur, ut quilibet episcopus excommunicatorum suorum nomina denuntiet vicinis episcopis; qui suis parochianis indicent, ut ipsis excommunicatis aditus ecclesiasticus ubique praecludatur, et excusationis causa omnibus auferatur. Nam qui etiam illis, qui se conqueruntur injuste ligatos, ante utriusque partis justam examinationem scienter communicaverint in oratione, au cibo vel potu, aut osculo vel etiam [Col. 0581D] Ave dixerint, aut sermonis commercium exercuerint, nisi qui ad eornm conversionem debeat pertinere, juxta sacram canonum institutionem, cui ex proposito impium, et pertinaciter obviare haereticum est, excommunicationi simili subjacebunt. Scienti constitutiones Ecclesiae loquimur et tenenti, qui zelum legis habens docet eum praetimeri, qui corpus et animam potest mittere in gehennam. Nec diffidimus, quin apostolicae sedis decreta, quorum observationem in ipsa consecratione professio pontificis exprimit, saecularium potestatum praeferatis edictis. Nec persuaderi potest, quod humanus dies prudentiam sanctitatis vestrae possit impellere, ne contemplatione cujuscunque damni vel commodi imminentis, velit cum aliquibus criminosum iniquitatis [Col. 0582A] inire consortium. Audivimus autem, et quasi certum tenemus, quod excommunicati nostri, quos ex justis et manifestis causis, urgente necessitate officii, et persuadente ratione juris excommunicavimus, ad provinciam vestram frequenter accedunt. Unde nostrum et vestrum praecaventes periculum, eos secundum Ecclesiae normam nominibus propriis curavimus designare, ne ex eorum participatione labem damnationis commissa vobis Ecclesia contrahat.
Haec autem sunt eorum nomina: Gilbertus Londoniensis episcopus, etc. Denuntiamus ergo vobis ex parte domini papae et nostra, quatenus, prout canonum censura praescribit, eos studiosius evitetis, et per provinciam vestram denuntiatione publica faciatis [Col. 0582B] a cunctis fidelibus evitari. Sunt et alii solemni vocatione citati a nobis, quos auctore Deo in die Dominicae ascensionis excommunicabimus, nisi interim condigne satisfacere curaverint Ecclesiae Dei, quam laeserunt, et nobis: sunt Gaufredus Ridel Cantuariensis archidiaconus, Robertus vicarius ejus, Ricardus de Ivelcestre, Ricardus de Luci, Adam de Cirringis, et Wuillelmus Giffard. Eos quoque simili sententia condemnavimus et excommunicavimus, qui bona Cantuariensis Ecclesiae et clericorum nostrorum sive ex mandato domini regis, sive ex propria temeritate occupaverunt, aut qui in proscriptionem innocentium, aut depopulationem pauperum Ecclesiae Christi malignis consiliis et delationibus, et versutiis ejusdem domini nostri regis animum instigaverunt, [Col. 0582C] aut nuntios domini papae et nostros, ne prosequantur Ecclesiae necessitates, impediunt, donec resipiscant, et condigne satisfaciant. Nec se quisquam fraudulentia verborum, aut praetextu subreptae absolutionis, aut innocentiae conetur excusare; quia impoenitentes aut persistentes in scelere, aut voluntate peccandi, non apostolus, non angelus, non quaecunque potestas potest absolvere coram Deo, qui eos judicii severitate condemnat, quos Ecclesia Satanae tradit. Diu, et utinam non nimium, tantas Christi injurias et contumelias dissimulavimus, exspectantes ut patientia nostra fructum poenitentiae operaretur in illis; sed quia superbia et impietas eorum ascendit semper, de caetero potestate [Col. 0582D] divinitus collata utemur, Deo propitiante, sedis apostolicae auctoritate muniti contra appellationum subterfugia, et malignantium tergiversationes.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, Rothomagensi archiepiscopo.
Gratias agimus dilectioni vestrae, quae nostri curam gerit; sed utinam vestra sollicitudo in illa, quam dicitis, episcopi Londoniensis absolutione mandatum domini papae non excessisset! Scitis enim, quid vobis in communi negotio sine collega licuerit: praesertim cum ille nondum conventus fuerit, nec constabat quod ille, si conveniretur, non posset adesse, [Col. 0583A] qui nec conventus est, cum tunc demum alteri vestrum aliquid in hac causa licuerit, si alter adesse non posset. Hanc enim conditionem dominus papa inserit, quam constat non exstitisse, ut exinde fortasse constet sapientibus, an aliquid actum sit deficiente conditione. Sed quid ista protrahimus? Vos scitis quid egeritis, et nos Deo auctore, quid vobis competat, non ignoramus. Quod autem praecipitis esse secretum, quomodo secretum esse valeat? Procurent qui possunt: si qui tamen. Quia antequam mandatum vestrum reciperemus, apud vos cantitabatur in compitis, et apud vos ipsius Londoniensis diligentia divulgatum est, qui in civitate nostra et in ecclesia solemniter divina celebravit.
Venerabilibus fratribus G . . . . . . . decano, archidiaconis, et toti clero, et populo Rothomagensi, THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem, et utriusque vitae successus.
Ad vestram credimus pervenisse notitiam, qualiter dominus Gratianus et magister Vivianus nuntii domini papae, excommunicatos nostros, scilicet Gaufredum, Ridel, Nigellum de Saccavilla, Thomam filium Bernardi, concepta spe pacis absolvi fecerint, accepto prius ab eis juramento, quod mandato eorum stare deberent; et quia post absolutionem eorum pax, ut debuit, secuta non est, imo per aliquem [Col. 0583C] eorum qui absoluti fuerant, ut dicitur, impedita, praefati nuntii domini papae infecto negotio redeuntes, dederunt in mandatis venerabilibus Patribus, Rothomagensi et Burdigalensi archiepiscopis, praecipientes auctoritate Domini papae et sua in virtute obedientiae, quatenus praefatis Gaufredo, Nigello, et Thomae denuntiarent in virtute juramenti, quod praestiterant, ne fruerentur collatae sibi absolutionis beneficio, nisi infra festum beati Michaelis tunc imminens esset pax Ecclesiae reformata; sed se gererent excommunicatos, ex quo constaret eis nos in illos anathematis tulisse sententiam. Quia ergo infra terminum illum Ecclesia non obtinuit pacem, sed illius sunt auctae et multiplicatae injuriae, saepius dictos Gaufredum, Nigellum, et Thomam anathematis vinculo innodavimus, vobis [Col. 0583D] et aliis ecclesiis secundum canonum instituta denuntiantes, ut caveatis illorum communionem, quousque mereantur absolvi. Siquidem vobis non est incognitum, quod qui scienter excommunicatis communicare praesumit, se ipsum laqueo similis damnationis astringit. Morem quoque canonicum exsequentes denuntiavimus Joanni decano Saresberiensi, Guidoni decano Waltham, Joanni Cumin, Radulfo Landavensi archidiacono, Wimaro presbytero, quatenus Ecclesiae Dei, quam laeserunt, et nobis infra octavam beati Martini satisfaciant, quia nisi interim satisfecerint, eos extunc auctore Domino excommunicabimus. Excommunicavimus etiam omnes illos, qui nuntios domini papae et nostros, ne Ecclesiae necessitates prosequantur, impediunt. Toto jam quinquennio [Col. 0584A] molestias exsilii, proscriptionis injurias, et multiplices nos et nostros persequentium, et patientiam provocantium stimulos in multa mansuetudine sustinuimus, sed injuriam Christi, et tantas Ecclesiae lacerationes non audemus ulterius sustinere, ne nostrae, quod absit! desidiae vel negligentiae merito debeat imputari, quia ex dissimulatione reus convincitur ante Deum, qui pro debito officii culpas non reprimit aut arguit subditorum. Si vero dominus rex, et quicunque nos laeserunt, in reformatione ecclesiasticae pacis debitum honorem Deo reddiderint, et charitatis officia studuerint adimplere, nos per gratiam Dei singulis sincerae charitatis affectione jungemur, et sua in Domino jura cuique curabimus illibata servare; sed regi operosius et efficacius, [Col. 0584B] tanquam Domino amantissimo, et omni jure caeteris in mundanis omnibus praecellenti. Solum Deum, et quae Dei sunt, illi et suis, si permiserit, censemus praeferendum, et voluntati ejus sic obtemperamus in omnibus, ut solus ordo collatus a Domino, qui sine dispendio salutis, divinae legis, et Christianae institutionis praevaricationes non admittit, nobis permaneat illaesus et illibatus. Det vobis Deus cor, ut colatis eum, ipsius fideliter implendo voluntatem, et habendo memoriam nostri in orationibus, eleemosynis, et Deo placitis operibus vestris. Illud ethicum ad mentem reducite: Quia mors aequo pede pulsat regum turres, et pauperum tabernas.
Similiter scriptum est omnibus episcopis Normanniae, [Col. 0584C] ut archiepiscopo; et capitulis, ut Rothomagensi.
Reverendo Patri et amico charissimo, WILLELMO. Dei gratia Senonensi archiepiscopo, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, quidquid devotio potest exsulis et proscripti.
Impossibile est ut animus quiescat impii, quem conscientiae stimulus semper exagitat, perpetuumque timorem incutit, ne per singula momenta recipiat quod meretur. Sic aestuantem jugis sollicitudo premit, et dum omnes homines, etiam bene promeritos et amicissimos, suspicionibus lacerat, ex propriae culpa perfidiae putat aliis deesse, quam in conscientia [Col. 0584D] non habet fidem. Sic rex Anglorum, audita profectione vestra, suae conscius iniquitatis, et veritus zelum legis, et perseverantiam virtutis, quam habetis et exercetis in Domino, supra modum timet ne in terram ejus cismarinam sanctitati vestrae legatio committatur, quia in tota Ecclesia Gallicana ei alius non occurrit, per quem malitia ejus reprimi possit aut conteri. Sed nec in Ecclesia Romana veretur aliquem, sicut sui testantur, praeter dominum Gratianum. Quia si gloriatio ejus vera est, quotquot alii ad ipsum ex quacunque causa accesserint, ad nutum ejus, et interdum non sine nota sinistrae opinionis, convertibiles inventi sunt. Quia ergo dominum Gratianum in comitatu vestro redire didicit, adeo turbatus est, ut animi motum dissimulare [Col. 0585A] nequiverit, dicens quod per vos cogendus erit ad pacem, aut cum magno sui suorumque dispendio perpetuam ignominiam subiturus.
Evocavit itaque magistrum Vivianum per suas, et domini Rothomagensis, et Gaufredi Ridelli litteras. Eique, sicut idem Vivianus in publica plurimorum audientia confessus est, corporaliter fidem dedit, quod in pace Ecclesiae reformanda domini papae mandatum et ipsius consilium sequeretur. Fecit et litteras signari sigillo suo, quas ostendit quibus voluit, promittens in illis, quod pro amore domini papae nobis redderet Cantuariensem Ecclesiam, et possessiones ablatas nobis et nostris, et pacem et securitatem, ut ad tractandum pacis verbum, quam vestro et domini Gratiani metu, quidquid alius glorietur, [Col. 0585B] quaerere videbatur, praefatum Vivianum validius perurgeret. Sed de ablatis non faciebat aliquam mentionem, nisi quod innuebat, quod si illius in reformatione pacis sequeremur arbitrium, nos collocaret in capite regni, et nulla ratione pateretur egere. Revocato autem magistro Viviano, et verbis ejus habente fidem, simulata devotione profectus est ad sanctum Dionysium, re autem vera, ut faceret quod pene fecit, id est ut regem Christianissimum circumveniret. Convenit enim inter eos in colloquio apud S. Dionysium, ut ei alendum et instituendum traderet Ricardum filium suum, et ut comitem S. Aegidii Turonas evocaret, eidem Ricardo responsurum super comitatu Tolosano. Siquidem locus [Col. 0585C] ille prudenter commodissimus visus est, ubi subsidiarii partium tutissime conveniant, et litigantium natales libere protestentur. Et qui jus dicturi sunt, quam ratio exegerit partem, alteri sine trepidatione vel aliqua cunctatione condemnent.
Nos ad illud colloquium compulerunt accedere dominus rex Franciae, et magister Vivianus, et alii sapientes, ut nobis Parisiis constitutis, et illo apud S. Dionysium existente, posset de vicino pax nostra commodius tractari. Ubi cum illum saepe dictus Vivianus instantius et diligentius conveniret, ut impleret promissionis fidem, resiliit more suo, et talem se Viviano exhibuit, ut ad nos rediens pluribus assidentibus palam dixerit, quod hominem adeo mendacem se vidisse vel audisse non poterat recordari. Sed [Col. 0585D] et ipsi praesenti, multis audientibus, sicut ab eis post accepimus, quae fuerant dicenda non tacuit. Imo duplicitatem ejus patenter arguens, ex magna parte, quam prius laeserat, redemit famam, conquerens quod adeo captus fuerat dolis ejus. Quod quidem vobis ideo intimamus, ut si ad Ecclesiam Romanam rediens partes illusoris fovere praesumpserit aut fraudes occulere, rei veritatem domino papae et cardinalibus vestra dilectio possit fidelius intimare. Nam, sicut nutu divino contigit, ut re strenue gesta rediret dominus Gratianus, et ut vos, quem Deus firmissimam columnam, ut persaepe loquimur, in Ecclesia sua posuit, et qui mores hominis plenius nostis, ad sedem apostolicam acciperetis iter; sic ejusdem nutu creditur accidisse, ut Vivianus, quidquid haberet [Col. 0586A] in animo, ad illustrandam justitiam Ecclesiae et dilatandam gloriam Gratiani, remanserit in Francia; ut rex Anglorum per fautorem suum hominibus, quos decipere consuevit, amplius innotescat, et fallacia verborum dominum papam et curiam, ei huc usque nimis credulam, de caetero minus solito circumscribat.
Cum vero praefatus Anglorum rex a S. Dionysio recedens prope montem Martyrum transitum faceret, illuc occurrimus, petentes ab ipso per venerabiles viros, dominum Rothomagensem et episcopum Sagiensem, et alios quosdam, qui se verbo ingesserant, quatenus nobis pro amore Dei et domini papae, et nostris gratiam suam, pacem, securitatem, possessiones et ablata restitueret, offerentes nos [Col. 0586B] paratos esse exhibere illi quidquid archiepiscopus principi debet. Ille autem respondit se ex animo libenter remittere ex parte sua offensas et querelas, si quas contra nos habuerat: et de his, quae proponere vellemus adversus eum, paratum esse stare judicio curiae domini sui regis Francorum, vel judicio Ecclesiae Gallicanae, aut scholarium Parisiensium. Quo audito, respondimus nos curiae domini regis, si ei placeret, aut Ecclesiae Gallicanae non refutare judicium, malle tamen, si illius sederet animo, cum illo amicabiliter componere, quam litigare. Et si ecclesiam et possessiones nobis et nostris vellet restituere, et gratiam, et pacem, et securitatem praestare nobis in osculo pacis, parati eramus haec recipere, postulantes ut mobilium ablatorum medietatem [Col. 0586C] Ecclesiae redderet ad solvenda nostra et nostrorum debita, ad sarta tecta reficienda, ad instruenda praedia, et reparandas varias Ecclesiae necessitates, quae ad summum calamitatis officialium suorum depopulatione et fraude perducta est. Et ne vota nostra modum viderentur excedere, et ut pacta ad declinandam lubricitatem hominis in scripturam redacta fidelius tenerentur, ei petitionem, quam vobis scriptam mittimus, ad nuntiorum suorum arbitrium castigatam et temperatam fecimus offerri, ut omnibus innotesceret nos nullam pacis, quae Ecclesiae Dei tolerabilis sit, detrectare conditionem. Sed ille, audito scripto, et ab omnibus propter nimiam modestiam approbato, materna respondit lingua: [Col. 0586D] sic anfractus verborum, quod familiare habet, invertens, ut simplicioribus videretur universa concedere, cautioribus autem perversas, et non ferendas immiscere conditiones. In uno tamen consentiunt universi, quod nos in osculo pacis recipere non acquievit. Subintulit ergo Christianissimus princeps, quod pro tanta quantitate auri, quantus ipse est, non consuleret ut terram ejus, nisi prius accepto publice pacis osculo, ingrederemur. Et comes Theobaldus adjecit, quod stultissima praesumptio esset multis circumstantium sibi invicem dicentibus et reducentibus ad animum, quid Roberto de Silliaco acciderit, quia nec ipsum osculum ad pacis et securitatis custodiam satis firma cautio videretur: Sed nec istud responsum suum nobis per praefatos [Col. 0587A] episcopos pacis, ut sperabatur, mediatores, aut per alios significare curavit; imo nobis praestolantibus responsionem versus Medontam deflexit iter. Allatus est autem ei in via dominus Philippus, benedictus filius Christianissimi regis, quem, ut aiunt, qui attulerant, subtristis vidit, tenuiter allocutus est, et cum festinatione dimisit. Deus tamen praeelecti pueri sui inspiravit animam, et linguam formavit, et direxit, ut cum astantium admiratione festinantem ad discessum moneret et rogaret, quatenus diligeret regem et regnum Franciae, et ipsum, quia per hoc Dei et hominum gratiam consequeretur. Comitatus est autem eum dominus rex Franciae usque Medontam, et inde usque prope Paciacum, exspectans ut juxta condictum traderet Ricardum filium suum. At [Col. 0587B] ille se hoc facturum promisit in colloquio Turonensi, in quo manifeste deprehenderunt dominus rex et sui, quod res cum eis agebatur in dolo. Et sicut ex consequentibus signis visum est, in minori charitate discesserunt ab invicem, quam ab initio convenissent. Nec creditur colloquium illud, quod ille captat, esse futurum, quia machinatio haec multis patet impedimentis. Nos sine responso ejus ad loca consolationis nobis divinitus provisa reversi sumus, spem nostram projicientes in eum, qui non deserit sperantes in se, et dilectionis vestrae solatium praestolantes. Rex autem Angliae ad magistrum Vivianum postea nuntium misit, et viginti marcas, ut aiunt, rogans ut se iterum intromitteret de pace [Col. 0587C] reformanda. Sed ille, sicut pro certo accepimus, et pecuniam respuit, et respondit ei litteris, quarum dilectioni vestrae exemplum mittimus. Nec est quod ipsum ad pacem tantopere urgeat, quantum metus ille, quem de vestra et D. Gratiani profectione concepit. Nec Vivianum captat ob aliud, nisi ut vestras et Gratiani non incidat in manus. Nobis etiam relatum est, quod Aegidium Rothomagensem archidiaconum, et Joannem de Oxeneford, et Joannem Sagiensem misit ad curiam ut impediant ne vobis in terram suam legatio concedatur, aut aliud quod ei vel comiti Flandriae possit esse molestum. Vos nuntiorum personas pro parte novistis, sed fortasse plenius nostri, qui nostri gratia vobiscum sunt. Cum ergo de vestra sinceritate et domini Gratiani, quam [Col. 0587D] expertus est, fide tantus hominem illum timor invaserit, luce clarius est, quod si eum dominus papa ab initio terruisset auctoritate summi pontificis potius quam sustineret pia mansuetudine patris, jam Ecclesia Dei a multis diebus serenata fuisset, et detumuisset furor hominis, qui fugientes et imbelles sine miseratione persequitur, et viriliter resistentibus cedit. Miseriae nostrae conditionem pro parte, quia fastidiosum esset recensere singula, deploravimus in auribus vestris: vestrae dignationis et charitatis erit impetrare a domino papa ut Ecclesiae Dei et nobis, et miseriis nostris, expedientem et se dignam provideat pacem, quia in eum oculi omnium directi sunt, expectantes quid facturus sit in causa ista. Si raptor ablata non restituerit aut [Col. 0588A] satisfecerit, si novam et praeter Ecclesiae morem a nobis obligationem extorserit, praesertim auctoritate summi pontificis, pernicies exempli non delebitur in sempiternum, sed a nobis transferetur in alias nationes. Quid autem minus exigi potuit, quam id quod de suorum arbitrio contracta et castigata continet subscripta petitio? Sane, si dominus papa vel nunc tandem nuntios ejus confusos remiserit, et in terras ejus cismarinas aggravare proposuerit manum suam, nihil volet praecipere, quod non sine difficultate et mora valeat obtinere. Nam proceres Ecclesiae favent, solique clerici, quam venenosis consiliis seminaverunt, furoris pertinaciam rigant exhortationibus, et instigationibus fovent et promovent. Quorum alii in Anglia debacchantur in tormentis Ecclesiae, [Col. 0588B] alii vero crebris discursionibus nunc apostolicam sedem, nunc adversus Ecclesiam publicas orbis Latini sollicitant potestates. Quod autem sine dolore et stupore non dicimus, saeculi potestates ad tanti flagitii consortium nequeunt inclinare, sed in Ecclesia Romana semper inveniunt aliquos, quos scelerati propositi se gloriantur habere consortes.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, WALTERO Albanensi episcopo.
Otiosum est in auditu ejus verba praetendere, qui ex paucis multa perpendere consuevit, et magistra charitate amicis justa petentibus non deesse. Quod [Col. 0588C] in multis et magnis frequenter experti, ad sinum clementiae vestrae latorem praesentium, cum omni fiducia destinamus, tam ipsum quam petitiones, quas per eum domino papae porrigimus, sanctitati vestrae affectuosius commendantes, et rogantes attentius, ut eas dilectio vestra solita bonitate studeat promovere. Audietis, si placet, ab ipso, qualiter cum domino rege Anglorum fecerimus pacem ad honorem Dei, et, ut speramus, Ecclesiae utilitatem, et dilatandam apud Anglos auctoritatem apostolicae sedis. Nuntius supplebit caetera, quae hic scienter et de industria reticentur.
[Col. 0588D] THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, GAUFREDO Autissiodorensi episcopo.
Secutus fidem vestram potius quam rationem meam, non sine labore mei et meorum, quos de diversis locis evocaveram, accessi usque Pontisaram, cum omni humilitate reformandae pacis, quae sperabatur, acceptans occasionem. Ubi receptis litteris vestris, quibus me et meos innotuit esse delusos, persuasus sum, ne de caetero credam omni spiritui, et ne tam facile coexsules meos, Christi pauperes et proscriptos, affligam amplius discursibus vanis et sumptibus magnis. Et si mihi credidissetis vera dicenti, utrique nostrum utilius esset prospectum. Nunc autem insipiens factus sum: quis me coegerit, quis induxerit, plenius scitis. Nec hoc [Col. 0589A] dico, quod vobis impensae Deo sollicitudinis non habeam gratiam, sed ut uterque nostrum de caetero cautius negotietur, et verba meminerit esse verba. Si ergo aliud audieritis, ne miremini. Et quia fidem vestram secutus sum, offerens me ad omnem conditionem pacis in Domino, precor ut qualiter mecum actum sit et agatur, per vos innotescat domino Cisterciensi, qui reconciliationis hujus, ne delusionis dicam, vobiscum est institutus procurator. Expedit enim honestati vestrae et illius, ut veritas pluribus innotescat. Valete.
THOMAS, Dei gratia Cant. archiep. et apos. sedis [Col. 0589B] legatus, DAVID dicto archidiacono Bangorensis Ecclesiae, salutem et cordis oculos salubriter aperire.
Mater tua, Bangorensis Ecclesia, ab annis multis luget proprio viduata pastore, et qui eam consolari debuerant, acerbiores inimici facti sunt inter angustias. Quorum tu praeambulus et signifer esse diceris ab his, qui et matris Ecclesiae miserias ingemiscunt et bona illius in abusus filiorum et filiarum suarum queruntur esse conversa; et quod intolerabilius est, ordinationem Ecclesiae tuis machinationibus lacrymabiliter asserunt impediri. Unde, quia tantae praesumptionis excessus ulterius dissimulare nec possumus nec debemus, tibi in virtute obedientiae praecipiendo mandamus, quatenus ad nos, omni excusatione cessante, juxta mandatum [Col. 0589C] apostolicum infra quatuor menses post harum susceptionem litterarum accedas, nostris monitis et praeceptis in Domino pariturus, aut exinde, si neglexeritis, officio et beneficio ecclesiastico irreparabiliter privandus, et si nec sic resipueris, Satanae tradendus in interitum carnis. Siquidem apostolicum nos oportet implere mandatum, et naufragantis Ecclesiae periculis maturius subvenire. Te monitis obtemperantem in beneplacito suo gratia Dei custodiat.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, Bangorensi archidiacono.
[Col. 0589D] Grate suscepimus litteras dilectionis tuae, et gratias inde tibi referimus. Sed haec esse poterit summa occasio, qua tibi majores et uberiores gratiarum actiones referre habebimus, si te circa pacem Ecclesiae Dei, et clericorum disciplinam sollicitum audierimus. De eligendo vero episcopo haec tibi et fratribus tuis mandamus, ne de aliquo fiat electio vel nominatio, donec visis litteris nostris et nuntio consilium nostrum super hoc negotio audieritis. Nos enim, prout Dominus concesserit, ad pacem Ecclesiae Dei et vestram modis omnibus studium adhibere curabimus. Audivimus clericos vestros ad alienas provincias ordinationis causa migrare, quod utrum verum sit scire cupientes, per fidelitatem, qua nobis teneris, praecipimus, ut nos inde certos reddas. De praesentium [Col. 0590A] autem latore, qui ad vos per multa pericula venit, haec tibi mandamus et praecipimus, ut ecclesiam suam et decimas plenarias eum in pace habere facias, et ab injuriis et violentiis, quas ei decimarum causa infert Arthurus de Chargis, immunem facias, eumque de caetero ab ejus inquietatione cessare compellas. Quod si facere contempserit, infra purificationem beatae Mariae suam nobis praesentiam satisfacturus exhibeat.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus archidiacono, et canonicis Bangorensibus, salutem quam meruerunt.
[Col. 0590B] Perlatum est ad aures nostras, vos in Deum, et nos, et Ecclesiam Cantuariensem, matrem vestram, gravissime et sine meritis deliquisse. Quia, sicut nobis assertum est, machinamentis Arthuri et sociorum suorum consilium pariter et assensum vestrum in damnum Cantuariensis Ecclesiae, quae mater vestra est unanimiter praebuistis. Nec, ut credimus, tam detestabile factum, tam nefandum facinus aliquatenus factum fuisset, nisi vos consilium et assensum in eo dedissetis. Sed tibi, David, loquimur: a memoria tua non debuit ullatenus excidisse, quod noster juratus es, similiter et Cantuariensis Ecclesiae, nec tu aut canonici Bangornensis Ecclesiae debuissent consensisse, ut episcopus Ecclesiae suae, si quis tamen ibi esset, in Hiberniam ivisset, et ibidem [Col. 0590C] sacramentum recepisset, quasi a novo metropolitano sibi constituto. Et idcirco mandando tibi praecipimus, et in periculo beneficiorum et ordinis injungimus, ut tu cum filio tuo, et tribus aut quatuor de majoribus et potioribus personis Ecclesiae, mediante quadragesima, nostro te conspectui repraesentes, responsurus et satisfacturus de his et aliis, quae tibi objicientur. Nihilominus universitati vestrae praesentium significatione praecipiendo mandamus, et in periculo beneficiorum et ordinis vestri vobis injungimus, quatenus infra praescriptum terminum vos nobis repraesentetis. Nos enim de episcopi vestri electione vobiscum tractabimus. Prohibemus etiam vobis apostolica auctoritate et nostra, ne de electione episcopi interim aliquid faciatis, aut quemquam [Col. 0590D] eligatis.
Quia Ecclesiam Dei liberam esse decet, et praesertim in electionibus celebrandis obtinere debet unanimitas fratrum, non violentia potestatis, vos a juramento, quod contra bonos mores et sacrorum canonum disciplinam Owenus Wallensium princeps dicitur extorsisse, ut nullum scilicet vobis in episcopum nisi de ipsius eligeretis arbitrio, dominus papa clementer absolvit, praecipiens ut quem vobis assignaverimus, omni appellatione et contradictione postposita, pontificem recipiatis. Inde est quod universitati vestrae in virtute obedientiae praecipiendo [Col. 0591A] mandamus, quatenus juxta quod vobis nuntii nostri intimaverint mandatum apostolicum cum omni diligentia exsequamini; scituri quod si neglexeritis, in personas vestras anathematis, et in ecclesiam et loca quae inhabitatis interdicti sententiam, auctore Domino, proferemus. Valete.
Vobis, dilectissimi fratres, etc. ( Vide infra similem epistolam ad clerum et populum Cicestrensem directam. )
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, Cicestrensi [Col. 0591B] episcopo.
Quia dominum regem Angliae satis superque sustinuimus, nec ullum ex eo sustinentiae nostrae fructum percepimus, periculosum et intolerabile nobis omnino visum est tantos illius et officialium ejus excessus jam ex hoc, ut hactenus, impunitos relinquere: praesertim cum et nuntiis, et litteris, et modis aliis studuerimus, nec potuerimus eum a perverso proposito revocare. Proinde scriptum illud, in quo illae non consuetudines, sed potius pravitates continentur, quibus perturbatur et confunditur Anglicana Ecclesia, publice damnavimus et cassavimus, et ipsius scripti auctoritatem. Universos etiam observatores et exactores earum, consiliatores et adjutores, seu defensores excommunicavimus: et [Col. 0591C] episcopos nostros a promissione, qua tenebantur ad observationem earum, absolvimus. Auctoritatem etiam scripti, et ipsum scriptum, et quae in ipso continentur, in irritum duximus. Et praesertim haec: Quod non liceat episcopo, etc. Ut supra ( in epistola ad Moguntinum archiepiscopum directa et in aliis ) usque: Nisi resipuerit.
Unde est, quod mandamus vobis, et in virtute obedientiae praecipimus, ut eos qui a nobis excommunicati sunt, vos quoque, prout decet, excommunicatos et habeatis, et denuntiari faciatis, juxta illud decretum Honorii papae: Curae sit omnibus episcopis excommunicatorum nomina tam vicinis episcopis quam suis parochianis pariter indicare eaque in celebri loco posita prae foribus ecclesiae cunctis venientibus [Col. 0591D] inculcare, quatenus in utraque diligentia excommunicatis ubique ecclesiasticus aditus denegetur, et excusationis causa omnibus auferatur.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, priori et ROBERTO archidiacono, et toti clero et populo Cicestrensis Ecclesiae, Christianam communionem habentibus, salutem, et Deo potius quam hominibus obedire.
Vobis dilectissimi fratres, esse non potest incognitum, quod et atrocitate criminis et temporis diuturnitate jam fere totum Latinum replevit orbem. Taceantur ad praesens, quas vidistis et doluistis, innocentium [Col. 0592A] proscriptiones, sileatur bonorum Ecclesiae confiscatio inaudita, atrocitatem suppliciorum, concussionem pauperum, quae referri nequeunt, animus et lingua dissimulet, tantum publicae libertatis, et salutis nostrae, qui Christi tam patentes injurias nimis diu siluimus, et exempli perniciem non curavimus, ut oportebat, delere publice, pariter defleamus. Luctus enim communis esse debet, ubi exhonoratur Dominus ac redemptor, et judex omnium Christus; ubi libertas Ecclesiae perimitur; ubi publica salus in periculo est. Lugent Ecclesiae pastoribus destitutae; sine sacramentorum plenitudine decedunt parvuli; ecclesiarum et virginum consecratio cessat; non est in populis multis qui criminosos confitentes excipiat ad consolationem; non est qui publice poenitentes [Col. 0592B] absolvat ad veniam; non est qui errantium delicta debita correctione redarguat; qui causas possit examinare et finire majores; qui promoveat quos necessitatibus suis desiderat Ecclesia promoveri, nisi forte conductus quis alienus episcopus, aut coactus, lege Domini prohibente, falcem mittere in alienam messem. Ubi vero majores Ecclesiae pontifices suos habent, et in minoribus necessaria provisa sunt subsidia sacerdotum, ab officiis suis publicae potestatis edicto et violentia suspenduntur, cum in majores personas, aut quantulumcunque beneficii aut officii a domino rege habentes, eis curam pastoralem exercere non liceat, nisi venia impetrata.
Haec autem quantum divinis obvient institutis, et universorum saluti derogent, verbis astruere supervacuum [Col. 0592C] est, cum res ipsa tardioribus etiam perspicua sit, nedum vobis qui sensus habetis exercitatos in lege Domini. Plurima, ne simus onerosi, consulto reticemus, quae quisquis fidelium non attendit, caecus est; qui non dolet, caret sensu, qui proficiat ad salutem. Dum commonitus est dominus noster rex per litteras, per nuntios, per episcopos, per abbates, per subdiaconos curiae per clarissimos cardinales, ut tam male praesumpta corrigeret, plenum in multa amaritudine ecclesiae dolentis et languentis effluxit quinquennium, et non est inventus qui causam apud ipsum relevaret ex omnibus charis ejus. Quodque magis dolendum est et stupendum, quod sine gravi moerore non recolimus aut dicimus, quidam de clarioribus [Col. 0592D] episcopis infideles inventi sunt, et arma iniquitatis ope auxilii et consilii persecutoribus contulerunt.
Si recolatis, dilectissimi, quae in injuriam Christi, et in depressionem Ecclesiae, nostramque et nostrorum contritionem sub hac tempestate gesta sunt, juste, ut credimus, mirabimini, quod tam patienti animo potuimus haec omnia tolerare, praesertim cum a multo tempore, sicut multi noverunt, plenam habuimus potestatem reprimendi et coercendi persecutores nostros. Quorum tamen tanta fuit immanitas, ut antiqui mitius egerint in confessores Christi, quorum si priscas revolvatis historias, cognatos et amicos nequaquam laedebant, nisi ex publica confessione consortes haberentur et tituli. Quia ergo nec diuturnitate [Col. 0593A] patientiae, nec multa humilitatis exhibitione praefati domini nostri ira deferbuit, sed ab impunitate pertinacior et atrocior factus est, tantos excessus ejus irrequisitos ulterius praetermittere non audemus. Nam dissimulatio culpae comparatur assensui; et facientes et consentientes pari poena lex divina condemnat. Inde est quod vobis, dilecti filii, decane, archidiaconi, et qui archidiaconorum geritis vices, in virtute obedientiae, sub anathemate, in periculo dignitatis et ordinis, apostolica auctoritate et nostra praecipiendo mandamus, quatenus, nisi saepedictus dominus rex infra purificationem beatae Mariae memoratas enormitates debita satisfactione correxerit, et Ecclesiae debitam cum libertate et dignitate reddiderit pacem, extunc prorsus cessetis a divinis, et ea per totum [Col. 0593B] episcopatum vestrum penitus in omnibus ecclesiis eadem auctoritate, et sub eadem interminatione celebrari prohibeatis; excepto baptismo parvulorum, et poenitentia, et viatico, quod clausis januis, et laicis personis exclusis, confici licet sine campanarum pulsatione, et solemnitate cantus et laetitiae, quam in diebus jucundis consuevit Ecclesia exercere. Nec timeatis eos, qui interdum a Domino permittuntur ad majorem coronam electorum corporaliter sanctos affligere, et in animas nihil possunt, quia in hoc conflatorio patenter judicabit Deus, quos in futuro debeat coronare.
Illos autem, qui ecclesias et ecclesiastica officia vel beneficia contra canonicas institutiones accipiunt de manu laicorum, qui clericos poenis aut terroribus ad [Col. 0593C] inobedientiam compellunt, qui domini papae nuntios et nostros, ne necessitates Ecclesiae prosequantur, impediunt, qui traditiones hominum divinae legi praeferendas docent, et usurpationes sive abusiones potentum cogunt Christianae religionis institutionibus anteponi, et nominatim Cantuariensem archidiaconum Gaufredum, et Robertum vicarium ejus, Ricardum de Ivelcestre, Willelmum Giffard, Nigellum de Sacca-Villa, Ricardum de Luci, Thomam filium Bernardi, Adam de Cheringis publice excommunicamus. Quod si nec in subditorum poenis excessus suos correxerit rex Anglorum, exinde personae ejus, quod inviti dicimus, in dispendium salutis nostrae, sicut hactenus fecimus, auctore Deo, non parcemus. Nam [Col. 0593D] miseratio talis impietas esse convincitur, cum scriptum sit: Quod si virgae parcit, odit filium. Ad haec eadem auctoritate, et sub eadem interminatione praecipimus, ut Joannem decanum Saresberiensem, Guidonem decanum Waltham, Joannem Cumin, Radulphum Landavensem archidiaconum, Wimarum Presbyterum alumnum comitis Hugonis a die nativitatis Dominicae, tanquam excommunicatos evitetis, nisi infra Ecclesiae Dei, quam laeserunt, et nobis satisfactionem debitam curaverint exhibere. Verbum Dei luceat in cordibus et operibus vestris, ut timorem Dei praeferentes humano, vobis acquiratis coronam gloriae, et exemplum obedientiae et fortitudinis feliciter transmittatis ad posteros.
In eamdem formam clero et populo Lincolniensi.
[Col. 0594A] Et clero et populo Bathoniensi.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus et apostolicae sedis legatus, venerabili fratri RICARDO Coventrensi episcopo salutem.
Scripseramus vobis et aliis fratribus nostris ut suspeuderetis denuntiationem excommunicatorum nostrorum, donec innotesceret a nuntiis domini papae qui ad reformationem pacis Ecclesiae venerant, si possent eam juxta formam quam dominus papa praescripserat, impetrare a domino rege. Sed quia dominus rex mandatis apostolicis non acquiescit, et nuntii infecta pace revertuntur, vobis in virtute [Col. 0594B] obedientiae praecipiendo mandamus, quatenus praefatos excommunicatos nostros, scilicet Gaufridum Cantuariensem archidiaconum, Robertum vicarium ejus, Ricardum de Ivelcestria, Willelmum Giffard, Joannem Cumin, Nigellum de Saccavilla, Ricardum de Luci, Adam de Cheringis, Thomam filium Bernardi, denuntietis excommunicatos esse et eos per parochiam vestram, prout canonum censura praescribit, praecipiatis ab omnibus fidelibus evitari. Similiter denuntiate excommunicatos esse, qui ecclesias aut officia vel beneficia ecclesiastica contra sacrorum canonum institutionem de manu laicorum accipiunt, et qui nuntios domini papae vel nostros, ne Ecclesiae necessitates prosequantur impediunt, et qui personas ecclesiasticas divina celebrare contra [Col. 0594C] praelatorum suorum obedientiam cogunt. Quia omnes ipsos justo anathemate catholica et apostolica damnat Ecclesia. Vale.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, H. Dunelmensi episcopo.
Noverit vestra fraternitas, quod nos ex justis et manifestis causis, urgente necessitate officii, et ratione juris persuadente, publice excommunicavimus Gilbertum Londoniensem episcopum, et Jocelinum Saresberiensem, et reliquos, quorum nomina superius scripta sunt. Denuntiamus ergo vobis auctoritate domini papae et nostra, ut eos, prout canonum [Col. 0594D] censura praescribit, denuntiatione publica faciatis per episcopatum vestrum a cunctis fidelibus evitari. Non turbetur cor vestrum in his, neque formidet, quia contra tergiversationes malignantium et appellationum subterfugia, Deo propitiante, sedis apostolicae munimine muniti sumus. Haec sunt nomina excommunicatorum: Ranulphus de Broc, etc.
THOMAS archiepiscopus Cantuariensis, AEGIDIO Ebroicensi electo.
Exhortationis vestrae litteras ea devotione suscepimus qua comperimus scriptas, intuentes eas ex charitatis adipe prodiisse et formatas spiritu discretionis [Col. 0595A] et singulas apices praeferre timorem Dei. Quia autem, ut scribitis, os iniqua loquentium cum ampliori solito licentia dilatatur apud vos, vetus quidem apud nos querela fuit, sed detractorum numerosior populus, et excogitata detractationis figmenta quae gratis diu protulimus, frontem nostram assiduitate patientiae validius attriverunt, nobis ad animum reducentibus quod in filios prophetarum totus Israel linguas exacuit et ubique domus exasperans est. Sed nunquid ideo Deuteronomium a tabernaculo Domini sacerdotes ejicient, inferentes altare Damasci cum profanis ritibus nationum? Utique non fiet sine enormi periculo prophetarum, ut recedente ab iis spiritu sancto cogantur a mulieribus divinam inquirere voluntatem. Manet quidem praelatos [Col. 0595B] Ecclesiarum dura provincia, ut Deo et hominibus placere non possint, et Apostolus, ut ipse de se testatur, si hominibus placuisset non fieret servus Christi. Unde, si sub tanto onere timetis et ingemiscitis, nou miramur; sed metum relevat consolatio Scripturarum, cum constet quia Bezeleel vix decennis tabernaculum illius operosioris diligentiae et magnificentioris impensae, quod Ecclesiam tanta varietate circumdatam praefigurat, Deo mandante construxit, et David de post fetantes electus est ab illo, qui nascentis Ecclesiae jaciens fundamenta, infirma mundi elegit ut fortia quaeque confunderet, et ignobiles extulit, ut in judicio sedeant cum principibus et senatoribus terrae.
Vos tamen non dubitamus et sanguine generosum [Col. 0595C] esse quod ad mundi gloriam spectat, et confidimus vitam vestram sicut litterarum et facundiae, ita et virtutum titulis longe clarius illustrari, et utinam manus nostras extendere possimus ad os vestrum, id est quod monetis operibus adimplere. Ad quod petimus orationum vestrarum suffragiis adjuvari, votum habentes bona nostra, si qua sint, vobis apud Deum et homines prodesse sicut nobis. Dominum vero regem sincere diligimus et ei et liberis suis per omnia serviemus in Domino, fidelius obsequentes quam illi qui ponunt pulvillum sub omni cubito et cervical subjiciunt omni capiti impinguantes illud oleo peccatoris. Et quidem sic esse dies Domini qui instat declarabit. Vos interim nos vestri dilectores [Col. 0595D] ut consuevistis diligite, quia, Deo auctore, apud nos charitas vestri nec tepuit nec tepescet. Valete
THOMAS Dei gratia, etc. venerabili fratri NIGELLO, eidem gratia episcopo Eliensi, et RICO archidiacono suo, salutem, et dirigere prudenter in futura prospectum.
Sacrorum canonum disciplina praescribit, ut episcopi excommunicatorum suorum nomina comprovincialibus denuntient, ne una ovis morbida gregem fidelium contaminare possit. Nos autem ex speciali mandato domini papae comitem Hugonem anathematis [Col. 0596A] vinculo innodavimus, et praecipimus ut sententiam, quae ex summi pontificis processit arbitrio, faciatis prout canonicis edictis decretum est, in omnibus episcopatus vestri ecclesiis publicari. Secuti quoque auctoritatem sedis apostolicae, quam habemus prae manibus, excommunicavimus Gilbertum Londoniensem, et Jocelinum Saresberiensem episcopos, Randulphum de Broc, et caeteros ut supra. Praecipimus itaque vobis in virtute obedientiae, et in periculo dignitatis et ordinis, quatenus tam praefatum comitem, quam jam dictos episcopos, et caeteros praenominatos, faciatis per totam dioecesim vestram publice denuntiari excommunicatos, et a cunctis fidelibus, prout ecclesiasticae doctrinae vigor exigit, evitari. Quod si unus vestrum, quacunque [Col. 0596B] impediente necessitate, non potest exsequi, alter id modis omnibus, sicut honorem et officium diligit, exsequatur. Tu vero, fili archidiacone, tibi diligentius in hac parte provideas, ne a te districtius exigatur, si sub praetextu infirmitatis episcopi, mandatum domini papae et nostrum minus fuerit adimpletum, aut ecclesia, quae nunc, ut fama est, ex tuo pendet arbitrio, tua culpa perniciem contrahat, aut enorme dispendium patiatur. Valete in Domino.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae humilis minister, venerabili fratri ROBERTO, eadem gratia Herefordensi episcopo, salutem et per omnia benefacere.
[Col. 0596C] Si litterae nostrae fraternitatis tuae excitavere sollicitudinem, utinam nec affectu desidem repetissem, nec circa officii suscepti effectum minus vigilem. Elegi ego abjectus esse anathema pro omnibus vobis, opprobrium hominum et abjectio plebis, ne viderem mala sanctorum, et dissimularem injuriam gentis nostrae, exspectans si quis forte ex omnibus vobis zelans legem Dei, Ecclesiae libertatem saltem affectans, exiret post me et veniret, ut non daremus cornua peccatoribus. Et ecce tu, quem credebam mihi a Domino datum esse, ut mecum aedificares, evelleres, et plantares, propinas mihi stimulum in ruinam, solatium in desolationem, praedicans humiliationem, imo dejectionem, annuntians bonum, cum [Col. 0596D] undique sit perturbatio, in perniciem Ecclesiae et clericorum. Et cum deberes animi vacillantis firmare constantiam, sustinere mecum congressum ad defendendum patrimonium Crucifixi, ad reprimendos et expugnandos hostes Ecclesiae, instillare auribus meis, inspirare animo meo, ut obsecrarem instantius, arguerem arctius, et increparem durius. Quod si me non audirent, exclamare certe debueras contra me: Exsurge, quare obdormis? Exere gladium beati Petri, vindica sanguinem servorum Christi, qui effusus est, injurias Ecclesiae, quae in nobis et nostris fiunt tota die.
Exciditne a memoria tua, quantis sim afflictus injuriis, quibus contumeliis affectus, cum in persona mea contra omnem auctoritatem, contra omnem juris [Col. 0597A] formam, iterum judicaretur Christus ante tribunal principis? Non revoco certe ad animum propriae personae injuriam, etsi Ecclesiae. Attende diligentius, altius in corde tuo repone, quid ageretur ante exitum meum, quid in exitu, quid postea, quid etiam agatur singulis diebus in terra illa circa Dei Ecclesiam, et ejus ministros. Qua animi constantia dissimulare potes tu, de quo sperabatur, quod esses redempturus Israel, a servitute liberaturus Ecclesiam? Et nunc quia tanto tempore tacuisti, doleo super te, frater, fili mi primogenite. Timeo ne succedat tibi, qui tollat tua primogenita, et auferat primogeniti benedictionem: quod absit a te! Verumtamen etsi hactenus nimium siluisti, resume vires, fili charissime. Clama, ne cesses, exalta vocem tuam contra eos, immitte [Col. 0597B] eis timorem, mitte contritionem, excute satisfactionem, ne ira Dei descendat super eos, et tota gens pereat, vel, quod absit! majores in gente. Ultio enim divina jam in januis est. Haec tibi scribo, non ad confusionem tuam, sed ad cautelam, ut fultus auctoritate Dei et nostra, de caetero valeas et velis officii tui necessitates fortius et validius exercere. Hoc unum in summa scire te volo, per misericordiam Dei non extorquebitur a me Ecclesiae confusio. Praeterea gratias tibi ago, quod vel nunc visitasti me, et solatio tuo confortasti. Quid plura? Unum est, quod sine multa animi mei amaritudine sustinere non valeo. Fleo siquidem super dilectissimo domino nostro rege. Timor enim et tremor venerunt super me, et contexerunt me tenebrae, eo quod videam [Col. 0597C] domino meo regi tribulationem et angustiam imminere. Nec mirum. Commovit enim Ecclesiam Dei, et conturbavit eam, ostendens clero suo dura, et potans eum vino erroris. Propterea dicit ei Dominus: Ubi sunt nunc sapientes consiliarii tui, qui dederunt tibi consilium insipiens? Qui dicebant: Filius sapientium tu es, filius regum antiquorum, quorum consuetudines observandae sunt in Anglia. Quas qui non observaverit, non est amicus Caesaris. Hostis est coronae. Reus judicio. Sed certe, quod magis est, amicus est crucis Christi. Quoniam vae his qui condunt leges iniquas, et scripserunt injustitias, ut opprimerent pauperes in judicio, et vim facerent causae humilium populi Dei; ut essent Ecclesiae et viduae [Col. 0597D] praeda eorum, et clericorum, aliorumque diriperent bona. Quid facient in die visitationis et calamitatis de longe venientis? Ad cujus confugient auxilium, et ubi derelinquent glorias suas, ne incurventur sub vinculo, et cadant cum interfectis? Ubi sunt nunc sapientes ejus? Procedant, annuntient ei, et indicent quid cogitaverit Dominus exercituum super Anglia. Stulti facti sunt sapientes ejus, emarcuerunt principes ejus, deceperunt Angliam, angulum populorum. Dominus immiscuit in medio ejus spiritum vertiginis. Errare fecerunt Angliam in opere suo, sicut errat ebrius, vomens et tremens. Et non erit Angliae opus, quod faciat caput et caudam. Quia comederunt Jacob, et locum ejus desolaverunt. Et dixerunt: Haereditate possideamus sanctuarium Dei, exprobrando [Col. 0598A] sacerdotibus et principibus ejus. Quo confugietis a manibus nostris, aut in quo est vobis fiducia? Quare recessistis, et obstitistis praeceptis nostris? O quam inanes cogitationes istae, quam pessimae operationes in conspectu Domini! Videt quidem, quoniam vanae sunt. Ipse enim irridebit sic cogitantem, sic operantem, prospiciens quod prope veniat dies ejus, et jam in januis sit. Et dicetur: Ecce homines, qui non posuerunt Deum adjutorem suum, sed speraverunt in multitudine divitiarum suarum, et praevaluerunt in vanitatibus suis. Sed frustra haec faciunt. Non relinquet Dominus Ecclesiam suam, clerum suum sine defensore, sine ultione gravissima. Fundata est enim supra firmam petram: petra autem est ipse Christus, qui eam proprio sanguine [Col. 0598B] suo fundavit. Certe si non ista emendaverint, non ferent ea impune, quoniam conculcaverunt Sancta sanctorum, domum Dei, sacerdotes ejus injuriis afficiendo, verbisque probrosis. Hi sunt, quibus ipse Dominus ait: Dii estis et filii Excelsi omnes; et alibi: Qui vos odit me odit; qui vos spernit, me spernit; qui tangit vos, tangit pupillam oculi mei. Revertantur ergo ad cor, abjiciant mala ista a se, agant poenitentiam cum summa humilitate. Alioquin verendum, quod absit! ne cito veniat Dominus noster, adducens super eos et terram eorum gladium retributionis et ultionem gravissimam. Ecce veniet Dominus noster et non tardabit et salvabit nos. Ipse equidem nunquam derelinquit sperantes in se. Propheta enim dicit: Spera in Domino et fac [Col. 0598C] bonitatem et pasceris in divitiis ejus. Et alibi: Exspecta Dominum, et viriliter age; confortetur cor tuum et sustine Dominum; citoque liberaberis de laqueis venantium et a verbis asperis. Et, ut caetera omnia debito fine concludam, quoniam ostendit nobis Dominus, quae et quanta oporteat nos pati pro nomine suo et pro defensione Ecclesiae, necesse habemus, ores tu et tota Ecclesia tibi commissa instanter pro nobis, ut quod nostris meritis non valemus, tua et sanctorum virorum intercessione, qui in dictione tua sunt, sustinere valeamus, et ob id gratiam sempiternam consequi mereamur. Vale et confortare. Valeat et tota Anglicana Ecclesia, et confortetur in Domino, ut et nos bene valeamus.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, ROBERTO Herefordiensi et ROGERIO Wigorniensi episcopis.
Et ratio juris et fidei ac honestatis vestrae sinceritas et sacrarum juge exercitium litterarum nobis facile persuadent, quod nullius turbinis impetus charitatem vestram a fide et obedientia sanctae Romanae Ecclesiae poterit separare: ad quam cum ex institutione Filii Dei, Ecclesiam in se petra solidissima fundantis, omnis anima teneatur, arctiori quidem vinculo astrictus est ordo pontificum, qui in consecratione de observatione legis divinae et sacrorum canonum, et de obedientia mandatorum sedis apostolicae, [Col. 0599A] et eorum a quibus munus consecrationis accipiunt, verbo et scripto specialiter profitentur. Sed et nos Ecclesiae Romanae pro comprovincialibus nostris non ambigimus obligatos, cum illa utriusque vestrum electionem procreaverit, et nostro ministerio consecrationem. Unde etiam vos personae nostrae magis oportet esse obnoxios, nedum apostolicae sedi, cui fidem et obedientiam solus infidelis, aut haereticus, aut schismaticus subtrahit. De vestra itaque fide et obedientia plenissimam fiduciam obtinentes, fraternitati vestrae litteras apostolicas mittimus, ut vobis et per vos aliis fratribus vestris innotescat, quoniam dominus papa nobis vices suas commisit in regno Anglorum.
Loquimur scientibus et docentibus legem, et quos [Col. 0599B] non credimus esse de numero eorum, qui tenentes legem Dominum nescierunt: et non in fraudem Scripturae, quae solvi non potest, sed propriae salutis quaerunt, ut impugnando fidem fideles videantur, et habeantur jurisperiti, cum perdentes se et alios perdiderint jura, et putentur filii esse obedientiae, cum qualicunque praetextu inobedientiam suam potuerint colorare; sed frustra. Quia non est sapientia, non est consilium contra Dominum, qui jam testimonio patentis operis coepit revelare consilia cordium, et parvulos suos jugiter consolatur, nec permittit eos tentari supra id quod possunt. Clamat terra adversus impios, et coeli revelabunt iniquitatem eorum. Consolamini itaque, consolamini, dilectissimi, dicit Dominus, quia in proximo est, ipso [Col. 0599C] auctore, liberatio vestra. Et nisi fides vestra defecerit, salus nobis in januis est, et jam prae foribus ecclesiarum vestrarum pulsat, ut admittatur. Interim vobis in virtute obedientiae apostolica auctoritate praecipiendo mandamus, quatenus adhibita celeritate et diligentia procuretis, ut fratres nostri et coepiscopi conterminales vestri, Wintoniensis videlicet, et Bathoniensis, Saresberiensis, Cestrensis, Exoniensis, Menevensis, vestra sedulitate cognoscant nobis legationis officium, sicut ex litteris domini papae patet, esse commissum. Sed ante eas fratri nostro episcopo Londoniensi cum litteris nostris a vobis eadem auctoritate ostendi praecipimus, ut ipse eas et comprovincialibus et Dunelmensi ostendat. Quia in periculum [Col. 0599D] vestrum, imo et aliorum omnium vertitur, nisi hoc domini papae et totius Ecclesiae negotium fidelius et diligentius geratur.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, ROBERTO episcopo Herefordensi.
Pervenit ad aures nostras querimonia, quod canonici de Brumfeld circumventione quadam et dolo facti sunt monachi in monasterio de Gloucestria: quodque possessiones et bona Ecclesiae hac occasione translata sunt ad praedictum monasterium. Canonicus etiam quidam ipsius Ecclesiae, qui iter arripuerat veniendi ad nos, ut super tam enormi facto [Col. 0600A] nobis conquereretur, sicut accepimus, captus est et incarceratus. Super qua re fraternitati vestrae mandamus, quatenus rei veritatem simul cum Wigornensi episcopo diligentius inquiratis et investigetis, eamque nobis insinuare litteris vestris non differatis. Damus etiam vobis in mandatis, atque in vi obedientiae praecipimus, quatenus a praesentium litterarum susceptione infra duos menses, omni excusatione et occasione remota, iter veniendi ad nos arripiatis. Habemus enim de magnis et arduis Ecclesiae negotiis tractare vobiscum, ad quae expedienda plurimum indigemus vestra praesentia. De caetero noverit fraternitas vestra, quod nos damnavimus atque cassavimus scriptum illud, in quo haereticae illae pravitates continentur, et in irritum duximus [Col. 0600B] quae in eo scripta sunt. Et praesertim haec: quod non liceat episcopo excommunicare, etc.
THOMAS archiepiscopus Cantuariensis, GODEFRIDO Lanelvensi episcopo.
Apostolicis sine contradictione et mora parendum est institutis, et cum omni celeritate et diligentia mederi convenit languoribus et periculis animarum. Inde est quod mandatum apostolicum exsequentes fraternitati vestrae mandamus quatenus juxta praeceptum domini papae redeatis ad Ecclesiam cui vos praefecit Dominus, aut ipsam resignando curam ejus cedatis alteri qui auctore Deo praeesse valeat et prodesse. [Col. 0600C] Alioquin Ecclesiam illam non sustinebimus ulterius pastore proprio viduari; sed ordinationi illius juxta quod in mandatis accepimus intendemus. Valete.
Vestra fraternitas ignorare non debet quod privilegium meretur amittere, qui concessa sibi abutitur potestate. Vos autem, sicut accepimus, in alienis episcopatibus Ecclesiarum vacantium alienas oves solvere praesumitis et ligare, et petitione laicorum aut aliorum quibus sacramentorum dispensatio non incumbit ecclesias dedicatis et exercetis alia quorum non accepistis ab apostolica sede vel matre vestra [Col. 0600D] Cantuariensi Ecclesia potestatem. Quod tanto credibilius videtur quanto certius constat vos sine speciali mandato Romani pontificis dudum quod minime licebat, quantum in vobis fuit, absolvisse excommunicatos nostros non observato tenore litterarum domini papae. An hoc recte feceritis, vestra discretio providebit, quoniam oportebit super his reddere rationem. Nam persistentes in scelere et voluntate peccandi qui Ecclesiarum bona diripiunt et iis incubant violenter, nec ipse Petrus coram Deo posset absolvere. Ne ergo cujuscunque instinctu de caetero similia praesumatis, prohibemus in virtute obedientiae, in periculo dignitatis et ordinis, ne curam pastoralem et episcopale officium extra proprium episcopatum ulterius exerceatis; sed ea sitis potestate contenti, [Col. 0601A] quam vobis Ecclesia contulit in ordinatione vestra. Hoc autem vobis non interdicimus qui ad preces coepiscoporum vestrorum quibus communicare licuerit, vices eorum cum necessitas exegerit in rebus licitis impleatis; sed vos ab ecclesiarum vacantium et episcoporum qui excommunicati sunt officio praecipimus abstinere et curam pastoralem exercere quatenus facultas adfuerit in proprio episcopatu.
Vobis . . . . . . . . . . . . . ( Vide similem epistolam ad Cicestrenses directam. )
[Col. 0601B] THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae humilis minister, venerabili fratri G. eadem gratia Herefordiensi episcopo, salutem.
Quam sit nobilis et famosa prae caeteris regni hujus civitatibus civitas Londoniae, nulli nostrum incognitum est; in qua videlicet ob publica regni negotia et domini regis conversatio et procerum regni soleant frequentiores esse conventus. Inde est, quod Ecclesia Londoniensis suo jamdudum orbata pastore, talem sibi desiderat episcopum subrogari, qui civitatis ipsius excellentiae honestae vitae merito, litterarum scientia, rerum quoque prudentia saecularium adaequetur. Magna itaque super hoc deliberatione habita, convenerunt in hoc unanimis cleri postulatio, voluntas [Col. 0601C] domini regis et nostra, ordinatio quoque apostolica, ut ob communem regni utilitatem et Ecclesiae necessitatem, ad Ecclesiae Londoniensis regimen transferri et in ea curam et sollicitudinem pastoralem gerere debeatis. Suscepto igitur in hoc domini papae mandato, ipsius vobis auctoritate injungimus, quatenus postulationi Londoniensis Ecclesiae, quae de vestra ad eam translatione in praesentia domini regis et nostra unanimi totius cleri assensu celebrata est, assensum praebere non differatis, et ad ejus regimen tanto devotius et maturius accedatis, quanto ipsa tantae personae consilio et gubernatione dignoscitur indigere. Ad hoc fraternitatem vestram commonemus attentius, ut ad quod trahit vos obedientiae necessitas, vestrae quoque dilectionis [Col. 0601D] contemplatio affectuosius invitet, ut quem nobis sincerae dilectionis conjungit affectus, loci quoque vicinia ad nostras et Ecclesiae Dei necessitates commodius valeat exhibere. Valete.
T. Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, venerabili fratri GILBERTO quondam Dei gratia Herefordiensi, nunc vero eadem gratia Londoniensi episcopo, salutem.
Noli graviter ferre, dilecte in Domino frater, quod tibi majus onus imposuimus, quod te ad majoris ecclesiae curam vocavimus, confidentes id divina miseratione salubriter fuisse provisum. Hoc mores tui, [Col. 0602A] hoc nota religio, hoc sapientia data desuper, hoc opus bonum, quod in Herefordiensi Ecclesia operatus es promeruerunt, ut dicatur tibi: ยซAmice, ascende superius: super pauca fuisti fidelis, merito supra multa constitueris.ยป Non homini rudi et inexperto navigationis sicut ex humilitate scribis, navim Petri commisimus, verum illi qui jamdiu exercitatus in flumine, amodo debet eamdem in alto gubernare. Lucerna accensa, quae quasi sub modio abscondebatur, jam super candelabrum posita est, ut longe lateque luceat in domo Domini. Cantuariensi Ecclesiae, quae in regno Anglorum est sicut caput in corpore, Londoniensis familiarius adhaeret prae caeteris, ad quam te Deo auctore transtulimus, ut e vicino matris tuae Cantuariensis Ecclesiae, cui [Col. 0602B] debes omne quod potes, nobiscum possis onera sustinere. Praeterea, cum dominus papa tibi specialiter curam animae domini nostri regis commiserit, ubi te sedere magis decet quam in regia urbe, quo crebrius propter negotia publica veniens, frequenter tuis instruatur colloquiis et consiliis solidetur. Venire ergo ne formides, quo virtus tua te vocat, quo Dominus praecipit, de ope nostra et auxilio, quanta debetur amico et coadjutori, consolationem percepturus. Credimus siquidem hanc esse mutationem dexterae Excelsi, eamque a divinae dispositionis fonte emanare, non modo ut Ecclesia Cantuariensis in negotiis suis fortius tanto nitatur auxilio, verum etiam ut imperfectum nostrum, quod in multis videmus, tua beatitudine suppleatur. Utinam [Col. 0602C] si fieri posset, priori die Dominico Londoniam venisses, ut tuum adventum digno susciperemus honore, ubi tunc praesentes aderamus. Nunc autem, quoniam negotia nostra illinc nos avulsere, archidiacono nostro vices nostras commisimus, adjuncto etiam illi domino Roffensi, si praesens adesse poterit. Valeat in Christo fraternitas tua, dilectissime frater.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis venerabili fratri GILBERTO eadem gratia Londoniensi episcopo magis in Christo gloriari quam in saeculo, amplius sperare in Domino quam [Col. 0602D] in mundi amplexibus.
Licet tibi jam diu et plura scribere debuerimus, quoniam materia multa est, eligimus ad praesens dicendi compendium, ut inter haec initia brevibus tibi, quod sentimus, aperiamus. Nulla forsitan pro nobis, vel pauca, sed aliqua tibi de te, et pro te in instanti mandare curamus, reducendo tibi ad memoriam, qua conscientia sustinueris, qua animi patientia dissimulaveris injuriam Deo illatam in nobis, nobis propter Deum, tibi etiam in nobis, dum traheretur iterum ante tribunal principis, cum iterum pararetur Dominus Jesus crucifigi in nobis. An ut tua, te et tuos servares illaesos ab onere confiscationis, ac incommoditate exsilii? Certe non sic se Christus servare voluit, cum etiam animam suam [Col. 0603A] pro suis poneret, quorum ipse frater et caro est, nobis relinquens exemplum, ut et nos similiter faciamus. Non sic apostoli, qui non timuerunt fidem Christi et nomen protestari coram principibus et potestatibus saeculi, in vitae suae discrimen et carnis. Haec tibi dicimus de radice charitatis, non de rancore aliquo, ut vel sic revocetis ad animum, et de conscientiae macula, vitioque patientiae, si tamen in ea vitium esse potest, quam certius, ut pace tua dixerimus, credimus debere dici de more loquendi remissionem vel negligentiam, penes te confundaris commodius, de sustinentia non parum exemplo damnosa, et apud Deum ac homines effectuosius repares famae tuae integritatem, affectuosius poenitendo de hujus patientiae vitiose commisso. [Col. 0603B] Hujus rei gratia hortari te cupimus, ne gloriam mundi quasi stantem aspicias, ne plus tibi, aut pro te, aut pro tuis tua diligas, quae revera non tua, sed Christi pauperum esse debent, et sunt, ut ad verum veniatur; et sic te et tua, ea tua quae sic dicimus, perdas, ne blandiens praesens prosperitas sui finem tibi abscondat, et adversitas sine fine succedat. Alternae enim sunt rerum vicissitudines, facilisque de successibus prosperis lapsus est in contrarium. Ne laetitia temporalis luctum tibi aeternum, et operiat quem parit, et pariat quem operit. Ne mors longe a te esse putetur, et praeoccupet improvidum, et vita, dum exspectatur, deserat male conscium. Sicut scriptum est: Cum dixerint, pax et securitas, tunc subitus veniet interitus, tanquam in utero habentis, [Col. 0603C] et non effugient. Haec nos tibi scripsisse credas ad majorem cautelam, ut habita tecum ratione praeteritorum, praesentium, et futurorum, sic corrigas errata, ut de correptis gaudeas, et de gaudio tuo fraterna tibi charitate congaudentes, fructum gaudii et nos consequamur sentiendo, et sentiamus consequendo. Valete.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae humilis minister GILBERTO eadem gratia episcopo Londoniensi, quod semel hoc iterum, sic transire per bona temporalia, ut non amittat aeterna.
Mirandum et vehementer stupendum, virum prudentem, sacris litteris eruditum, praesertim religionem [Col. 0603D] habitu praeferentem, adeo manifeste, ne dicam irreverenter, et timore Dei postposito, aversari veritatem, justitiae resistere, et ad omne fas nefasque confundendum, statum sanctae Ecclesiae, quam ipse fundavit Altissimus, velle evertere. Veritas est quae dicit: Portae inferi non praevalebunt adversus eam. Non sani igitur capitis esse dignoscitur qui intentat ei ruinam: homini similis montem magnum fune circumligatum tentanti dejicere. Sed nunquid ira vel odio defervui, ut exacerbatus jaculari compellar hujusmodi verba in fratrem meum, et collegam, et coepiscopum meum? Absit. Sed de litteris tuis, quas mihi per archidiaconum tuum destinandas accepi, talia collegi. Neque enim de spinis uvas, aut ficus de tribulis colligere potui. [Col. 0604A] Ut clareat, an ita sit, proponamus eas, et continentiam earum in lucem proferamus. Finis collatus principio similitudinem scorpionis conformat: illud blandiens ad nos ingreditur, ille pungens nos acerbe, silentium nobis imponere machinatur.
Quid enim aliud est primo recognoscere debitam nobis subjectionem, et subjectioni cohaerentem obedientiam promittere, deinde ne obedire debeas, ad appellationem convolare? Nunquid apud me sunt, Est et non, dicit Apostolus. Sed neque apud apostoli deberent esse discipulum. Necessario acceperunt discipuli a Domino potestatem calcandi super serpentes et scorpiones. Habitat enim Ezechiel et hodie cum scorpionibus. Et illud vide quo sensu dixeris: Ad appellationis remedium confugimus. [Col. 0604B] Christi sequelam te dicis: in hoc dicto secus inveniris. Omnium enim malorum nostrorum efficax, imo efficacissimum remedium commendavit nobis Christus obedientiam, non solum verbo, sed evidentissimo exemplo factus obediens Patri suo usque ad mortem. Et tu qua fronte appellas remedium obedientiae impedimentum? Quod non remedium, sed detrimentum rectius habet nominari. Sed et qua fiducia hoc praesumis? Sperasne te habiturum defensorem ad non obediendum illum, qui vindicandi in omnem inobedientiam et officium accepit et praeceptum? Male est hoc sperare de eo, et in ipsum graviter offendere. Poterant te retardare ab hujusmodi praesumptione, quas jam passus es, [Col. 0604C] prima et secunda repulsio. Viva quippe vox tua primum, et deinde litterae tuae ad persuadendum compositae expertae sunt quam firmiter stet, quam sit vicarius Petri, quem non precibus, non donis, nec comminationibus, vel promissis movere potuisti. Sed tertio attentandus est, ut Domini sui exemplo tertia attentatione triumphum reportet.
Porro ut nihil deesset gravaminis, defixisti terminum tuae appellationi anni fere spatium. Nec misertus es nostri exsilii, vel laboris sanctae Ecclesiae, sponsae Christi, quam ipse sibi suo sanguine acquisivit. Et ut haec omittam, non omittenda tamen, providere debueras, cui te favere dicis, domino nostro regi, qui, quandiu sic aget in nos, vel in Ecclesiam Christi, nec ad bella procedere, vel [Col. 0604D] in pace degere sine animae suae periculo poterit. Ad reliqua transeamus. Quaedam commemoras turbata esse in discessu et ex discessu nostro. Timeant turbationis hujus auctores et consiliarii, ne et ipsi turbentur. Magnis me laudibus extollis quasi de bono principio meae peregrinationis. Et quidem sapientis est famam non negligere, et discreti est nulli magis de se quam sibi credere. De injuriis insimulor, quasi illatis domino nostro regi. Sed quia nullam designas ex nomine, nec ego scio cui respondere debeam. Quia igitur superficie tenus accusor, superficie tenus in hac parte me excuso. Hoc tamen interim accipe responsum: Quia nullius mihi conscius sum, nec propterea justificatus sum. De comminatorio minaris, quod nos in eum commisimus. [Col. 0605A] Quis pater videt filium aberrare, et tacet? Quis virga non percutit, ne gladium incurrat? Desperat pater de filio, quem comminatione non corripit vel flagello. Absit autem ut tecum sentiamus dominum nostrum regem, impatientem correptionis, ad exterminationem apostasiae lapsurum. Non enim Patris coelestis plantatio eradicabitur.
Navem concutit saevissima tempestas. Clavum teneo, et ad somnum me vocas. Congeris et statuis ante oculos nostros beneficia nobis a domino nostro rege collata, et de exili me commemoras ad summa provectum. Ut autem his aliquantisper respondeam, in insipientia mea tamen, de quam exili putas! Si tempus, quo me in ministerio suo praestituit, respicias, archidiaconatus Cantuariae, praepositura Beverlaci, [Col. 0605B] plurimae ecclesiae, praebendae nonnullae, alia etiam non pauca, quae nominis mei erant possessio tunc temporis, adeo tenuem, ut dicis, quantum ad ea quae mundi sunt, contradicunt me fuisse. Quod si ad generis mei radicem et progenitores meos intenderis, cives quidem fuerunt Londonienses, in medio concivium suorum habitantes sine querela, nec omnino infimi. Sed ut aliquando, mundi tenebris semotis, judicemur a lumine veritatis, quid gloriosius, nasci de mediocribus vel etiam infimis, an de mundi magnatibus et honoratis, cum dicat Apostolus: Inhonestiora membra corporis nostri abundantiori circumdamus honore?
Pro gratia vero regis nobis commendanda, commemoratione beneficiorum ejus non multum fuit laborandum. Testem enim Deum invoco, nihil sub sole me gratiae ipsius et saluti praeponere: tantum salva sint quae Dei sunt et sanctae Ecclesiae. Non enim aliter poterit feliciter regnare vel secure. Esto, quia ita est, multo sunt plura, et etiam ampliora, quam tua explicet oratio, beneficia ejus erga me. Debuine pro his omnibus, vel etiam si centumplicarentur, [Col. 0605D] Ecclesiae Dei libertatem exponere? Quanto minus pro famae meae, quae saepius a vero deviarat, conservatione. Si minus in aliis egi, in hoc nec tibi nec alii parco, nec angelo, si descenderit de coelo, sed statim, ut audiero talia commonentem, audiet ex me: Vade retro, Satana, non sapis quae Dei sunt. Absit a me ista dementia. Avertat a me Deus dementiam istam, ut aliquatenus persuadear aliquibus tergiversationibus inire commercium de Christi corpore, unde ego Judae venditori, et Dominus meus Judaeis assimiletur emptoribus Christi.
De promotione vero mea, quam scribis factam matre domini regis dissuadente, regno reclamante, Ecclesia, quoad licuit, suspirante, hoc tibi respondeo: [Col. 0606A] quod regni reclamationem non audivimus, sed potius acclamationem. Dissuasio vero genitricis domini nostri, si qua fuit, usque ad publicum non prodiit. Potuit autem fieri aliquas ecclesiasticas personas ad eamdem promotionem, ut solet, aspirantes suspirasse, cum se sentirent ab ea, quam conceperant, spe decidere: qui et hodie fortassis, in ultionem sui casus, praesentis dissensionis auctores sunt et consiliarii. Sed vae illi, per quem scandalum venit. Praetaxatis vero obstaculis, et aliis, si qua fuerunt, divina praevaluit dispensatio, ut est hodie cernere. Exigor itaque ab ea, quae ipse est, justitia nulli omnino eum postponere, qui me statuit in gradu isto sua miseratione.
Illud etiam quod ad justificandum dominum regem [Col. 0606B] videris proposuisse, judicavi non praetereundum leviter, vel absque discussione. Et utinam a justitia non dissentiret, et nostra adversus eum minus justa appareret querela! Dicis ipsum ad satisfaciendum semper fuisse paratum. Hoc te confidenter dicere, hoc te asseris praedicare. Sustine igitur paulisper, et ad interrogata responde. Illud quod dicis ยซparatum ad satisfaciendum, quo sensu intelligis? Illos, quorum se Deus dicit patrem et judicem, orphanos, pupillos, viduas, innocentes, et omnino quae nos movet controversiae ignaros, vides proscribi, et taces, clericos exterminari, et non reclamas; alios bonis suis spoliari et contumeliis affici, et non contradicis; servientes meos in vincula conjici et teneri, et obmutescis; matris tuae Cantuariensis Ecclesiae bona [Col. 0606C] diripi, et non resistis; me patrem tuum gladios cervici meae jam jam imminentes vix evasisse, et non doles. Sed quod deterius est, cum persecutoribus meis, et in me Dei et Ecclesiae ipsius, et hoc non in occulto, stare non erubescis. Estne hoc satisfacere, perpetrata mala non corrigere, et malis deteriora de die in diem adjicere? Sed fortassis illud in contrarium intelligis, ut satisfacere sit voluntati impiorum deservire, secundum illud: Inebriabo sagittas meas sanguine.
Sed dicis mihi: Pater mi, de quibus me calumniaris, absolvo me paucis. Tunicae meae timeo. Verum est, fili mi, et nimis verum quod respondes. Et ideo gladium non habes. Quod enim scribis ipsum paratum stare judicio regni sui, quasi condigna satisfactio [Col. 0606D] sit haec; quis est in terra, vel etiam in coelo, qui de divina dispositione praesumat judicare? Humana judicantur, divina penitus inconcussa relinquuntur. Quanto melius, frater mi, illi salubrius, tibi securius intimares ei, et persuadere modis omnibus elaborares voluntatem Dei de conservanda pace Ecclesiae suae, de non appetendis his, quae concessa non sunt ejus administrationi, de honorandis sacerdotibus Dei: nec qui sint attendat, sed cujus servi sint.
In Saresberiensem episcopum, et Joannem de Oxeneford, non decanum, ut dicis, sed decanatus invasorem, me praejudicio abusum calumniaris. Sed meminisse debuisti quaedam manifesta praecedere ad judicium. Et motum te dicis. Quidni?
Luccalegon trepidat, paries cum proximus ardet. [Col. 0607A] Et utinam bene movearis ab eo, in quo non bene fecisti! Sciat ergo et intelligat, te intimante, dominus meus, quia qui dominatur in regno hominum, sed et angelorum, duas sub se potestates ordinavit: principes et sacerdotes. Unam terrenam, alteram spiritualem; unam ministrantem, alteram praeeminentem; unam cui potentiam concessit, alteram cui reverentiam exhiberi voluit. Qui vero his vel illis de suo jure subtrahit, Dei ordinationi resistit. Non indignetur itaque dominus noster deferre illis, quibus summus omnium deferre non dedignatur, deos appellans eos saepius in sacris litteris. Sic enim dicit: Ego dixi: Dii estis, etc. Et: Constitui te Deum Pharaonis. Et: Diis non detrahes, id est sacerdotibus. Et de eo qui juraturus erat, loquens per Moysen, ait: [Col. 0607B] Applica illum ad deos, id est ad sacerdotes. Nec praesumat dominus noster judices suos velle judicare. Terrenis enim potestatibus non sunt commissae claves regni coelorum, sed sacerdotio. Inde scriptum est: Labia sacerdotis custodient scientiam, et legem requirent ex ore ejus, quia angelus Domini exercituum est. Paulus etiam dicit: Nonne angelos judicabimus? Quanto magis homines?
Illud etiam, te suggerente, commemoretur domino nostro, dignum memoria et imitatione, quod in ecclesiastica Historia legitur de Constantino imperatore, cui, cum oblatae fuissent scripto actiones contra episcopos, accusationis quidem libellos accepit, et accusatores convocans, in eorum conspectu eosdem incendit, dicens: Vos dii estis a vero Deo constituti, [Col. 0607C] ite et inter vos causas vestras disponite. Quia dignum non est, ut nos homines judicemus deos. O magnum imperatorem! O discrete regnantem in terra! Quae aliena sunt non usurpantem, et regnum aeternum in coelo promerentem. Studeat itaque dominus rex tantum, tam discretum, tam felicem imitari principem, cujus et memoria laudabilis frequentatur in terris, et vita perpetua ac gloriosa habetur in coelis. Alioquin timeat, quod in Deuteronomio Dominus minatus est dicens: Homo quicunque fecerit in superbia ut non exaudiat sacerdotem aut judicem, morietur. Ad hoc enim vocatus est, et in hoc ipsum temporalis regni pax et magnificentia, de qua nos commones, ministratur ei de coelo. Alioquin non salvatur rex [Col. 0607D] per multam virtutem suam, nec si subdantur ei regna, et inclinentur nationes.
Sed haec hactenus. Quoscunque autem praetaxatarum habuisti conscriptores litterarum, quod tibi responsum est, noverint sibi esse responsum. De caetero, fratres, vos commonefacio, rogo et obsecro, ut vos non separent schismata, nec obnubilent simultates, sed sit vobis in Domino cor unum et anima una. Et audiamus illum qui dicit: Pro justitia agonizare pro anima tua, et usque ad mortem certa pro justitia. Et Deus expugnabit pro te inimicos tuos. Non obliviscamur illum districtum judicem, ante cujus tribunal constitutos sola nos veritas judicabit, amoto timore et fiducia omnis terrenae potestatis. Valeat in Domino sanctitas vestra.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, GILBERTO Londoniensi, et omnibus episcopis Angliae.
Mittimus vobis litteras domini papae, quibus praecipit sub anathematis interminatione, ut clericis nostris universa cum integritate reddantur, quae eis ablata sunt, cuicunque commissa sint ex mandato regis. Inde est quod nos sub eadem interminatione vobis apostolica auctoritate praecipiendo mandamus, quatenus infra duos menses post harum susceptionem quidquid exinde recepistis, nobis restitui faciatis, ne vobis juxta quod dominus papa [Col. 0608B] comminatur, eveniat. Praecipimus etiam, ut parochianos vestros, qui eorum reditus aut bona abstulerunt vel receperunt, ad restitutionem eorum similiter compellatis.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, GILBERTO Londoniensi episcopo.
Meminimus nos juxta constitutionem sanctorum Patrum vobis denuntiasse, quos propter injurias sanctae Romanae Ecclesiae, et Cantuariensi, et aliis ecclesiis in regno Angliae illatas excommunicavimus, et in virtute obedientiae praecepisse, ut eos tanquam [Col. 0608C] excommunicatos per episcopatum vestrum faceretis evitari, et hoc ipsum denuntiaretis fratribus et coepiscopis vestris. Quod si injunctum obedientiae munus ad honorem Dei et Ecclesiae Romanae, et utilitatem Ecclesiarum, et salutem vestram, ut fieri oportuit, fideliter implevistis, charitati vestrae congratulamur in Domino. Sin autem, dolemus quidem, non tam pro laesione nostra, quam pro domini papae, et sedis apostolicae injuria, et vestra: quod ad honorem suum et nobis salubriter Deus avertat incommodum. Licet enim plerisque remissa videatur manus et lenta indignatio summi pontificis, certe tamen efficax est et gravis, et exigentibus meritis insanabile vulnus interdum infligere consuevit. Non est enim sub sole, qui de manu ejus possit eruere. [Col. 0608D] Solus infidelis, aut qui eum errore superat haereticus, aut schismaticus apostolicis obtrectat obedire mandatis. Scienti legem loquimur, et qui publice docet obedientiam omnibus victimis praeferendam, ut non oporteat sapientem moveri, et praesertim in religione nutritum, et religionis exercitationibus tritum, quae affectiones virtutum, aut virtutes affectionum obedientiam comitentur. Moliri potest quis fraudem contra animam suam, sed verbum Dei veritate, quam substantialiter habet, defraudari non potest, dicens: Vae illis, qui justificant impium, et dicunt bonum malum, et ponunt tenebras lucem. Et nunc quidem dicit illis Vae; sed in brevi Vae acerbissimum inferet: potentes quidem potenter puniens, et judicium durissimum exercens in eos, qui [Col. 0609A] inutiliter praesunt, et impio impietatem annuntiare detrectant. Tunc autem qui fideliter obedierint, triumphantes feliciter coronabit, et interim adversus injustitiam decertantes multipliciter consolatur.
Rogamus igitur et obsecramus in Domino Jesu, ut, quoniam mala adversus Ecclesiam multiplicantur in terra, et culpis nostris exigentibus nimis invaluerunt, exsurgatis in adjutorium Ecclesiae Dei, et gladium verbi, qui vobis creditus est, exeratis in virtute Spiritus sancti ad vindictam malorum et bonorum solatium, ne eum sine causa portetis et vos. Quos autem segniores vel tepidiores videritis ad justitiam faciendam, erigatis et animetis, vobisque dictum intelligatis a Christo in articulo passionis suae, quoniam ab impiis iterum crucifigitur: Et [Col. 0609B] tu aliquando conversus confirma fratres tuos. Vos autem nos ad liberationem Ecclesiae habebitis adjutores et praevios, et in his, quae ad honorem Dei pertinere noverimus, in nullo deerimus vobis, quatenus nobis vires divina clementia ministrabit. Sed et dominus papa debitam opem libenter impendet, et nobis jam, ut iniquitati possimus efficacius obviare, vices suas commisit in regno Angliae, sicut ex litteris ejus, quas vobis transmittimus, potestis advertere. Mandamus itaque fraternitati vestrae, et in virtute obedientiae, et in periculo ordinis vestri, apostolica auctoritate praecipimus, quatenus eas fratribus et comprovincialibus vestris episcopis, et Dunelmensi episcopo ostendatis adhibita celeritate et diligentia, et easdem postmodum nobis restitui [Col. 0609C] faciatis. Praedicta eadem auctoritate, et sub eadem interminatione jubemus, ut horum portitoribus, qui domini papae negotium gerere dignoscuntur, debitum exhibeatis honorem, et eorum sic provideatis indemnitati, sicut honori vestro vultis esse prospectum.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, utinam vero fratri, GILBERTO Londoniensi episcopo, declinare a malo, et facere bonum.
Excessus vestros, dum licuit, supportavimus: et [Col. 0609D] utinam mansuetudo patientiae nostrae, quae nobis ultra modum damnosa exstitit, in totius Ecclesiae perniciem non redundet! Sed, quia patientia nostra semper abusi estis, et neque dominum papam, neque nos in verbo salutis vestrae voluistis audire, sed obduratio vestra in deteriora semper excrevit, nos urgente necessitate officii et ratione juris persuadente, ex justis et manifestis causis, anathematis sententia percellentes vos excommunicavimus, et a corpore Christi, quod est Ecclesia, donec condigne satisfaciatis, amputavimus. Praecipimus ergo in virtute obedientiae, et in periculo salutis, dignitatis et ordinis, quatenus prout ecclesiae forma praescribit, ab omni communione fidelium abstineatis, ne vestra participatio gregem Dominicum contaminet ad ruinam, [Col. 0610A] qui vestra doctrina erudiendus et exemplis informandus erat ad vitam.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, GILBERTO Londoniensi episcopo, utinam vero fratri, declinare a malo, et facere bonum.
Vestra debuerat meminisse prudentia, quanta vos affectione mater vestra Cantuariensis Ecclesia semper dilexerit, quanta diligentia sedis apostolicae gratiam vobis conciliare studuerit, honori vestro et utilitati, tanquam saluti propriae, semper invigilans; vos autem accepta facultate nocendi, adversus utramque calcaneum erexistis, et eis tanquam [Col. 0610B] clavus in oculo, et sagitta in latere tanto perniciosius nocuistis, quanto minus cavebatur impietas religionis tecta velamine, et perfidia professionem fidei fallacius et fraudulentius impugnabat. Vos saepe commonuimus, et utinam ad salubrioris verba consilii et exhortationis non intumuisset, aut obduruisset cor vestrum. Scripsit vobis summus pontifex, ut paci reformandae inter Ecclesiam et regem diligentiam impenderetis; sed, sicut publice notum est, per vos adversus Ecclesiam vehementior est excitata turbatio. Et quidem multa et magna ad condemnationis vestrae judicium praecesserunt, nisi sedes apostolica fraternitatem vestram in multa mansuetudine supportasset. Nos autem, licet gravissime [Col. 0610C] laesi, molimina vestra contra Ecclesiam et nos, quandiu licuit, dissimulavimus, ut cunctis rectum sapientibus et habentibus zelum legis, excessisse modum videatur patientia nostra. Sed quia novissima vestra semper inventa sunt deteriora prioribus, et ulterius dissimulare non licuit, vos ex justis et manifestis causis anathematis sententia percellentes, a corpore Christi, quod est Ecclesia, donec condigne satisfaciatis, tanquam membrum putredinis resecavimus. Praecipimus ergo in virtute obedientiae, in periculo salutis, dignitatis et ordinis, quatenus prout Ecclesiae forma praescribit, ab omni vos communione fidelium abstineatis, ne vestra participatio Dominicum gregem contaminet ad ruinam, qui vestra doctrina erudiendus et exemplis informandus [Col. 0610D] erat ad vitam.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, GILBERTO Londoniensi episcopo, utinam vero fratri, resipiscere a malo, et Deo potius quam hominibus obedire.
Licet studia vestra, quibus ex proposito perniciem Ecclesiae et nostram pro viribus hactenus procurastis, fidelium communionem demeruerint, et salutationis alloquium, nos tamen, quae ad salutem vestram quam Deo teste cupimus, indubitanter credimus pertinere, vobis pro debito officii nostri sollicita charitate proponimus, reducentes ad animum [Col. 0611A] quod qui terram Austri inhabitant, cum panibus etiam fugienti monentur occurrere. Et quod Christus, qui pastor et forma pastorum est, non justos venit, sed peccatores per poenitentiam reformare, quam sicut ille nunquam reprobat veram, sic semper aspernatur et damnat fictam, utramque examinans ex contritione cordis, et convincens ab operibus suis. Nam arbor ex fructu cognoscitur, et opera cujusque testimonium perhibent de eo. Sicut ergo inobedientiam vestram et contumaciam, ut caetera parcentes interim taceamus, ulterius praeterire non potuimus nec debuimus impunitam, sic conversionem vestram et condignos obedientiae fructus charitate promptissima acceptabimus, omnium quae contra nos commisistis, amplius non recordaturi, [Col. 0611B] si de poenitentiae sinceritate et condigna satisfactione constiterit. Ad quam vos affectione paterna revocantes, monemus et exhortamur in Domino, ut ponatis cor super vias vestras, et opera digna episcopo de caetero faciatis, ne nos in exsecutione vindictae pro contumacia compellamur ad ulteriora procedere. Ad haec vobis in virtute obedientiae, in periculo gradus et ordinis praecipiendo mandamus, quatenus nobis sine dilatione remittatis litteras domini papae super legatione nostra, quas vobis misimus, per vos fratribus et coepiscopis nostris communicandas. Et si eas, ut oportuit, communicastis, bene fecistis. Sin autem, procul dubio noveritis, quoniam et illarum suppressio districtius requiretur a nobis. Cor poenitens vobis divina misericordia largiatur. Si [Col. 0611C] resipueritis, et ad satisfactionem festinaveritis, parcat vobis Deus, et celerius convertat.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, venerabili viro GILBERTO Londoniensi episcopo, coram facie sua fideliter ambulare.
Calamitates matris vestrae S. Cantuariensis Ecclesiae tanto plenius agnovistis, quanto eas ab initio vicinius et planius inspexistis, corpore praesens, utinam non animo. Exspectavimus toto jam fere sex annorum curriculo poenitentiam domini regis, sed ille, quod sine dolore non loquimur, adeo misericordia [Col. 0611D] Dei et sacrae Romanae Ecclesiae patientia semper abusus est, ut novissima ejus fierent in dies deteriora prioribus. Ne ergo ex nimia dissimulatione tam illius, quam pereuntis Ecclesiae sanguis in districto examine requiratur a nobis, vobis praeeunte auctoritate domini papae, in virtute obedientiae, in periculo ordinis, honoris et beneficii praecipiendo mandamus, quatenus infra quindecim dies a susceptione praesentium per totum episcopatum vestrum, omnia divina, praeter baptisma parvulorum et poenitentias morientium, prohibeatis officia celebrari, et ab omnibus subditis vestris interdicti sententiam, quantum in vobis est, faciatis inviolabiliter observari. Et ut litteras domini papae, quas vobis mittimus, fratribus et coepiscopis vestris, et vacantium ecclesiarum capitulis [Col. 0612A] communicetis, et ab eis inspectas nobis remittere non differatis: portitori etiam harum prospicientes, sicut vobis et ordini vestro cupitis esse prospectum. Quae nisi fideliter adimpleveritis, vobis perpetuae damnationis sententiam noveritis irrefragabiliter imminere.
Eodem modo Saresberiensi.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, decano, archidiacono, et clero Londoniensi, salutem, et a communione excommunicatorum fideliter abstinere.
Vestram latere non debet prudentiam, quod fere [Col. 0612B] totus Latinus orbis agnovit, quam inique, sumpta opportunitate ex causa schismatis generalis, Gilbertus Londoniensis episcopus, frater noster, utinam verus, in causa Ecclesiae versatus sit, et pacem ejus studuerit perturbare. Supportavimus enim eum in multa patientia hactenus, qua ille semper abutens, jugis inobedientiae crimen multiplicans excessibus incorrigibiliter cumulavit. Nos igitur, cui dissimulare non licuit, eum urgente necessitate officii, et ratione juris persuadente, publice excommunicavimus, et vobis praecipimus in virtute obedientiae, et in periculo ordinis et salutis, ut communione ejus, sicut Christi fideles decet, prorsus abstineatis. Similiter eos sub eadem interminatione praecipimus evitari, quorum nomina inferius scripta sunt. Simili [Col. 0612C] quoque sententia, Deo auctore, eos qui a nobis solemniter citati sunt, nisi interim satisfecerint, condemnabimus in die Ascensionis Domini, scilicet Gaufredum Cantuariensem archidiaconum, et Robertum vicarium ejus, Ricardum de Ivelcestre, Ricardum de Luci, Willelmum Giffard, Adam de Chere, et eos qui ope vel consilio domini regis, vel mandato, vel propria temeritate, nostra vel clericorum nostrorum bona occupaverunt, et eos qui ope vel consilio domini regis animum adversus libertatem Ecclesiae, et innocentium proscriptionem, et depopulationem instigasse noscuntur, et qui nuntios domini papae et nostros, ne prosequantur Ecclesiae necessitates, impediunt. Non turbetur cor vestrum, neque formidet in his, quia et contra tergiversationes [Col. 0612D] malignantium et appellationum subterfugia, Deo propitio, sedis apostolicae munimine tuti sumus. Haec sunt nomina excommunicatorum: Jocelinus Saresberiensis episcopus, comes Hugo, Radulphus de Broc, Thomas filius Bernardi, Robertus clericus de Broc, Hugo de S. Claro, Letardus clericus de Norflece, Nigellus de Sacca-Villa, Ricardus frater Willelmi de Hastinga, qui ecclesiam nostram de Manech etiam occupavit. Valete.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, Meldensi episcopo.
Merito dixerim cum propheta: Vae mihi, quia [Col. 0613A] tacui! Quia vulneris mei et doloris non revelavi molestiam illi, qui prae caeteris mihi et coexsulibus meis, Christi proscriptis, in regno Francorum consuevit adhibere medicinam, et necessariae consolationis fomenta. Sed tanti silentii culpam probabilis error excusat, quia vester ab amicis reditus exspectabatur, et sperabatur in dies. Nutu vero divino crediderim accidisse, ut vos tam diu morari tum causae necessitas, tum sanctae Ecclesiae Romanae voluntas compulerit, ut ex longa conversatione et familiaritate contracta virtus vestra clarius elucescat, et de caetero possit egenis, quorum primus ego, efficacius opitulari apud apostolicam majestatem. Et jam quidem misera Ecclesia Anglicana experta est in multis necessitatibus pietatis vestrae subsidium, et [Col. 0613B] unde vobis gratias agit, quotquot redeunt, vos eam sollicitudinem gerere perhibent in negotiis nostris, quam exerceretis in propriis, aut forte ampliorem. Quocirca fiducialius ad vos, quanta possunt devotione, parvuli Christi confugiunt, et sancta Cantuariensis Ecclesia provolvitur pedibus vestris, ut intercessionum vestrarum suffragio ipsam et omnes conterminas ejus eripiatis a laqueo mortis, quam sub honestae pacis velamine persecutor noster intentat. Eo enim perductus est ad instantiam domini Gratiani, ut quod anno praeterito respuerat, pro amore et prece domini papae nunc admittat, honorem Dei scilicet salvum fore. Sed incontinenti adjecit: Salvis dignitatibus suis. Quarum nomine damnatas [Col. 0613C] pridem, et perpetuo damnandas disponit consuetudines obtinere. Ea enim mens est mihi principis, ut tunc demum vigeat honor Dei, si dignitatibus, quas vindicat non refragetur. Alioquin illae praejudicent. Gratianus autem intulit, quod ille salva libertate Ecclesiae regni libertatibus potiatur, sed ad nomen libertatis Ecclesiae, quod ante sibi in exactis conditionibus fuerat inauditum, pius rex Franciae vehementer excanduit, et nomen hoc vix potuit sustinere. Jactitant sui restitutionem ablatorum nullam Ecclesiae faciendam, eo quod antecessores sui, ut mentiuntur, nihil unquam restituerunt archiepiscopis et episcopis, quos ex pari causa saepenumero fugaverunt. Et certe eo constantius petenda est, et petetur a nobis, quia malorum exempla [Col. 0613D] citius invalescunt, et auctore Deo, quoad licuerit, declinabimus ad posteros tantae enormitatis et sceleris transferre et perpetuare perniciem.
Conatur idem rex formam fidelitatis, quam clerici principibus facere consueverunt, evertere, non admittens in ultima clausula se obligantis ordinem salvum fore, sed honorem Dei. Quia persuasus est, ut aiunt, a grammaticis suis, quos in laesionem Ecclesiae ascivit, quod honor Dei non minuetur, si clerici passim appellare et appellationes prosequi non permittantur; si ad singulas vocationes domini papae vel legatorum episcopi vel alii vocati non accedant; ad quod tamen ex ordinis sui necessitate tenentur. Supplicamus itaque sanctitati vestrae, quatenus domino papae persuadeatis, ut in dispendium [Col. 0614A] ecclesiasticae libertatis nullam admittat pacem, neque nos compellat a damnorum repetitione desistere, neque tritam fidelitatis exemplo nostro faciat mutari formam. Nam quod semel obtinuerit, praesertim auctoritate Ecclesiae Romanae, sibi et liberis suis volet esse perpetuum. Ad haec latores praesentium magistrum Godefridum, et magistrum Walterum, nuntios venerabilis fratris nostri Trundenensis archiepiscopi, ea, si placet, benignitate fovete et recipite, quas nos et nostros vestra charitas recipere consuevit. Valeat semper sanctitas vestra, et has mentis angustias et domino Ostiensi et domino Hyacintho communicare dignetur.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus STEPHANO Meldensi episcopo, salutem, et modicum id quod devotio potest exsulis et proscripti.
Dilectioni vestrae super consolatione, quam nobis et nostris semper exhibuistis, non sufficimus reddere gratiarum debitas actiones. Reddet autem, qui potest, pro cujus honore persecutionem patimur, Christus. Et nos, si quid unquam potuerimus, ad vestrum et vestrorum, ut justissimum est, prompti sumus obsequium. Poterimus autem, propitiante Deo, qui Ecclesiae suae justitiam semper illustrat, et nunc, sicut a venerabili Patre domino Senonensi, et magistro Petro Carnotensi archidiacono potestis audire, malitiam et duritiam regis Angliae manifestissime [Col. 0614C] denudavit: filio gratiae Gratiano secundum fidem suam, et in ea sinceritate, quae causam tractavit Ecclesiae, respondeat Deus. Quia apud eum acceptio personarum vel munerum nihil potuit, sed fideliter et prudenter ad honorem Dei et Ecclesiae Romanae usquequaque versatus est. Agite ei, si placet, gratias, et merita partium ab ipse diligenter audite. Nuntios nostros ad clementiam serenitatis vestrae dirigimus, quos si placet in causa Christi audite ut nos ipsos, et date operam ut dominus papa miseriam nostram ad gloriam Dei et honorem suum celerius consoletur. Oramus instanter, quatenus potest devotio miseri peccatoris, ut Deus prosperum faciat iter vestrum: et felices vobis ad optanda [Col. 0614D] largiatur successus.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus Nivernensi episcopo, sub alterius nomine propter insidias.
Dirigat Dominus gressus vestros, ut in causa Ecclesiae, cujus exsecutio vobis pro parte commissa est, non declinetis ad dexteram vel sinistram, sed via regia incedatis, ut nec sollicitationibus, nec minis, nec exquisitis dolis prraevaleat adversus prudentiam et sinceritatem vestram, cujus tendiculas nullus unquam evasit, qui cum ipso contraxerit. Et nisi fallor, vobis pugnandum erit ad bestias, cum ipse episcopos abbates et viros discretos perducturus sit, ut per [Col. 0615A] eos expugnet constantiam vestram, si praesenserit quod vos promissis et blandiloquio circumvenire non possit. Quia ergo multiplices illius prodigii fucos non est facile deprehendere, quidquid dixerit, quamcunque figuram inducat, tam ipse quam omnia ejus vobis suspecta sint, et fallaciae plena esse credantur, nisi quorum fidem manifesti operis exhibitio comprobabit. Si vero senserit quod vos aut promissis corrumpere valeat, aut minis deterrere, ut aliquid obtineat contra honestatem vestram et causae indemnitatem, illico apud eum prorsus vestra evanescet auctoritas, et eritis tam illi, quam suis in contemptum, in fabulam, in derisum. Sin autem viderit quod vos a proposito flectere nequeat, furorem simulabit in primis, jurabit et dejerabit, Proteum [Col. 0615B] imitabitur, et tandem revertetur in se, et nisi per vos steterit, exinde semper eritis in Deum Pharaoni. Homo inter caetera quibus innotuit, familiaribus et vicinis, in eo maxime gloriatur, quod explorator morum est, bonorum insidiator, delusor et derisor, ut si forte verbum incautius alicui elabatur, statim adhibitis testibus quasi sub praetextu injuriae suae vel erroris alieni, fugam paret, ut recte recedere videatur. Cum ergo convenietur, erit in omni re adhibenda modestia, a multiloquio abstinendum. Articuli causae summatim colligantur, insistendum diligentius, ut respondeat ad proposita, quoniam ex consuetudine dyscolus est. Super omnia fugiendae dilationes, quas ille semper consuevit inducere, [Col. 0615C] et vos, urgente mandato apostolico, admittere non potestis: nec expedit ut consilium nostrum alicui innotescat, quia scorpiones sunt, qui faciem praeferunt amicorum. Commodissimum vero videtur exordium a litteris, quas eis dominus papa transmisit, quibus testatur sibi per litteras et nuntios regis significatum esse, quod rex archiepiscopo Cantuariensi concesserat, ut ad ecclesiam suam in omni securitate redeat, et sui omnes ad sua, habituri possessiones suas omnes, sicut eas melius habuerunt, dum in gratia regis essent. Secundus articulus est, ut eumdem archiepiscopum in osculo pacis recipiat: quae forma solemnis est in omni gente et in omni religione, et citra quam nusquam pax antea dissidentium confirmatur. Nec [Col. 0615D] tam vicario filii regis osculo videretur archiepiscopus pacem recepisse a rege, quam in filii ejus gratiam rediisse. Quod verbum si semel audiretur in turba, patens est, quam facilis malignandi adversus pacem initam daretur occasio. Et si archiepiscopo, quod absit! secus accideret, rex sub praetextu negati osculi crederetur exemptus infamiae.
Redeat in mentem Robertus de Silliaco, et alii qui per manum Christianissimi regis cum eo pacem fecerunt, quibus si nec osculum publice datum, nec tanti mediatoris reverentia veram contulit pacem, nec mirabimini cur memoratus archiepiscopus publicae religionis solemnem exigat cautionem. Cuicunque praemissorum articulorum rex noluit acquiescere, vos, si vultis, ut vobis in causa succedat, [Col. 0616A] accipite licentiam incontinenti, et nisi mandato domini papae acquiescens vos revocaverit, redire citius non differatis. Si autem acquieverit, exprimite nomina possessionum, sicut vobis in chartula exprimuntur, nec admittatis delusiones et fabulas ejus quibus Ecclesiam conabitur mutilare bonis suis; quia dum passum pedis auferet, pacem cum archiepiscopo inire non poterit. Mavult enim proscribi perpetuo, quam eo consentiente vel in minimo proscribatur Ecclesia. Quod si et hic detrectaveri et vos oblatam redeundi occasionem accipiatis. . . . . . Tertius articulus earumdem litterarum est, ut mille marcas per Vivianum promissas archiepiscopo incontinenti restituat, ut habeat unde possit apparatui suo et suorum necessaria providere. Quas si se [Col. 0616B] promisisse inficiatur, reducite ei ad memoriam, quod eas similiter apud Montem Martyrum promisit episcopus Sagiensis, qui nullo modo mandati fines excederet. Si pertinacius detrectat hanc pecuniam reddere, frontem vestram sentiat, sua, quamvis nimis attrita sit, duriorem. Et antequam ab hoc desistatis articulo, reditum tanta procuretis instantia, ut omnes vos indubitanter credant transfretaturos. Si tamen demum apparuerit quod nullo modo possit evinci, vos quasi regi condescendentes, hac petitione dilata et pecunia nulla ratione remissa, formam pacis, quae in prioribus articulis praemissa est, recipiatis. Scitis enim ex litteris, quas vobis dominus papa transmisit, quod nullam remittendae [Col. 0616C] pecuniae habetis auctoritatem, qui etiam pace facta tenemini ipsum convenire super integra restitutione ablatorum, et pravis consuetudinibus abolendis. Nam ut in litteris ad regem missis expressum est, vos ad exsecutionem pacis misit dominus papa, et ut per vos melioretur conditio Ecclesiae, et archiepiscopus et sui in nullo laedantur. Nullam enim in hac parte habetis potestatem.
Quartus articulus est de absolutione excommunicatorum, in qua vobis duplex cautela necessaria est. Primo, ut nulla ratione id faciatis, nisi certa spe pacis et reconciliationis accepta. Secundo, ut nullum, nisi juramento solemniter et publice praestito, juxta mandatum apostolicum, absolvatis. Nec enim aliter eos potestis absolvere. Sed quomodo certam [Col. 0616D] concipietis spem ab homine lubrico, cujus verba et juramenta eamdem vim habent, et pari sunt lance pensanda? Difficile quidem est, si tamen induci posset, ut aliqui magnatum regni plures, aut saltem unus, mandato ejus jurarent, quod formam pacis fideliter et sine malo ingenio rex exsequeretur, et ipsi si fidejussores existerent, posset haec aliqua imago certitudinis interim credi. Verumtamen si ei persuaderi non potest, ut jam dictas praestari faciat cautiones, exigatur, ut patentibus litteris sigillo suo munitis hoc scribat archiepiscopo, et item aliis: in eumdem modum domino papae, et vobis similiter tertiis ne quid ex contingentibus omisisse videamini, et nimia facilitate certi fuisse de promissione hominis, cui vix unquam sine periculo [Col. 0617A] creditur. Praeterea possessiones Ecclesiae tradat vobis, amotis satellitibus suis, et per vos ministris archiepiscopi. Haec enim, licet securae pacis non sint satis certa indicia, quia et contra scripta sua facile venire consuevit, et ministros archiepiscopi eadem qua solitus est, injuria posset ejicere, tamen quia spem firmioris obligationis obtinent, utcunque certam spem videntur polliceri: et diligentiam vestram, si impetrata fuerint, quidquid exinde contingat, a vitio levitatis poterunt excusare.
Quod si rex ista, scilicet attestationem scriptorum, et possessionum cessionem facere noluerit, restat, ut vos certam spem concipere non debeatis, nec ad absolutionem excommunicatorum procedere. Nam, etiamsi absoluti essent, tenemini ex mandato [Col. 0617B] apostolico reponere eos in anteriorem sententiam, si pax, quod absit! secuta non fuerit. Et si hominem recte novimus, ab istorum absolutione exordietur, dicetque se neminem auditurum, nihil boni facturum, antequam absolvantur familiares sui. Dum hoc obtineat, fortasse modestiam simulabit, promittet grandia, et quasi sub specie religionis, quo innocentior credatur, peccata confitebitur, aliquas conscientiae maculas deteget, quas tamen emendicatis aut ementitis virtutibus continuo diluere possit. Ex quo vero obtinuerit, inveteratam duritiam induet, et qui humiliter orabat, exinde nulla humanitate poterit exorari. Haec ita esse persuadeant Gratianus et Vivianus, quibus se fide corporaliter [Col. 0617C] praestita obligavit, quod illorum consilium de pace cum archiepiscopo facienda sequeretur, si excommunicatos absolverent. Quibus absolutis ita ab universis, quae promisit, resiliit, ac si nec verbum cum eis habuisset. Quocirca et qui absoluti fuerant, in priorem excommunicationem reducti sunt, eo quidem justius, quo nequius pacem, cujus spe fuerant absoluti, studuerunt modis omnibus impedire.
Praecaveatis itaque, ne prosiliatis ad absolutionem, nisi certi de pace secutura, et ut cum eam feceritis, si tamen facturi estis, juramentum, secundum quod vobis praescriptum est, recipiatis ab absolvendis, denuntiantes eis, quod nisi exhibitam consecutione operum impleverint cautionem, omni [Col. 0617D] excusatione et appellatione postposita in pristinam excommunicationis sententiam reducentur. Interim autem communionem eorum sollicitius evitetis, ne quod offendiculum detis infirmis, et vituperari faciatis ministerium vestrum, et impiis animatis ad contemptum ecclesiasticae disciplinae, causae Dei non mediocre dispendium generetis. Si forte exegerit rex, ut archiepiscopus in terram suam redeat, possessiones suas et pacis osculum praesentialiter recepturus, procurate, ut quod in absentia ejus fieri potest, domos et possessiones suas Ecclesiae ministri recipiant, qui possint redeunti necessaria praeparare. Et ut aliqui de magnatibus terrae, quod episcopos quosdam libenter facturos esse non ambigo, veniant ad archiepiscopum ex mandato regis, qui ei conductum [Col. 0618A] et securitatem praestent, ut sine impedimento possit inter eos reconciliatio, prout ipsam antea formaveritis, adimpleri. Alioquin archiepiscopus, nisi causa cognita et securitate accepta, nullum ejus inibit colloquium. Et si, quod de prudentia et constantia vestra credi non debet, rex vos circumvenerit aut compulerit, ut in laesionem Ecclesiae aut proscriptorum Christi mandatum apostolicum excedatis, vobis certo certius sit, quod archiepiscopus nihil eorum quae sic gesseritis, ratum habebit, nec contra conscientiam suam alicujus mortalium consilio acquiescet. Comitem Hugonem vobis nulla ratione licet absolvere, quia nihil ei cum causa ista. Ad haec cavete, ne vos dilationibus protrahat ultra mandatum domini papae, quia nullae [Col. 0618B] sunt hic partes vestrae. Cum vobis fuerit transfretandum, litteras originales, quas recepistis, non deferatis vobiscum, sed transcripta, quia insidias in littore posuit et exploratores gravissimos, qui litteras hujusmodi praeripere consueverunt. Vos enim originalia recepistis, et ipsi regi denuntiavit dominus papa, quod vos missurus erat: nec tenemini, sed nec expedit, ut ei tam cito innotescat, quidquid vobis datum est in mandatis. Et quia incertum est, an metu sententiae imminentis vobis aliquod cito redeundi paraturus sit impedimentum, necesse est, si placet, et si vultis, ut oportet, causae prospicere, quatenus scribatis episcopis cismarinis juxta conceptionem litterarum domini papae, praecipiendo, [Col. 0618C] ut per parochias suas divina prohibeant celebrari, ex quo terminus regi indultus elapsus fuerit, easdemque litteras vestras committa is domino Senonensi, qui, cum res exegerit, procurabit, ut vestrum mandatum ecclesiis publicetur. Hoc etiam apud regem plurimum valere poterit, si sibi persuasum fuerit, quod necessitas immineat cismarinis episcopis, mandatum apostolicum, quidquid vobis accidat, exsequendi. Sane quotiescunque vobis cum praefato rege ex quacunque causa fuerit contrahendum, redeant in memoriam vestram fratres templi et xenodochii Hierosolymitani, cardinales et nuntii domini papae, Carthusienses et Grandimontani, Cistercienses et episcopi terrae suae, quos omnes in variis contractibus, dum propriae voluntatis quocunque [Col. 0618D] modo malitiam adimpleret, etsi hoc plerumque non meruerint, notari tamen fecit infamia. Si quaesierit, an de rebus ablatis et illatis injuriis pacem sit perpetuo habiturus, si archiepiscopum, ut dictum est, revocaverit, intimate ei, ut nec vobis nec alii credat se citra poenitentiam ab aliquo hominum posse absolvi, aut veniam promereri. Nam in Evangelio secundum Lucam ait Dominus: Attendite vobis, si peccaverit in te frater tuus, increpa illum, et si poenitentiam egerit, dimitte illi, etsi septies in die peccaverit in te et septies in die conversus fuerit ad te, dicens poenitet me, dimitte illi. Poeniteat ergo, si vestro vel alieno fructuosam desiderat pacem, quia, ut ait Apostolus, nulli contra veritatem aliquid licet. Nec omnino dimittitur peccatum, nisi, cum facultas [Col. 0619A] adsit, restituatur ablatum. Aut enim verba Christi superfluunt, aut conversio, poenitentia, et vera confessio, necessaria sunt ad veniam promerendam.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, venerabili fratri W . . . . . eadem gratia Norwicensi episcopo salutem, et in Spiritu sancto gladium Petri adversus persecutores Christi fideliter exerere, et feliciter exercere.
Se ipsum ad poenam criminis obligare dignoscitur; quisquis divinitus accepta potestate perversis hominibus dat audaciam delinquendi ex dissimulatione vindictae. Nam sanguis iniquorum de manu negligentis aut dissimulantis sacerdotis exquiritur. [Col. 0619B] Spinae et tribuli, sicut Scriptura docet, nascuntur in manu temulenti. Ne nos igitur ex dissimulatione manifestorum criminum reatus involvat, et in perniciem Ecclesiae convincat nimium siluisse, comitem Hugonem, praecedente tamen mandato summi pontificis, vinculo anathematis innodavimus, praecipimusque ut eum per episcopatum vestrum publice faciatis excommunicatum denuntiari, et subtrahi sibi, prout ecclesiastica disciplina praescribit, fidelium participationem. Ad haec meminisse potest vestra fraternitas, quoniam diu Londoniensis episcopi dissimulavimus culpas, qui, ut caetera taceantur, utinam tam impudens schismatis non fuisset incentor: nec in subversionem ecclesiasticae libertatis [Col. 0619C] et juris animasset publicam potestatem, et mistros ejus armasset. Freti itaque sedis apostolicae auctoritate eum publice excommunicavimus; episcopum quoque Sarisberiensem ex causa inobedientiae et contemptus; et alios, quorum nomina subscripta sunt, ex variis et justis causis. Excommunicati sunt ergo Thomas filius Bernardi, Radulphus de Broc, Robertus de Broc clericus, Hugo de S. Claro, Letardus clericus de Norflece, Nigellus de Sacca-Villa, et clericus frater Willelmi de Hastinga, qui ecclesiam nostram de Monechete occupavit. Praecipimus autem auctoritate apostolica et nostra, in virtute obedientiae, et in periculo salutis et ordinis, ut eos per totam dioecesim vestram faciatis publice denuntiari excommunicatos, et communionem [Col. 0619D] eorum jubeatis ab omnibus fideliter evitari. Valete in Domin
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, WILLELMO Norwicensi episcopo.
Quod nobis chara fraternitas vestra significavit in absolutione nobilis viri Hugonis comitis, omnia solemniter et ex ordine juxta mandatum nostrum fore completa, non modicum gratulati sumus. De ove quippe perdita gaudio magno gavisi sumus, quod humeris pii pastoris per avia deserti sit reportata ad gregem. Quod vero adjecistis ad omnipotentem Deum vos erigere manus, qui his ultimis diebus [Col. 0620A] terram respicere dignatus est, pariter et anima mea magnificat Dominum, qui magnifice egit nobiscum, statuens procellam nostram in auram, et motum fluctuum mitigans. A quo etiam nunc desideranter id oramus, ut mereamur videre vos antequam abeatis et avoletis ab hac regione mortalium in illam aeternorum, ubi sunt concives vestri et domestici Dei. Speramus siquidem, quod ex praesentia vestra non modicum impartietur pusillanimitati nostrae gratia spiritualis ad confirmandos nos, quia benedictus Deus, qui in his diebus posuit vos columnam domus suae immobilem. De clericis illis interdictis, pro quibus illustris comes Hugo nobis scripsit, nihil inpraesentiarum mutare statuimus, sed sic volumus eos manere, donec favente Domino nos ipsi veniamus, [Col. 0620B] vestro super his et aliis Ecclesiae negotiis consilio fruituri. Verum tamen huic praesentium bajulo propter mittentis reverentiam, proprio etiam ipsius compatientes labori, evangelizandi usum indulgemus, baptizandi quoque et tribuendi viaticum, si tamen ultima vitae cogat necessitas. Valete.
Gratias agimus Domino Jesu Christo, qui nunquam sperantes in se deserit; sed solitae suae pietatis gratia misericorditer dignatur visitare, et a miseriarum calamitatibus poterit eripere. Inde siquidem est quod ad vestram cupimus pervenire notitiam, nos in die beatae Mariae Magdalenae cum domino nostro [Col. 0620C] Henrico illustri Anglorum rege, ad honorem Dei et ecclesiae suae, ad honorem regis pariter ac nostrum, honestam ac bonam pacem fecisse. Quod quidem vobis designavimus, quatenus de pace nostra facta consolationem non modicam habeatis, et de reditu nostro inpraesentiarum gaudere possitis. Valeatis diu et semper, quem videant oculi nostri priusquam moriamur.
Venerabili fratri, et amicorum suorum in Christo charissimo JOH. Dei gratia Pict. epis. THOMAS eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem, et se totum.
[Col. 0620D] Charissime, utquid fecistis nobis sic? Utquid nos et vos strangulastis? Ecce dedistis homini illi occasionem detrahendi, et nobis et vobis malignandi adversum nos. Ecce animal cupidum gloriae et nimis pronum in perniciem Ecclesiae divulgari faciet et proclamari per plateas et in facie Ecclesiae, quod nos absolute et praecise consilio suo submiserimus tacita omni conditione, nulla vel honoris Dei vel ordinis nostri habita mentione, quae tunc procul dubio nulla ratione tacenda sunt, cum id potissimum agatur, ac id prorsus intendatur, ut in ignominiam et confusionem Ecclesiae taceantur; quod apostatandi genus est plus quam manifestum. Non autem hoc modo vel sub hac forma a nobis a Stampis recessistis, si bene recolitis. [Col. 0621A] Scitis, si placet, quia diximus vobis in discessu mutuo, quod huic duntaxat articulo insisteretis, quatenus homo ille juxta mandatum domini papae nobis gratiam suam et pacem restitueret, et ecclesiam nostram in libera nostra dispositione nobis dimitteret. Et cum quaerens a nobis, utrum vellemus recipere diem colloquii cum eo, si vellet nobiscum loqui, respondimus quia nullum diem loquendi cum ipso reciperemus, priusquam mandato domini papae respondisset, ac etiam satisfecisset; verum postea libenter veniremus ad diem, et faceremus quidquid, salvo honore Dei et ordine nostro, facere possemus. Hoc modo, charissime, ab invicem discessimus. In his, si placeret, finibus stetisse debuissetis cum sciatis optime, nemo melius, quia ulterius nulla [Col. 0621B] ratione procedere audeamus, nihil amplius secundum Deum facere possimus vel debeamus. Unde et vos, dimidium animae nostrae, scire volumus, quia non est nobis consilium, sed nec quidem videtur tutum, vel diem recipere vel ad colloquium ejus venire, quousque mandatum domini receperit, et etiam si ei visum fuerit, idem effectui mancipaverit, ne forte quod absit! nobis dantibus occasionem frustratoriae dilationis, merito etiam imputari possit et nobis, quominus ipsius papae mandatum mandetur exsecutioni, quod nullatenus nobis dignoscitur expedire. Bene semper valete.
[Col. 0621C] THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, FROGERIO Sagiensi episcopo.
Gratias, quas pro tempore licet, referimus dilectioni vestrae, quae nostri gerit sollicitudinem, et Cantuariensis Ecclesiae, a cujus uberibus coaluimus, officiosam rependit charitatem. Utinam illa quandoque possit, Deo propitiante, et nos per illam, vestrum candelabrum promovere, et vicem condignam reddere miserationi, quam cum paucis electis pro Domino nobis et nostris exhibetis afflictis. Et quidem de gratia Dei non diffidimus, quae semper Cantuariensem protexit Ecclesiam, et tam cultores quam persecutores ejus consuevit beare vel punire pro merito. Nam licet Christus ejus sit benignus et patiens, tamen [Col. 0621D] fortis et justus et certe redditor est. Et cum vobis in multis teneamur obnoxii, in eo maxime nos emeruistis, quod vestro, ut scripsistis, interventu dominus rex indignationem suam nobis remisit ex animo. De ejus quoque et sapientium, qui circa eum sunt, prudentia confidentes indubitanter speramus, quod contra matrem suam Cantuariensem Ecclesiam, quae ipsum et antecessores suos promovit, nihil faciet contra salutem animae suae, et in perniciem filii, quem Dominus ab omnibus tueatur adversis. Scripsistis autem nuper, ut vobis et domino Tyrensi, redeuntibus a rege Francorum, Parisiis occurreremus. Et licet diem non praefixeritis, ut oportuit, nos tamen parati eramus iter arripere, quando vos audivimus in Normanniam rediisse. [Col. 0622A] Substitimus ergo stupentes, quod nihil nobis significare curastis, vel de reditu vestro, vel de itinere nostro. Nunc autem scribitis similiter, ut vobis redeuntibus occurramus, nec diem item designatis, quasi aut nos vestrum reditum possimus divinare, aut abundemus expensis, ut sine onere amicorum, qui nobis et nostri saepe necessarii sunt, morari et exspectare vos valeamus in domibus alienis. Inde est, quod vobis occurrere non possimus in incertum, licet proni simus, cum fructus itineris nostri apparuerit, ad dominum regem accedere, et ipsius, in quibuscunque secundum Deum et Ecclesiae honestatem poterimus, obsequi voluntati. Valeat semper, et prosperetur in Domino chara nobis vestra fraternitas.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis venerabili fratri suo JOCELINO, eadem gratia Saresberiensi episcopo, visis litteris nostris statim resipiscere a malo, et de caetero constantius facere bonum.
Celebre proverbium est: Facilius est vitare discordem, quam declinare fallacem. Inde est, quod quamvis propter fallentium argutias, propter animi tui debilitatem, propter propositum tibi corporis tui et tuorum discrimen videaris aliquatenus excusabilis apparere, non ideo minus ratum habemus te graviter commisisse in domini papae contemptum, merito [Col. 0622C] incidisse in interdicti nostri sententiam, rem talem egisse, pro qua totus mundus habet clamare post te. Eo maxime quod contra domini papae mandatum expressum, ne in Ecclesia Saresberiensi absque canonicorum ejusdem, exsulantium pro nobis et nobiscum, consensu et conscientia, nec per te, nec per clericos tuos, decanus ibidem constitueretur: contra nostram etiam prohibitionem, sub anathemate factam, decani noviter in ecclesia tua abusive creati intrusionem confirmaveris; cujus occasione juramenti, sicut vulgo celebre est, schisma jam fere emortuum revixit in Alemannia, quo credimus eum ipso jure haeresi damnata involvi, qui participatione illius grandis et insignis schismatici, Coloniensem loquor, excommunicationis [Col. 0622D] in se provocavit sententiam auctoritate decreti Leonis: si quis haereticae communionis contagione se maculaverit, hoc in magno beneficio habeat, si adempta omni spe promotionis, in quo invenitur ordine permaneat. Unde quoniam novimus scienti fraudem minime fieri posse, et esse iniquum, omnique canonico juri contrarium, rem tam detestabilem, tum propter factum, tum propter personam, Ecclesiae tuae, rem ipsam tam incommodam, aliis exemplo tam perniciosam, ratam et firmam nullatenus posse manere, quoniam ipso jure non teneat, apostolica auctoritate et nostra, qua fungimur, ipsam electionem, imo intrusionem, de Joanne de Oxeneford in decanatum factam, tuamque super hoc ipso confirmationem et assensum in irritum revocamus, et totum [Col. 0623A] factum ipsum quassamus penitus. Et quia contra communem Ecclesiae formam, contra mandatum domini papae, sicut praediximus, lapsus ipse in haeresim damnatam, excommunicatus participatione excommunicari, ausus est decanatum ipsum recipere, ne temeritas invadentium impunita succrescat, in virtute obedientiae tibi et canonicis tuis in periculo ordinis vestri mandando praecipimus, ne de caetero visis litteris nostris ex hoc facto eum decanum habeatis; quoniam et tibi ad praesens excommunicatum denuntiamus, et ut eum talem denunties, firmiter injungimus. Praeterea ne ex hoc commisso, quo in te severiorem provocasti sententiam, transeas impunitus, auctoritate Dei et nostra ab officio episcopali et sacerdotali te suspendimus, praecipientes ut a die susceptionis [Col. 0623B] litterarum nostrarum infra duos menses veniendi ad nos iter arripias, satisfacturus Deo et nobis de tanto excessu, de injuria tam perspicua. Ex quo resipueris et emendaveris delictum, sit tibi vale.
THOMAS venerabili fratri JOCELINO, Saresberiensi salutem.
Noverit Deus quam sincera dilectione et charitate personam vestram amplexati sumus, quantumque honorem vestrum et profectum in Christo affectavimus et procuravimus. Vos autem econtra, ut pro certo accepimus, quod tamen non sine dolore scribimus, in contemptum domini papae et nostrum, et [Col. 0623C] forte in proprium dispendium vestrum et ordinis periculum et manifeste agitis nec suspensionis sententiam, quam ob inobedientiam in vos exercuimus aliquatenus observatis. Quod quam detestabile sit et exemplo etiam perniciosum, vestram minime credimus latere prudentiam. Unde et scire vos volumus quia nisi errata corrigatis et de duplici jam inobedientia maturius satisfaciatis, nos ulterius minime dissimulare poterimus quin tantos excessus gravius puniamus. Miramur etiam admodum quod scitis Willelmum capellanum nostrum in parochia vestra incarceratum teneri in vinculis, nec inde justitiam aliquam hucusque exercuistis. Unde et fraternitati vestrae in virtute obedientiae, apostolica auctoritate sub anathematis interminatione praecipiendo mandamus, [Col. 0623D] quatenus ipsemet a divinorum celebratione cessetis et totam parochiam vestram cessare faciatis, quandiu idem Willelmus in vinculis vel captione tenebitur, nec ante interdictum solvatis quousque saepe dictum Willelmum a captione noveritis esse solutum, sedique apostolicae et nobis et ipsi super tam enormi flagitio fuerit plenarie satisfactum. Vale.
Calamitates matris Ecclesiae, etc. ( Vide similem epistolam ad Gilbertum Londoniensem directam. )
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis universo Saresberiensis Ecclesiae capitulo scientiae et consilii spiritum.
Super prudentia vestra non satis possumus admirari, quo ausu, imo qua temeritate quemdam ipso jure excommunicatum, utpote qui in damnatam haeresim incidit, illum etiam qui juramento suo in Alemannia perpetrato, sicut scitur ab omnibus, schisma renovavit, in decanum Ecclesiae vestrae elegeritis, Joannem dicimus de Oxeneford, inconsultis etiam illis, qui nobiscum propter justitiam et Ecclesiae libertatem exsulant. Praesertim cum sine ipsis [Col. 0624B] ne id fieret, specialis inhibitio Romani pontificis ad vos pervenerit. Et nostra pariter processit, nescio tamen si ad vos usque pervenerit. Propterea, quod circa decanatum minus consulte actum est, imo contra omnem juris ordinem, quassamus penitus, et revocamus in irritum, mandantes vobis quod jam dictum Joannem excommunicatum habemus, et vobis excommunicatum denuntiamus, apostolica auctoritate et nostra inhibentes, ne jam praenominatum Joannem pro decano habeatis, nec ei obedientiam seu reverentiam decano debitam exhibeatis. Praecipimus etiam sub ordinis et beneficiorum vestrorum periculo, quatenus post susceptionem harum litterarum infra duos menses vos conspectui nostro praesentetis, satisfacturi super injuria et contemptu [Col. 0624C] domini papae, et nostri. Valete.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, RICARDO Syracusano electo
Humanitas vestra nos provocat ad audiendum, et nostris collata beneficiorum exhibitio nos vobis et vestris multipliciter reddit obnoxios. Hoc ergo officiorum ingressi commercium, urgente necessitate praesertim, cum benigno creditore contrahere non veremur, sperantes in Domino, quod nostra misericorditer debita et vobis solvet et aliis, qui se timentes, cum expedit, ab omni articulo necessitatis absolvit. Recepistis coexsules et consanguineos [Col. 0624D] nostros, sed procul dubio ipsum recepistis in illis, qui se fideliter promittit redditurum, quidquid uni pauperum suorum fuerit erogatum. Vobis in his conterraneorum vestrorum conciliastis gratiam, gloriam promeruistis apud posteros, et nos emptitios vestros constituistis. Et quia nobis ad praesens colloquium divina dispositio subtrahit, latori praesentium sic a vobis credi postulamus, ut nobis, cujus fidei creditum est, quod nequaquam litteris censuimus committendum. Est enim vir litterarum eruditione conspicuus, praeditus morum gratia, monasticae religionis sanctitate praesignis, et inter probatos Cluniacenses appetendae perfectionis exemplar. Is Cluniacensis Ecclesiae necessitates, et Christianissimi regis, et nostra mandata procurat. Et cum illum pro [Col. 0625A] debita reverentia receperitis, in illo, cujus minister est, et sanctissimum principem recipietis, et nos. Unum tamen est, quod in aure vestra secretius consuluisse, rogasse et obtinuisse desideramus, ut nobilis viri Stephani, Panormitani electi, revocationem diligenter procuretis apud regem et reginam, tum ob causas quas in praesenti de industria reticemus, tum ut praefati regis et totius regni Francorum gratiam vobis aeternaliter comparetis. Valete.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, RICARDO electo Syracusano.
Multam nobis consolationem dilectionis vestrae [Col. 0625B] litterae attulerunt, quae vestrae, quam plurimum exoptamus, salutis indices, eloquii venustatem fidei sinceritatem, prudentiae gratiam praeferebant, et quod his omnibus majus est, singuli apices fervore suo ad amorem Dei et honestatis cultum, non modo tepentem, sed et frigescentem animam poterant inflammare. Ex illis autem patenter innotuit, quod nec fortunae temeritas, nec distantia locorum, nec temporis tractus exinanire potuit, imo nec infirmare, quam nec aquae multae praevalent exstinguere, charitatem. Preces enim, et illas affectuosas, porrexistis pro nobis amico vestro domino Willelmo Papiensi: et utinam non incassum. Sed ille, si posset licitum libito coaequare, nobis esset clavus in oculo, et sagitta in latere, mortificans animas, quae [Col. 0625C] non moriuntur, et vivificans illas, quae rejecerunt et projecerunt vitam. Parcat illi Deus et consortibus suis, ne in extremo examine noster et coexsulum nostrorum, imo et ecclesiae sanguis de manibus eorum requiratur, eo quod dederint cornua peccatoribus, et quantum in eis est, profanandam gentibus et conculcandam exposuerunt legem. Sed quid ista revolvimus, nisi ut Ecclesiae compatiamini, et nobis apud Deum et Ecclesiam Romanam, si forte fuerit opportunum, praebeatis orationum suffragia? Facit contra eos testimonium majus Joanne, quia opera quae faciunt, testimonium perhibent de eis. Ecclesia quidem liberabitur, et nos, quandiu placuerit Deo, libenter exsilii naufragium patiemur, dispersi in omnem ventum cum miseris nostris, quorum [Col. 0625D] unus est lator praesentium G . . . . sororis nostrae filius, quem ubi auxilio vestro eguerit, tanto vobis securius commendamus, quanto de vestra dilectione magis confidimus, agentes, Deo gratias, quod nos tanti fecit, ut pro eo totus sanguis noster et nostrorum exquiratur ad poenam.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus et apostolicae sedis legatus, venerabili et amico charissimo ROGERIO eadem gratia Wigorniensi episcopo salutem et intimae dilectionis affectum.
A memoria tua non credimus excidisse, nos anno praeterito litteris et nuntio, quatenus ad nos venires, [Col. 0626A] tibi in mandatis dedisse, et in virtute obedientiae firmiter praecepisse, tu vero mandatis nostris non obtemperasti, quia nondum ad nos venisti. Noverit itaque tua dilectio nos multis de causis intervenientibus tibi detulisse, et ut dilectio Filio pepercisse, tum quia novimus te matri tuae Cantuariensi Ecclesiae devotum esse admodum et fidelem, tum propter generis tui nobilitatem, tum etiam propter religionem personae tuae pariter et honestatem, tum etiam quia te totis cordis affectibus sincere diligimus. Et idcirco iterato tibi mandato praecipimus, et in periculo ordinis tui, et in virtute obedientiae firmiter injungimus, ut ex quo in partes cismarinas venisti, ab eis non recedas, priusquam ad nos venias, et nobiscum loquaris. Habemus enim tibi multa [Col. 0626B] dicere. De caetero nihilominus tibi mandando praecipimus, ut de negotio quod inter te et Eboracensem vertitur, pariter et de omnibus excommunicatis sancti Oswaldi, et totius parochiae ejusdem, nec prece nec pretio, vel propter minas alicujus, nec interventu etiam ipsius regis, aut cardinalis, sive cujuslibet alterius personae, sine consilio et conscientia nostra aliquid facias, aut excommunicatos illos, sive aliquem illorum absolvas.
Venerabili fratri ROGERIO Wigorniensi episcopo et salutem, et eum praetimere, qui potest et corpus et animam perdere in gehennam.
[Col. 0626C] Dilectionis vestrae litteras diligenter inspeximus: consilium, quod necessitati nostrae vestra discretio fideliter ex proposito ministravit, libratis hinc inde rationibus, adhibita deliberatione perpendimus ex fraternae charitatis dulcedine provenire, conjicientes quod fides vestra ulterius cohiberi non poterit, quin in conspectu principum, sicut viri generosi nobilitatem et religiosi pontificis zelum decet verbum Dei libere prosequatur. Agimus itaque gratias devotioni, congratulamur prudentiae, propositum quo dominum regem pro nobis, imo pro causa Dei, solito vigilantius et instantius convenire decrevistis, plurimum approbamus, rogantes ut, quod in hac parte promittitis, citius aggrediamini, facia is frequentius, [Col. 0626D] et nihil ex contingentibus omittentes, studiosius impleatis. Spes enim est, quod fideliter evangelizanti verbum adjiciet Dominus virtutem multam. Siquidem fidelis est in omnibus verbis suis, qui hoc pastoribus Ecclesiae repromisit. Et quidem credibile est, nec aliud nobis persuaderi potest, quod si vos et alii fratres nostri eum ab initio, prout justum fuerat, convenissetis, nequaquam tantum in perniciem ecclesiae pravorum consiliis licuisset. Sed quia nullus fuit aut rarus, quod sine rubore et gemitu non eloquimur, qui eum statueret contra faciem suam, et revocaret a consilio impiorum, res in id discriminis et infortunii delapsa est, ut se nequaquam putet ex quacunque causa corripiendum, qui se in tantis praesumptionibus et tam manifestis impietatibus [Col. 0627A] recolit a nullo fuisse correptum. Nos autem ipsi diu siluimus, et utinam animae meae nimium tantas Christi injurias dissimulanti non esset ex conscientia dicendum: Vae mihi, quoniam tacui! fuimus patientes cum Ecclesia Romana, quae eum tanquam delicatum filium et tenellum in multa mansuetudine supportabat, ut patientia ejus nobilem, quod decens fuerat, animum ad poenitentiam provocaret. Utinam non semper abusus esset patientia ejus et nostra. Et ne quid eorum, quae gerenda videbantur a nobis, omissum dici possit, coram Christianissimo rege et optimatibus totius regni Franciae humiliavimus nos, prostrati ad pedes ejus, causam totam quae inter nos vertitur, salvo honore Dei in ejus arbitrium conferentes. At ille ut audivit honoris [Col. 0627B] divini mentionem, adversus innocentiam nostram vehementer excanduit, et proponens quod voluit, utique quod non debuit, quoniam, ut pace ejus dictum sit, res aliter se habebat, in contumeliam supplicis implorantis misericordiam, et cum omni devotione obsequium offerentis, famam nostram, quod ei remittat Deus, ut nos de ipso loco exsilii perturbaret, suis adinventionibus studuit onerare.
Audivimus omnia patienter, sperantes indignationem ejus mitigandam fore, si acerbitatem, quam mente conceperat, sine contradictione penitus effudisset; praesertim cum domini papae majestas interveniret, praefati regis et optimatum Franciae diligentius intercedens adesset praesentia, et sanctissimi viri Carthusienses et Grandimontani, quos vel solos [Col. 0627C] oportuerat pro sua reverentia exaudiri, misericordiam exactissime implorarent, denuntiantes ei familiarius et expressius quod oculata fide perceperant, nobis a domino papa restitutam et collatam animadvertendi in eum, et terram suam, et malefactores Ecclesiae plenariam potestatem. In omnibus tamen his non est aversus rancor ejus sed usque in hodiernum diem permanet manus ejus extenta, in depopulationem Ecclesiae crudescit amplius. Sed nec ipsum latet, quod nobis potestas restituta est cum hoc ex litteris apostolicis, quas in secundo colloquio recepit, certissime teneat. Verbum praeterea, quae continentur in illis litteris, nobis alia indulta sunt, quibus, auctore Deo utemur contra [Col. 0627D] eum et alios Ecclesiae persecutores, nisi ei reddiderit pacem. Et ea quidem innotescere poterunt, sicut desideratis, in brevi, si in voluntate Dei fuerit, ut colloquamur; aut aliquis e vestris ad nos transiens, cum illo communicari oporteat. Exspectamus enim emendationem illius, quem potius ex alieno instinctu, quam spiritu proprio credimus tam immaniter in ecclesiam desaevire. Eos ergo pro parte tradidimus Satanae in interitum carnis, ex justis et manifestis causis, urgente necessitate officii, et ratione juris persuadente, ut in poena membrorum sanetur caput, et ab inferni laqueis extrahatur, quibus se ipsum, dum Ecclesiam persequitur, incessanter astringit. Reliquos autem, sicut vobis denuntiatum est, Deo disponente anathemate [Col. 0628A] simili condemnabimus, nisi interim condigna satisfactione sententiam declinaverint imminentem, Ipsi enim regi detulimus hactenus, et in spe pacis adhuc differre disponimus, nec eum anathemati subjiciemus, aut regnum interdicto, dum hoc cum indemnitate salutis et salva constitutione sedis apostolicae dissimulare licuerit.
Quod autem rogastis, ut vobis liceat excommunicatis communicare, quasi ut per hanc Dei offensam sit expeditior via ad gratiam regis et pacem Ecclesiae reformandam, tanquam non sit a Deo, sed per humanam astutiam redintegranda, mirum est quomodo venerit in animum sapientis, praesertim episcopi, quem oportet habere zelum legis, qui dissuadentem audivit Apostolum: Ne mala faciamus, ut proveniant [Col. 0628B] bona. Quae est societas luci ad tenebras? Quae conventio Christi et Belial! Quis consensus templo Dei cum idolis? Quae participatio fidei cum iniquitate? Sed timetis regem. Deus certe fuerat praetimendus. Paupertas horrori est, et proscriptionis injuria. Sed tales Christus confessores agnoscit eos, qui pro justitia persecutionem patiuntur, beatos esse denuntians, non eos qui croceis induti sunt, qui primos habent recubitus, qui salutationes excipiunt clariores, qui epulantur quotidie splendide, quibus mundus blandiens adulatur, ad singula eorum dicta vel facta clamans: Euge, euge. Si hominibus placerem, ait vas electionis, Christi servus non essem. Quoniam qui hominibus placere desiderant, confundentur. Edicta fortasse recolitis, quibus publicus [Col. 0628C] hostis censetur, qui contra regis voluntatem praesumit aliquem, ex quacunque causa, sententia anathematis condemnare. Sed nunquid excidit a memoria quod sacerdoti denuntiat Spiritus sanctus: Quod nisi annuntiaveritis impio iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram? Nonne qui corripientem non audit Ecclesiam, ut ethnicus habendus est et publicanus? Sed objicietis quod tempora mala sunt, quasi ea bonus non disposuerit Deus, et beati non sint, qui faciunt judicium et justitiam in omni tempore. Ne timeatis, ubi non est timor, frater amande: quia plures nobiscum sunt, quam cum illis. Et qui dat jumentis escam ipsorum, et corvorum pullis, cultores suos in necessitate non deseret, [Col. 0628D] et ut paucis nostrum expediamus consilium, consulite legem et prophetas, consulite Evangelium et Apostoli verba, sanctorum Patrum revolvite sanctiones, et horum omnium erit auctoritate perspicuum, quod sine dispendio salutis et ordinis non potestis excommunicatis communicare. Christus est qui denuntiat, quod nemo potest duobus dominis servire, Deo et mammonae. Et profecto si ponamus corda nostra super vias nostras, et conscientias nostras subtilius excutiamus, maxima pars sacerdotum hoc in offensione potentum formidamus, ne nobis divitiae subtrahantur, aut fallax, momentanea et umbratilis gratia. Neque haec dicta videantur, quasi cultricem mammonae suspicemur nobilitatem vestram, quam constat prae honestate semper contempsisse [Col. 0629A] divitias, sed ut promptam obedientiam fidei vestrae, si tamen verbis incitari potest, ut in charitate amplius ferveat, exhortatione proposita reddamus promptiorem. De vestra igitur sinceritate plenam fiduciam obtinentes, praecipimus in virtute obedientiae, et periculo salutis et ordinis, quatenus ante denuntiatos excommunicatos evitetis, et per episcopatum vestrum, prout canonum censura praescribit, denuntiatione publica faciatis a cunctis fidelibus evitari. Scitis quod melior est obedientia quam victimae, et non acquiescendi voluntas idololatriae comparatur. Contra tergiversationes adversantium muniti et tuti sumus. Nec dubium quod in brevi per gratiam Dei, veritas nos liberabit et vos. Persecutor jam quinquennio depopulatur Ecclesiam, proscribit innocentes, [Col. 0629B] addicit clerum, sacerdotum, imo et pontificum, ne legem Dei loquantur, ora concludit; ecclesiasticae potestatis, ne crimina puniantur, jura cohibet et exstinguit, et a nobis, ut in tanta Christi contumelia sileamus, exigitur? Silent et silebunt profecto mercenarii, sed quisquis Ecclesiae pastor fuerit, procul dubio jungetur nobis. Si ulterius dissimularemus, timendum fuerat, ne ultor injuriarum Dei gladius in capita nostra merito convertatur. Nec moveamini, si non dispensamus ad preces vestras, quod dispensari non potest, quia nec Romanus pontifex hanc habet auctoritatem. Qui, quamvis excommunicatos licenter absolvat, novit tamen participationem eorum sibi jure perpetuo interdictam. Impoenitentes autem et persistentes in scelere et [Col. 0629C] voluntate peccandi, non apostolus, non angelus licenter absolvit. Valete.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et sedis apostolicae legatus, venerabili fratri ROGERIO, Wigorniensi episcopo, salutem, et pium in futura prospectum.
Inspectis litteris, quas nuper ab Anglia recepimus, potestis advertere, quam malitiose Londoniensis episcopus, qui nobis ab initio sedis in insidiis quaerebat animam nostram, ut auferat eam, nunc adversus matrem suam et nostram, sanctam Cantuariensem [Col. 0629D] Ecclesiam, calcaneum erigat, et ei primogeniturae sortem, gloriam et nomen praeripere moliatur. Restiterunt ei nuper coram regis officialibus, quos in persecutionem Ecclesiae excitabat, laudabiliter fratres nostri; seque ab illius communione suspendentes per parochias suas edicto publico praeceperunt eum a cunctis fidelibus evitari. Et hoc quidem fecit primus venerabilis frater noster Norwicensis episcopus in synodo proxime habita, deinde Cestrensis in episcopatu suo, et D. Wintoniensis, et Cicestrensis statim die sequenti, postquam litteras nostras receperant. Quia ergo nobilitatem et religionem vestram decet prae caeteris ornare Ecclesiam, honorificare ministerium vestrum, et pro matris, quae vos in episcoporum consortio generavit, salute stare fortiter [Col. 0630A] usque ad sanguinem, fraternitatem vestram, quae nobis ex accepta consecratione tenetur amplius, et de qua magis ex conscientia virtutis et sanguinis generositate confidimus, rogamus, monemus et exhortamur in Domino, quatenus vestrae matri, cujus tam impudenti scelere salus appetitur, in tanta necessitate fideliter assistatis, et alterius Absalon vos opponatis impietati. Provideat etiam sinceritatis vestrae discretio, et charitas in Christo plurimum amplectenda, ut juxta tenorem praecedentium mandatorum, tam praefatum episcopum quam alios, qui vobis excommunicati esse denuntiati sunt, evitetis? et sicut fratres et coepiscopi nostri fecerunt, prout canonum sancit auctoritas, a fidelibus per episcopatum vestrum faciatis edicto ecclesiastico evitari. [Col. 0630B] Et quia ad apostolicam sedem parricidalis hujus sceleris est atrocitas referenda, domino papae scribite, qualiter filium pro salute matris contra fratrem Ismaelitam et sanguinarium scribere decet, quia licet cruorem propriis manibus non effundat, tamen nostrum et Christi pauperum sanguinem sitit. Et eum quidem suis consiliis effundit, sed abutens ministerio tyrannorum. Caetera in ore latoris praesentium posita sunt, quem in his, quae vobis ex parte nostra dicet, audiatis ut nos. Scribunt pro Cantuariensi Ecclesiae episcopi Gallicani, sicut ex litteris domini Parisiensis potestis audire, sed vos scribetis expressius, qui tenemini arctius, et amatis ardentius. Hoc autem exprimatur in litteris, quas mittetis ad dominum papam, qualiter praefatus Londoniensis [Col. 0630C] receptis litteris apostolicis, quas ei de reconciliatione nostra fraternitas vestra transmisit, malignatus est, non modo nullum pro pace Ecclesiae apud regem faciens verbum, sed secus faciens, et procurans seditionem, per se et regis officiales institit, ut episcopi, abbates, et universi ecclesiarum praelati, suo et subditorum nomine adversus mandatum apostolicum appellarent, cum tamen nobis indultum sit appellationibus hujusmodi non deferre. Sed Deo providente melius, evacuata est malitia ejus, non consentientibus ei viris religiosis, nec pro metu officialium, nec pro mandato publicae potestatis, cujus in inferendo vim praetendebat auctoritatem. In hac sui necessitate fidei vestrae experimentum [Col. 0630D] faciet ecclesia, et eximiae virtutis Deo et hominibus gratissimum tam praesentibus quam posteris relinquetis exemplum. Nec vos terreant aut moveant blanditiae vel minae seductorum, cum certum sit, quod spes impiorum peribit, et pariet confusionem, et qui timet pruinam, irruet super eum nix, Deum vero praetimentibus nihil expedientium deest.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, venerabili fratri et amico ROBERTO Wigorniensi episcopo, salutem, et perseverantem in fidei zelo, et sincerae charitatis fervore profectum.
Vir illustris Robertus comes Gloucestriae, pater [Col. 0631A] vester, cum plures haberet filios, vos ampliori prae caeteris affectu traditur dilexisse, eo quod vos in senectute genuerit, et totum, prout indoles pollicebatur, prudentiae suae et virtutum fomitem Dei cooperante gratia transfudit in sobolem, quam utpote pretiosissimum ab ineunte aetate Domino consecravit. Intuemini, quam prudens, quam fidelis, quam magnanimus, quam constans fuerit ille, qui florentis, pugnacis, gratiosi, generosi regis, et opulenti, ejusdemque Normannorum ducis, et Boloniae comitis vires aggressus oppressit. Et non modo regno privatum, sed et captivum conjecit in vincula, adeoque fortunam indignantem habita fidei et virtutis ratione contempsit, ut pro reparandi sacramenti religione nulla exhorruerit subire pericula, et tandem captus [Col. 0631B] incarcerari maluerit, quam soror ejus et domina juris sui dispendium pateretur. Qui, licet invidia fortunae captus fuerit, vinculatus tamen judicio sapientium tantus habitus est, ut liberationem ejus commutandam et emendam censuerint rege et regno. Contemplatio viri clarissimi vobis adjiciat animos, et eum qui vos generosi sanguinis titulo illustravit, coaetaneis et posteris repraesentate moribus et virtute. Huc accedit colendae virtutis nobilior titulus, pontificalis apex, qui sicut episcopale officium fideliter adimplentes, ampliori gloria et honore coruscantes illustrat, sic timidos et ignavos abjectiori vilitate reddit inglorios. Sal enim infatuatum ad nihilum utile est, sed tanta abjectione vilescit, ut [Col. 0631C] nec stercoribus comparetur, quibus agrorum infecunditas propulsatur. Nam, ut ait martyr Cyprianus: Episcopus si timidus est, actum est de eo. Actum, inquit, quia cum ipsum timor mundanus infecerit, superest ut ad omnia salubriter agenda inutilis reddatur. Charitas ergo timorem hunc expellat, ut populi ducem expediat, quia deficientis timore ducis exhortatio nequaquam militum potest animos ad fortia roborare. Et quidem nutu divino credimus accidisse, ut vos ad propulsandam matris vestrae, sanctae scilicet Cantuariensis Ecclesiae, injuriam diebus his contingat transfretare, quo praesentialiter resistere possitis eis, sicut nobis promisistis, qui eam gratis diutius afflixerunt, et adhuc sine causa quaerunt animam ejus, ut auferant eam. Quod [Col. 0631D] ut Dei praeeunte gratia commodius facere valeatis, vos litteris domini papae, tanquam armis bellicis, praemuniendos esse decrevimus, ut fratrum nostrorum corda possitis efficacius in Domino confirmare. Rogamus itaque et obsecramus in Domino Jesu Christo, et in virtute obedientiae, et in periculo officii, honoris, et beneficii praecipimus, quatenus litteras apostolicas, quas vobis mittimus, ostendatis venerabili fratri nostro Rogerio Eboracensi archiepiscopo, et aliis fratribus et coepiscopis nostris, et inhibeatis auctoritate domini papae, ne praefatus Eboracensis filio domini regis consecrationis munus dare, aut coronam, si hoc ab eo petitum fuerit, praesumat imponere. Sub eadem interminatione praecipimus, ut similiter hoc inhibeatis episcopis Londoniensi et [Col. 0632A] Saresberiensi, et caeteris, si quis hoc ausus fuerit attentare. Hoc autem, Deo teste et judice, non in domini regis, aut filii sui, aut cujuscunque vel Ecclesiae vel personae ex conscientia nostra mandamus injuriam, sed ex necessitate, qua cogimur Ecclesiae Cantuariensis jura pro viribus conservare. Parati enim sumus, si domino regi placuerit, filium suum coronare pro debito officii nostri, et utique honorem debitum et reverentiam exhibere. Non vacillet in his implendis, frater charissime, fides vestra, quia fidelis est Deus, qui vos supra vires tentari non patietur. Confidite ergo in ipso, qui vicit mundum, et memineritis, quoniam qui timet pruinam, irruet super eum nix, et qui declinat arma ferrea, frequenter incidit in arcum aeneum. ยซDegeneres animos [Col. 0632B] timor arguet,ยป et fortiter ausos juvabit gratia, gloria coronabit. Quidquid agant alii, nobis persuasum est, quod constantiam vestram nullius turbinis impetus franget, quod quae de ore vestro processerunt, et tam vestro quam episcopi Lexoviensis scripto continentur, et sub utriusque charactere impressa sunt et expressa, non erunt irrita. Absit enim, ut generosus sanguis sit animae degenerantis habitaculum, ut per vos tituli patrum oblitterentur, ut quaecunque trepidatio mentis aut ignavia operis evincat patris, qui vos omnibus liberis praetulit, errasse judicium, et antiquae charitatis excludat affectum. Nam ut pie creditur a fidelibus, ille felicius in Deo, quam in liberis vivit, et studiosis [Col. 0632C] operibus aut reprobis gratiam ejus promereri potestis aut demereri.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae humilis minister, venerabili fratri HENRICO, Dei gratia Wintoniensi episcopo, scientiae et consilii spiritum.
Quanto vobis compatiamur affectu, is optime novit, qui scrutator est cordium. Scimus quidem quam multa sint et magna, quae vos turbent et moveant, et quam nulli vel pauci sint, qui spiritum vestrum roborent, et in hac tempestate confirment. Sed viriliter agite, confortetur cor vestrum, ne inimici nostri praevaleant, et dolis et circumventionibus suis [Col. 0632D] vos involvant. Capite potius vulpes, quae vineam demoliuntur. Inter colubros siquidem et tortuoso itinere incedentibus necessaria est serpentina astutia. Haec vobis loquimur ut fratri, et dilecto in Christo.
Verum habemus aliquid adversum vos, in quo ob excessum vestrum non modicum tristati sumus. Siquidem pro certo accepimus, quod crucem vestram auream ab Ecclesia vestra alienaveritis, quod satis improvide et contra omnem canonum censuram factum interpretamur. Alienationes siquidem hujusmodi prorsus a canonibus inhibentur. Propterea vobis mandamus, et mandantes in virtute obedientiae praecipimus, quatenus infra quadragesimum diem post litterarum nostrarum susceptionem, praefatam [Col. 0633A] crucem ad jus ac dominium Ecclesiae, cui Deo auctore praesidetis, studeatis modis omnibus revocare. Quod si non effeceritis, ad praesentiam nostram a quadragesimo illo die infra duos menses, super causa alienationis factae satisfacturus venire non differas. Valeat fraternitas vestra
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et apostolicae sedis legatus, venerabili fratri et amico charissimo, HENRICO Dei gratia Wintoniensi episcopo, salutem, et perseverantem in defensione matris Ecclesiae zelum.
Vestra discretio non potest ignorare quae sub [Col. 0633B] oculis vestris, imo in conspectu circumjacentium remotarumque gentium, adversus Ecclesiam in regno Anglorum praesumpta esse noscuntur. Et quod sine timore divini judicii non eloquimur, verendum est, ne dissimulatio nostra culpas auxerit praesumptorum, et impunitas aluerit audaciam delinquendi. Quinquennium jam exegimus exsules, et proscripti: innocentes, sine miseratione aetatis et sexus, sine reverentia conditionis aut ordinis, privati bonis, addicti exsilio, variis et atrocibus injuriis affecti sunt, sancta profanantur, bona diripiuntur Ecclesiae, sacerdotes prohibentur implere legem Domini, et quas professi sunt exercere canonicas sanctiones. Et sub praetextu regiae dignitatis pravitates obtinent, quas pridem sancti Patres in diebus suis, et in nostris [Col. 0633C] sedes apostolica condemnavit. Saepe commonitus est dominus rex, ut ista corrigeret, per episcopos, per abbates, per subdiaconos curiae, per cardinales; et nunc tandem quasi peremptorio edicto per dominum Gratianum subdiaconum et notarium apostolicae sedis, et magistrum Vivianum urbis veteris archidiaconum, ut aut per istos praesumpta corrigeret, aut in se et in terra sua, quam meruerat, animadversionem justitiae sentiret. Ipsi vero ab eo non modo exauditi non sunt, sed in venerabili viro magistro Petro Carnotensi archidiacono, et aliis nuntiis, quos ad eum in verbis pacificis miserant, graves injurias exceperunt. Siquidem in omni mansuetudine domini papae, et diuturnitate patientiae nostrae, et exhibitione [Col. 0633D] humilitatis, non quievit, aut mitigata est immanitas ejus, sed ab impunitate ferocior in deteriora semper excrevit. Ne ergo nos ulterior dissimulatio malitiae consensisse convincat, et ante districti Judicis oculos, apud quem non est acceptio personarum, damnationi reos addicat, tantos excessus irrequisitos amodo praeterire non possumus, nec audemus. Inde est, quod fraternitati vestrae in virtute obedientiae, sub anathemate, in periculo dignitatis et ordinis, apostolica auctoritate et nostra praecipiendo mandamus, quatenus, nisi infra purificationem beatae Mariae dominus rex Ecclesiae Dei et nobis ablata restituere, et proscriptos innocentes debita juris redintegratione revocare studuerit, et sacras Ecclesiae sanctiones vigere permiserit, et clerum et [Col. 0634A] populum, ut justum est, sanctae Romanae Ecclesiae, obedire, extunc per totum episcopatum vestrum in omnibus ecclesiis omnia divina prohibeatis officia celebrari, excepto baptismate parvulorum, et poenitentia, et viatico, quod presbyteri clausis januis sine campanarum pulsatione, et omni solemnitate jucunditatis ecclesiasticae pro necessitate salutis conficere permittuntur. Et si nec sic in flagello populi praefatus dominus noster rex antedictos excessus debita satisfactione correxerit, noveritis, et ei irrefragabiliter denuntietis quoniam personae ejus, quod inviti dicimus, cum pericula salutis nostrae, ut hactenus fecimus, ulterius auctore Domino non parcemus. Sub eadem quoque interminatione praecipimus, quatenus eos excommunicatos esse publice denuntiari [Col. 0634B] faciatis, qui ecclesias, et ecclesiastica officia et beneficia, contra sacrorum canonum institutionem de manu laicorum accipiunt; qui clericos contra praelatorum suorum inhibitionem divina celebrare compellunt; qui nuntios domini papae et nostros, ne Ecclesiae necessitates prosequantur, impediunt; qui Ecclesias ad honorem Dei non patiuntur regulariter ordinari; qui divinae legis institutionibus traditiones aut consuetudines hominum anteponendas praedicant, aut violenter compellunt anteferri. Sed ex nomine Gaufredum Cantuariensem archidiaconum, Robertum vicarium ejus, Ricardum de Ivelcestre, Willelmum Giffard, Nigellum de Sacca-Villa, Ricardum de Luci, Thomam filium Bernardi, Adam de Cheringis, quos pridem excommunicavimus, edicto canonico [Col. 0634C] publicetis cunctis fidelibus esse vitandos. Ad haec si Joannes decanus Saresberiensis, et Guido decanus Waltham, Joannes Cumin, Radulphus Landavensis archidiaconus, Wimarus presbyter, alumnus comitis Hugonis, Ecclesiae Dei, quam laeserunt, et nobis infra diem Nativitatis Dominicae non satisfecerint, eos extunc excommunicatos esse publice denuntietis. Confortamini in Domino, et in potentia virtutis ejus, quia fidelis est, nec vos supra vires tentari patietur. Sed ex quo cum Josue secundum legem sacerdotalibus insonueritis tubis, omnes munitiones hostium diruet et dissipabit ante faciem vestram. Probabitur autem hic, qui Christi sacerdotes sint, qui servi Belial. Dirigat in beneplacito suo Deus opera vestra, [Col. 0634D] et Ecclesiae suae pacem sua virtute et gratia, vestroque ministerio reformare dignetur.
Waltero Roffensi episcopo sic, ubi habetur, per episcopatum vestrum, per totam Cantiam. Sicut Henrico Wintoniensi, sic Norwicensi, Cicestrensi, Exoniensi, Wigornensi, Dunelmensi. David Meneviensi vero, et Nicolao Landavensi, et Godefrido Lavenensi sic: Per totam terram ejus, quae in episcopatu vestro est, in omnibus Ecclesiis.
Venerabili domino, et tum provectione aetatis et morum sanctitate, tum consecrationis munere charissimo Patri HENRICO Dei gratia Wintoniensi episcopo, [Col. 0635A] THOMAS ejusdem miseratione Cantuariensis archiepiscopus, et sedis apostolicae legatus, salutem, et beati certaminis cursum feliciter consummare.
Sinceritati vestrae, Pater amande, quatenus pro tempore licet, gratiarum referimus actiones super honesto et pleno sapientiae, maturitatis, et divini timoris consilio, quod nobis in spiritu fortitudinis vestra charitas per praesentium latorem nuper exhibuit; et super solatio, quod necessitatibus nostris vestra saepius pietas ministravit. Sic, Pater, decet virum sanguine generosum, et clarum atavis regibus, sed cultu virtutis et religionis exhibitione clarissimum, generis exornare nobilitatem. Sic debet Christi sacerdos et pontifex vitam consummare, [Col. 0635B] ut vivens honorificet ministerium suum, et Ecclesiam Christi post fata aedificet, et relicto probitatis exemplo posteris, sua vel perfectiores faciat imitari vestigia. Memoria talium perpetua benedictione vigebit in generationibus saeculorum, et claritas eorum ut firmamenti splendor, in aeternitatem fulgebit. Quia ergo talentum consilii et fortitudinis, prae caeteris conterraneis et coaetaneis, vobis inter innumera charismatum dona contulit Spiritus sanctus, paternitatem vestram, quanta possumus affectione, exoramus, ut confirmare meminerit fratres vestros, et eos animare et roborare studeat, tam exhortationibus quam exemplis. Nam juxta Salomonem: Frater qui adjuvatur a fratre, [Col. 0635C] quasi civitas fortis et inexpugnabilis. Et certe opera vestra de caetero debent esse fortium armatura. Et justum est, ut quod alii laudabiliter egerint, vestris, Pater titulis ascribatur. Quid enim poterunt operari, nisi quod provectiorem sapientia, aetate et gratia videbunt operantem? Et quidem quod quidam eorum jam erecti sunt, et ut audivimus et speramus, contra membra Satanae nobiscum stare disponunt, vestris imputant meritis, qui quod nuper actum est, audierunt. Nec est quod vos in diebus istis vereri oporteat, cum vestram conditionem nobilitas, prudentia, copia rerum et amicorum, et aetatis reverentia a laesione, quae potest in dissimili statu manentes infestare, defendant. Siquidem nonnulli fortasse, qui vobis crederent non esse parcendum, [Col. 0635D] vestris, quos in hac tempestate verentur offendere, procul dubio parcent in vobis, et a domo vestra flagellum suspendet impius, ne quod promeruit propinquorum vestrorum ministerio veniat super eum. Caetera non exaranda litteris latoris praesentium fidei commissa sunt, vestris duntaxat auribus intimanda. Quem, si placet, ut probatae veritatis fratrem admittetis et audietis. Valeat sanctitas vestra, Pater amande, et creationem suam, nostram parvitatem loquimur, in orationibus suis Deo commendare meminerit.
Ad sanctorum gloriam, et reproborum damnationem [Col. 0636A] necesse est scandala provenire, ut tribulationibus probentur electi, qui probati per patientiam, coronam gloriae acquirunt sibi, et aliis proficiunt per exemplum. Sed vae illi, per quem scandalum venit! Quia ergo Londoniensis episcopus non parcit a scandalis, et inter caetera patentis malitiae opera, postquam Satanae traditus est, etiam contra matrem suam et vestram, S. Cantuariensem Ecclesiam, tam impudenti audacia et parricidali impietate calcaneum erexit, ut dicere ausus sit se ei, ex quo translatus est, nullam debere subjectionem aut obedientiam exhibere, et ad cumulum damnationis suae adjecit, quod cathedram archiepiscopalem Londoniam transferri faciet, fraternitatem vestram, de qua plene confidimus, quanta possumus affectione [Col. 0636B] rogamus, quatenus pro matre vestra defensionis clypeum opponatis filio Belial, qui prae caeteris allophylis tanquam alter Goliath de Geth solus, auctore Domino, de castris incircumcisorum progredi non erubuit, nec timuit universitatem filiorum Cantuariensis Ecclesiae provocare ad certamen, dum matris eorum sanguinem sitit, et catholicae pacis deserit unitatem. Scripserat domino papae pro fratre nostro Eboracensi archiepiscopo, sollicitans eum etiam attestatione mendaci et mendosa, ut eum pateretur crucem deferre per provinciam nostram, nescio quid emolumenti sibi suspicans eventurum, si odio personae nostrae Ecclesiam, cui ex professione fidem et obedientiam debet, quocunque laesisset modo. Sed Christus, qui Cantuariensem a [Col. 0636C] prima fundatione inter turbines varios et magnas multasque procellas rexit et fovit ecclesiam, misericorditer operatus est, ut in pleno consistorio per testes omni exceptione majores revelaretur falsitas et iniquitas ejus. Deo autem in primis gratias agimus, deinde vobis, et caeteris fratribus nostris, qui nos, ut oportuit, ex quo eum constitit anathemate condemnatum, ab illius participatione suspendistis, et tam illum quam caeteros excommunicatos nostros per episcopatum vestrum edicto publico jussistis evitari. Claruit hic fides vestra, constantia virtutis effulsit, quae publicae potestatis et officialium minas, aequae ut blanditias, mandatis Dei censuit postponendas. Liberastis conscientias vestras, famam [Col. 0636D] purgastis, dum tam verbo veritatis quam fortitudinis exemplo docuistis, quod Deo potius quam hominibus oportet obedire. Certum itaque habeat sinceritas vestra, quandoquidem tanta charitas Dei per Spiritum sanctum diffusa in cordibus vestris testimonio clari operis processit in publicum, servili timore depulso et excusso, quod Deus cito Satanam conteret sub pedibus vestris, et de certamine proventum educet gloriosum. Et quidem tanto citius et gloriosius, quanto ferventius et constantius in incepta perseverabitis veritate. Unde vos oramus et obsecramus in charitate Dei, et obtestamur per fidem, per obedientiam, per sinceritatis affectionem, quam matri vestrae Cantuariensi Ecclesiae debetis, quatenus ad tuendam dignitatem [Col. 0637A] et jura Cantuariensis Ecclesiae, cui professionem exhibuistis, contra praefatum episcopum exsurgatis in adjutorium nobis, et domino papae scribatis et curiae testimonium veritatis, quale filios pro matris justitia reddere decet. Nam qui illud subtraheret in articulo tanti discriminis, procul dubio infidelis habendus esset, et infideli deterior, in quem jus exigeret usque ad internecionem omnes fideles irruere. Nec tamen res ista quidquam potest habere periculi, cum veritas perspicua sit, et ut dici solet, lippis et tonsoribus patens. Sed quia maledictus est, qui gladium revocat a cruore, et pestilens flagellandus est, ut erudiatur sapiens ad salutem, se ipsum legis subjicit maledicto, quicunque parricidae cum lapide non occurrit et [Col. 0637B] gladio. Videtur namque praestare consensum, qui cum possit, non arguit aut impedit talia committentem. Et ne a nobis districtius exigatur, si eorum qui Ecclesiam persequuntur et quos ut poenitentiam agerent, in multa patientia jam fere toto quinquennio supportavimus, magnas et manifestas ulterius dissimulaverimus culpas, fraternitati vestrae denuntiamus nos publice excommunicasse Gaufredum Cantuariensem archidiaconum, et Robertum vicarium ejus, Ricardum de Ivelcestre, Willelmum Giffard, Ricardum de Luci, Adam de Cheringis, et item eos qui officia vel beneficia ecclesiastica contra sacrorum canonum institutionem de manu laica acceperunt, vel ea usurpaverunt propria temeritate. Similiter et [Col. 0637C] illos, qui domini papae nuntios aut nostros, ne Ecclesiae necessitates prosequantur, impediunt. Vobis ergo auctoritate domini papae et nostra mandamus, quatenus eos tales habeatis, et in episcopatu vestro haberi faciatis, quales haberi debere solemniter excommunicatos sacrorum canonum disciplina praescribit. Valeat semper in Domino vestra fraternitas et nos et causam Dei, quae in manibus nostris est, sanctorum orationibus commendare meminerit. Valete.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HENRICO Wintoniensi episcopo.
Ut aliquid simile loquamur Apostolo, gratias [Col. 0637D] agimus Deo, qui odorem notitiae suae per vos manifestat in omni loco. Quoniam sicut fama vulgante didicimus, fides vestra in articulo tempestatis hujus enituit, et charitas abundantius effulsit, in columna virtutis ostensa, et exhibita auctoritate pontificis. Nam adversus filios diffidentiae, viros Belial, in quibus Satanas mysterium iniquitatis patentius operatur, cum nuper Ecclesiam scindere voluissent, et extortis juramentis attentarent obedientiae et fidei virtutem exstinguere, vos ex adverso ascendentes opposuistis murum pro domo Israel, et audaciam eorum repressistis in spiritu et virtute Heliae, et corda eorum qui pavebant, in clero viriliter, ut oportuit, erexistis, ut Deum hominibus praetimerent, et vestigia patrum sequerentur in Christo. Ille vobis in his adjutor [Col. 0638A] astitit, qui perseverantiam vestram coronabit in coelo, et hic in brevi consolabitur, subjiciens eos pedibus vestris, qui adversus Dominum de permissa sibi momentanea potestatis indulgentia fallaciter gloriantur. State ergo in eo quod coepistis, et quam jam promeruistis coronam fidei intermissione nolite rejicere, quibus anchora per gratiam Dei firmiter haeret in portu consolationis et pacis. Providete, ne vos interim circumveniat inimicus, ne adversus apostolicam sedem, vel matrem vestram S. Cantuariensem Ecclesiam vobis consentientibus praesumatur, quod et illi laborem, et vobis jacturam et poenitentiam valeat in posterum generare. Accepimus enim, quod quidam malitiosi homines domino regi persuadere nituntur, ut in injuriam matris vestrae Cantuariensis [Col. 0638B] Ecclesiae, et laesionem nostram, filium suum, quem Deus et ab hoc infortunio et ab omnibus malis liberet, per manum venerabilis fratris nostri Eboracensis archiepiscopi in regem faciat coronari. Quod quia contra dignitatem Cantuariensis Ecclesiae esse dignoscitur, dominus papa litteris suis, quas vobis et aliis fratribus nostris transmittimus, tam praefato archiepiscopo quam omnibus episcopis Angliae interdicit. Et nos si aliud, quod absit idem archiepiscopus aut alius attentare praesumpserit, ne vos aut aliquis de fratribus nostris, aut his qui nobis, sive ex officio legationis, sive jure metropolitico subjecti sunt, assistere audeat, apostolica et nostra auctoritate in virtute obedientiae, et sub anathemate penitus inhibemus, appellantes adversus [Col. 0638C] omnem animam, quae se tantae praesumptioni attentaverit immiscere, diemque praefigimus purificationem sanctae Mariae.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HENRICO Wintoniensi episcopo, salutem et in via mandatorum Dei promereri bravium supernae vocationis.
Fraternitatem vestram latere non possunt calamitates, quae jam per sex annos Anglicanam Ecclesiam afflixerunt, sed praecipue matrem vestram Cantuariensem Ecclesiam, cujus, sicut ex charitate debetis miseriis compati, sic ex necessitate officii et exhibita [Col. 0638D] professione vos oportet ipsius obedire mandatis. Exspectavimus poenitentiam domini regis, sed ille, quod sine moerore non possumus eloqui, adeo misericordia Dei, et sacrae Romanae Ecclesiae, et nostra patientia semper abusus est, ut novissima ejus in dies Ecclesiae Dei fierent deteriora prioribus. Ne ergo sanguis ejus et compereuntis Ecclesiae requiratur a nobis, fraternitati vestrae in virtute obedientiae, in periculo ordinis, honoris et beneficii praecipiendo mandamus, quatenus infra quindecim dies a susceptione praesentium, per totam dioecesim vestram omnia divina, praeter baptisma parvulorum et poenitentias morientium, prohibeatis officia celebrari, et ab omnibus subditis vestris interdicti sententiam, quantum in vobis est, faciatis inviolabiliter observari; [Col. 0639A] portitori prospicientes sicut vobis et ordini vestro cupitis esse prospectum. Alioquin vos ipsos exinde ab episcopali et sacerdotali officio noveritis esse suspensos. Deo potius quam hominibus obedientem reverentiam vestram coronet Pastor pastorum, et Princeps principum immarcescibili aeternae gloriae corona.
Eodem modo omnibus episcopis Angliae et Cualliae.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, ROBERTO praeposito Arcensi.
Si verum est quod audisti, dominum papam latere non potest, et per nuntios nostros, quos in dies [Col. 0639B] singulos exspectamus, super hoc confidimus certiorari in brevi. Et perfecto honorem domini et amici nostri ita desideramus, sicut salutem animae propriae. Honore siquidem maximo a Christo dignissimus est; cui ad gubernandum imperium adest nobilitas, generi prudentia suffragatur, delinquentes coercet rigore justitiae, subditos obtemperantes juri mansuetudinis moderatione gubernat, Ecclesiam veneratur et protegit, in ministris suis suscipit Christum, et universorum gratiam benignitate provocat, et obsequiis et beneficiis obligat affectiones. Non saevit in subditos, nec occasiones justitiae praetextu quaerit, quibus cruciet pauperes, exhauriat et spoliet copiosos. Haec fuit quondam nobilium generositas Augustorum, quam iste praeter conterminalium et coaetaneorum [Col. 0639C] morem exercet, qui saluberrime et honestissime novit, et consuevit
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus CLEREMALDO electo, et fratribus S. Augustini.
Quanto majorem cum S. R. Ecclesia contraxistis familiaritatem, tanto ad reprimendas et ulciscendas injurias ejus virilius debetis insurgere, et qua fide illi adhaereatis, operis testimonio comprobare. Nec dubium est in illius redundare injuriam, quod ipsa prohibente tot et tanta, et tandiu adversus Anglicanam Ecclesiam, et nos, et nostros praesumpta sunt, cum dominus rex saepe per episcopos, per abbates, [Col. 0640A] subdiaconos curiae, per cardinales, quos vel pro sua reverentia oportuerat exaudiri, commonitus sit, et semper facta sint novissima ejus atrociora prioribus. Quia ergo verendum est ne nos ulterior dissimulatio reos damnationi obliget ante Deum, apud quem non est personarum acceptio, et qui potentes potenter punit, vobis in virtute obedientiae, sub anathemate, in periculo dignitatis et ordinis, domini papae, cujus vice fungimur, et nostra auctoritate praecipiendo mandamus, quatenus, nisi infra Purificationem beatae Mariae praefatus dominus noster rex Ecclesiae Dei et nobis condignam satisfactionem exhibuerit, extunc a divinorum celebratione cessetis, excepta poenitentia, et viatico, et his quae religionis favore locis venerabilibus indulget sacrorum [Col. 0640B] canonum dispensatio, januis clausis, exclusis personis laicis, sine campanarum pulsatione, et solemnitatibus, quas in tempore quietis et laetitiae consuevit Ecclesia exercere. Ad haec Gaufredum Cantuariensem archidiaconum, et Robertum vicarium ejus, Ricardum de Ivelcestre, Nigellum de Saccavilla, Willelmum Giffard, Ricardum de Luci, Adam de Cheringis, quoniam publice excommunicati sunt, praecipimus a cunctis fidelibus evitari, quia qui scienter excommunicato communicat, se ipsum pari anathemate ex immunda participatione condemnat.
Similiter conventui Malmesberiensi, et Laurentio abbati Westmonasterii, abbati S. Albani, et S. Edmundi, sic: extunc prorsus a divinorum celebratione cessetis, et in cunctis ecclesiis, quae ad vestram jurisdictionem [Col. 0640C] pertinent, omnia divina prohibeatis officia celebrari, excepto baptismo parvulorum, et poenitentia, et viatico.
THOMAS archiep. Cant., CLAREMBALDO viceabbati Sancti Augustini et fratribus ejusdem loci.
Quanto sacrosancta Romana Ecclesia monasterium vestrum ampliori donavit gratia, tanto diligentius ipsius debetis obedire mandatis. Unde de vestra obedientia spem certam concipientes, vobis auctoritate domini papae et nostra, in virtute obedientiae, in periculo honoris, officii et gradus, praecipiendo mandamus, quatenus infra quindecim dies a susceptione [Col. 0640D] praesentium abstineatis ab omnibus divinis, excepta poenitentia morientium et viatico, quod januis clausis et laicis exclusis, privatim fieri necessitas exposcit, et religionis impetrat favor. Sub eadem quoque interminatione praecipimus, ut in omnibus locis jurisdictionis vestrae ecclesiasticae faciatis, quantum in vobis est, hujus interdicti sententiam inviolabilem observari.
Similiter Westmonasterii, Sancti Albani, Sancti Edmundi et Malmesberiensi abbatibus.
HOMAS Cantuariensis archiepiscopus ARTHURO de Burgis et complicibus suis.
[Col. 0641A] Relatum est nobis, Arthure, te in nos pariter et Ecclesiam Cantuariensem, matrem tuam, gravissime et sine meritis deliquisse. Tu enim, ut nobis suggestum est, cum tuis complicibus in Hiberniam ire praesumpsisti, et ibidem falsa praedicatione tuorum et tua machinatus es, ut clerici et episcopi Gwalliae ordines et sacramenta reciperent, quasi a novo metropolitano sibi in Hibernia constituto. Veraciter scias, quoniam immoderate deliquisti machinando talia, et veniendo in damnum Cantuariensis Ecclesiae, matris tuae. Et idcirco mandando tibi praecipimus, et in periculo ordinis tui et beneficiorum tuorum tibi firmiter injungimus, ut tu cum Laurentio, et Jacobo, et Hucteridio in purificatione beatae Mariae nostro te conspectui repraesentes, satisfacturus [Col. 0641B] Deo, et nobis, et Ecclesiae Cantuariensi, matri tuae, super his et aliis, quae tibi objicientur.
Lamentati sumus, etc. Vide similem epistolam ad conventum Cantuariensem directam.
THOMAS, archiepiscopus, SIMONI, priori de Monte Dei, et BERNARDO de Corilo.
Mandatum domini papae dilectio vestra suscepit, quatenus regem conveniretis, ut nobis ecclesiam nostram et gratiam suam restituat, nos autem parati [Col. 0641C] fuimus, sicut praesentes vidistis, ponere nos omnino ad honorem Dei et suum in misericordia Dei et sua. Non placuit ei haec forma, nisi nos obligaremus ad observationem consuetudinum, quas antecessores nostri suis servaverant. Promisimus ergo quod eas libenter servaremus, quatenus possemus salvo ordine nostro: et quod quidquid secundum Deum poterimus, pro recuperanda gratia ejus devotissime faceremus. Noluit acquiescere nisi absolute promitteremus nos illas consuetudines servaturos. Quod quidem omnino non licuit, quia aliquae earum a sede apostolica condemnatae sunt. Parati vero sumus, si placuerit illi, juxta mandatum apostolicum recipere ecclesiam et sedem nostram cum gratia [Col. 0641D] sua. Et recolite quod dominus papa, qui vobis in virtute obedientiae mandati sui exsecutionem injunxit, non praecepit nos aliquibus promissionibus obligari. Supplicamus ergo sanctitati vestrae, ut obedientiam domini papae exsequi non gravemini, sed eam, sicut sanctosviros decet, studeatis implere,
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, fratri NICOLAO de Monte Rothomagensi.
Novit fraternitas tua, quam patienter sustinuerimus damna, injurias et contumelias nobis et nostris illatas a dilectissimo domino nostro, illustri rege Anglorum. Ipse autem abusus patientia nostra, ad sanctissimae matris suae prorupit injurias, sponsam loquimur crucifixi: [Col. 0642A] et illam non est veritus ancillare, pro cujus liberatione Filius Dei Deus morte turpissima voluit condemnari. Monuimus eum affectu patris, saepius fide domino debita supplicavimus, corripuimus eum auctoritate pastoris; ipse autem in persona nostra patrem suum itidem fidelem contempsit et pastorem; et ne quid de caetero veritati subtractum sit, quod Ecclesiae periculosius et ei perniciosius est, illum, cujus gerimus vicem, sprevit Christum. Habeantur haec vana, et contemnat, ut solet, si Filius Dei Ecclesiae non dicit pastoribus: Qui vos spernit, me spernit; et qui tangit vos, tangit pupillam oculi mei. Processit ulterius sollicitudo nostra, ut ei pro pace Ecclesiae summus pontifex devotas preces ageret, sed non est exauditus. Exhortationes adhibuit, et [Col. 0642B] surdum reperit auditorem. Increpationes adjecit: contemptae sunt. Tandem apostolica tuba comminationes intonuit, sed nec sic potuerunt fides et ratio excitari. Ne quid autem omitteremus ex contingentibus, rex Francorum, qui ei est amicus et dominus, omnem adhibuit operam et diligentiam, sed nec ille pro sua reverentia meruit exaudiri. Ad colloquium ejus accessimus, sed nec ad conspectum ejus sumus admissi, neque nostri nominis aut causae Dei permisit fieri mentionem. Misimus ei postea nuntios venerabiles viros, et litteras patentes, ut petierat, in quibus expressa erat et justitia Ecclesiae, et nostrae petitionis sententia, sed noster et eorum labor, quantum in eo est, cessit in cassum. Secuti eramus fidem dominae imperatricis, sicut tu nosti, et [Col. 0642C] ipsa ignorare non debet, sed nos usquequaque delusit. Quia ergo haec patientia nostra Ecclesiae Dei perniciosa est, sed perniciosor illi, cujus novissima fiunt in dies deteriora prioribus, nobis autem perniciosissima, quos oportebit ante tribunal sponsi non modo de operibus propriis, sed etiam de sanguine ejus et afflictione sponsae reddere rationem, pro certo noveris, et dominae imperatrici intimes, quod in personam ejus et terram in brevi, imo in brevissimo, vita comite et Deo auctore, exeremus gladium Spiritus sancti, qui omni gladio ancipiti penetrabilior est, ut sit in ruinam induratae carni, et sopito, imo exstincto spiritui in salutem. Persuadeas ergo dominae nostrae ut nos de caetero habeat excusatos in eo, quod ultra [Col. 0642D] dissimulare non licet: sciatque pro certo, quod si revixerit filius ejus, et consilium matris recipiat audiens vocem Dei, nos ad honorem Dei et voluntatem suam paratos inveniet. Interim morientem filium pariter, et eodem lugeamus affectu, qui salutem ejus et honorem, Deo teste, consimili desiderio optamus pariter et oramus. Haec cum dolore, lacrymis, singultibus, et suspiriis loquimur, tanquam viscera nostra de claustro pectoris acerbitate ferri extracta, ardore canterii inuramus. Quod et Deus scit, in cujus injuriam exercere ulterius non debemus impiam pietatem, ei in terris matrem, patrem, sororem praeferendo, vel Dominum. Non est dolor sicut iste dolor, sed charitas Dei, et utilitas et honor ejus qui curatur, nos urget, ut hunc forti animo sufferamus. Valete.
[Col. 0643A] Saluta et sollicita fratres nostros, ut nobis impetrent spiritum consilii et fortitudinis, orantes pro domino rege, ut ei adsit spiritus poenitentiae et pietatis, quatenus pax ejus Ecclesiae Dei et nobis reformetur in Domino.
Suus suo salutem, et animi constantiam.
Si grandia loquitur, si magnalia sparsit, qui jurisjurandi commercio miranda novit inducere, haud mirandum credimus, nec rei admiratione cedendum. Satius enim est alieno scelere nos perire, quam metu nostro. Tu vero certum tene, quidquid mentiatur juratoris famosa dolositas, quidquid minetur tortoris [Col. 0643B] austeritas captiosa, quia per misericordiam Dei neque mors, neque vita, neque angeli, neque alia creatura poterit nos separare a charitate Dei, quae subjecit nos tribulationi. Sed nec ipse Papiensis, donec compleatur iniquitas, donec evanescat conditionis nostrae pressura. Ad cujus congressum incipiant saltem apparere vestigia libertatis, et ut eodem studio, quo ipsa parabatur deleri penitus, quo libertas funditus credebatur exstingui, vestigia se praebeant eminentiora, resurgat fortior ipsa libertas. An ignoras arbores magnas diu crescere, una hora exstirpari? Stultus est, qui fructus earum exspectat, nec attendit casum. Sit itaque tibi solatio, quia inimici Domini, mox ut honorificati fuerint et exaltati, deficientes quemadmodum fumus deficient. Exspecta parumper, [Col. 0643C] quid insibilet eis sibilus aurae lenis, in quo Dominus: et Adhuc pusillum, et non erit peccator. Quaeretur locus ejus, et non invenietur. Haec hactenus.
Caeterum si absolvendi sunt, vel jam absoluti excommunicati nostri, constat eos esse vel fuisse excommunicatos. Sequitur ergo eis scienter communicantes contraxisse in se maculam excommunicationis. De caetero, quid inde proveniat, ipsi viderint. Unum scias, non tulit gratis beneficia ipsa Joannes. Habet aliquid compensationis, quod pro certo audivimus a redeuntibus de curia: renuntiatum esse per ipsum ex parte regis consuetudinibus regiis, quas petebat a nobis rex sibi concedi et confirmari. Hoc optamus ministerio tuo pervenire ad aures regis, et [Col. 0643D] comprovincialium tuorum, tacito tamen me auctore. Sed nec te ipsum patiaris inde laudari auctorem, ut vel sic de praesumptione sua confundatur garrulus ipse, et de gloriae suae vanitate reddatur inglorius. Tu autem confortare, et esto robustus, quia per misericordiam Dei propior est nostra salus, aut censurae vigor, quam mentiatur falsa crudelitas, quam sibi blandiatur adulatio deceptoria. Valete.
Valeat et tecum Nicolaus noster. Exspectate finem gaudentes, qui cujusque rei solet esse pars potissima, unde sortiatur sibi quisque certum exspectationis suae experimentum. Valete iterum, et semper.
Salutem, et in fortitudine patientiae consolationem Domini fiducialiter exspectare.
Non turbetur cor vestrum, dilectissimi, neque formidet, quia Deo propitio salus Ecclesiae et pax vestra in januis est, prioremque vestrum, qui per nos incolumis et laetus transitum fecit, voti compotem recipietis in brevi. Interim non deficiat vestra fides, quia quod prudentiam vestram tenere memoriter constat, vae perpetuum his denuntiatur, qui sustinentiam perdiderunt, et in fide perseverantibus corona gloriae reposita est in sinu Patris misericordiarum, qui superbos humiliat, et exaltat humiles. Nec est de ejus auxilio diffidendum, si patientibus [Col. 0644B] plerumque pro voto non exhibetur, quia sicut Apostolus docet, patientia per tribulationis angustias probatur, et clarius enitescit, virtusque proficiens nobilitatur generosa sobole meritorum, quibus augustiore gloria coronatur in praemio. Est autem procul dubio Christianus infideli deterior, qui sic Deum justitiae suae et misericordiae, et veritatis putat immemorem, ut Ecclesiae et pauperum Christi tortores suspicetur evadere posse judicium Dei, et lacrymas contra promissum veritatis perpetuandas in oculis sanctorum. Accipiunt quidem impii interdum a Domino potestatem momentaneam in filios gratiae, ut eorum ministerio purgentur, aut probentur, aut custodiantur. Sed beatus Job, exemplar patientiae et virtutis, exemplum fidelibus et argumentum [Col. 0644C] datus est, quod diu non relinquet Dominus virgam peccatorum super sortem justorum. Si ergo Satanitarum spiritus accepta potestate intumuit contra vos, si a loco, in quo morum conversionem et stabilitatem Deo promisistis, perturbare conatur, constantia vestra in Domino nequaquam sibi creditam deserat stationem, sed exspectet salutare Domini, et clypeum patientiae, sicut decet sanctos, terroribus et minis confidenter opponat. Prohibemus autem auctoritate domini papae et nostra in virtute obedientiae et periculo salutis et ordinis vestri, ut nulla ratione recedatis ab ecclesia et domibus vestris, nisi vis atrocior, et inexorata necessitas invitos et coactos extraxerit. Nos autem ex speciali [Col. 0644D] mandato domini papae comitem Hugonem solemniter excommunicavimus, et praecipimus in virtute obedientiae, et periculo salutis et ordinis vestri, quatenus denuntiatorias nostras venerabilibus fratribus nostris Willelmo Norwicensi et Nigello Eliensi episcopis tradatis, ut sententia, quae ex sedis apostolicae procedit arbitrio, robur debitum consequatur. Cavete autem modis omnibus, ne in absentia prioris vestri compositionem vel aliud faciatis, quod in damnum Ecclesiae valeat redundare.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, GILBERTO de Semplingham, salutem et in spiritu mansuetudinis congregare dispersos Israel.
[Col. 0645A] Nos vobis alia vice scripsisse meminimus, ut fratres nostros, qui occasione juramenti servandae professionis, quod nulla, sicut audivimus, religionis alicujus institutio exigere consuevit, dispersi sunt, revocaretis, remisso tanti scandali juramento, et eos ea moderatione de caetero tractaretis, quae culpas cohibere et purgare sufficiat, et patrem et pastorem deceat animarum. Hoc ipsum praecipit et dominus papa, cujus non obedire mandatis maximi sceleris instar est, et idololatriae crimini comparatur. Sed, sicut fratrum vestrorum indicat querimonia saepius iterata, nostrum contempsistis aut dissimulastis mandatum, nec de Ecclesia curastis adhuc tantum scandalum amovere. Scitis tamen, quod Dominus, cujus essentia veritas est, et verba vita, ei [Col. 0645B] Vae denuntiat imminere, per quem scandalum venit. Inde est, quod fraternitati vestrae, quam, sicut Deus novit, sincera in Christo diligimus charitate, iterata praeceptione mandamus, in virtute obedientiae jubentes, quatenus fratres vestros revocare et congregare studeatis, et unitatem pacis reformare in domo Domini, ne nos ex mandato apostolico aliquid in vos durius statuere compellamur. Rogamus etiam, monemus, consulimus, et Christi vice et qua praeeminemus auctoritate praecipimus, ut sic zeli, quem habetis in Domino, rigorem temperetis, quo laboris nostri fructus valeat permanere, et ne post dies vestros tanti laboris opera pereat et impensa. Nam, ut nostis, qui nimis emungit, elicit sanguinem, et immoderatio noverca salutis est. Precamur etiam, [Col. 0645C] ut praesentium latoribus, si deliquerunt in aliquo, misericordiam impendatis, et peregrinationem nostram sanctorum, qui vobiscum sunt, orationibus commendeti
THOMAS archiep. Cant. GILBERTO, canonicis, fratribus et sororibus et omnibus ordinis de Semplingham.
Quantum te, frater Gilberte, in persona tua omnesque ordinis de Semplingham hactenus dilexerimus et adhuc diligamus, novit Deus, nosti et tu, Gilberte; novit etiam ordinis universitas. Nos enim teste conscientia, ordinem et ordinis universitatem [Col. 0645D] spiritualius prae omnibus aliis ordinibus semper dileximus, fovimus et manutenuimus. Et idcirco quanto magis vos diligimus, tanto magis perturbamur et dolemus cum talia a vobis et ordine vestro oborta fuisse audimus quae non solum oculos hominum offendunt, sed etiam ipsum Deum. Non enim credebamus, cum vos ita specialiter prae caeteris dilexerimus, vos aliquid magni in ordine vestro facere debuisse, nisi de consilio et conscientia nostra. Pervenerunt autem ad aures domini papae, pervenerunt et ad nos quondam maxima scandala, quae et ab ordine et ab domibus ordinis vestri oborta sunt, quae etiam per maximam orbis partem ignominiose sunt divulgata. Itaque ad haec scandala corrigenda, et omnino per Dei misericordiam ab ordinis universitate [Col. 0646A] exstirpanda, noscat universitas vestra dominum papam nos constituisse et ut ea corrigamus et ordinem et domos ordinis in melius ordinemus, in mandatis nobis dedisse. Et idcirco tibi, frater Gilberte, mandando praecipimus et in virtute obedientiae, in periculo possessionum necnon et sub sententia anathematis firmiter injungimus, quatenus litteras domini papae et nostras condigna reverentia suscipias et eas coram ordinis tui universitate legi facias. Nihilominus tibi sub anathemate praecipimus quatenus infra terminum a domino papa litteris suis tibi constitutum quaecunque tibi mandaverit, omni occasione et excusatione remota diligentissime labores perficere. Quod nisi feceris, nos juxta mandatum a domino papa susceptum, volente Domino [Col. 0646B] manus operi apponemus, et sicut litteris suis nobis mandavit omnia Deo cooperante studebimus adimplere diligenter et perficere. Verumtamen si de consilio tibi mandando praecipimus, ut te in Purificatione beatae Mariae nostro conspectui repraesentes responsurus et satisfacturus domino papae et nobis de inobedientia et aliis quae tibi de ratione poterunt objici, nisi omnia juxta tenorem litterarum domini papae et infra terminum tibi ab eo constitutum opere complexeris.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, et apostolicae sedis legatus, magistro VIVIANO fideli suo, et sanctae Romanae Ecclesiae advocato, [Col. 0646C] salutem et per omnia recte sapere et intelligere.
Habita ratione legationis tibi commissae et negotii crediti, utinam ex accessu tuo ad dominum regem Angliae nihil deperisset de substantia negotii, in nullo derogatum fuisset auctoritati te mittentis, nihil attentatum, dictum, aut actum dispendio, et nostro. Quatenus enim in hoc facto partes se extenderint tuae, cum semel functus sis officio tibi commisso, sive bene sive male, praestituti temporis praefinitio ad legationem explendam te scientem jura, professum legibus, satis per omnia cautum reddere debuerat. Vide ergo ut prudenter sapias, et prudenter incedas, ne fias in fabulam et magnatibus in [Col. 0646D] derisum. Verum si auctoritate propria novum sortitus es ac recens legationis officium, pareat cujus interest, et inde sustineat onus, ad quem spectabit emolumentum, me autem in nullo obligat jurisdictio. Et quidem quod dicis te habere socium in labore camerarium summi et magni cardinalis, presbyterum loquor gerentem domini sui personam, non minus admiror consortis istius praesumptionem, quam personae principalis in hac parte sollicitudinem. Et si cujus id actum est periculo, curam sui habeat, quomodo cautius possit ejus praesumptionis vitare periculum. Satis credo dictum esse sapienti. Gratias habemus tamen sollicitudini tuae, quam geris super pace nostra et nostrorum, utinam non minus prudenter quam sollicite. Sed timeo ne argutiis [Col. 0647A] et verborum anfractibus, cum quibus tibi res agitur, pereat, quod absit! opera tua et industria, et sic laedatur sollicitudo laborantis. Caeterum quod hortaris nos, ut descendamus ad colloquium regum, quod habituri sunt die Dominica proxima apud S. Dionysium, qua certitudine, qua spe pacis, qua ratione, cum tanta instantia hoc feceris sicut ex mandato tuo intelligere non possumus, sic te ad nostri vocationem tam facilem fuisse plurimum miramur. Verum ob reverentiam S. Romanae Ecclesiae, et tui dilectionem, licet in incertum, ut timemus, ad tuam instantiam die Veneris per Dei misericordiam apud castrum Corbolii tibi occurremus, ut citius audiamus per os tuum, quem laboris et operis tui fructum consequi debeamus, et tu quid honoris et gloriae. [Col. 0647B] Vale, et provideat tibi Deus, ne capiaris in regis muscipula, quam secum contrahentium vix aliquis potuit evadere.
Venerabilibus fratribus R. abbati, et WILLELMO priori de Valle, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem.
Meminisse potest vestra dilectio, quod sicut in transitu magistri Gerardi clerici, et amici nostri, turbati fueramus, ita per vos, audita reversione ejus, admodum exhilarati sumus. Ei ergo, per te, dilecte frater prior, et per clericum nostrum magistrum Joannem familiarem ipsius, dedimus consilium, quod, Deo teste, honori et utilitati suae pro tempore [Col. 0647C] magis credidimus expedire. Ipse vero motum animi sui sequi praeferens, ad domini regis Anglorum est conversus obsequium, obligans se, sicut pro certo accepimus, fidelitatis et juramenti vinculo. Et utinam sic versetur ibi, ut nec Deum offendat, nec laedat famam! Novit ille, cui de operibus et verbis, et ipsius animae motibus reddituri sumus in districto examine rationem, quoties per litteras et nuntios, et quanta affectione institerimus summo pontifici, ut nobis eum revocandi licentiam daret, excusantes recessum ejus sub praetextu licentiae, quam se memoratus Girardus dicebat a sede apostolica impetrasse. Sed dominus papa se hanc dedisse constanter inficiatus est. Tandem vero redierunt nuntii [Col. 0647D] nostri ab apostolica sede, qui nobis revocandi eum licentiam attulerunt, et formam juramenti praescriptam, quo praestito praecipitur absolvi, et in pristinum reponi statum. Rogat etiam dominus papa Christianissimum regem Francorum, ut ei exinde gratiam suam restituat, et in terra sua, more solito, manere permittat. Mittimus vobis et juramenti formam, et apostolicarum rescripta litterarum, rogantes attentius, ut haec ad notitiam ejus venire faciatis, et consulatis ei, quatenus saluti et honestati suae provideat, et testimonium conscientiae et tremendum judicium Dei, saeculi pompis et bonis mundialibus anteponat. Nos autem, si mandatum domini papae voluerit adimplere, ipsum ut filium charissimum recipiemus, et fraterna tractabimus charitate. Si vero id recusaverit, [Col. 0648A] rogamus ut et hoc nobis vestra diligentia innotescat.
THOMAS Cantuariensis, magistro LOMBARDO.
Mittimus ad vos latorem praesentium, pauperem clericum, qui de quadam paupere domo est monialium in Anglia Deo servientium, qui vobis diligentius viva voce miserias et mala sua exponet quae vos volumus domino papae pariter cum malis et damnis nostris et Ecclesiae Cantuariensis, quanto sollicitius poteritis, exponere. Qualiter autem rex Angliae, dum apud nos fuissetis, Ecclesiam Anglicanam, et praecipue Cantuariensem bonis suis et possessionibus spoliaverit, et eam funditus destruere conatus [Col. 0648B] sit, bene novit vestra discretio. Nunc autem de novo in ignominiam nostram, et ad nostrae confusionis augmentum, per sedem nostram, et per omnes episcopatus vacantes amplissimam communiter extorquere exactionem, quod et per omnes ecclesias regni sui, tam magnas quam etiam parvissimas, fieri praecepit: scilicet interventu episcoporum concessit eis pariter et abbatibus, et minoribus clericis per singulas ecclesias hanc fieri per seipsos exactionem, ut ea facta, quidquid exinde perciperent, eidem regi et suis omnino assignarent. Praeterea nemora, et villas, et omnes possessiones Cantuariensis Ecclesiae omnino destruit, alienat, et confundit. Ad haec autem litteras suspensionis nostrae, quas dominus papa, sicut ei placuit, quamvis non promeruerimus, illi regi [Col. 0648C] transmisit, per totum regnum suum, nec non specialiter per omnes ecclesias, tam parvissimas quam magnas, publice ad confusionem nostram divulgavit. Hoc quidem vobis veraciter dicimus, quod et domino papae, quanta poteritis sollicitudine, et amicis nostris intimetis. Latoris praesentium negotium, quantum justitia patitur, amore Dei et nostro promoveatis.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, dilecto suo N . . . . , salutem et sincerae dilectionis affectum.
Noscat dilectio tua nos, divina favente gratia, [Col. 0648D] sanos et incolumes, et omnia fore prospera. De tuae quidem dilectionis sinceritate admodum plenariam spem obtinentes atque fiduciam, tibi mandamus, quatenus per latorem praesentium, vel per alium, quae matri tuae sanctae Cantuariensis Ecclesiae et nobis, sollicitius inquirens, noveris expedire, absque dilatione maturius procures significare.
HENRICO regi Angliae, THOMAS Cant. arch.
Duplicis rationis consideratio nos hortatur, ut ea, quae vobis expedire cognoscimus, regiae majestati prompto et fideli animo suggeramus. Cum sublimitati vestrae sincerissima dilectione connectimur, et extremi retributionem judicii interioris oculi lumine [Col. 0649A] contemptamur, videmus profecto, quantum nobis immineat, et ea quae ad gloriam terreni honoris pertinent, prompta vobis exhortatione suggerere, et ab eo quod vestrae saluti renititur, officiosissima vos sollicitudine revocare. Maxime quia si is, cui loqui ex officio datum est, in alienae salutis discrimine salutifera monita non depromat, seipsum reum sanguinis fratrum constituit, dum eum, cui necessarium consilium negat, in pravitate viae suae mortifera taciturnitate relinquit. Ne autem hoc nostris forsitan adinventionibus ascribatis, prophetae vobis verba describimus, quibus dicitur: Si dicente me ad impium, morte morieris, non annuntiaveris ei, ut convertatur a via sua mala, ipse quidem in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu [Col. 0649B] tua requiram. Nos igitur hac prophetica, imo divina comminatione perterriti, et regiae celsitudini vestrae fidelis dilectionis foedere copulati, studuimus semper vobis intrepida commonitione consulere, quod vestrae saluti, quod gloriae, quod ipsi penitus terreno honori omnimodis putavimus expedire. Specialiter autem in novissimo colloquio vestro, cum licentiam a vobis reditus sumeremus, pia sollicitudine nos vobis exposuisse meminimus, quod quidquid super aliis capitulis vestrae potestatis licentia faceret, illud indignum penitus, et ab omni ratione videbatur extraneum, et non solum humana censura damnabile, sed et divino putabatur judicio judicandum, quod occasione Cantuariensis archiepiscopi tot alios, viros [Col. 0649C] et mulieres, clericos et laicos, parvulos et provectos, totius omnino regiae offensionis innoxios, a propriis cogebatis sedibus exsulare: maxime cum dicant nonnullos eorum eumdem archiepiscopum nulla penitus sanguinis propinquitate contingere. Et quoniam his clementer auditis vera nos dicere dignanter vos recognovistis, et inde mihi responsum bonum post modicum promisistis, miramur, quod nihil ex hoc postea ex vestri parte suscepimus, quamvis hoc ipsum vestris magnis occupationibus imputemus. Rogamus autem, ut juxta datam nobis verbi vestri fiduciam, vestrum circa illos relaxetis edictum, et quod inde feceritis, fidelis amici auribus non celetis.
Reverendissimo domino suo HENRICO, Dei gratia illustri Anglorum regi, duci Northmannorum, comiti Andegaviae et duci Aquitaniae, THOMAS eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae humilis minister, salutem, et per omnia bene facere.
Loqui de Deo valde quietae et liberae mentis est. Inde est quod loquar ad dominum meum, et utinam ad omnes pacificum. Obsecro, domine mi, ut cum animi patientia sufferatis aliquid commonitionis, conferentis per gratiam Dei, quae nunquam vacua est, ad animae vestrae salutem, et meae liberationem. Angustiae mihi sunt undique. Tribulatio enim et angustia invenerunt me inter duo gravissima et timenda constitutum, et inter duo constituta gravissima [Col. 0650A] timidum. Silentium loquor et commonitionem. Si autem siluero, mors mihi est, nec effugiam manus Domini dicentis: Si non annuntiaveris delinquenti delictum suum, et moriatur in peccato suo, sanguinem ejus de manu tua requiram. Si commonuero, timeo ne non effugiam domini mei, quod absit! indignationem. Ne accidat mihi, quod sapiens ille dicit: Cum is, qui non placet, ad intercedendum accedit vel mittitur, verendum est, ne irati animus ad deteriora provocetur. Quid ergo faciam? Loquar, an sileam? Utrobique certe periculum. Verumtamen quoniam tutius est incidere in hominis indignationem, quam in manus Dei viventis, confisus de misericordia Altissimi, in cujus manu corda sunt regum, et quo voluerit inclinabit ea, et utinam in partem meliorem, [Col. 0650B] loquar ad dominum meum, quia semel coepi. Multoties enim bona praestantur invitis, maxime cum potius eorum utilitati consulitur quam voluntati. In terra vestra captiva tenetur filia Sion, sponsa regis magni, oppressa a multis, afflicta ab his qui a tempore longo oderunt eam, a quibus honoranda potius esset, quam affligenda: maxime a vobis, habita vobiscum recordatione beneficiorum singulorum, quae vobis contulit Deus in initio regni vestri, in medio, et fere usque modo. Solvite eam, et permittite eam conregnare sponso suo, ut beneficiat vobis Deus, et incipiat statim convalescere regnum vestrum, et auferatur opprobrium de generatione vestra, fiatque pax summa in diebus vestris. Credite mihi, dilectissime domine, serenissime princeps. [Col. 0650C] Patiens enim retributor est Dominus, longanimis exspectator, sed gravissimus ultor: audite me, et benefacite. Si autem, verendum est, quod absit! ne accingatur gladio super femur suum Potentissimus, et veniat in manu valida cum militia multa liberare sponsam suam non sine grandi plaga de oppressione et servitute tribulantis. Si vero me audieritis, quoniam necesse habet Dominus in hoc instanti obsequium vestrum experiri tanquam strenui militis sui, benefaciet vobis Deus, et addet gloriam gloriae vestrae in progeniem filiorum et filiarum vestrarum usque in tempora longa. Alioquin vereor, quod Deus avertat, ne non deficiat gladius de domo vestra, donec veniat qui ulciscatur de plano suam et suorum injuriam [Col. 0650D] Altissimus; sicut nec de domo Salomonis, a quo, licet eum Dominus elegisset, et contulisset tantam sapientiam et pacem, ut diceretur ab hominibus: Hic est filius sapientiae et pacis, quoniam tamen recessit a via Dei, et ambulavit in iniquitate super iniquitatem, scidit Deus regnum ejus, et dedit illud ejus servo, maxime quia non quaesivit subito post delictum placare Dominum, sicut et David pater ejus, qui statim post offensam humiliavit se Domino, emendavit culpam, petivit misericordiam, et obtinuit veniam. Utinam et vos cum Dei gratia similiter faciatis. Haec vobis ad praesens scribo, caetera in ore latoris praesentium, viri religiosi, et magnae opinionis, fidelis etiam, ut credimus, vestri, posuimus, quibus, quaeso, si placet fideliter credatis. Potius [Col. 0651A] tamen desideramus cum gratia vestra benigno vestro uti colloquio. Bene valeat semel et semper dominus meus.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HENRICO regi Angliae.
Desiderio desideravi videre faciem vestram, et loqui vobiscum. Multum quidem propter me, sed maxime propter vos. Propter me, ut visa facie mea reduceretis ad memoriam servitia, quae, dum agerem in obsequio vestro, exhibui vobis devote et fideliter juxta animi mei conscientiam. Sic Deus me adjuvet in examine ultimo, quando omnes astabimus ante tribunalipsius, recepturi prout gesserimus in corpore, [Col. 0651B] sive bonum sive malum. Et ut moveremini pietate super me, quem oportet mendicando vivere inter alienos, licet tamen Dei gratia cum abundantia victualia ad sufficientiam habeamus. Estque nobis consolatio multa, quod dicit Apostolus: Omnes qui volunt pie vivere in Christo, persecutionem patiuntur. Et Propheta: Non vidi justum derelictum, nec semen ejus quaerens panem.
Propter vos ex tribus causis. Tum quia dominus meus estis; tum quia rex meus; tum quia filius meus spiritualis. Eo quod dominus, debeo vobis, et offero consilium meum et obsequium, quodcunque debet episcopus domino secundum honorem Dei et sanctae Ecclesiae. Eo quod rex, teneor ad reverentiam [Col. 0651C] vobis et commonitionem. Eo quod filius, officii ratione ad castigationem teneor et coercitionem. Corripit enim pater filium, nunc blandis, nunc asperis, ut vel sic revocet eum ad benefaciendum. Nosse debetis vos Dei gratia regem esse. Primo, quia vos ipsum regem, vitamque vestram debetis optimis informare moribus, ut vestri exemplo caeteri provocentur ad melius, juxta illud Sapientis: Componitur orbis regis ad exemplum. Secundario alios, hos demulcendo, alios puniendo potestatis auctoritate, quam ab Ecclesia accepistis, tum sacramento unctionis, tum gladii officio, quem gestatis ad malefactores Ecclesiae coercendos. Inunguntur enim reges tribus in locis: in capite, in pectore, in brachiis. Quod significat, gloriam, scientiam, fortitudinem. [Col. 0651D] Qui antiquis temporibus justificationes Dei non observabant, sed praevaricati sunt mandata ejus, his sublata est gloria, scientia, fortitudo, et eorum generationi; exemplo Pharaonis, Saulis, Nabuchodonosor, Salomonis, aliorumque quamplurium. Qui vero post delictum suum cordis contritione humiliaverunt se Domino, his gratia Dei accessit cum omnibus supradictis abundantius et perfectius. Sicut David, Ezechiae, aliisque quamplurimis.
Christus fundavit Ecclesiam, ejusque comparavit libertatem sanguine proprio, sustinendo flagella, sputa, clavos, mortis angustias, nobis relinquens exemplum, ut sequamur ejus vestigia. Unde et dicit Apostolus: Si compatimur ei, et conregnabimus. Si commorimur, et conresurgemus. Ecclesia enim Dei [Col. 0652A] in duobus constat ordinibus: clero et populo. In clero sunt apostoli, apostolici viri, episcopi, et caeteri doctores Ecclesiae, quibus commissa est cura et regimen ipsius Ecclesiae, qui tractare habent negotia ecclesiastica, ut totum redigatur ad salutem animarum. Unde et Petro dictum est, et in Petro aliis Ecclesiae Dei rectoribus, non regibus, non principibus: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam. In populo sunt reges, principes, duces, comites et aliae potestates, qui saecularia habent tractare negotia, ut totum perducant ad pacem et unitatem Ecclesiae. Et quia certum est reges potestatem suam accipere ab Ecclesia, non ipsam ab illis, sed a Christo, ut salva pace vestra loquar, [Col. 0652B] non habetis episcopis praecipere, absolvere aliquem vel excommunicare, trahere clericos ad saecularia examina, judicare de ecclesiis vel decimis, interdicere episcopis ne tractent causas de transgressione fidei vel juramenti, et multa in hunc modum, quae scripta sunt inter consuetudines vestras, quas dicitis avitas. Dominus enim dicit: Leges meas custodite. Et iterum per prophetam: Vae! qui condunt leges iniquas, et scribentes scripserunt injustitias, ut opprimerent pauperes in judicio, et vim facerent causae humilium populi Dei
Audiat itaque dominus meus, si placet, consilium fidelis sui, commonitionem episcopi sui, et castigationem sui patris. Nec cum schismaticis aliquam de caetero habeat familiaritatem vel communionem, nec [Col. 0652C] cum eis aliquo modo contrahat. Notum est enim toti fere mundo, quam devote, quam honorifice dominum papam receperitis, quantum Romanum Ecclesiam foveritis et honoraveritis; quantum etiam dominus papa et Romana Ecclesia personam vestram dilexerint, honoraverint, atque etiam in quibuscunque secundum Deum potuerunt, vos exaudiverint. Nolite ergo, domine, si salutem animae desideratis, eidem Ecclesiae, quod suum est, aliqua ratione subtrahere, seu in aliquo ei citra justitiam contraire. Imo eamdem ei permittatis in regno vestro habere libertatem, quam et in aliis regnis habere dignoscitur. Memorque sitis professionis quam fecistis, et posuistis scriptam super altare apud Westmonasterium, de servanda Ecclesiae Dei libertate [Col. 0652D] sua, quando consecratus estis et inunctus in regem a praedecessore nostro. Ecclesiam etiam Cantuariensem, a qua promotionem et consecrationem accepistis, in eum statum restituatis et dignitatem, in quibus fuit temporibus praedecessorum vestrorum et nostrorum, possessionesque ad ipsam ecclesiam et nos pertinentes, villas, castella, et praedia, quae pro voluntate vestra distribuistis, resque omnes ablatas, tam nostras, quam clericorum nostrorum, et laicorum, in integrum nobis restituatis. Permittatis etiam nobis, si placet, libere, et in pace, et cum omni securitate redire in sedem nostram, officioque nostro libere uti, sicut debemus et ratio exigit. Et nos vobis, tanquam domino charissimo et [Col. 0653A] regi, fideliter et devote pro viribus nostris servire parati sumus, in quocunque potuerimus, salvo honore Dei et Ecclesiae Romanae, et salvo ordine nostro. Alioquin pro certo sciatis, quia divinam severitatem et ultionem sentietis.
Domino suo et amico HENRICO, Dei gratia illustri regi Anglorum, duci Northmanniae, comiti Andegaviae, et duci Aquitaniae, THOMAS eadem gratia Ecclesiae Cantuariensis humilis minister, suus olim temporaliter, nunc autem multo magis in Domino, salutem, et veram cum emendatione poenitentiam.
Exspectans exspectavi, ut intenderet vobis Dominus, et conversus ageretis poenitentiam recedens a [Col. 0653B] via perversa, et abscinderetis a vobis latera vestra prava, quorum, ut creditur, instinctu et consilio jam fere lapsi estis in profundum, sed vereor, quod absit! ne in profundum illud de quo dicitur: Peccator, cum venerit in profundum, contemnet. Et licet huc usque frustra sustinuerimus, tacite considerantes, et exspectantes affectuosissime, si veniret nuntius, qui diceret: Filius tuus rex, dominus tuus, jam diu dolo circumventus, tractus in perniciem Ecclesiae, inspirante divina clementia in abundantia humilitatis magnae festinat ad liberationem Ecclesiae, ad omnem satisfactionem et emendationem; non tamen omnipotentem supplici devotione singulis diebus interpellare cessamus, ut quod diu voto celebravimus [Col. 0653C] de vobis et pro vobis, celeri et fructuoso consequamur effectu. Et ecce inde est, quod Ecclesiae Cantuariensis, cui Deus nostrum sacerdotium, licet indignum, vobis res humanas hujus regni regentibus, ad praesens deputavit, nos cura constringit, eo maxime quod adhuc exsilii incommoditate detineamur, majestati vestrae commonitorias, exhortatorias, correptorias destinare, ne excessum vestrorum, si qui sunt, qui revera sunt unde non minimum dolemus, illorum maxime dico, qui circa Ecclesiam Dei, et personas ecclesiasticas a vobis passim nulla habita dignitatis seu personae reverentia aguntur, nimius dissimulator existam, ne nimis negligens in animae meae discrimen appaream. Facientis procul dubio culpam habet, qui quod debet [Col. 0653D] corrigere, negligit emendare. Scriptum quippe est: Non solum qui mala faciunt, sed etiam qui consentiunt, participes judicantur. Consentiunt quidem, qui cum possint et debeant, non resistunt, vel saltem redarguunt: Error enim, cui non resistitur, approbatur: et veritas, cum minime defensatur, opprimitur. Nec caret occultae societatis scrupulo, qui desinit obviare manifesto facinori. Sicut enim, serenissime princeps, parva civitas praerogativam regni praesentis non minuit, sic regia vestra potestas religiosae dispensationis mensuram minime concutere debet vel mutare. Semper vero de jure effectum est, sacerdotali concilio de sacerdotibus judicia provenire. Nam qualescunque pontifices, etsi errore humanitus accedente, non tamen contra religionem fidei ullatenus [Col. 0654A] excedentes, nullatenus videntur a potestate saeculari posse vel debere percelli. Boni quidem ex religiosi principis est, ecclesias contritas et conscissas restaurare, novasque aedificare, sacerdotes Dei honorare, et cum summa tueri reverentia, adinstar felicissimae recordationis et pii principis Constantini, cum ad eum deferretur quaestio cleri corum, dicentis: Vos a nemine judicari potestis, saecularium scilicet judicum, qui solius Dei judicio reservamini. Et sanctos apostolos, eorumque successores, sub divina testatione constitutos, praecepisse legimus non debere persecutiones fieri, nec fluctuationes, nec invidere laborantibus in agro Dominico, nec a suis expelli sedibus aeterni regis dispensatores. Quis enim dubitet sacerdotes Christi, [Col. 0654B] regum et principum, omniumque fidelium patres et magistros censeri? Nonne miserabilis insaniae esse dignoscitur, si filius patrem, discipulus magistrum sibi conetur subjugare, et iniquis obligationibus illum potestati suae subjicere, a quo credere debet non solum in terra, sed etiam in coelis se ligari posse et solvi? Si rex bonus estis et Catholicus, et vultis esse, quod credimus, quodque magis optamus, ut salva pace vestra dixerim, filius estis Ecclesiae, non praesul, discere vos convenit a sacerdotibus, non eos docere; sequi vos convenit sacerdotes in ecclesiasticis, non eos praecedere.
Habetis potestatis vestrae privilegia, quae administrandis legibus publicis a Deo consecutus estis, ut ejus beneficiis non ingratus contra dispositionem [Col. 0654C] coelestis ordinis nihil usurpetis. Sed ut salubriori fruamini ingenio, his quae contra eam malitioso ingenio et consilio magis forsitan quam animo vestro minus bene usurpatis, cum omni humilitate et multimoda satisfactione citissime cedatis, ne manus Altissimi adversum vos extenta mittat in vos, quasi ad signum, sagittas. Tetendit enim arcum suum Altissimus, ut sagittet in aperto vos nolentem poenitere. Nec erubescatis, quidquid suggerant vobis maligni, quidquid submurmurent proditores, non vestri tantum, sed Dei, humiliari sub potenti manu Dei. Ipse quidem est, qui exaltat humiles, et superbos dejicit; qui in suam et suorum ultionem aufert spiritum principum. Quoniam terribilis est: et quis [Col. 0654D] resistet ei? Non debuisset excidisse a memoria vestra, in quo articulo vos Deus repererit, quantumque promoverit, honoraverit, sublimaverit, in liberorum susceptione beatificaverit, soliumque regni vestri firmaverit, in invidiam omnium inimicorum vestrorum amplis possessionibus ditaverit, adeo ut huc usque cum admiratione omnes fere proclamaverint: Hic est quem elegit Dominus.
Et vos quid ei retribuetis, vel retribuere poteritis pro his omnibus, quae vobis fecit? An ad eorum instinctum et instantiam, qui circa vos persequuntur Ecclesiam virosque ecclesiasticos, et semper prout potuerunt sunt persecuti, reddetis mala pro bonis, oppressiones, tribulationes, injurias, afflictiones ecclesiis et ecclesiasticis personis? Nonne [Col. 0655A] isti sunt, de quibus dicit Dominus? Qui vos odit, me odit. Qui vos spernit, me spernit. Qui vos tangit, tangit punillam oculi mei. Certe, etsi relictis omnibus, quae possidetis, tollatis crucem vestram, et sequamini Dominum nostrum Jesum Christum, vix erit, aut non erit, ut fidelis et gratus acceptorum ab eo beneficiorum retributor appareatis. Inquirite Scripturas a scientibus, et invenietis quod Saul, licet electus fuerit a Domino, quoniam a viis ejus recessit, periit ipse, et domus ejus tota. Oziae quoque regis Juda, cujus nomen late divulgatum est, et procul egressum, propter crebras sibi a Domino collatas victorias, adeo cor elevatum est in suum interitum, eo quod ubique auxiliaretur ei Dominus, et corroborasset illum, ut spreta Domini reverentia [Col. 0655B] usurpare sibi voluerit, quod sui officii non erat, sed sacerdotum, id est adolere incensum super altare Domini. Et ob hoc a Domino lepra percussus est, et per manus sacerdotum ejectus a templo Domini: et sic mansit usque ad diem mortis suae, plenus lepra, ob quam ejectus fuerat e templo Domini. Multique alii reges, sancti viri immensarum divitiarum, quoniam ambulaverunt super se in mirabilibus mundi, praesumentes rebellare Deo, in suis mysteriis perierunt, et ad ultimum nihil divitiarum suarum invenerunt in manibus suis. Rex quoque Achaz, quoniam et ipse officium sacerdotale usurpavit, similiter a Domino lepra percussus est. Oza quoque, etsi rex non esset, quoniam arcam Domini [Col. 0655C] tetigit, et tenuit nutantem ad praecipitium bobus recalcitrantibus, quia ad eum non pertinebat, sed ad templi ministros, indignatione divina percussus, juxta arcam Dei corruit mortuus. Rex, proverbialiter celebre est; castigatus de alterius infortunio melius sibi prospicit. Nam tua res agitur, paries dum proximus ardet. Ad sacerdotes, rex dilectissime, suos voluit Deus quae Ecclesiae suae sunt disponenda pertinere, non ad potestates saeculi. Quas, si fideles sint. Ecclesiae suae sacerdotibus voluit esse subjectas. Non vobis igitur vendicetis jus alienum et ministerium, quod alteri deputatum est, neque contra eum contendatis, a quo omnia sunt constituta, nec contra illius beneficia pugnare videamini, a quo vestram consecutus estis potestatem. Non a legibus publicis, [Col. 0655D] non a saeculi potestatibus, sed a pontificibus et sacerdotibus omnipotens Deus Christianae religionis clericos voluit ordinari et discuti. Christiani reges subdere debent exsecutiones suas ecclesiasticis praesulibus, non praeferre. Scriptum quippe est nunquam de sacerdotibus nisi Ecclesiam judicare debere: nec esse humanarum legum de talibus ferre sententiam. Obsequi debere principes Christianis statutis Ecclesiae, non suam potestatem praeponere: episcopis caput principes subdere, non de episcopis judicare. Duo quippe sunt quibus principaliter regitur mundus: auctoritas sacra pontificis, et regalis potestas. In quibus tanto gravius est pondus sacerdotum, quanto et de ipsis regibus in divino sunt reddituri examine rationem. Nosse certe debueratis ex illorum [Col. 0656A] vos debere pendere judicio, non illos ad vestram posse redigi voluntatem. Plurimi namque pontificum, alii reges, alii imperatores excommunicaverunt. Et si speciale aliquid de personis principum inquiratis, beatus Innocentius Arcadium imperatorem excommunicavit, quia consensit sanctum Joannem Chrysostomum a sua sede expelli. Sanctus etiam Ambrosius pro culpa, quae aliis sacerdotibus non adeo videbatur gravis, Theodosium magnum imperatorem excommunicavit, et ab ecclesia ejecit. Qui tandem satisfactione condigna meruit absolvi. Et multa alia in hunc modum. David etiam cum adulterium et homicidium commisisset, missus est ad eum propheta Nathan a Deo, ut eum redargueret et corrigeret. Correptus est, et citissime correctus. Rex enim, [Col. 0656B] deposito diademate capitis sui abjectaque majestate imperiali, non erubuit humiliari ante faciem prophetae, peccatum suum confiteri, veniam postulare de commisso. Quid plura? Poenitentia ductus misericordiam petivit, et obtinuit veniam.
Et vos, fili dilectissime, serenissime rex, reverendissime domine, ad exemplum excellentissimi David, regis piissimi, de quo dicit Dominus: Inveni virum secundum cor meum, corde contrito et humiliato convertimini ad Dominum Deum vestrum, exactamque de excessibus vestris agite poenitentiam. Corruistis enim et errastis in multis, quae adhuc taceo, exspectans si forte inspiraverit vobis Dominus, ut dicatis cum propheta: Miserere mei, Deus, [Col. 0656C] secundum magnam misericordiam tuam, quoniam multum tibi peccavi, et malum coram te feci. Juxta est enim Dominus his qui recto sunt corde, et humiles spiritu salvabit. Haec ad praesens, domine mi, vobis scribo, caetera silentio praeteriens, exspectans donec videam, utrum sermo meus capiat in vobis; si reportaverit mihi a vobis dignos fructus poenitentiae, et audiam a nuntiantibus, et congaudeam dicentibus: Filius tuus rex mortuus fuerat, sed revixit. Perierat, et inventus est. Quod si me non audieritis, qui solitus fui ante majestatem corporis Christi in abundantia lacrymarum et gemitibus non minimis orare pro vobis, certe ibidem clamabo contra vos, et dicam: Exsurge, Deus, judica causam tuam. Memor esto improperiorum tuorum, et injuriarum, quae [Col. 0656D] a rege Anglorum et suis tibi et tuis sunt tota die. Ne obliviscaris ignominiarum Ecclesiae tuae, quam tuo fundasti sanguine. Vindica, Domine, sanguinem servorum tuorum, qui effusus est. Vindica, Domine, servorum tuorum afflictiones, quarum infinitus est numerus. Superbia eorum, qui te et tuos oderunt et persequuntur, in tantum ascendit, ut ulterius non valeamus eos sustinere. Rex, quidquid agant vestri, haec omnia de manibus vestris requirentur. Damnum enim dedisse videtur, qui causam damni dedit. Ipse revera Filius Altissimi, ni resipueris, ni cessaveris ab infestatione ecclesiarum et clericorum, et nisi continueritis manus a conturbatione hominum, ad gemitus compeditorum, ad voces clamantium ad se veniet in virga furoris sui, quoniam [Col. 0657A] jam tempus est judicare adversum vos justitias in aequitate et severitate spiritus sui. Ipse enim novit auferre spiritum principum, et terribilis est apud reges terrae.
Non vobis haec dicimus, ut faciem vestram confundamus, vel provocemus vos ad majorem indignationem et iram, sicut forsitan maligni, qui circa vos sunt, qui die et nocte insidiantur animae vestrae, et nituntur avertere animum vestrum a nobis, pravis et iniquis suis suggestibus submurmurant. Det illis Deus secundum opera sua, et secundum nequitiam adinventionum ipsorum. Sed ut vos reddam cautiorem ad provisionem animae vestrae et curam, et ad vitandum periculum, quod jam in foribus est. Et quia nostra specialiter interest providere animae [Col. 0657B] vestrae, utpote cujus cura et sollicitudo nobis commissa est, cujusque reddituri sumus rationem in districto examine, haec audite benigne et facite, et utimini servitio nostro, prout vobis placuerit, dummodo Deum non offendamus, nec operemur agendo vel dissimulando in dispendium animae vestrae et nostrae. Quid enim vobis proderit totum mundum lucrari cum animae vestrae periculo? Attendite ubi sint imperatores, ubi reges et alii principes, ubi archiepiscopi et episcopi, qui nos praecesserunt. Ipsi quidem laboraverunt, et alii in eorum labores inintroierunt. Quid ulterius? Sic transit mundus, et ejus gloria. Memorare ergo novissima tua, et in aeternum non peccabis. Et si peccaveris, in vita poenitebis. [Col. 0657C] Valeat mihi chara gratia vestra, si in vera humilitate et festinata poenitentia conversi fueritis ad Dominum Deum vestrum. Valeatis sic iterum et semper.
Dilectissimo domino suo HENRICO, Dei gratia regi Anglorum, duci Normannorum et Aquitanorum, et comiti Andegaviae, THOMAS eadem gratia sanctae Cantuariensis Ecclesiae minister humilis salutem, omnique tempore perseverare in bono, ac reniti viriliter suggestionibus malignis, et pravis quae facile corrumpunt bonos.
Breviloquio utimur ad vos, ne in multitudine sermonis efficiamur amplius taediosi: qui utinam essemus [Col. 0657D] vobis magis accepti, sicut ad dominum nostrum dilectissimum. Novit hoc ille, qui scrutator est cordium, quidquid inimici nostri aliter ac falso murmurent ac susurrent; et certe, ut verius dicam, magis vestri quam nostri. Hortamur vos itaque adhuc ex parte omnipotentis Dei, et in virtute Spiritus sancti adjuramus, et in remissionem peccatorum vestrorum a vobis requirimus gratiae vestrae, et pacis verae, et securitatis bonae nobis et nostris sine malo ingenio restitutionem; et similiter Ecclesiae Cantuariensi in ea plenitudine et libertate, in qua eam melius et plenius habuerunt decessores nostri et nos, postquam facti sumus archiepiscopus: et possessionum, et ecclesiarum, et praebendarum ad eamdem ecclesiam pertinentium, quae vacaverunt, [Col. 0658A] postquam orta est dissensio ista inter vos et nos; et similiter nostris, ut sub dominio vestro ita libere eis valeamus frui et uti, sicut melius et liberius usi sunt eis antecessores nostri, et nos post nostram promotionem; et gaudere debeat Ecclesia de nostra reversione, quae multis ex causis periculo animae vestrae et nostrae, sicut credimus, tanto tempore caruit praesentia nostra, et dolere potuit de absentiae incommodo. Hoc facite, benigne domine mi, et corde jucundo ac hilari, quatenus concedat vobis Deus, et haeredibus vestris, et restituat illam pacem, quam desiderat cor vestrum ad salutem animae vestrae, et populi vobis commissi a Domino. Et nos pro certo parati sumus et erimus ad omne obsequium vestrum ferventius ac devotius, quam [Col. 0658B] unquam ante fuerimus; dummodo non offendamus in Deum, neque in ordinem nostrum.
De mobilibus autem ablatis Ecclesiae Cantuariensi, et nobis, et nostris, secure vobis affirmamus coram Deo et toto mundo, etiamsi praesens esset, quia nullo modo, nulla ratione dimittitur peccatum, nisi restituatur ablatum, si habuerit qui abstulit vel auferri fecit, unde restituat. Unde beatus Augustinus: Si res ablata cum reddi possit, non redditur, non agitur poenitentia, sed simulatur. Et alibi: Illud fidentissime dixerim eum, qui pro homine ad hoc intervenit, ne ablata restituat, et eum qui ad se confugientem, quantum honeste poterit, ad restitutionem non compellit, socium esse fraudis et criminis. Nam [Col. 0658C] hujusmodi hominibus misericordius opem nostram subtrahimus, quam impendimus. Hoc certum tenete, hoc verissimum esse, nulla ratione dubitate. Et si quis vobis in contrarium praedicaverit, etiamsi angelus de coelo, anathema est, et sit, et erit, quandiu in hac sententia perseveraverit. Videte ergo, domine mi charissime, quomodo in hac parte caute ambuletis, ne detentio rei male acquisitae, quae non est nisi cinis et vermis, impellat vos, quod absit, in impoenitentiam, et subjiciat discrimini, quod a vobis purgari non potest, nec oratione, neque jejunio.
Praeterea nosse debet vestra discretio, quoniam, etsi omnes episcopi sancti non sint, loca tamen sanctorum obtinent: qui, etsi vitae merito non clarescant, esse tamen debent eorum imitatores, quatenus [Col. 0658D] eis contulerit divina clementia. Inde igitur, quoniam sancti viri pro lege Dei sui certaverunt usque ad mortem, et a verbis ac minis persequentium se non timuerunt, ille enim amplius timendus est, qui potest animam et corpus mittere in gehennam, necesse habemus et nos, prout Deus nobis inspiraverit, leges suas custodire, fovere ac defendere. Nec hoc nobis imputandum ad superbiam vel malignitatem, sed ad nostri necessitatem officii. Sic enim ait Dominus: Leges meas custodite. Et iterum in Evangelio: Si quis solverit unum de mandatis meis minimis, et docuerit sic homines, minimus erit in regno coelorum. Satis credimus dictum esse sapienti, et idcirco postulamus a vobis, sicut a domino charissimo, in nomine Domini nostri Jesu [Col. 0659A] Christi audiri et exaudiri benigne, quatenus audiat et exaudiat vos Deus in districto examine, et recipiat inter electos suos, quando neque fortitudo, neque potentia, nec imperium, nec divitiae, nec leges saeculares vel consuetudines poterunt juvare quemquam, nec aliud quidquam, nisi divina clementia, et praecedentium operum fructus. Quod utinam omni die firmissime resideat animo vestro, nec unquam mentem vestram excidat. Hujus rei consiliarios libenter admittat, et audiat dominus meus, et exaudiat semper, ut benefaciat ei Deus, et augeat ei et ejus haeredibus vitam et pacem in tempora longa. Nec praetereant temporaliter impuniti, qui dolis suis et fraudibus exquisitis nisi sunt bonum domini mei propositum pervertere et perturbare, [Col. 0659B] quod infra septem annos regni sui de exhibendo honore ecclesiis et ecclesiasticis viris multa, ut credimus, animi devotione conceperat. Valeat dominus meus in aeternum. Et ut melius sit inde Ecclesiae Dei et nobis, vivat in tempora longa.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus HENRICO regi Angliae.
Regia potest meminisse nobilitas, quoniam vobis obtuli in praesentia domini regis Francorum, et plurimorum qui aderant, quod ad honorem Dei et vestrum paratus eram me ponere omnino in misericordia Dei et vestra, ut sic pacem et gratiam vestram promererer. Non placuit vobis, domine, haec [Col. 0659C] forma verborum, nisi promitterem observationem consuetudinum, quas antecessores nostri observaverant vestris. Concessi ergo quod ea servarem, quatenus possem salvo ordine meo, et si aliquid amplius vel expressius promittere scirem in Domino, paratus fui, et sum adhuc pro recuperanda gratia vestra. Et quod vobis nunquam libentius servivi, quam adhuc facere paratus sum. Et quia nondum placuit vobis ista recipere, supplico majestati vestrae, ut memineritis obsequiorum meorum, et beneficiorum, quae mihi contulistis; quia ego memor sum me debere ex juramento servare vobis vitam et membra, et omnem honorem terrenum, et quidquid potero secundum Deum pro vobis, sicut pro [Col. 0659D] charissimo domino, facere paratus sum. Et Deus scit, quod nunquam vobis libentius servivi, quam facturus sum, si placuerit vobis. Valeat semper dominus meus.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus regi Angliae.
Novit inspector cordium, animarum judex, et vindex culparum Christus, in quanta animi puritate et sinceritate amoris vobiscum fecerimus pacem, credentes quod simpliciter et bona fide nobiscum ageretur. Quid enim, serenissime domine, aliud concipere debebamus ex verbis vestris, quae vel arguendo, vel mulcendo nobis vestrae benignitatis [Col. 0660A] communicabat humanitas. Litterae vestrae, quas ad dominum nostrum regem, filium vestrum, destinatis, ut nobis et nostris omnia, quae habueramus antequam recederemus ab Anglia, restituerentur, quid aliud quam benevolentiam, pacem et securitatem omnimodam praetendebant? Sed ecce, quod Deus novit, nobis pro honoris vestri periculo, quam pro utilitatis vestrae dispendio gravius reputamus, rerum exhibitio non simplicitatem praetendit aut bonam fidem. Nam restitutio, quam nobis et nostris fieri praecepistis, dilata est in diem decimum sub obtentu Ranulphi, quem consiliarii domini nostri, filii vestri, interim conveniendum, ut mandatum vestrum impleretur, censuerunt. Qui sint illi, et quomodo, et qua fide, [Col. 0660B] res gesta sit, vos, cum placuerit, inquiretis. Nobis autem persuasum est haec fieri in dispendium Ecclesiae, et salutis vestrae et honoris, nisi diligentius corrigatur a vobis. Nam praefatus Ranulphus interim in bona Ecclesiae debacchatur, et victualia nostra in castrum de Saltwode etiam nunc palam congerit, et sicut accepimus ab his qui id vobis, si placuerit, probare parati sunt, multis audientibus gloriatus est, quod non diu gaudebimus de pace vestra, quia non comedemus panem integrum in Anglia, antequam ille, ut minatur, nobis auferat vitam. Scitis autem, serenissime domine, quia culpae particeps est, qui cum possit corrigere, negligit emendare. Et quid praefatus Ranulphus possit, nisi vestrae voluntatis [Col. 0660C] fretus et armatus sit auctoritate? Quid litteris domini regis filii vestri responderit super hoc negotio, scribentis ad ipsum, audiet et judicabit beneplacito suo discretio vestra. Et quia sicut nunc ex perspicuis apparet indiciis, S. Cantuariensis Ecclesia Britanniarium mater in Christo, perit odio capitis nostri: ne illa pereat, sed evadat, tam saepe dicto Ranulpho, quam complicibus suis Ecclesiae persecutoribus caput pro ipsa, Deo propitio, exponemus, parati pro Christo non modo mori, sed et mille mortes et omnia tormenta excipere, si ille per gratiam suam dignatus fuerit patientiae largiri vires. Ad vos, domine, redire proposueram, sed me miserum ad miseram Ecclesiam necessitas trahit: ad illam vestra licentia et gratia rediturus, et fortasse [Col. 0660D] ne illa pereat, periturus, nisi vestra pietas aliam nobis consolationem celerius praestare dignetur. Sed sive vivimus, sive morimur, vestri sumus, et erimus semper in Domino: et quidquid nobis contingat et nostris, benefaciat vobis Deus et liberis vestris.
Hoc petimus a domino nostro rege juxta mandatum et consilium domini papae quod pro amore Dei et domini papae et honore sanctae Ecclesiae ac salute sua et haeredum suorum, et nos recipiat in gratiam suam, et concedat nobis et omnibus qui nobiscum et pro nobis exierunt de regno, pacem suam et plenam securitatem de se et suis sine malo ingenio et reddat nobis Ecclesiam Cantuariensem in ea plenitudine et [Col. 0661A] libertate in qua eam melius habuimus, postquam facti sumus archiepiscopus, et possessiones omnes ad tenendum et habendum ita libere et quiete et honorifice, sicut Ecclesia et nos eas liberius et honorificentius tenuimus et habuimus, postquam promoti sumus in archiepiscopum; et similiter nostris, et omnes ecclesias et praebendas ad archiepiscopatum pertinentes, quae vacaverunt postquam exivimus de terra, ut faciamus de eis sicut de nostris, prout nobis placuerit, similiter habere permittat, et nos faciemus ei quidquid archiepiscopus debet regi et principi suo, salvo honore Dei et ordine nostro.
[Col. 0661B] Dilecto domino suo LUDOVICO, Dei gratia illustrissimo regi Francorum, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem et utriusque vitae beatitudinem.
Susceptis et lectis vestrae sublimitatis litteris, manifesta percepimus vestrae liberalitatis et dilectionis erga nos indicia. Quanquam, ut verum fateamur, ad obtinendum quae sponte offertis, merita non praecesserint, scimus quidem et certi sumus quod propriae ingenuitatis vestrae ductu plurimum nos dilexistis. Ipse, qui omnium bonorum est retributor, vobis retribuat; et nos quidem pro facultate nostra parati sumus, et secundum Deum et secundum homines, omnibus quibus poterimus obsequiis vestrae benignitati respondere. Verum, cum semper vestram [Col. 0661C] experti simus in nobis liberalitatem, nunc tandem eam pleniorem et gratiorem comperimus, cum nos in desolatione nostra per litteras vestras visitare dignati fuistis; et nobis, si oportuisset, vestrae consolationis refugium exposuistis. In verbo isto acquisiistis vobis si quid residuum erat cordis nostri, et totum illud vobis obnoxium reddidistis, et spem nostram roborastis. Non est enim homo mortalis, praeter dominum meum regem Angliae, in quo magis confidamus quam in vobis, de bono et honore et subsidio, si nobis oportuerit, licet nunquam meruerimus. Verumtamen inter dominum meum regem et nos verbum actitatum est de pace, et speramus quod Deus inclinabit animum ejus et avertet vias [Col. 0661D] ejus a nobis. Vos autem, si vobis placet, si contigerit cum eo loqui, arguite eum quod ipse unquam credidit aliquid sinistrum de homine qui tantum et tam fideliter ei servivit, et qui eum semper vero affectu dilexit, et cui ipse tantum honorem contulit. Vos autem, charissime domine, imperate nobis, si quid unquam ad honorem vestrum et placitum facere possimus, quia non est homo in mundo, qui libentius illud faceret quam nos.
Domino suo LUDOVICO, illustri Francorum regi, THOMAS Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem et cum obsequio dilectionem.
Ad vestrae serenitatis notitiam credimus pervenisse, [Col. 0662A] inter clerum et barones Angliae, occasione quarumdam consuetudinum regis et regni, coram domino rege subortam fuisse contentionem. Cumque magna in nos et coepiscopos nostros eorum hac occasione succresceret indignatio, tandem, Deo propitiante, ita inter nos composuimus, quod pax utrinque reformata est, et domini regis gratia, qui ob hanc causam adversus nos aliquantulum motus fuerat, nobis in integrum restituta. Praeterea, peccatis nostris exigentibus, majorem in nos domini regis indignationem excitavit fama quaedam, quae nos eum apud dominum papam et vos diffamasse nuntiavit et Ecclesiae sanctae persecutorem et oppressorem impie confinxit. Quod, domine, sublimitati vestrae satis notum est, si hoc de domino nostro [Col. 0662B] rege vobis mandavimus; et sicut nostis, precamur ut nostram et nostrorum innocentiam erga dominum regem diligenter excusetis. Quia neque nos ista de domino nostro diximus, neque si aliqui forte dixerunt, auctoritatem iis praestamus. Quia neque verum est eum talem esse, neque videtur dici potuisse. Hoc etiam vos scire volumus, quod dominus rex, quantumcunque motus fuerit, non minus personis ecclesiasticis honorem et reverentiam exhibuit, nec occasione hujus indignationis in personas ipsas vel ecclesiasticas possessiones manum misit. Si quid aliud vobis, domine, nuntiatum est, a veritate sciatis alienum, et, sicut supra dictum est, inter dominum regem et clerum suum nullam (Deo [Col. 0662C] gratias) superesse discordiam, sed sopita omnium controversia, pacem ex integro reformatam. Valete.
Amantissimo domino suo LUDOVICO, Dei gratia illustri Francorum regi, THOMAS, eadem gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, salutem ab eo qui dat salutem regibus.
Considerantibus nobis ex accidentibus statum vestrum et regni vestri tempore vestro prae aliis felicis, magis ac magis in dies videtur retributor omnium bonorum Deus prosperare vias et actus vestros, dans etiam vobis semper per magnam misericordiam [Col. 0662D] suam de inimicis vestris triumphare et vincere. Nec mirum, quia diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Et ecce, Domine in Christo charissime, fidelis vester abbas Pontiniacensis promotus est communi assensu cleri et populi in archiepiscopum Lugdunensis Ecclesiae, consecratusque a domino papa die Dominica ante instans festum beati Laurentii apud Montem Pessulanum. De quo profecto confidimus per gratiam Dei, tanquam de charissimo amico nostro, quia ipse tum pro amore vestro, tum pro nostro, semper quoad vixerit fidelis vobis erit, civitatemque suam et partes illas, sicut justum est, vobis et regno vestro pro viribus subjiciet et subjugabit. Bene valete in Christo, charissime.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, MATHILDI imperatrici.
Gratias agimus Deo, qui nobilitatem vestram insignibus virtutis magis illustravit quam generis: et quam sanguine clarissimam extulit in orbe Romano, bonis operibus clarificare non desinit in mundo. Nam ab Oriente in Occidentem magnum est nomen vestrum in Domino, et eleemosynas vestras narrant ecclesiae sanctorum. Quamvis enim Deo plurimum placeant subsidia temporalium, quae ei erogatis in membris suis, ei tamen minus placere non credimus sollicitudinem pacis et libertatis ecclesiasticae, quam tanto, ut fama est, zelatis affectu, ut [Col. 0663B] cum Apostolo dicere valeatis: Quis infirmatur, et ego non infirmor? Quis scandalizatur, et ego non uror? Unde nos, qui ratione humanitatis et beneficii vestri merito nos vobis obnoxios esse recolimus, pro salute vestra, et filii vestri gloria, temporali pariter ac aeterna, de pace Ecclesiae fiducialius loquimur in auribus vestris, rogantes attentius, et obsecrantes in Domino, quatenus eum diligentius conveniatis, ut ea devotionis sedulitate pacem procuret Ecclesiae, qua sibi, haeredibus suis et terris suis per merita sanctorum pacem Dei desiderat procurari. Nam unde plurimum contristamur, divulgatum est ab Oriente usque in Occidentem, quod ecclesias regni sui intolerabiliter affligit, et exigit ab eis inaudita quaedam et inconsueta. Quae si quaesierint, quaerere [Col. 0663C] tamen non debuerunt antiqui reges. Potest autem fieri, ut in tempore suo, cui multam Deus contulit sapientiam tanta afflictio utcunque valeat tolerari. Sed forsitan post dies ejus tales sunt regnaturi, qui devorare Ecclesiam cupient toto ore, et indurati cum Pharaone dicent: Nescio Dominum, et Israel non dimittam. Meminerit, quaesumus, ad preces et exhortationes vestras, quomodo eum extulerit Deus ultra titulos nobilium patrum, et ultra terminos majorum suorum, et praeter eorum spem dilataverit terminos ejus. Quid proderit ei apud Dominum, si ad haeredes transmittat peccata sua, et quasi adversarios Dei et Ecclesiae constituat in testamento? Quid prodest antecessoribus ejus modo, si iste sumpta [Col. 0663D] occasione ex delictis eorum Deum quasi haereditario jure offenderit? Aliis erat, serenissima domina, Deus placandus obsequiis, alia munera pro salute majorum et peccatorum redemptione offerri oportebat. Non placent Deo sacrificia de rapina, nisi forte Patri placere possit, ut ei Filius immoletur. Si resipuerit, Pater misericordiarum adhuc est promptus ad veniam: procul dubio judicium facturus sine misericordia in eos, qui non exercent misericordiam. Potens est, et potentes potenter punit. Terribilis, et aufert spiritum principum, ut fortioribus instet fortior cruciatus. Tetendit arcum suum, et paravit illum, et in eo posuit vasa mortis, jaculaturus in brevi, nisi sponsam suam, pro cujus amore mori dignatus est, liberam esse permiserint, et privilegiis [Col. 0664A] ac dignitatibus, quas sanguine suo ei comparavit in cruce, sustinuerint honorari. Debetis autem, si placet, in eo revocando, et matris diligentiam adhibere, et dominae auctoritatem: ut quae ei regnum et ducatum multis laboribus acquisistis, et ad eum haereditaria successione jura transmisistis, quorum occasione nunc premitur et conculcatur Ecclesia, proscribuntur innocentes, et pauperes intolerabiliter affliguntur. Nos quod possumus pro salute vestra et illius, animo libenti facimus, Dei misericordiam precibus, quibus possumus, jugiter implorantes: fiducialiter oraturi, si pace ecclesiis reddita ad auctorem et benefactorem suum Deum prompta devotione redierit. Nec pudeat eum coram Deo humiliari per poenitentiam, cum antiquis regibus, [Col. 0664B] quorum memoria in benedictione est, nihil magis ad gloriam ascribatur, quam poenitentiae titulus, regis divinae zelus, veneratio sacerdotii, et fidelissima virtutum custos humilitas. Talibus enim hostiis domini Ezechias, Josias, et Constantinus Domino placuerunt, et gloriam assecuti sunt apud homines a generatione in generationem.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, OWENO regi Walliae.
Gratias vobis plurimas referimus, quod inter bellorum discrimina, et hostilem inimicorum inquietationem, Ecclesiae Dei, sicut ex litteris vestris didicimus, curam et diligentiam impendere non [Col. 0664C] omittitis. Verum non mediocriter insedit animo illud, quod in litteris vestris legimus, videlicet ubi dictum est, quod ex jure non debeat nobis subjici ecclesia de Bangor, licet hoc ob dilectionem, qua vobis tenemur, dissimulemus. Quod autem postulastis, ut nostro assensu et licentia in ecclesia eadem ab alio quam a nobis episcopus consecretur, omnino non acquiescimus nec aliquando acquiescemus. Mittemus vobis nuntium nostrum, aut certe aliud, quod litteris modo nolumus commendare, sicut per praesentium latorem vobis mandamus. Interim autem vobis mandamus, ut per vestram diligentiam praedicta ecclesia, honoresque Ecclesiae in pace permaneant, nec aliqua fiat electio, vel honorum Ecclesiae [Col. 0664D] transmutatio. Quod si fieret, nos in irritum ducemus.
THOMAS Dei gratia archiepiscopo Cantuariensis. OWENO Wallensium principi, salutem, et ei devotum exhibere obsequium, cui servire regnare est.
Cui plura committuntur a Domino, ei tenetur de pluribus reddere rationem qui sicut fideliter obsequentes felici remuneratione glorificat, sic indevotos potenter horrenda nimis ultione percellit, ut cum afferatur deficienti solatium, tamen et miseriis non subsistant. Sed inter omnia quae illi exhibentur obsequia nil gratiosius acceptat quam si sponsae pro qua sanguinem fudit, debitus a fidelibus reddatur honor, et eum nil gravius punit quam si illa in conspectu [Col. 0665A] ejus contumeliosis afficiatur injuriis. Hoc ex te ipso, dilecte fili, potes agnoscere, sciens quanta acerbitate mariti vindicent contumelias, si forte sub eorum aspectu conjugibus inferuntur. At Christi Domini tui quoniam fidelis es, sponsa est Ecclesia Bangorensis quae, sicut nosti, jam fere decennio, proprio viduata pastore, machinationibus eorum, qui ei compati et providere debuerant, super desolatione sua ante sponsi oculos lacrymabiliter ingemiscit. Unde quia te sincera charitate diligimus et honorem tuum in Domino cupimus promoveri, dilectioni tuae rogando, consulendo et in remissionem peccatorum injungendo suademus, quatenus juxta mandatum domini papae praefatam ecclesiam benigne patiaris debita pastoris provisione a tantis miseriis relevari. [Col. 0665B] Nec contra hoc cujuscunque admittas consilium, ubi tantum periculum vertitur animarum. Si vero te cujuscunque clerici sive laici sive viri sive mulieris consilio quod ecclesiam secundum canones ordinari impediat obligasti, nos te ab illa seu promissione seu obligatione apostolica et nostra auctoritate absolvimus: prohibentes in periculo animae tuae ne illi quicunque sit contra salutem tuam de caetero acquiescas. Praeterea mandamus quatenus litteras domini papae quas supprimi fecisti, Ecclesiae cui nituntur et nobis restituas; et clericum qui eas deferebat quem nos ab obligatione qua ipsum ne rediret arctasti absolvimus, ad nos ut debuit sine omni impedimento venire patiaris. Detulimus hactenus et deferimus tibi et tanquam dilecto filio ubi secundum Deum poterimus, [Col. 0665C] deferre disponimus. Sed nisi apostolicis et nostris mandatis, praesertim in his, quae ad salutem tuam pertinere noscuntur acquieveris, ulterius tibi deferre vel parcere non poterimus quin quae Deus praecipit et apostolica sedes instanter injungit, sollicitius exsequamur.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, OWENO Wallensium principi.
Novit inspector cordium et judex animarum quod honorem tuum et salutem sicut filii in Christo charissimi cujus cura nobis adeo injuncta est, sincera in Domino charitate diligimus et tibi desideramus et [Col. 0665D] oramus summum bonum evenire sicut et nobis, et quanto nobis in te dilectio major est, tanto tibi quae ad salutem tuam et honorem pertinent, studiosius intimamus. Recole ergo, fili, quanta bona fecerit tibi Dominus, et ei de honore de successibus quos tibi contulit condignas ipsius praeeunte clementia gratias age, ut qui juventutem tuam et virilem aetatem consolatus est in adversis et erexit et direxit ad prospera, maturitatem tuam beato fine et exitu glorioso consummet et labores tuos quiete remuneret et gloria sempiterna. Deus enim est qui se glorificantes glorificat et contemptores suos reddit ignobiles. Scimus te virum esse discretum et qui boni et mali, aequi et iniqui praemia rationis libramine noveris ponderare et qui te crebra meditatione memineris [Col. 0666A] moriturum; et ut rerum experientia docet, juvenes cito moriuntur et facile, sed impossibile est ut qui senes sunt, diu vivant. Ponamus autem ut senum contra morem vita diutius protendatur, certe vivendo deficiunt, et mors non intellecta sensim per universa membra corporis et sensus hebetatiores obrepit. Nam
Serenissimae dominae et in Christo charissimae MATHILDI, illustri reginae Siculorum, THOMAS divina dispensatione Cantuariensis Ecclesiae minister humilis salutem, et sic temporaliter regnare in Sicilia, ut cum angelis aeternaliter exsultet in gloria.
Licet faciem vestram non noverimus, gloriam tamen non possumus ignorare, quam et generosi sanguinis illustrat claritas, et multarum magnarumque virtutum decorat titulus, et famae celebritas numerosis praeconiis reddit insignem. Sed inter caeteras virtutes, quas cum illis auditoribus gratanter amplectimur, [Col. 0667A] liberalitati vestrae debemus, et qua nunc possumus devotione, gratias referimus ampliores, quae coexsules nostros, proscriptos Christi, et consanguineos nostros, fugientes ad partes vestras a facie persecutoris, consolata est in tribulatione sua, quae profecto magna pars verae et Deo gratissimae religionis est, si pro justitia patientibus clementia ferat solatium, si pauperibus opulentia suffragetur, si sanctorum necessitatibus absoluta potestatis communicet amplitudo. Talibus enim hostiis promeretur Deus, exhilarescit et dilatatur gloria temporalis, et omnium bonorum gratiosus conciliatur affectus. His meritis inter alios specialiter tamen promeruistis et nos, qui totum id quod sumus et possumus, ad vestrum devovemus obsequium. Cujus devotionis primitias, [Col. 0667B] quas pro tempore potuimus, excellentiae vestrae nuper obtulimus preces vestras apud regem Christianissimum promoventes, sicut perpendere potestis ex precibus ejus dilecto nostro illustri regi Siciliae porrectis, et ex verbis venerabilis prioris Crispiniacensis, quem et eruditio litterarum, et vitae sinceritas, et integritas famae bonis omnibus amabilem et commendabilem reddunt. Est enim vir probatissimae conversationis, sanae doctrinae, et quantum ad humanum spectat examen, perfectae pro tempore sanctitatis, quem tanta reverentia a sublimitate vestra desideramus et petimus exaudiri, quanta totam Occidentalem Ecclesiam, si vestris pedibus assisteret, audiretis. Et hoc quidem tum pro suae personae reverentia, tum pro merito et auctoritate Cluniacensis [Col. 0667C] Ecclesiae, cujus procurat necessitates, quae in orbe Latino dignoscitur a diebus patrum nostrorum in monastica religione perfectionis gloriam quasi propriam possedisse. In caeteris, quae vobis ex parte nostra dixerit, ei, si placet, credatis ut nobis. Valete.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, STEPHANO cancellario regis Siciliae.
Probabile quidem est, quod vos pro salute et consolatione multorum in locum nobilitati vestrae et meritis congruum erexit Dominus, ut facultas rerum possit respondere virtuti, et voluntas nata, aut potius [Col. 0667D] data a Domino, indigentibus subvenire, gratum sortiatur effectum. Ad vos itaque multi concurrunt, sed nullum sine consolatione audivimus redeuntem. Novus lucifer ab oriente resplendet in orbem occiduum, et suae claritatis radios in auspicium publicae felicitatis vibrat, et omnes contritos corde confortans persuadet instare tempora meliora. Sed nunquid Ecclesia Dei laetitiae publicae fructu sola privabitur? Nunquid frustrabitur spe sua, quae vos aluit, pro qua majorum sanguine generosus, et propria virtute nobilis, pater vester se toties exposuit gladiis, et in confessione Christi, ut spes fidelium est, in pace consecutus est palmam martyrii? Verum inter omnes ecclesias sancta Cantuariensis magis affligitur, nec est dolor, sicut dolor ejus. Omnes amici ejus dereliquerunt [Col. 0668A] eam: imo et persequuntur inter angustias. Si quis legis defensor est, regis censetur inimicus. Disperguntur, proscripti sumus. Crimen nostrum est assertio ecclesiasticae libertatis. Eam namque profiteri, laesae majestatis reatus sub persecutore nostro est. Ille enim solus fidelis creditur, cui religionis contemptus placet, qui divinam persequitur legem, cui grata est contumelia sacerdotum, qui carnificinas veterum tyrannorum velut justitiae sacrarium veneratur. Quia mutire ausi sumus pro domo Domini, exsulamus cum omnibus cognatis et amicis nostris, quorum unus est filius sororis nostrae. Quem vestrae celsitudinis liberalitate, ubi necesse habuerit, tanto affectuosius petimus sublevari, quanto nos et alios, qui pro Domino patimur, justum est de nobilitate [Col. 0668B] vestra spem concipere firmiorem. Rogamus etiam, ut eidem credatis in his, quae vobis ex parte nostra dicet, et apud Ecclesiam Romanam causam Dei et nostram, si forte fuerit opportunum, promoveatis.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, dilecto in Christo filio, et amico, nobili viro ROBERTO comiti Leicestriae, salutem cum benedictione.
Exspectabam litteras consolationis tuae, tanquam amici charissimi, verba satisfactionis, tanquam devotissimi Ecclesiae filii, et vere poenitentis. Sed quia neque littera consolationem nuntiat, ne verba satisfactionem insinuant, affectu paterno reduco tibi delictum [Col. 0668C] tuum ad animum, ut vel sic immissa tibi a Deo poenitentia, excutiatur a te satisfactio ad animae tuae conferens salutem, quam, teste conscientia mea coram Deo loquor, opto tibi pariter ut et mihi. Habet mater tua Cantuariensis Ecclesia affectione materna queri de te, et cum principibus tuis. Habeo et ego pater tuus in Christo, sponsus illius qualiscunque. Primo, de illata nobis injuria. Secundo, de non revocata. Tertio, de poenitentia morosa. Forte dissimulatis injuriam, non revocatis illatam, et quod periculosius est, unde magis doleo, tardius quam oporteat acceditis ad poenitentiam, sine qua nemo nocens absolvitur. Rejecta filiali pietate itum est in viscera matris a filiis, nullo habito humanitatis [Col. 0668D] intuitu, spreta etiam reverentia ac devotione, qua patribus tenentur filii, contra omnem juris formam, contra omnem ecclesiasticam auctoritatem, contra etiam ipsas suas ipsius regni consuetudines, quas dicunt avitas, quarum occasione perniciosa turbata sunt omnia; quarum incommoditatibus concussa est duriter, et ad tempus depressa libertas Ecclesiae, quae per Dei gratiam nullius ingenio poterit convelli; quarum angustiis Christo inferendo injuriam per dispendium Ecclesiae itur in ruinam. Detracta sunt spolia patris, judicatus et condemnatus est pater a filiis, et cum iniquis deputatus. Estne auditum a saeculo, quod actum est temporibus istis in terra ista? Cantuariensem judicari, condemnari, cogi ad praestandam fidei jussionem, quem et aliquando proscriptum [Col. 0669A] injuste divina declaravit sententia. Tradita est revera terra in manus impiorum, quorum nondum completa est malitia. Commissa est enim eis virga Assur, virga furoris Domini, in correptionem et coercitionem clericorum, cujus quoque explecto officio, quod jam per misericordiam Dei quasi in limine est, verendum est, ne, quod absit, ira Domini in contrarium conversa, furore ipsius gravius accenso in suam et suorum ultionem injuriae, conterat ipse Dominus et disperdat de civitate sua omnem operantem iniquitatem, pariter juvenem cum sene. Nec mirum. Non enim est hoc tempore qui faciat bonum, non est usque ad unum. Quis unquam patrem et matrem afflixit contumeliis, injuriis affecit, addixit poenis, et non incidit in maledictum, quod processit de ore [Col. 0669B] Altissimi? Qui maledixerit patri aut matri, sit ipse maledictus. Et si haec maledicti poena, annon erit malefacti severior? Erit utique. Convertimini ergo, filii dilectissimi, celerem agite poenitentiam, ne, quod absit! ultio divina, quae jam in januis est, irruat super vos et super filios vestros. Exciditne a memoria vestra, quod dicit Scriptura: Ibunt in exterminationem usque in tertiam et quartam generationem, qui haereditate quaerunt sanctuarium Dei possidere? Christus enim fundavit Ecclesiam, eique comparavit libertatem sanguine proprio. Quis ergo est qui hujus commercii pretium redigere quaerat in servitutem, judicare alienum servum? Domino suo cadere debet, aut stare, Si vero huic morbo, ne veniat in gente periculum, cupitis subvenire, occurrite [Col. 0669C] animae vestrae periculo, saluti etiam serenissimi principis vestri et Domini consulite. Vobis forsan quaerentibus de subveniendi modo, respondeo certe saluti principis et vestrae satis et prudenter esse consultum, si cum humili poenitentia, cum supplici satisfactione recesserit ab injuria Christi et Ecclesiae. Sunt ista decentia principem, sunt et comparantia gratiam divinam, sunt et conservantia sibi honorem et generationi suae. Sunt et verba ista plena humilitatis, et, ut arbitror, affectus ejus, quem regi suo debet sacerdos, timens de proprio et principis sui periculo, optans ei salutem, quam et sibi, tum ratione beneficii, tum officii necessitate. Valete.
Praeterea nuntios nostros, si placet, benigne suscipe, [Col. 0669D] audi benignius, et cum ipsis negotium Dei et Ecclesiae suae in remissionem peccatorum tuorum, quatenus opportunius se tibi obtulerit, efficacius promove. Valete iterum, et semper.
THOMAS Cantuariensis archiepiscopus, HUGONI comiti.
Lectis charitatis vestrae sermonibus, canonicorum quoque litteris inspectis, quibus se liberalitatis vestrae quotidiana beneficia experiri attestabantur, adeo exhilaratus est spiritus meus, quod omnia interiora mea laudem germinaverunt, illum prosequens multiplicium gratiarum actione, de cujus munere venit tam fructuosa, tam salubris et praeclara [Col. 0670A] conversio vestra. Ista quippe vobismet in coelis gloriam, nobis in spiritu laetitiam, sed et toti regno suavissimum exempli praestat odorem. Ita ut caeteri crucis Christi inimici, a vobis discere valeant, si velint, diaboli jugum excutere, et post nos currere in odorem unguentorum vestrorum. Inde etiam est, quod nos deinceps omni tempore vestro et vestrorum honori et profectui, favente Domino, studiosius intendemus, utpote qui in nostrae pacis initio, ante etiam quam terram ingrederemur, mandatum nostrum et consilium non minus magnifice, quam benigne consummastis, caeteris similiter faciendi vos ipsum praebens exemplar. Verumtamen non modicum nos arctat pro sacerdotibus illis inobedientibus tam vigens precum vestrarum instantia. [Col. 0670B] Novit quippe discretio vestra, charissime fili, quia sicut humilis paupertas remuneranda est, ita superbia punienda. Clerici vero illi pauperes, sicut scribitis, quam contumaciter, quam superbe inobedientes exstiterint et repugnaverint, attendatis, si placet, et vos ipsi, nec dubito, precibus denegabitis locum, si delinquentium pensetis excessum. Isti enim sunt, qui in manifesta inobedientia persistentes, in ipsum pugnaverunt Deum, mundo fecerunt scandalum et planctum. Insuper totum corpus Christi detestabili quadam exempli pernicie polluentes, qui, ut jam diximus, in manifesta inobedientia persistentes, corpus Christi conficere, et alia etiam divina celebrare praesumpserunt. Ad quod ministerium homines, etiamsi angelicam induerent puritatem, [Col. 0670C] adhuc procul dubio forent indigni. Sed non pergimus nunc istorum exagitare flagitia, ne cogamur eorum exasperare supplicia. Et pro certo, nisi pro vestrae intercessionis mihi admodum acceptae reverentia stetisset, infructuosae arbores securi ad radices posita omnino succiderentur. Verum quos propria damnat in aeternum iniquitas, postulationis vestrae gratia non modicam misericordiam consequentur. Sic tamen volumus eos manere, donec sicut speramus, proxime veniamus, et videamus vos in interdictorum absolutione vestra, quantum secundum Deum poterimus, desideria completuri. Huic vero praesentium bajulo ob reverentiam vestram, et dilectionem, quam charam habemus omnimodis, [Col. 0670D] et acceptam, interim evangelizandi usum indulsimus, baptizandi quoque et tribuendi viaticum, si tamen id ultima mortalium cogat necessitas.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis archiepiscopus, et sedis apostolicae legatus, dilectae filiae suae IDONEAE, salutem, et perseverantem in virtute obedientiae et justitiae zelo vigorem.
Infirma mundi elegit Deus, ut fortia debellaret, intumescentemque contra Deum audaciam Holofernis, viris deficientibus, ducibus exanimatis, et sacerdotibus fere deserentibus legem, feminae virtus exstinxit. Esther electa est ut exsulantis et condemnatae Ecclesiae salutem procuraret, titubantibus apostolis, [Col. 0671A] fugientibusque, et quod magis est, in perfidiam lapsis, Dominum passioni addictum sanctae prosecutae sunt mulieres, et quod amplioris est fidei manifestum indicium, etiam mortuo sunt fideliter obsecutae. Unde et meruerunt angelorum visu et alloquio confortari, et percipere Dominicae resurrectionis primitias, et latentibus discipulis et fere desperatione submersis, Redemptoris gloriam et Evangelii gratiam nuntiare. Speramus autem te in illarum Deo auctore transituram esse consortium, quarum Christi zelo succensa apprehendis exemplum; quia spiritus charitatis, qui a corde tuo timorem expulit, per gratiam suam faciet, ut tibi, licet ardua videantur, quae necessitas Ecclesiae fieri constantius et instantius exigit, non modo possibilia, sed et facilia sint credenti. Hac ergo de fervore, [Col. 0671B] quem habes in domino, spe concepta, tibi mandamus, et in remissionem peccatorum injungimus, quatenus litteras domini papae, quas tibi mittimus, venerabili fratri nostro Rogerio Eboracensi archiepiscopo tradas, si fieri potest, praesentibus fratribus, et coepiscopis nostris; aut si eos praesentes habere nequiveris, hoc ipsum facias in praesentia eorum, quos adesse contigerit. Et ne originale scriptum possit aliqua tergiversatione supprimi, transcriptum ejus legendum circumstantibus tradas, et eis, prout plenius te nuntius instruet, mentem aperias litterarum. Labori tuo, filia, praemium grande proponitur remissio peccatorum, fructus immarcessibilis, et corona gloriae, quam tandem beatae peccatrices, Magdalena et Aegyptiaca deletis totius anteactae vitae maculis, a Christo [Col. 0671C] Domino receperunt. Aderit tibi mater misericordiae, filium, quem pro mundi salute edidit, Deum et hominem rogatura, ut tui sit dux, comes, et patronus [Col. 0672A] itineris. Et qui inferni claustra dirumpens daemonum contrivit potestatem, licentiam coarctavit, ne tibi nocere valeant, manus cohibeat impiorum. Vale sponsa Christi, et eum cogites semper esse praesentem.
T. Dei gratia Cant. arch. Anglorum primas et apostolicae sedis legatus, dilectae filiae ME. comitissae Warenne, salutem.
Pervenit ad aures nostras religiosorum fratrum Lewensis Ecclesiae monachorum stupenda querimonia, quod cum ipsi ex antiqua donatione comitum Warenne videlicet avi et patris Willelmi viri tui et sui ipsius etiam antequam dotem tuam consecuta [Col. 0672B] fuisses, de omnibus dominiis comitis decimationem denariorum semper inconcusse tanquam ecclesiae suae dotem possederint, tu post perceptam dotis tuae investituram iisdem fratribus ipsam decimationem quae ad dotem tuam spectabat subtraxeris. Quod si ita est, vehementer admiramur, cum eorum quae Deo et Ecclesiae suae in eleemosynam collata esse noscuntur, nihil doti tuae vindicare debeas nec possis. Crudele enim est et sacrilegio proximum quod super divinum altare semel devote oblatum est, iterum repetere, et ad saecularia transferre. Proinde tibi salubriter consulimus et in Domino admonemus quatenus, sicut vis jus tuum tibi a Deo libere conservari, ita jus suum cum integritate monachis relinquas et nullatenus datam iis denariorum [Col. 0672C] decimationem dotis tuae retineas. Alioquin iis in justitia deesse non poterimus cujus debitores omnibus existimus.
ALEXANDRI PAPAE III ad S. Thomam, ad Cantuarienses, ad Rogerium Eboracensem, ad Henricum Remensem, ad Rotrodum Rothomagensem, ad Willelmum Senonensem, ad Turonensem episcopum, ad episcopos et clericos Angliae, ad Joannem decanum Aurelianensem, ad Aversanum episcopum, ad Bangorensem clerum et populum, ad Hugonem Dunelmensem, ad Robertum Herefordensem, ad Gilbertum Londoniensem, ad Stephanum Meldensem, ad Bernardum Nivernensem, ad Jocelinum Saresberiensem, ad Trecensem episcopum, ad Rogerium Wigorniensem, ad Clerembaldum S. Augustini electum et monachum, ad abbatem et fratres Pontiniacenses, ad Cistercienses, ad abbatem de Claromarisco, ad Simonem priorem de Monte Dei et Bernardum de Corilo, ad Henricum regem Angliae, ad Ludovicum regem Franciae, ad regem Scotiae, ad comitem Henricum, ad Philippum comitem Flandriae, ad R. filium Henrici, ad Joannem Cumin.
( Vide in ALEXANDRO III ad annum 1181).
ROTRODUS Rothomagensis archiepiscopus, HENRICO presbytero-cardinali.
Pro domino rege Anglorum omnem exhibemus [Col. 0672D] securitatem, quod imperatori nec per se, nec per nuntios juramentum praestitit aut promissionem, quod schismatico adhaerere velit, ecclesiam relicturus: imo certi sumus quod in illis qualibuscunque de matrimonio pactionibus, licet Teutonici super hoc laborarent per triduum, nihil unquam concedere [Col. 0673A] voluit, nisi praeeunte in omnibus fidelitate domini papae, et ecclesiae, et regis Franciae. Ipsi vero litteris vestris mandavimus domina imperatrix et nos, ut ab hac nota quam citius se excuset. Nos quidem cum Rothomagi essemus, et illic essent nuntii imperatoris, de illis audivimus, sed eos non vidimus. Domina imperatrix, cum eam videre summopere requirerent, respondit quod propter episcopos non auderet. Nec eam viderunt. De ea nulla apud vos habeatur dubitatio, quod aliquo modo vacillaverit. Imo fortitudine accincta de hujusmodi verbis satis admiratur. Nuntium, quem ad nos direxistis, ad eam direximus: ipse vobis referet quae audivit. Postquam autem nuntii domini regis ab imperatore reversi fuerint, omnem rerum veritatem [Col. 0673B] sollicite inquisitam vobis significare non differemus. Ex verborum tenore perpendere potestis dictorum falsitatem, quia quinquaginta episcopos, quos exhiberet, rex non habet. Nos vero detrimentum Ecclesiae nec sustinere, quantum in nobis est, possemus, nec videre. Super his domino papae, quod vobis videbitur, significabitis.
ROTRODUS Rothomagensis archiepiscopus, regi Angliae.
Formam verberam, quam reliquistis nobis, a legatis nequivimus impetrare propter determinationes, quae tam a vobis, quam ab ipsis hinc inde multiplices [Col. 0673C] et ambiguae ponebantur. Eos autem abrupte, et sine spe pacis recedere, nec honori vestro nec utilitati congruere videbatur. Cum igitur inter nos plurima tractarentur, verbum incidit, in quo dignitati vestrae et honori vestro non derogatur in aliquo, Nec Cantuariensi aliqua in futurum litigii materia comparatur. Est autem verbum hujusmodi, ut concedatis pro amore Dei et domini papae archiepiscopum redire in Angliam, et archiepiscopatum suum ita integre habere faciatis, sicut habuit antequam exiret, et illis qui cum eo vel propter eum egressi sunt, similiter sua. Placuit autem nobis brevitas et simplicitas hujus verbi, quia nullis artibus aut suspicionibus videbatur involutum. Unde vobis consulimus et laudamus, ut vestrum ad hoc accommodare [Col. 0673D] non dubitetis assensum.
ALEXANDRO papae, ROTRODUS Rothomagensis archiepiscopus.
Evocati a domino nostro rege, etc. Vide in Alexandro III.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, ROTRODUS Rothomagensis archiepiscopus.
Scimus prudentiae vestrae notum esse, quod melior est obedientia, quam victimae, et quod idololatriae scelus est nolle acquiescere, ei praesertim, cui debetur [Col. 0674A] omnis obedientia in Ecclesia praesenti. Et qui cogendi habet potestatem dominus papa, nobis et venerabili fratri nostro Nivernensi episcopo certam praescripsit formam, juxta quam absolveremus venerabilem fratrem nostrum Londoniensem episcopum. Et mandato additum est, quod si uterque nostrum adesse non posset, alter nihilominus ab eo requisitus eum absolveret. Nos itaque requisiti ab eo die Paschae, juxta formam mandati eum absolvimus, auctoritate domini papae vobis injungentes, quatenus hoc ita penes vos secretum observetur, sicut ex rescripto litterarum domini papae, quod vobis mittimus, discretioni vestrae manifestius apparebit. Valete.
WILLELMUS Senonensis archiepiscopus, regi Angliae,
Significavit nobis vestra serenitas, ut nuntiis domini papae absque juratoria cautione excommunicatos absolvere de consilio nostro liceret. Nos autem nec a domino papa super hoc auctoritatem habemus, nec ipsis consulere audemus, ut mandatum domini papae transgrediantur, vel ut contra consuetudinem Romanae Ecclesiae in aliquo negotio procedant. Salva gratia sua, ipsi in nos culpam refundere non debuerant, qui mentem domini papae plenius cognoverunt. Nos enim nobis succedere judicamus, si honorem vestrum in aliquo promovere, vel utilitatem [Col. 0674C] procurare valeamus.
WILLELMUS Senonensis archiepiscopus, GRATIANO, et VIVIANO legatis.
In admirationem ducimur non modicam, quod onus quaestionis, quae super excommunicatorum absolutione vertitur, ita in nos transfundere voluistis, quod sicut ex tenore litterarum domini regis Angliae accepimus, sub umbra consilii nostri eidem regi proposueritis, vos posse a nota transgressionis excusari. Non enim in eo debuistis in nos culpam refundere, in quo nostram nemo valet incrustare sinceritatem. Verum quia in tam intima devotione [Col. 0674D] et vinculo adeo indissolubili domino papae et Ecclesiae Romanae astricti sumus, ut nec sentire, nec quidquam consulere debeamus, ex quo Ecclesiae honori derogari, vel opinionis suae integritas violari videatur, discretioni vestrae nihil aliud audemus respondere, nisi quod nec fines mandati domini papae transgrediamini, nec in praesenti articulo quidquam velitis statuere, quod ecclesiasticae sanctioni, et Ecclesiae Romanae, imo generali totius Ecclesiae consuetudini videatur refragari, vel ad perniciosi exempli consequentiam in posterum valeat derivari, nisi forte aliud ex voluntate domini Cantuariensis acceperitis. Angelus consilii et fortitudinis sit vobiscum.
ALEXANDRO papae, WILLELMUS Senonensis archiepiscopus.
Adhuc, Pater, pietati vestrae, etc. Vide in Alexandro.
ALEXANDRO papae, WILLELMUS Senonensis archiepiscopus.
Scelerum mater impunitas, etc. Vide ibid.
Domino papae, archiepiscopus Senonensis, salutem, [Col. 0675B] et omnem cum summa devotione obedientiam.
Qualiter in secundo regum colloquio, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO papae, WILLELMUS Senonensis archiepiscopus.
Audiat, sanctissime Pater, etc. Vide ibid
ALEXANDRO summo pontifici, Senonensis Ecclesiae minister humilis, spiritum consilii et fortitudinis cum omni obedientiae famulatu.
Inter scribendum haec, etc. Vide ibid.
Sanctissimo domino ac Patri ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici, WILLELMUS Senonensis Ecclesiae humilis minister, salutem et debitam cum omni devotione obedientiam.
Vestro apostolatui, Pater sancte, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO papae, MATTHAEUS Senonensis thesaurarius.
Omnis quidem fidelis anima necessitate juris subjicitur apostolicae majestati, etc. Vide in Alexandro III ad an. 1181.
Domino et amico suo charissimo THOMAE cancellario regis Angliae, frater PETRUS Cellensium abbas, se et sua.
Quem fortuna non extollit propria, magis pro humilitate quam pro sublimitate est admirandus. Gloria vobis cum prosperitate (ut accepi ab his qui viderunt et noverunt) ambitiosius quam contentiosius contendit; nec confundit aliquando superata, nec unquam insolescit de victoria. Credit gloria prosperitati, sed gloriosae sed prosperae. Quaelibet obtineat, humilitatem seu moderationem non amputat. [Col. 0676A] Gloria accedit sed non superbia; prosperitatis venit sed non effusa. Inde est quod de nube tantae sublimitatis ad latibulum nostrae paupertatis misistis quia venire non potuistis. Rogastis de familiaritate et amicitia. Quod rogastis si admitteretur, admirationi procul dubio habendum esset pro rogantis et rogati fortuna. Quae enim proportionalitatis habitudo inter abbatem Cellensem et cancellarium regis Angliae? Pene non est comparatio, ubi non est existimationis adaptatio. Secundum post regem in quatuor regnis quis te ignorat? Primum in miseriis fratrum nostrorum quis me non reputat? Dicam de compendio quia quantum de vobis excellentiora, tantum de me sentio et scio viliora. Nullo ergo modo ad ingressum amicitiae manum [Col. 0676B] porrigo. Sed si vel de grege accidentalium amicorum fuero, bene mecum fecisse dignationem vestram aestimabo. Primitias autem illas non mitto, quia ampliorem gratiam facere propero. Non habebam sermones illos magistri G. sed quaero: et statim scriptorem cum omni instantia huic operi ad opus vestrum designo. Vale.
Domino et Patri charissimo THOMAE archiepiscopo Cantuariensi et apostolicae sedis legato, F. PETRUS Cellensis qualiscunque minister, se ipsum.
Facti sumus sicut consolati in consolatione sanctitatis vestrae tam affectuosa, tam pia, tam plena [Col. 0676C] dulcedine et charitate. Reddat vobis Spiritus Paracletus consolationem suam, qua misericorditer respicere voluistis desolationem nostram. Suscitavit siquidem corda nostra etsi non emortua, jam tamen elanguida susceptio litterarum vestrarum. Dominis et amicis nostris hanc vestram dignationem et consolationem ostendimus, et in spe divina et consilio eorum, martyrem vestrum peregrinari ad vos destinavimus. Excipite illum: et quia vix in terra sua habet ubi reclinet caput suum, interim sub umbraculo vestro militet, et stipendia ad nos condigna reportet. Confidimus equidem in bonitate Dei et in liberalitate animi vestri, quam jam praegustavimus, quia quamvis in baculo suo transeat mare vestrum, tamen sit rediturus in turmis multarum benedictionum. [Col. 0676D] Discretioni sanctitatis vestrae fratres nostros et nuntios disponendos committimus. Dominum quoque et confratrem in omni oratione et beneficio omnium nostrorum vos annumeramus. Valete.
Domino et Patri charissimo THOMAE venerabili Cantuariensi archiepiscopo, F. PETRUS abbas S. Remigii, ex toto corde devotissimam salutem.
Sollicito revolvens animo quam potius materiam assumam, cum vobis scribere volo, vix occurrit: non deficiente quid dicatur, sed reverentia ejus comprimente manum cui dicatur. Nihil enim dignum vestri animi fortitudine dicere possum: nihil addere [Col. 0677A] constantissimae tolerantiae vestrae: nihil denique docere omnia a longe prospicientem atque fines rerum et causarum futurarum plenissime demetientem animum. Feni atque palearum acervum utquid anteponerem praesepio cui adhaeret vos adipe et pinguedine opulentissima saginatus et satiatus? Equidem hoc unum mihi ad ministerium aliquod impendendum in obsequio vestro non indigne reservatum reperio, si muscas abigere possem vestram sanctitatem oblatratione invidiosa pungere volentes, vel saltem interpretatione perversa denigrare sinceritatem fidei vestrae insistentes. Planae muscae istae morientes quae in Aegypto abundantes Pharaonem regem Aegypti tanquam virum muscarum circumdant, Domino opitulante non perdent suavitatem [Col. 0677B] unguenti. Servabitur namque in diem sepulturae Jesu, et praedicabitur in generatione et generatione quod archiepiscopus Cantuariensis murum se opponens pro domo Israel vestigia sanctorum antiquorum imitatur, dum Christum in cruce nudum pendentem nudus sequitur. Quo modo igitur cum Abraham potero abigere easdem muscas contaminare volentes illibatum Domini sacrificium, nisi facto ventilabro de authenticis scripturis quo vel feriantur vel saltem effugentur? Dicunt enim, non debet archiepiscopus tam instanter sua repetere a rege Angliae ut dimittat reconciliationis pacem pro amissa pecunia. Falluntur specie veri vel adulatione falsi. Qui specie veri decipiuntur, instruendi sunt: qui adulatione falsi, repellendi. Simplicitas enim revocanda [Col. 0677C] est; malitia prorsus abjicienda. Certe pensandum est in omni tam contractu quam actu quid propter quid faciendum vel quid dimittendum sit. Pensanda etiam sunt tempora et diversi status temporum, secundum quos mutantur merita causarum. Nam in primitiva Ecclesia sola patientia locum habuit ut auferenti tunicam dimitteretur et pallium. Alius enim erat et alibi, id est extra Ecclesiam qui persequebatur: alius et alibi, id est intra Ecclesiam qui patiebatur. Modo vero jam adulta Ecclesia, non licet filiis Ecclesiae quod aliquando licuit inimicis. Decet enim matrem corrigere filium, sicut decuit pupillo tolerare adversarium. Distinctus namque sapphiris legitur venter sponsi; ut quemadmodum [Col. 0677D] ante passionem suam dixerat Jesus: Qui non renuntiaverit omnibus quae possidet, non potest meus esse discipulus, et similia; sic in passione dicat apostolis: Qui non habet gladium vendat tunicam, et emat. Verba quidem bona, verba consolatoria non immerito exigeret causa justa in oculis Dei, in oculis autem insipientium dubia et infirma; nisi virtus patientiae omnem transcenderet consolationem; et plus gauderetis de consolatione quam malleus feriens proficeret de percussione. Ferrum ferro acuitur et de malitia regis Angliae virtus vestra invincibilis clarius illustratur. Quo fortius premit oliva torcular, eo profusius oleum producit. Candelabrum ductile de auro purissimo non facit Beseleel in tabernaculo Domini nisi productis laminis contritione [Col. 0678A] limi et mallei. Nondum contritus est malleus universae terrae; adhuc necessarius est ut suppleat quae desunt passionum Christi in corpore vestro. Sed quem moneo? quem exhortor? cui calcaria adhibeo? sine dubio qui freno indiget: qui paratus est plus ambulare quam via extendatur; qui etiam metas velociter transcurrere nullis retardatur periculis. Procul enim odoratur bellum. Exsilium reputat patriam; quia omne solum forti patria est. Sine labore laborat, sine fame esurit; sine dolore patitur, sine amaritudine felle et absynthio cibatur. Vir est in millibus unus. Cum gigantes gemunt sub aquis, ipse ridet et irridet fortunam cum inversione rotae suae. Vale.
ALEXANDRO papae, PETRUS abbas sancti Remigii.
Stylum cohibere poterat apostolicae contemplatio majestatis, etc. Vide in Alexandro.
ALEXANDRO summo pontifici domino reverentissimo et Patri suo sanctissimo, C. Lantoniensis Ecclesiae presbyter, salutem et debitam in omnibus obedientiam.
Scriptum est: Simplicitas justorum, etc. Vide ibid.
[Col. 0678C] ALEXANDRO papae, SIMON prior de Monte Dei, et ENGELBERTUS prior de valle S. Petri.
Ad illustrem regem Angliae cum fratre Bernardo de Corilo nuper profecti sumus, etc. Vide in Alexandro.
ALEXANDRO papae, SIMON prior de Monte Dei, et ENGELBERTUS prior de valle S. Petri.
Juxta mandatum sanctitatis vestrae, etc. Vide ibid.
[Col. 0678D] ALBERTO cardinali, SIMON prior de Monte Dei.
Desiderio desideravimus ego et fratres nostri aliquid audire de vobis, sed divinitus a multo tempore nobis subtracta est consolatio ista. Erit autem maximi instar muneris, si placuerit ut sollicitudinem nostram de statu vestro certificetis. Admodum namque desideravimus prosperum eventum vestrae legationis audire. Noster autem est, qualem consuevistis audire. Peccatores enim sumus, et utinam condignos fructus poenitentiae Deo per gratiam ejus potius, quam per merita nostra valeamus offerre. De caetero dilectioni vestrae supplicamus attentius, quatenus domino Cantuariensi, quem constat pro justitia exsulare, auxilium et consilium impendatis. Quia, sicut praesente domino rege Francorum, et [Col. 0679A] omnibus qui colloquio interfuerunt, rex Angliae confessus est, quod haec sola causa est exsilii et proscriptionis ejus, quod consuetudines noluit absolute promittere, quas justitiae Dei et Ecclesiae libertati constat esse contrarias. Praeterea gloriatur idem rex se privilegium habere a domino papa, quo potestas domini Cantuariensis suspensa est, quandiu rex ei voluerit subtrahere gratiam suam. Valete.
Domino et Patri reverendo ALEXANDRO summo pontifici, A. Ecclesiae sanctae Osithae minister humilis, sincerae orationis affectum et debitae subjectionis obedientiam.
Nonne, Pater semper diligende, etc. Vide in [Col. 0679B] Alexandro.
ALEXANDRO papae, abbas Ramesiensis.
Quoties optimis viris testimonia deferuntur, etc. Vide ibid.
Domino et reverendo patri ALEXANDRO Dei gratia sanctae apostolicae atque catholicae Ecclesiae summo pontifici, frater WILLELMUS sancti Benedicti Ramesiensis Ecclesiae servus indignus, obedientiam cum debita reverentia.
Quantis tribulationibus Ecclesia Dei primitiva etc. [Col. 0679C] Vide ibid.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, frater NICOLAUS de Monte Rothomagensi.
Super negotio vestro nos minus fuisse sollicitos, quia nondum a nostra parvitate litteras accepistis, minime, si placet, vestrae paternitatis arbitretur magnitudo. Nihil enim eo usque scribendum aestimavimus, quod vestram condeceret audire sanctitatem. Satis enim etiam apud vos credimus esse cognitum, puerum qui regi litteras tradidit, in arcto fuisse positum, digitis ad oculos eruendos appositis [Col. 0679D] usque ad effusionem sanguinis, et aqua calida per os injecta, donec confiteretur se litteras a magistro Herberto accepisse. Sed necdum a vinculis absolvitur, cum tamen rex a matre mandatum acceperit, ut abire permitteretur. In octava autem, ut accepimus, sancti Martini rex et comes Theobaldus Turonis habebant collocutionem. In festo vero sancti Andreae venturus est ad nos, ut una cum Flandrensibus colloquatur. Sed et hoc de Anglia accepimus, quod Lincolniensis episc. et comes Gaufridus debitum carnis persolverint. Dicitur quoque quod Ricardus de Luci jam, ut Hierosolymam vadat, signum sibi crucis imposuerit.
De caetero pro certo sciatis, quod nullus apparet, qui coram rege de vobis vel unum verbum audeat [Col. 0680A] proferre. Sigillum suum a magistro Walthero, quia puerum, qui litteras attulerat, non retinuit, abstulit: quod postea tamen archidiacono reddidit. Archidiaconus autem coram domino Rothomagensi et pluribus aliis dicens se missurum nuntium ad vos, in Assumptione beatae Mariae virginis appellavit. De mandato vero domini papae super rege conveniendo dominus Rothomagensis cum suffraganeis nihil palam fecit: forte secretius alloquens regem. Sed nec hoc lateat vestram sanctitatem, quod magister domus infirmorum Cantuariensium, in partes nostras veniens, retulit nobis Londoniensem omnia reddidisse scaccario regis, quae de reditibus vestrorum clericorum acceperat. Sed et hoc nobis nuntiavit, quod prior Cantuariensis monachum quemdam in [Col. 0680B] custodia posuerat, quia de processione exierat, clamans et exprimens, quia vobis et non regi faverent. Sed et serviens Scaiman, cum captus fuisset, evasit, et in monasterio Sanctae Trinitatis per aliquot dies latitans, tandem liberatus, quo diverterit, ignoramus. Audivimus autem et de militantibus regis, reaedificare et munire volentibus Basinwerth, quod a Wallensibus subito supervenientibus plurimi sint interempti, plerique vero sauciati. Valeat sanctitas vestra.
Idem eidem archiepiscopo.
Moleste ferimus, et ultra quam dicere possimus [Col. 0680C] condolemus, quod ad vos eo usque venire non potuimus. Sed est causa multiplex et magna. Debito namque tanto sumus obligati, praecipue pro domo, quam emimus anno praeterito, quod quasi singulis diebus, ut terminum differamus supplicando, nos oporteat ingredi civitatem, eo quod pecuniae non sufficiamus solvere quantitatem. Sed et in arcto sumus ex alia parte, eo quod rex et sui Rothomagi morentur. Unde si nos interim absentaremus, ne sibi innotesceret, formidaremus. Durum enim verbum est in auribus ejus et exsecrabile, quod de vobis etiam aliqua mentio fiat. Nec apparet qui de nobis bene loquatur, vel in ejus conspectu facere etiam mentionem audeat. Longe vero melius nobis novistis, [Col. 0680D] quod in arcto sit, et quo se vertat non novit. Hinc enim ei regnum Francorum adversatur. Hinc pavet Pictavienses, hinc Wallenses formidat, ex alia parte Britones habet suspectos; suos timet, nusquam securus. Nec mirum, quem Ecclesia non protegit, si plures ruat in hostes. Verum si se locus et opportunitas obtulerint, quam citius fieri poterit, alter nostrum, vel ego, vel magister Herbertus vestram praesentiam adibit, et quod interim sciri poterit, plenarie vobis apportabit. Hoc tamen interim vobis innotescat, quia quam pacem a rege Francorum habere poterimus, recipere minime differemus. Valeat in perpetuum sanctitas vestra.
THOMAE Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae archiepiscopo, frater NICOLAUS de Monte Rothomagensi salutem cum totius devotionis effectu.
Quantae compassionis visceribus adversitates Ecclesiae Dei, quas magnanimitas vestra sustinere decrevit, parvitas mentis nostrae apud se suscipiat et pertractet, nec scriptura sufficienter exprimere, nec viva voce plenarie pronuntiare minus facunda lingua valeret, sed de nostro affectu, qui quantuluscunque est, vester est, quia illum abjectum et minus utilem in conspectu Dei esse cognoscimus, tacere melius duximus, quam plura loqui. Verum [Col. 0681B] id, licet excellentiae vestrae non incognitum, silentio praeteriri non oportet, quod vestrae sublimitati sit ipsa commemoratione gratissimum, quod menti perturbationum fluctibus impetitae sit magnae securitatis indicium, quod humeros delicatos, quos supposuistis ad portanda onera virorum, suae virtutis efficacia reddat talibus fasciculis aptiores: Ecclesia pauperum Christi, quos humilitatis vestrae mansuetudo adoptavit in filios, quos apud Deum magnitudo fidei vestrae voluit habere patronos, quos in ratione dati et accepti munificentia sibi fecit obnoxios, ipsa siquidem tota sui spiritus intentione suspensa, a Domino noctibus ac diebus impetrare festinat, ut Ecclesiae suae vestris temporibus tranquillam tribuat [Col. 0681C] libertatem. Postulat autem in fide, nihil haesitans. Summa igitur ope et alacri studio quod inchoastis opus perficite, nec in aliquo vacilletis. Siquidem Deus tantum vobis contulit honorem, tantamque felicitatem, ut operi vestro testis sit in coelo Jesus Christus, testis in corde conscientia. Et quod paucis et raro solet accidere, hoc vobis ad exhortationis et exhilarationis cumulum accessit, quod totius multitudinis devotio praebet in Deo vobis auxilium. Et universi populi sermone super his quae agitis bonum flagrat testimonium. Sed de his hactenus.
Joannes de Oxeneford, qui ex consilio episcoporum vestrorum ad curiam reversus, et a curia veniens, per dominam imperatricem transitum fecit, ut eam contra vos exasperaret, sicut antea tam ipse [Col. 0681D] quam alii fecerant, malitiam, quantam potuit, inculcavit. Siquidem quia opus vestrum verisimiliter reprehendere non potuit, intentionem calumniatus est, asserens universa, quaecunque facitis, mentis elatione, studioque dominationis inchoata. Ecclesiasticam etiam libertatem, quam defensatis, non ad animarum lucrum, sed ad augmentum pecuniarum episcopos vestros intorquere, tam ipse quam alii nuntii regis affirmant. Et licet necdum propter novitatem praelationis a vobis id esse factum consentiant, tamen ad idem vos anhelare contendunt. In Anglia namque delinquentium culpae apud episcopos accusatorum non mulctantur injunctione poenitentiae, sed datione pecuniae. Item quod Deus in causa non sit operis vestri, dicunt eam inde debere cognoscere, [Col. 0682A] quod ab initio archiepiscopatus vestri non religiosos vobiscum, sed litteratos nobiles congregastis. Et eos dedecorosa appellatione nuncupant, quam silere melius puto. Item ecclesiastica beneficia non Dei contemplatione sed servitii vestri occasione, etiam his, quorum turpitudo publice nota est, vos asserunt contulisse. Item asserunt quod non propter regias consuetudines, sed propter causam pecuniariam discessistis. Haec in vos malitiose conficta tum propter cautelam, tum propter exasperationis dominae occasionem cognoscendam vos ignorare non decuit.
Tertia die post recessum eorum ad imperatricem venimus, quae litteras vestras per tempus aliquantulum suscipere distulit, et satis aspere in nos locuta [Col. 0682B] est, quod ad vos perreximus, ex quo nobis notum fuit vos esse in curia. Nec enim credebat quod tam cito ad curiam pergeretis. Tamen non destitimus, sed ea vice et altera, bona, quae potuimus, quasi nolenti ingessimus. Tertia vice post pauca verba litteras vestras benigne, sed occulte suscepit. Ita quod id clericos suos latere voluit, et eas nobis legendas injunxit. Quibus auditis, in primis excusavit se, quod de vobis aspera verba vel mihi vel aliis privatim et publice dixisset, vel etiam domino regi mandasset. Asseruit namque, quod filius ejus totum, quod de ecclesiasticis agere volebat, ab ea celasset, eo quod cognovisset ipsam potius ecclesiasticae libertati, quam regiae voluntati favere. Nunc vero [Col. 0682C] litteras suas ad filium suum direxerat per quemdam de clericis suis, mandans illi, quatenus totum quod in mente haberet de statu ecclesiarum vel personae vestrae, sibi per litteras significaret. Et tunc, inquit, cognita ejus voluntate, si perpendero laborem meum posse esse fructuosum, studebo pro posse et ecclesiasticae paci et suae.
Post haec verba recedentes ab ea, ad dominum Lexoviensem litteras vestras detulimus apud manerium suum Nonant, juxta Baiocum. Benigne nos suscipiens, secrete litteras vestras suscepit, et ea quae a vobis injuncta nobis fuerant, et si qua bona ipsi excogitare potuimus, libenter amplexus est, id in verbo veritatis affirmans, quod ab eo tempore quo ad curiam primo missus est, licet corporaliter [Col. 0682D] contra vos steterit, mente tamen et consilio pro vobis stetit. Et hoc ipsum nobis in eo itinere cum eo de negotio vestro loquentibus non ex vestra parte, nec enim mandaveratis, se facturum promiserat. Privatim siquidem ad dominum papam et causam vestram et personam, quantum potuit, commendavit. Legatos regis ea sola postulare laudavit, quae non impediri posse cognoverat. Nunc ergo pro certo cognoscite, quod si dominus rex communicarit ei consilium suum, ad libertatem Ecclesiae et pacem vestram pro posse laborabit. Nec enim vestro labori minori affectione compatitur, quam si tota haec adversitas Ecclesiae suae vel personae occasione vobis incumberet. Ipsum siquidem socium haberetis infra breve tempus, si non esset oneratus aere alieno. [Col. 0683A] Nunc ergo consilium ejus est, ut ita caute vobis provideatis in expensis, ne multas pecunias in brevi effundatis: si tamen multas habetis, quod regis familiares affirmant. Si non habetis, cavete ne plurimis innotescat. Consilium enim acceperant adversarii vestri citra mare consilium dare regi, ne reditus vestros ad praesens attingeret, sed ministris vestris interdiceret, ne inde quidquam haberetis. Si ergo viderint quod velitis et possitis absque reditibus diutius sustinere, facilius et citius pax reddetur Ecclesiae. In his festivis diebus litteras vobis per nuntium proprium mittet. Et nunc misisset, si in manerio scriptorem habuisset, cui secretum hoc vellet injungere. Item mittit in Angliam familiarissimum sibi Randulfum de Ardena, per quem omnibus indagatis [Col. 0683B] quae in curia fiunt vel deliberantur, quidquid inde cognoverit, vobis per litteras significabit.
Reversi ad dominam imperatricem, quae injunxistis, ex ordine cuncta narravimus iterato. Consuetudines regis verbo narravimus, quia magister Herbertus perdiderat schedulam. Hoc etiam adjunximus, quod consuetudinum quaedam contra fidem Jesu Christi, aliae fere omnes essent contra libertatem Ecclesiae. Propter quod timendum erat ei et filio suo de aeterno periculo, et etiam temporali. Tunc vero praecepit nobis mittere ad vos propter consuetudines illas. Volente Deo, ea ipsa die reperta est schedula, et die sequenti, omnibus ejectis a thalamo a conspectu suo, praecepit nobis eas Latine legere et exponere Gallice. Mulier de genere tyrannorum est, et quasdam [Col. 0683C] approbabat. Sicut est illud de non excommunicandis justitiis et ministris regis sine licentia ejus. Ego tamen alia exponere nolebam, nisi de hoc prius disceptarem, ostendens evangelicum praeceptum, quo dicitur ad Petrum: Dic ecclesiae, etc. Non: Dic regi, et alia multa. Quam plurima capitulorum improbavit. Et hoc modis omnibus ei displicuit, quod in Scripturam redacta essent, sive quod episcopi coacti forent, ut aliquam promissionem facerent de ipsis custodiendis. Hoc enim a prioribus factum non est. Post multa igitur verba cum ab ea vehementer inquirerem, quae posset esse prima pacis occasio, hanc ei indicavimus, et assensit: si forte fieri posset, ut dominus rex mitteret se in consilium [Col. 0683D] matris suae, et aliarum rationabilium personarum, quae taliter rem moderarentur, ut cessante promissione et scriptura antiquae regni consuetudines observarentur, adnibito tali moderamine, ut nec per judices saeculares libertas Ecclesiae tolleretur, nec ita episcopi abuterentur ecclesiastica libertate. Scitote, quod domina imperatrix in defensione filii sui versuta est, eum excusans tum per zelum justitiae, tum per malitiam episcoporum, tum in deprehendenda origine conturbationis Ecclesiae rationabilis et discreta. Dicit enim quaedam in quibus ejus sensum et laudavimus et adjuvimus. Episcopi clericos indiscrete ordinant, qui nullis ecclesiis titulantur. Ex quo fit, ut ordinatorum multitudo paupertate et otio ad turpia facta prolabatur. Non enim timet perdere [Col. 0684A] Ecclesiam, qui nulli titulatus est. Non timet poenam, quia illum Ecclesia defensabit. Non timet episcopi carcerem, qui mavult impunitum transire conversum, quam pascendi vel custodiendi sollicitudinem abhibere. De ordinatione illius qui ecclesiae non titulatur, quod irrita sit ad injuriam illius qui eam fecit, testatur synodus Chalcedonensis, una de quatuor, quas Gregorius sicut quatuor evangelii libros tota devotione complectitur. Hoc et alii plures canones. Item uni clericulo quatuor evangelii aut septem ecclesiae tribuuntur aut praebendae cum sacri canones ubique manifeste prohibeant ne clericus in duabus ecclesiis connumeretur. Hujus iterum pravae consuetudinis occasione quantae de dationibus et praesentationibus ecclesiarum controversiae nascantur, [Col. 0684B] attendite. Super hac re locuta est domina imperatrix occasione Ricardi de Ivelcestre. Verum taceant episcopi, qui hoc faciunt suis parentibus, quod laici sibi servientibus. Item quod multas pecunias suscipiant episcopi propter peccata apud eos excusatorum, satis canonibus non consentit. Quia licet poena sacrilegii sit pecunaria, non tamen semper erit; sed quibuscunque personis ad quas sacrilegii querimonia pertinet, juste persolvitur. Quia ergo ex his et similibus nascitur ecclesiastica perturbatio, mirandum valde est, cur securis episcopalis judicii non ad radicem arboris, sed ad ramusculos adhibeatur. Divina siquidem dispensatione actum est, ut ex tali radice fructus amaritudinis publice nasceretur. Quapropter libertatem Ecclesiae propter Quapropter libertatem Ecclesiae propter [Col. 0684C] Deum diligitis: quod praedicta vobis displiceant, verbis et factis ostendite. Et si litteras ad dominam imperatricem miseritis, id ipsum ex aliqua parte significate. In verbo veritatis vobis dicimus, quod amore rectitudinis et salutis animae nostrae, quae praedicta sunt, scripsimus. Si quae insipienter dicta sunt, date veniam. Et sint occulta quae diximus. Festinantius ad vos mittere non potuimus. Siquidem eo tempore, quo consuetudines coram domina imperatrice legimus, cum omni festinantia litteras istas praeperavimus, vobis mittendas. Nunc rogamus attentius, ut litteras vestras nobis dirigatis, statum vestrum et propositum continentes. Quidquid injunxeritis, fideliter exsequemur. Iterato veniam [Col. 0684D] postulamus, et de prolixitate, et de audacia.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo NICOLAUS de Monte Rothomagensi.
Vehementer gavisi sumus, ex quo per litteras vestras nobis innotuit, quod institutiones pravas, ad quarum observantiam princeps noster Anglorum episcopos voluit obligare, publico anathemate condemnastis. Cum enim vobis non sit incertum, paucos ad praesens inveniri, qui vel resistant pravitatibus, vel eos, quos excommunicastis, publice devitent, scimus quod non in humanis auxiliis, sed in eo fiduciam exsecutionis sententiae posuistis, qui dedit potestatem [Col. 0685A] talem hominibus. Ad quem respiciens Moyses non virtute corporis, nec armatura potentiae, sed verbo eum, qui se vexabat, subjecit. Siquidem excellentius in sincerius inchoastis, quam si in ipsam regis personam dedissetis sententiam. Condemnando namque praedictas pravitates, citra liberationem Ecclesiae Dei omnem vobis redeundi aditum obstruxistis. Proinde frater G . . . . . qui litteras vestras deferre debuerat, non venit, et ob hoc eas domino Rothomagensi coram puero, latore praesentium, legimus et tradidimus. Qui eas quo animo, quo vultu susceperit, puer ex parte cognoscit. Quod a communione se subtrahat eorum quos excommunicastis, nec dixit, nec negavit. Quod eos publice non denuntiaret, asseruit dicens haec ideo vos mandasse, quia [Col. 0685B] plures exsilii socios velletis habere. Quod litteras vestras suscipere non debuisset, affirmat, quoniam ipso adveniente, vos ejus praesentiam devitastis, intelleximus etiam ab ore ejus, quod ad infirmandam sententiam, seu quae data est, seu quae dabitur a vobis, parati erunt probare ipse Rothomagensis, Lexoviensis et Sagiensis, quod propter hoc ad vos pergebant, ut vobis offerrent omnem satisfactionem, eorum judicio, quos aequum est judicare inter vos et regem.
Nostrae itaque parvitati visum est, si id vestrae discretioni, et eorum qui vobiscum sunt, congruum videatur, quatenus litteras vestras domino Rothomagensi et praedictis episcopis dirigatis, in quibus eis significetur, quod paratus fuistis, estis et eritis, [Col. 0685C] redire ad sedem vestram, et subire judicium, quodcunque archiepiscopus Cantuariensis juxta canonum censuram subire debuerit; si tamen ipsi impetrare potuerint a rege, ut habeatis in primis redeundi securitatem, domina imperatrice et domino Rothomagensi interponentibus partes suas, secundum quod dominus papa censuit. Item si ecclesia in integrum restituatur, tum ad libertatem, in qua erat aliquando, priusquam querela mota est inter vos et regem, quando scilicet episcopi non erant obligati ad observantiam pravitatum, tum ad ea quae postmodum ablata sunt a vobis et vestris. Rogetis etiam illos, quod si impetrare non possint a rege id, quod fieri canonica dictat auctoritas, [Col. 0685D] ne habeat illos adjutores in Ecclesiae detrimentum, quibus acquiescere non vult in his, quae spectant ad charitatis judicium. Haec illis mandanda credimus, priusquam in regem sententia detur: non quod horum quidquam faciant, sed ne his quae a vobis gesta sunt vel gerentur, quoquo modo obviare. Et si ad eos litteras miseritis, earum transcriptum nobis mittite. Praeterea dominus Rothomagensis imperatrici conquestus est, quod ei hujusmodi litteras tradiderimus. Totum quoque quod agitis, aut extollentiae imputat, aut irae. De nobis pro certo sciatis, quod excommunicatis a vobis nec in salutationis verbo communicabimus. Unde vobis supplicamus attentius, quatenus nobis rescribere dignemini, an in quibusdam sicut in oratione et salutatione, [Col. 0686A] an his, et in omnibus aliis, a regis communione debeamus abstinere, si in eum sententiam dederitis, ut nec ab eo quidquam accipere, nec eum in celebratione missae liceat nominare. Qualecunque enim terrenum commodum vel periculum credimus postponendum, ut quantum in nobis est, totum quod convenit censurae districtionis ecclesiasticae, compleatur. Litteras, quas Cicestrensi episcopo mittebatis, apud nos tenemus exspectantes, ut pro certo cognoscamus, ubi moram faciat, vel si forte partibus nostris appropinquaverit, ut ei ipsas tradamus. Praeterea tam in curia regis, quam apud nos plures asserunt, quod cancellariam Francorum regis habere debetis. Alii quoque conjectant, quod in festo sanctae Mariae Magdalenae in regis personam sententiam [Col. 0686B] proferetis. Domina imperatrix audiens in quos sententiam dederatis, quasi ludo id accipiens, eos pridem excommunicatos esse respondit. Post haec cum ex parte Ricardi de Ivelcestria salutaretur nihil respondit.
De rumoribus curiae pauca scimus, nisi quod barones de episcopatu Cenomanensi pacem cum rege fecerunt. De Britonibus necdum quisquam, sed in vigilia apostolorum erat rex cum exercitu ad quatuor leucas de Felgeres. Cum abbas de Derbi redierit, plura scientes vobis mandabimus. Radulphus de Hospitali veniens ab Anglia dixit nobis, quod episcopi convenientes circa festum sancti Joannis appellaverint contra vos ad viri Galilaei, eo quod episcopum Saresberiensem absque eorum [Col. 0686C] consilio suspendistis, et quia in dominum suum regem dare sententiam minati estis. Archidiaconus vero vester nititur, quantum potest, habere licentiam transfretandi. Necdum tamen litteras vestras accepit. Per canonicum regularem fratrem Adam, qui propter zelum justitiae vos diligit, scribere poteritis, quod vestrae placuerit paternitati, quoniam absque mora ad nos reversurus est. Valeat sanctitas vestra
Hoc pro certo sciatis, quod episcopi vestri, etiam Herefordensis, contra vos dura loquuntur: quod Anglicanam Ecclesiam et Romanam conturbatis. Concilium quoddam habituri sunt in octavis apostolorum episcopi et omnes abbates apud Northamptonam.
Patri suo et domino summo pontifici ALEXANDRO, frater HENRICUS monasterii de Stratfordia dictus abbas et humilis ejusdem loci conventus debitam Patri obedientiam et pro incolumitate vestra jugem coram Domino devotionis et orationis instantiam.
Apostolo, domine, scilicet docente, didicimus, etc. Vide in Alexandro.
Venerando Patri ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici, S . . . . Ecclesiae sanctae Trinitatis Londoniensis [Col. 0687A] servus humilis, salutem et debitae subjectionis obedientiam.
Cum apud summum judicem etc. Vide ibid.
Patri suo et domino summo pontifici ALEXANDRO, frater WILLELMUS Ecclesiae S. Trinitatis Lond. claust. prior et humilis ejusdem loci conventus, debitam patri charitatem et humilem in omnibus obedientiam.
Apostolica doctrina, etc. Vide in Alexandro.
ROBERTO Herefordiensi episcopo, ERNISIUS abbas, et R. prior sancti Victoris Parisiensis.
Magnam de promotione vestra concepit ecclesia nostra laetitiam, et spe non modica hilarati sunt auditores vestri, tum universi scholares animati ad amorem litterarum, et cultum virtutum, vestri laboris et successus exemplo. Nos autem idcirco gavisi sumus quia vos prae caeteris amabamus et Ecclesiam Anglorum, quam praeter charitatem, quam habemus ad omnes ecclesias, quadam speciali affectione natura suadente diligimus, vestra confidebamus eruditione proficere, et religione provocari ad divinae legis cultum, et contra adversa roborari vestrae praedicationis officio, et virtutis exemplo. Nunc [Col. 0687C] autem supra modum dolemus, quod neque desideria nostra de vobis impleta sunt, nec preces nostras pro vobis Dominus exaudivit. Et utinam essent aures vestrae ad ora scholarium, et religiosorum suspiria audiretis, ut sic erigeretur spiritus vester, qui divitiarum pondere dicitur opprimi, et amore episcopandi, et diliciarum affluentia infirmari. Nam, ut aiunt illi, confirmaverunt vos divitiae, quas in schola et frequenti verborum commercio consuevistis canigenas appellare. Speciosum tunc depingebatis episcopum verbo, quem ex voto nostro doctrina nunc exprimeretis et vita. Nunquid tunc fungebamini vice cotis
ALEXANDRO papae, prior Sancti Victoris et R. . . . . abbas quondam S. Augustini.
Sanctis viris, etc. Vide in Alexandro.
Beatissimo Patri et domino A. Ecclesiae catholicae Dei gratia summo pontifici, filiorum suorum extremus frater WILLELMUS abbas Radingensis indigne dictus, commissam sibi navem Petri ad portum tranquillitatis indemnem dirigere.
Quoniam sanctitati vestrae, etc. Vide ibid.
Venerabili Patri et domino Dei gratia illustri Dunelmensi episcopo H., suus WILLELMUS, salutem et felices ad vota successus.
Miseranda rumorum novitate turbatus multoque acrius afflictus quam ea novi mentis vestrae serenum tristitiae nubilo caligare, rerum eventus sollicitus exploro, ut si quos vestris auribus offerendos comperero vobis scripto mediante significem. Noveritis itaque archiepiscopum Rothomagensem et episcopos Wigornensem, Eboracensem et Lexoviensem, et clericos Raginaldum Lumbardum, Ricardum Barre, Magistrum Henricum de Northamptona, et plerosque alios ipso die conversionis beati Pauli Senonas venisse [Col. 0689A] ut animum archiepiscopi Senonensis, qui ibidem eadem die omnes suffraganeos suos ad exsequendum mandatum domini papae convenerat vel precibus lenirent, ne sententiam interdicti in terra regis pronuntiaret, vel ipsam sententiam appellatione suspenderent, qui nec precibus eorum acquiescens, nec appellationem eorum attendens, expositis in medio litteris sententiam continentibus et appellationis remedium excludentibus, toti terrae regis in partibus transmarinis indixit. Sed non fuit a Rothomagensi recepta sententia: dicebat enim non Senonensi soli, sed utrique eorum litteris illis ad utrumque directis, ferendae sententiae auctoritatem et potestatem fuisse collatam. Adjecit etiam mutatum esse casum. Praeceperat enim dominus [Col. 0689B] papa, ut si Cantuariensis archiepiscopus captus teneretur, praenominata sententia exsecutioni mandaretur. Ad haec duo in hunc modum respondit Senonensis. Ad primum, quia, etsi ad utrumque essent litterae directae, tamen in eis continebatur quod si alteruter a sententia ferenda et exsequenda desisteret, reliquus utrique injunctam praeceptionem effectui manciparet. Ad secundum vero, quoniam si minori casu domini Cantuariensis injuriam dominus papa hac poena decrevit esse ferendam, multo fortius in casu majori et tam detestabili, hoc idem voluit esse faciendum, facta tamen appellatione omnes praedicti Romam profecti sunt, excepto Lexoviensi. De domino rege Francorum hoc vobis duxi nuntiandum quoniam proxima die Jovis post [Col. 0689C] conversionem beati Pauli profectus est ad colloquium inter ipsum et imperatorem, petitione ipsius imperatoris habendum Dominica qua cantabitur Invocavit in confinio regni et imperii versus Meschisi ubi speratur de reformanda unitate et pace ecclesiastica esse tractandum et inter ipsos tum conjugiis, tum aliis pacis foederibus, amicitiam esse firmandam. Inter innumera, quae fama imo veritate docente didici quoniam caetera vel modica vel vobis arbitror manifesta, sola praedicta ad vestram audientiam deferenda decrevi. Vale.
Reverendo Patri ac domino ALEXANDRO, Dei gratia [Col. 0689D] summo pontifici, Lombardus ejus clericus fidelis, obedientiae famulatum.
Cum vestrae sanctitatis puer, etc. Vide ibid.
Reverendissimo domino suo et Patri ALEXANDRO, summo pontifici, THEOBALDUS Blesensis comes, et regni Francorum procurator, salutem, et debitam cum filiali subjectione reverentiam.
Vestrae placuit majestati, etc. Vide ibid.
Reverentissimo Patri et domino, et in Christi visceribus [Col. 0690A] honorando, venerabili G. Londoniensi episcopo, frater W. Adelelini filius, suus filius et monachus, sancti Spiritus gratia illustrari, et ejus fortitudine in omnibus roborari.
Quid mihi gaudii, quid jucunditatis status incolumitatis et prosperitatis vestrae conferat, quid doloris, quid moeroris econtra adversitas si qua emerserit animae meae ingerat, solus ille novit qui inspector est cordium. Sed spero, confido in Patre misericordiarum quod procellam convertet in auram et omnes adversantes et malignantes vobis conteret sub pedibus vestris. Mi Pater, non auribus obstrepat, non animum offendat, quod vester ex intimo cordis prodit filius. Testor Jesum et angelos ejus me nihil more adulantium sed pro testimonio dicere. [Col. 0690B] Dum spiritus hos artus regit, dum hujus vitae fruimur commeatu, spondeo, promitto, polliceor, semper vos mea lingua resonabit, vobis mei dedicabuntur labores, vobis desudabit ingenium. Praeterea sanctitatis vestrae scripta tam laetus accepi, quam avidus et ante ea desideraveram. Legi ea et sententiarum verba quae volvebam in ore, scintillas sentiebam in corde, quibus et concaluit cor meum intra me, sed nondum in meditatione mea exarsit ignis. O quantus in vestris meditationibus exardescit ignis, e quibus hujuscemodi evolant scintillae! Benedicti vos a Domino, qui me in benedictionibus dulcedinis tantae praevenire dignatus es ut daretur mihi vobis primum scribentibus fiducia rescribendi, scribere quidem ad vos jampridem gestienti, sed [Col. 0690C] non praesumenti. Timeo dicere sed tamen dicam, quoties vestra scripta relego, quaedam mihi ante oculos praesentiae vestrae versatur imago, qua sitienti animae meae totius perfectionis summam praedicare videtur. Hinc est quod eloquia vestra tam ardenter diligo, quid ipsa uberius animam meam refocillare videntur. Mitte, dulcissime Pater, quae nondum misistis quia abundantius habebitis si habuero. Memor sit pater filii, qua filius patrem nunquam potest oblivisci. Sapienti sat dictum est. Vivat, valeat dominus meus, et gloria mea et exaltans caput meum.
[Col. 0690D] THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, magister VIVIANUS, salutem et de instanti negotio ad honorem Dei et Ecclesiae victoriam.
Ut cum domino Turonensi vel ejus nuntiis ad curiam, auctore Deo, festinantissime reverteremur, Turonis declinavimus, et quarto Kalendas Novembris litteras regis Angliae, archiepiscopi Rothomagensis, et Cantuariensis archidiaconi, per priorem abbatiae de Beccis, et quemdam alium nobilem virum accepimus, quarum transcriptum beatitudini vestrae mittimus, supplicantes ut non acquiescatis suggestioni alicujus clerici, etiamsi primatiae fulgeret dignitate praeclara, si in apertis litteris regis, quod honori vestro expediat, prout saepenumero [Col. 0691A] propositum est, non recipiatis. Et rogamus ut festinantissime cursorem vel clericum aliquem ad nos usque mittatis, per quem voluntatem vestram nobis, si placet, aperiatis, nec tantum deferatis magistro Gratiano, ut honorem charissimi amici vestri, praecipui defensoris in Ecclesia Romana, penitus in persona nostra conculcetis.
Reverendo Patri suo et domino charissimo THOMAE Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo apostolicae sedis legato, VIVIANUS utcunque dictus magister sanctae Romanae Ecclesiae advocatus, et ejus honoris et suorum prolocutor fidelissimus, cum gaudio et gloria in continenti redire ad propria.
[Col. 0691B] Benedictus Deus et Pater Domini nostri Jesu Christi, qui disjunctos parietes suggestione pravorum indissolubili jam charitatis vinculo unire contra multorum opinionem paratus est. Ad praesentiam regis revocati accessimus, et ea divina cooperante gratia invenimus, in quibus honor Dei et Ecclesiae in nullo violatur. Si ergo nuntium Christianissimi regis Francorum, et domini Rothomagensis jam recepistis, sicut indubitanter credimus, gaudemus. Ita enim fuit statutum. Et si magister Joannes Saresberiensis, clericus vester, charissimus socius noster, ad vos rediit, sicut speramus, quoniam nuntium recepit, laetamur. Quidquid tamen, reverende Pater, fuerit, rogamus, et rogando ex parte Domini papae et Romanae Ecclesiae consulimus, ut omni [Col. 0691C] occasione postposita ad conoquium, quod inter duos reges apud S. Dionysium prima Dominica post festum S. Martini celebrabitur, desideratissime occurratis. Quoniam illic auctore Deo angelicum accipietis hymnum: Gloria in excelsis Deo, et in terra pax domino Cantuariensi. Magister et presbyter camerarius summi et maximi cardinalis Willelmi, fidelissimus vester, vos sicut proprium dominum salutat, et nobiscum est in labore socius, et gerit personam domini sui, et quaedam secreta domini regis portat, quae ad exaltationem vestram omni modo spectant. Est praeterea, quod nos, cum praesentes erimus, exponemus, quod vobis consulit, ut omnino ad colloquium properanter accedatis, quia [Col. 0691D] regem et ejus filios juxta vestrum arbitrium habebitis. Nos properamus ad serenissimum regem Francorum, et diplomate, ut vos videamus, utimur, et illico simul ad statutum colloquium accedatis. Omnes vobiscum in exsilio positos sincerissime salutamus. Optamus ut charissimus socius noster magister Longus, more suae gentis, in hoc negotio prudenter sapiat.
Beatissimo Patri et domino ALEXANDRO, Dei gratia universalis Ecclesiae summo pontifici, VIVIANUS ejus sanctitatis servus devotissimus, debitae subjectionis obsequium.
Quod statum nostrum, etc. Vide in Alexandro.
ALEXANDRO papae, magister VIVIANUS.
Operam omnem adhibuit, etc. Vide ibid.
Serenissimo domino HENRICO, Dei gratia Anglorum regi, magister VIVIANUS, S. R. ecclesiae advocatus, salutem, et salubri consilio acquiescere.
Quantum pro honore vestro laboraverim, quantam diligentiam adhibuerim, ut ad gloriam Dei et vestram, pacem cum Ecclesia faceretis, novit Deus, et prudentia vestra ignorare non debet. Nam tantum pro vobis institi, quod multorum et magnorum [Col. 0692B] amisi gratiam, et fabula factus sum detractorum. Unde miror, quod me, quem in vestra utilitate et honore noluistis audire, quasi pecunia corruptum reddere voluistis infamem. Sed quia vos obsequiis coepi colere, et ab amicis non facile recedere consuevi, precor et modis omnibus consulo, ut redeatis ad cor, et petitionem, quam vobis scriptam misit D. Cantuariensis, charta vestra confirmetis, hoc adjecto, quod eum recipietis in osculo pacis, eique mittatis, et revocetis ipsum, antequam terra vestra subjiciatur interdicto, et illi feriantur anathemate, quorum nomina in libello damnationis eorum concepta sunt. Nam et plurimi sunt, et vobis pernecessarii, et tempus breve est. Quare autem vos rogare [Col. 0692C] noluerint quidam, discretio vestra facile perpendet, si veros pensaverit amicos, et fidem hominum. Praeterea de mobilibus, quae abstulistis, ea moderatione respondeatis archiepiscopo, ut et liberalitas vestra coram hominibus amplius elucescat, et conscientia tanti criminis reatum diluat ante Deum, et idem archiepiscopus et sui, quoad vixerint, vobis et haeredibus vestris fideliores et devotiores debeant permanere. Si autem me vel hac vice nolueritis audire, sera erit poenitentia. Nec dicatis ulterius vobis quod imminet, non fuisse praedictum.
ALEXANDRO papae, LAURENTIUS abbas Wesmonasterii.
[Col. 0692D] Veritatis assertio, etc. Vide in Alexandro.
THOMAE Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, et apostolicae sedis legato, magister WILLELMUS, filius Ricardi Bonhart, nihil infra posse, sed supra.
Auribus ad plura occupatis verbum facio abbreviatum, dum ad notitiam vestram referre dignum duxi, quomodo Berengarius in die Ascensionis tradidit litteras vestras in ecclesia Beati Pauli. Lecto evangelio missus ille ad altare accessit, et manui [Col. 0693A] sacerdotis, nomine Vitalis, aestimantis se ab eo oblationem accepturum, litteras vestras me astante et vidente intrusit, et manum cum litteris firmiter tenuit, praecipiens ei ex parte domini papae et vestra, quod unas litteras traderet episcopo, et alias decano, et ne missam celebraret, antequam litterae essent lectae. Super his Willelmum de Norhallis in testimonium adduxit, qui legit evangelium in die Ascensionis, injungendo ei etiam ex parte vestra, ne astaret missae similiter, et subdiaconum nomine W. Hog, donec litterae essent lectae. Post haec Berengarius ad populum conversus voce clamosa dixit: Scitote episcopum Londoniensem Gilbertum excommunicatum esse a Thoma Cantuariensi archiepiscopo, et apostolicae sedis legato. Quo audito, [Col. 0693B] plures eum retinere parati, contumelias illi intulerunt. Sed hunc feci discedere, ne tumultus fieret in populo: et hominibus catervatim egredientibus illum mea cooperui cappa, et sic ab ecclesia ductum usque ad hospitium, a quo egressus fuerat, comitatus sum. Hujus facti testes habeo ipsum Berengarium, et Ricardum nepotem Willelmi de Cap . . . . . et filium Willelmi Wannoc. Contra prohibitionem, ex parte vestra factum sacerdos noluit celebrare missam, neque Willelmus de Norhallis astare. Willelmus nuntiavit haec Nicolao archidiacono, qui respondit dicens: Sacerdos cessaret a comestione, si nuntius dixisset ei ex parte archiepiscopi, ne comederet? Et celebrata est missa non lectis litteris, nisi clanculum, ut audivi. Quod ut episcopo Londoniensi, [Col. 0693C] Stebbehuthe existenti, notificatum est, in Sabbato post Ascensionem Domini proximo clerum Londoniensis Ecclesiae convocari fecit, et multis praehabitis consiliis inter episcopum, et decanum, et archidiaconum, et canonicos, tandem consederunt. Imperio itaque episcopi adfuit Vitalis sacerdos cum litteris vestris, et rem gestam ordine retulit, et litteras episcopo missas tradidit, et alias decano. Episcopus malignitatis amaritudine exasperatus, contractis superciliis, vix verbis exeuntibus, litteras legit, et sententiam sibi a vobis illatam his capitulis coram omnibus attentavit. Primum capitulum de Veteri Testamento sumptum est: Adam in paradiso peccavit, non statim damnavit eum Deus, sed deambulavit [Col. 0693D] ut faceret copiam sui. Post vocavit eum dicens: Adam. Tertio increpavit, dicens: Ubi es? Item secundum capitulum de Novo Testamento. In Evangelio dictum est Petro: Si peccaverit in te frater tuus, corripe eum privato. Postea coram duobus vel tribus. Tertio dic Ecclesiae. Tunc demum habe eum incorrectum, sicut ethnicum et publicanum. Item dixit: Ne dicat archiepiscopus: Non potui citare Londoniensem episcopum. Constat potuisse. Quia qui potuit quod majus est, scilicet excommunicare, potuit quod minus est, scilicet citare. Item dixit: Solius papae est privilegium, ab eo non posse appellari; a caeteris omnibus potest appellari: et appellatione tutus per invocationem sanctissimi nominis sanctae Trinitatis elido ejus factum ad firmam [Col. 0694A] Petram, supra quam fundata est Ecclesia. Item dixit: In omni casu criminali quatuor esse debent, accusator, accusatus, testes, et judex. Haec omnia confundit odio mei, dum solus accuset, testetur, et judicet. Unde constat, si posset, materiali gladio caput amputaret. Item dixit: In alienam segetem mittit falcem. Quia nec in personam meam, nec in ecclesiam meam potestatem habet. In personam, quoniam nunquam ei nec professionem, nec obedientiam feci; nec Cantuariensi Ecclesiae nomine istius ecclesiae scilicet Ecclesiae Londoniensis. In ecclesiam, quia Ecclesia Londoniensis repetit, quod diu paganorum irruptione ablatum est, scilicet archiepiscopatum debere esse Londoniae, quod nos probabimus. Et appellationem prius factam innovamus. Item dixit: Quod si verum est, quod dicit, se habere illam potestatem [Col. 0694B] a domino papa jure legationis, nec ea in me manus extendere potest, quia nondum recepit se in fines illos, in quibus esse debet legatus. Decanus, et archidiaconus, et omnes canonici, et omnes presbyteri Londonienses appellationem fecerunt. Sed canonici S. Bartholomaei, et S. Martini, et S. Trinitatis noluerunt facere aliquam appellationem. Tunc ad ultimum decanus fecit legere litteras sibi missas secundo. Quae nunc scribo, ante Ascensionem facta fuerunt apud Westmonasterium. Episcopus Londoniensis convocavit episcopum Exoniensem, Ricardum de Ivelcestre, abbatem de Westmonasterio, Widonem Ruffum, episcopum Saresberiensem, et barones scaccarii. Praemandavit episcopo Exoniensi episcopo Londoniensis, ne offerret ei osculum pacis: quod non renuit [Col. 0694C] tamen. Nam osculatus est eum Exoniensis. Residentibus omnibus ad eos habuit episcopus Londoniensis sermonem, multimodis ad hoc nitens rationibus, ut episcopum Exoniensem in appellatione secum stare faceret. Sed quasi murus inexpugnabilis adversus expugnatores libertatis Ecclesiae exstitit. Cui mentionem facienti de sententia eis illata a vobis, episcopus Saresberiensis respondit sic: Si Buinardus archiepiscopus vel stultus archiepiscopus meus praecipit mihi aliquid facere quod facere non debeam, nunquid faciam? Quod absit, quod memoriae commendetur, ut ei poena inde reddatur. Semper enim scelera, dum non resecantur, increscunt, et in augmenta facinorum prosilitur, dum secura impunitate [Col. 0694D] peccatur. Valete, et Angelum magni consilii consulite, ut ejus instinctu honesta et utilia in omnibus negotiis vestris faciatis.
Modestissimo domino suo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, suus HERVEUS, salutem, et sincerae charitatis obtentum.
Est unde respirare possit ac debeat animus tuus, hactenus enormitate rerum concussus. Convalescit enim et reintegratur aliquandiu languens, et impudenter lacerata sponsa Christi sacrosancta, et religionis mater Ecclesia, quae te suo regeneratum ex sinu, alimentis quoque suis affluenter educatum, sponsi [Col. 0695A] tandem favore et gratia in eminenti suae sollicitudinis specula collocavit antistitem: ubi quia te vigilem, fidum, et conformem languoris et laesurae suae consortem invenit, reformationis, quam pro Christi accipit clementia, merito non relinquit extorrem. Hoc enim in se continet maternae pietatis jus et privilegium, ut filiorum fletus convertat in risum, eos amplectendo propensius, quorum favorabiliores agnoscit fletus. Quid favoris tibi parturiverit oppressio, quam pertulisti novit longe lateque per diversos mundi tractus diffusa catholicae sanctitatis religio: omnis, ut arbitror, lingua novit et natio, quot in locis favor hilaris tui colit memoriam, ubi potestas duplicata nullam fecisset notitiam. Plus tibi profuit nata turbatio, quam profuisset quietis [Col. 0695B] continuatio. Olim insolens et erroneus amicorum copia fortunatus credebaris, donec sua sors nubila detraxit, et te manifestis errasse monstravit indiciis. Nam quos arridentis fortunae longa tempora promiserant immotos, hos mutatae sortis momentum levi turbine discussit, et suos esse docuit, non tuos. Et talium tamen confidentia, elatio forsitan est et insolentia. Haec eliminavit et his similia non infructuosa sortis adversitas, insolentiam humiliatione, errorem discretione commutans, instructiorem suis circumquaque te reddens aculeis. Quae, quamvis paucos sincerae fidelitatis ostenderet amicos, eos tamen a fallacibus et fortuitis distinguens, cautionis et experientiae plurimum solertiae tuae thesauris accumulavit. Te tibi quoquo solito notiorem [Col. 0695C] exhibuit, et quomodo de domestico cordis tui vigore confidas, experimentis edocuit. Sane quam saevientis fortunae nondum attentata scrutiniis mens molliter illusa et arroganter sibi blandita spoponderat constantiam, quantam qualemque repereris, dum flagitiosa fatorum injuria, auraeque vitalis immineret jactura, ipsa tibi fida describas memoria, qui melius nosti. Notitiamque tui et tuorum ne parvi pendas, quam obtulit examinatrix adversitas. Porro multipliciter examinatum reverenter approbat, et veneratur te nostrae conversationis hominum pars potissima. Is praesertim, cujus praeeminens est auctoritas, qui te speciali praerogativa inter probatissimos sanctae matris Ecclesiae filios plenae devotionis [Col. 0695D] et charitatis amplectitur brachiis, et in omnem destinat venerationem. Exinde tibi spes surgat, erigatur mens pressa molestiis, respirent praecordia sepulta doloribus: pax in januis est. Succidit Deus arborem, quae fructus faciebat amaros. Cujus ex radice novella licet plata surrexerit, rore tamen coeli non adjuta, nec radices agit, nec ramos diffundit, nec incrementum recipit, sed arescit. Marcescens modo folium, quod induit, jam oneri sibi est, non honori. Vix stanti terra relinquetur, quam se inutiliter occupasse publice clamatur. Ipse quidem cujus ope pullulavit et stat haec marcida planta, incolis infestus et indigenis in propria plurimum defensione laborat. Exstat oriens ex alto supremus paterfamilias, insipidae succisor arboris, qui suos [Col. 0696A] inducturus agricolas hoc plantationis genus radicitus evellet, nec impunitum ejus praeteribit auctorem. Dominus exercituum faciet haec. Cujus ira cum exarserit in brevi, beati omnes qui confidunt in eo. Confidenter igitur hilarescat anima tua, nec confusionis quidquam in tuis visceribus resideat. Dominus Deus noster, et qui non deserit sperantes in se. Ortae pridem tempestatis horror aurae levioris intervallo detumuisse videri poterat, cujus si rediviva caligine nubila nondum cessant, frustra fulgurationes et ceraunia superasti, si residuo procellarum leviori motu submergeris. Rate navigas integra, remis acriter insurge, portus prope est, ad quem tunc applicabis, cum disposita tibi divinitus sorte contentus omnem emergentem rerum statum [Col. 0696B] in dilectione Christi tibi profuturus posueris. Scimus enim, quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum. Praeteritas delicias ne doleas amissas, nec futuras mundi verearis molestias: praesentes facile transcurres varietates:
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, HERVEUS clericus.
[Col. 0697B] Juxta tenorem litterarum vestrarum, secretius scriptum professionis, illud distincte legendo, domino papae ostendi, nullo cardinalium praeter dominum Mainfredum praesente, in hospitiis autem suis domino Ostiensi, domino Hyacintho, et Ottoni, et etiam domino Portuensi, cui negotia vestra de consilio et mandato domini papae communicata sunt, idem scriptum exposui. Quod autem circa negotia vestra, quae forsitam jam peracta credebatis, praesentem nuntium vobis mitti desiderastis, modo id fieri non potuit, quia nondum illa obtinere potui. Non quia dominus papa vel amici vestri cardinales in ullo se a bonae promissionis prosecutione retrahant, vel negligentiores se ostendant, fervent enim in dilectione vestri, et [Col. 0697C] quod bene promiserat, dominus papa melius se exsecuturum adjecit; sed quia in circumventione et attractione domini Portuensis, solerti adhibita cautela, et omni importunitate, ut oportuit, exclusa, quindecim dierum operam impendi, et hoc effeci, ut ipse primus inter amicos vestros apud Clarum Montem super petitionibus nostris dominum papam interpellaret. Dominus autem papa de industria paterna, ut ipsum praecipue Portuensem, et alios etiam ad instantiam provocet, gravem, durum, et quasi non satis exorabilem se prima facie praetendit. Et haec est protelationis causa, per misericordiam Dei nobis in posterum profutura. Plurimum autem placet Ostiensi, quod talem industriam adhibet dominus papa. [Col. 0697D] Cum autem effectui mancipari permiserit Deus desideria vestra, quantam mihi Deus annuerit, cautelam abhibebo, ut ad vos transferantur. Porro de consilio domini papae est, ut si rex Franciae victualia sua vobis honeste obtulerit, recipiatis non solum panem et vinum, sed etiam carnes: a tribus comitibus ad cautelam nihil palam accipiendum putat. A comite autem Glandrensi optimum credit oblata recipere, si tamen litteris suis vos vocaverit et invitaverit, ne quid pallietur. Quod tamen dominus papa non potest vereri propter generositatem et bonam indolem hominis illius, cujus intercessionem vobis profuturam sperat. Valeat dominus meus in perpetuum.
Domino suo THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, suus HUGO, salutem.
Dominum merito dixi, cui servire et volens vomi, et ex voto proposui. Utinam tamen dominus meus et diligentius attenderet, et sincerius diligeret eos, qui eum diligunt in veritate. Multi enim discipulorum speciem praetendunt, et debitam filiis benedictionem praeveniunt, quamvis mercenarii nomine debeant nuncupari, paternae benedictionis gratiam non merentes. Hi etenim sunt qui cito diligunt, sed citius contemnunt. De quibus dicitur: Statim credunt, sed in tempore tentationis recedunt. Hi sunt qui [Col. 0698B] palam rident, intus derident; palam loquuntur, clam obloquuntur; in occulto sibilant, in manifesto obtemperant. De quibus dicitur: Populus hic labiis me honorat, cor autem eorum longe est a me. Hi sunt qui cum prosperitate foedera pasciscuntur; qui praedam, non hominem sequuntur; non hominis, sed fortunae; temporis, non personae amici. Si enim adversitatis horror ingruerit, statim trepidant, vehementer desperant, ad antiquae statum gloriae profundius suspirantes. Si autem vel tenuis prosperitatis aura refulserit, subita quadam prurigine dissoluti, vento omni velocius agitantur, quaerentes quae sua sunt, non quae Jesu Christi. Tales sunt qui ad ollas carnium in Aegypto suspirant, qui populum Domini in castris deserere non formidant. Tales forte cum David ad [Col. 0698C] amplexus Bethsabeae festinant, nobis cum Uria intrare domum nondum fas esse videtur, donec populus Domini debita victoria perfruatur. Magis enim reputo gloriosum de mola assumi, quam de lecto, et pilis cameli cum Joanne vestiri in deserto, quam in domo regia mollibus insigniri. Felicius enim esse constat pro Christo occumbere, quam terreno principi militare. Quidquid igitur caeteri agant, quocunque praecipiti voluntate ferantur, ego tamen minimus eorum, quos rex odit gratis, tecum semper ero; et si oportuerit me mori tecum, non renegabo. Verum orare te condecet, ut non deficiat fides mea. Quoniam si sola voluntate mihi non defueris, ego tibi totis viribus praesens ero. De caetero gratias ago domino [Col. 0698D] meo, quod consilium pueri sui super re grandi dignatus est sciscitari. Interim ergo differo consilium, quia puer sum. Sed utinam dominus meus prius a rege Anglorum nuntium receperit certiorem, quam ad extraneum principem frena convertat. In proximo enim videbitis gloriam Domini, et splendor ejus obumbrabit vobis. Quoniam regis nostri, regis, inquam, jam benignissimi, Dominus cor fecit placabile, et faciem reddidit mitiorem. Quod igitur vobis placuerit, mihi semper mandate. Pro vobis enim paratus sum et in carcerem, et in mortem ire. Et certe nihil mihi videbitur onerosum, quod a vobis fuerit imperatum. Constanti itaque animo estote, et confortamini, quia veniet Dominus, et non tardabit, nec vos deseret in tempore superborum sine adjutorio [Col. 0699A] Dominus Deus noster, qui personam vestram semper conservet incolumem.
Venerabili domino suo, suus ille, in iis quae Dei sunt, semper proficere.
In fine litterarum, quas vobis nudiustertius misi, si tamen vos eas recepistis, contentum est, quod rex, quibusdam irarum igniculis inter ipsum et dominum papam accensis, vestro imo Dei instinctu venerit ad curiam, ipsisque seorsim colloquentibus, quidquid rancoris conceptum fuerat, per gratiam Dei exstinctum est. Discordia etiam, quae inter Henricum Pisanum, et Joannem Neapolitanum, et Willelmum de [Col. 0699B] Papia, quisque enim istorum eodem spiritu vexabatur, pullulaverat, specie tenus sopita est, rege mediante. Quidam etiam alii, prius discordes, per eum concordes facti sunt, ita ut eo inde discedente multi dicerent: Homo iste venit pacem mittere, non gladium. Die autem tertia post ejus discessum ego et frater Franco, verbo nobis secretissime commisso, ad eum missi sumus. Cumque Parisios venissemus, magistrum Rogeri Eboracensis nuntium invenimus, qui jam rumoribus repleverat civitatem, quod scilicet rex Angliae apud Vigorniam de equo ceciderat, et quod graviter in dextro brachio laesus fuerat. De duro etiam responso, quod rex ibi per proprios ipsius nuntios ante Gualensibus fecerat, et aliis multis, quae aliquis nostrum, qui tanquam exsules facti sumus, [Col. 0699C] nullatenus praesumeret. Veniens Sylvanectum ad regem inveni quemdam apud eum servientem, qui ei duos canes nomine vestro praesentaverat. Ipse, tanquam vir discretus, et de amico sollicitus, timebat ne alicujus aemulorum vestrorum malitia factum esset, ut per litteras ab eo impetratas, vel per aliqua intersigna occasio malignandi posset haberi, ideoque ipsum tanquam exploratorem, donec ego ad eum venissem (sciebat enim me in brevi venturum) apud se detinebat. Ego quidem, licet eum ad plenum non cognoscerem, quia tamen multa ab eo audiebam de modo vestra inter signa mihi satis nota, et ne si aliquid mali, quod in mente regis erat, ei inferretur, verbum ad aures inimicas transiret, datis ei a rege [Col. 0699D] viginti solidis ipsum abire permisi. Misit rex vobis litteras, suas dilectione magna et consolatione plenas, quas etiam latori praesentium propter quaedam, quae in eis continentur, non sum ausus committere, sed eas apud me retinui.
Expletis itaque domini papae negotiis, pro quibus missus eram, reversus quam festine potui ad curiam, sine omni difficultate a domino papa obtinui, quod nullus nuntius instinctu illius aemuli vestri ab eo obtineret, quod aliquo modo vobis posset obesse, et quod ipse honori et utilitati vestrae pro posse suo in omnibus provideret, pro quo ego vice vestra pedem ejus deosculatus sum. Petitiones ejus secreto factae fuerunt hujusmodi. Prima, quod dominus papa cogeret electum episcopum sancti Andreae de [Col. 0700A] Scotia venire Eboracum pro consecratione sua: et si non veniret, quod archiepiscopo liceret eum suspendere; sed non potuit obtineri. Alia, quod absolute duceret in irritum, quidquid praedecessores Willelmus et Henricus, et omnes alii distraxerunt vel alienaverunt de fundo Eboracensis Ecclesiae. Quod quidem hoc modo obtentum est, quod ei liceat legitime revocare, quidquid injuste, et sine assensu Romani pontificis vel privilegio distractum a praedecessoribus suis. Tertia, quod ipse non compellatur ad ordinandum vel beneficium ecclesiasticum conferendum aliquibus, qui fuerint geniti vel nati ab aliquibus, in sacris ordinibus constitutis. Et hoc obtentum est. Quarta, quod ei liceat redimere a laicis advocationes ecclesiarum. Quod necdum potuit obtineri. Aliae fuerunt, [Col. 0700B] de quibus nullam feci mentionem: nullius enim momenti erant. Nos autem verebamur, ne aliquid magis sublateret: Latet enim anguis in herba. Dissimulabat namque nuntiis se in brevi recessurum, cum tamen non ita esse apud hospites ejus deprehendissem.
De servitio ejus scribere vobis aliquid certum non potui. Cum enim jam per quindecim dies moram fecisset in curia, dominus papa nihil adhuc receperat, nec aliquis cardinalium, nisi forte Neapolitanus, quem fere solum habebat propitium: qui usque ad mortem dolere videbatur, quoniam ei ad nutum non succedebat. Utrum vero ipse servitium attulerit, incertum erat. Ego tamen, cum a rege rediissem per Parisios, exploravi ab bospite ejus de statu [Col. 0700C] ipsius, et accepi quod cum tres haberet equos, ibat oneratus. Quod quidem sive sit, sive non sit, nobis parum curandum est. Nos enim per gratiam Dei juxta portum sumus, et de faucibus leonis eripuit nos Dominus. Eisdem diebus Willelmus de Papia, semel in palatio trahens me in partem, quaesivit utrum de vobis aliquid audissem. Cumque ipsi respondissem: Non, cum multa et consueta solemnitate dixit: Non amplius turbidam faciem geras, sed laetitiam natali diei debitam agas. Quia dominus archiepiscopus cum rege confoederatus est, et pacem ejus obtinuit. Quod quidem a quo habuisset, per eum non potui cognoscere. Postmodum vero die secunda subdecanus Bajocensis, et quidam ejus canonicus secreto [Col. 0700D] mihi retulerunt, quod apud Lexovias hospitati cum episcopo Lexoviensi, litteris et viva voce mandavit episcopus per eos Willelmo Papiensi, et Joanni Neapolitano, quod ipsi pro certo scirent pacem factam esse inter vos et dominum regem. Hoc utique quid sibi vellet significare, quod eis sic mandatum est, et ab eo qui in eadem damnatione cum eis fuerat, incertum erat. Cumque hoc domino papae, Hyacintho, et aliis amicis nostris per me innotesceret, mirum omnibus videbatur. Omnes tamen de pace vestra tanquam de sua laetabantur. Dicebatur autem a quibusdam nuntium illum majora his velle quaerere, sed quia super hoc nullum apparebat argumentum, et dominus papa nos omnino esse securos praeceperat, ea vobis scribere supersedi. Porro [Col. 0701A] si aliquid aliud emerserit, quam citius poterimus, sublimitatem vestram non latebit.
Verbum illud de filio Osberti archidiaconi jam omnium aures replevit: et abhorrent universi. Nos autem Deo et vobis gratias referimus, quod quicunque a vobis veniunt, consonant. Et quae nos in aure de honestate vestra, ipsi praedicant super tecta. Cancellarius imperatoris veniens Viennam, archiepiscopos quamplures convocavit, primoque milites ad opus imperatoris ab eis quaesivit. Postmodum de receptione Guidonis Cremensis, quem imperator receperat, instantissime singulos convenit. Ibique spe et desiderio suo privatus est. Quidam autem eorum ipsum Guidonem coram eo excommunicare parati fuerunt. Ipse vero, cum non posset juxta [Col. 0701B] votum suum proficere, indixit comiti Henrico colloquium suum se velle cum eo habiturum. Comes autem, cum haec vobis scriberem, transierat Parisiis, ut regem super hoc consuleret. Sed quid facturus esset, nos adhuc ignorabamus. Plura vobis scripsissem de statu Ecclesiae, de Lombardorum reelevatione contra imperatorem, de sacramento quod a Romanis generaliter factum est papae Alexandro, et aliis, nisi quia paginae prolixitas prohibebat. Timebam etiam aures, tot et tantis occupatas nogotiis, offendere. Conservet vos Deus nobis et amicis vestris incolumen. Equitaturae defectus, quem patior, poterit vobis esse damnosus. Nisi enim archidiaconus Saresberiensis, qui de omnibus negotiis ad vos [Col. 0701C] spectantibus pro posse suo sollicitus est, mihi subvenisset, quibusdam, quae satis utiliter sum prosecutur, de necessitate supersedissem. Domus meae, et rerum mearum, si placet, reminiscamini. Duritia enim rusticorum tanta est, quod nisi auctoritas vestra intervenerit, ipsi in nullo mihi parcent. Unde expedit mihi, ut ipsis et ministris vestris super hoc litteras vestras dirigatis.
Amantissimo domino suo, suus ille, salutem, et bene semper valere.
Per misericordiam Dei, quae sperantes in se non deserit, factum est, ut eadem die, qua dominus papa [Col. 0701D] de morte Octaviani certificatus est, venerint ad curiam nuntii domini regis R. et H. Hi autem, tantae humilitatis speciem ex parte regis praetendentes, una voce et litteris verbis eorum consonantibus dominum papam, et aliquos cardinalium adeo movisse visi sunt, quod, sicut ex relatione quorumdam, qui nobis favent, didici, ipsi vix lacrymas continebant. Post multas igitur allegationes, qualiter scilicet, et quo affectu ipse eum receperit, quantam reverentiam ei semper exhibuerit, et quandiu vivet exhibebit, et in hunc modum, multas reddiderunt domino papae litteras de legatione, quas archidiaconus vester minus honeste, et dum apud vos eram in Anglia, impetravit. Conditionem vero ipsam, sub qua eas ipse obtinuit, dominus [Col. 0702A] rex per istos nuntios per se factam vel quaesitam fuisse penitus ipse negavit. Dominus vero papa cum tanto affectu, et ita avide eas recepit, tanquam si aliquid desideratum ei oblatum fuerit, ut et quidam ei assidentes plurimum mirarentur. In hoc itaque articulo qualem ego me exhibuerim, quid super hoc a domino papa mihi commissum sit, salva fide mea vobis significare non potui, donec nuntii a curia recessissent. Postmodum vero nuntiis illis cum multa festinatione se velle redire simulantibus, tres illi cardinales, qui vos modis omnibus persequuntur, Neapolitanus scilicet, et Portuensis, et Papiensis, cum magna instantia conati sunt a domino papa obtinere litteras generales de legatione, vel saltem easdem, quae redditae fuerant, ad mitigandam [Col. 0702B] regis indignationem absolute. Quod cum neutrum possent (dominus enim papa super hoc securum me fecerat, quod scilicet nunquam amplius ad manus ejus redirent, et secreto mihi commiserat) ad negotium abbatis sancti Augustini conversi sunt. In quo qualiter processum sit, ex litteris sociorum nostrorum cognoscetis. Vestra itaque interest vobis viriliter providere, et gratiae Dei, quae ultro se vobis offert, non deesse. Valeat paternitas vestra.
Nuntii regis coram domino papa me esse specialem inimicum ejus denuntiaverunt: et non expedire mihi pro toto auro Arabiae, quod ipse haberet potestatem mei. Sed nec sic poterit terreri fides mea, ut cum Petro possim dicere: Paratus sum [Col. 0702C] tecum in mortem et in carcerem ire.
Venerabili domino et Patri charissimo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, et Anglorum primati, fidelium suorum minimus, salutem et felices ad vota successus.
Noverit vestra paternitas Octavianum schismacum, quem sibi in caput erexerant, et schismatis principem Belial, quarta feria post octavas Paschae obiisse in urbe Lucensi, et sepultum esse in monasterio extra civitatem. Cum enim canonici majoris ecclesiae, et regulares canonici sancti Fridiani ei [Col. 0702D] sepulturam negassent, praeeligentes a suis migrare sedibus, quam admittere corpus schismatici, quem credunt in inferno esse sepultum, a satellitibus imperatoris et familia propria ad miseros monachos cadaver illud perlatum est. Capella vero ipsius, et quidquid aliud habebat, et equi, quoniam aliud non habebat, qui urgente inopia non nisi ex rapto vixerat a multo tempore, ad imperatorem perducti sunt. Imperator autem hoc cognito vocavit ad se Papiensem episcopum, qui in monasterio Beati Michaelis apud Clausam exsulabat; sed quid facturus sit, adhuc incertum est. Alii autem dicunt, quod alium velit ei substituere. Alii quod ad catholicam redibit unitatem. Praeterea urbes Italiae minus solito promptae sunt in obsequium ejus, adeo quod Papienses [Col. 0703A] et Cremonenses, per quos Italiam domuit et contrivit, ei in faciem resistant, denuntiaverintque ei, quod ab eo recedent omnino, nisi deponat tyrannidem, et civiles induat mores, ut liberi esse possint, sicut in diebus aliorum imperatorum.
Octavianus autem quindecim diebus antequam moreretur, freneticus effectus est continue, et in tantam versus insaniam, ut nec Dei nec sui memor esset. Audierat quidem dominus papa de morte Octaviani a fidis et veris relatoribus, et velut alter David persecutorem suum deflevit exstinctum, et cardinales de morte illius exsultantes durius increpavit. Hoc autem recte, eo quod jactura animae irreparabilis est, ubi culpa per poenitentiam non deletur. Nec meminimus a saeculo, quod haeresiarches [Col. 0703B] vel auctor schismatis, nisi coactus et invitus, poenitentiam egerit. Si revolvatis historias, ita credo verum esse constabit, quaelibet autem sacrificia, nisi voluntaria fuerint, reprobat Deus. Dum in curia sermo iste crebresceret, ecce nuntii domini regis advenerunt, litteras a sede apostolica impetratas restituentes. Vix eas reddiderant, cum in continenti aliae litterae ab Italia venerunt, et fere pariter porrectae sunt, exponentes diligenter et de morte Octaviani, et de his quae in Italia gerebantur. Dicitur itaque, non modo domino papae ab Italis, sed et regi Francorum a Gallis de partibus Apuliae redeuntibus, quod imperator quintana laborabat, et imperatrix in puerperio fecit abortum. Unde factum est, ut tota Gallia ad obsequium domini papae devotius [Col. 0703C] conversa sit, et Ecclesiam Romanam ad minas hominum minus moveri oporteat. Et ut pro certo accepimus, domini Eboracensis legatio omnino exspiravit, sublata omni spe convalescendi.
Memoratus itaque dominus sic legatus Anglorum exstitit, ut nec annuus, nec mensuruus fuerit, aut dialis, qui in legatione sua nec annum, nec mensem, nec diem habuerit. Sed nescio quo pacto nuntii recedentes ab apostolica sede, licet his qui eos praecesserant, minores sint, se pro Augustinianis obtinuisse jactitant, quod majoribus negatum est, et adversum nuntios vestros curiam inflammasse. Et sibi patuisse dolos, quos Gaufredus Ridel et Joannes de Oxeneford contra dominum regem [Col. 0703D] exercuerunt, ut exsilio et omnium bonorum proscriptione digni sint, si citra consensum et auctoritatem regiam talia praesumpserint. Dicunt etiam quod quidam cardinalium litteris suis domino regi significant ad excusationem sui, quam malitiose Gaufredus et Joannes incesserint, et quam praesumptuose vestri nuntii semper et ubique detrahunt regi. Super his nihil mihi significaverunt socii nostri morantes in curia, sed ea per extraneos didici. Verumtamen quidquid contra innocentiam vestram malignorum perversitas moliatur, rogo et consulo, ut quantumcunque secundum Deum poteritis, vobis domini regis gratiam acquiratis et conservetis; quoniam ita Ecclesiae Dei expedit. Nec video quomodo possitis utiliter praeesse, quandiu rebus ita [Col. 0704A] manentibus rex vobis in omnibus adversabitur. Praesertim cum Ecclesia Romana a vobis non nisi verba recipiat, et dispendium, quod aliunde patitur, imputet vobis et sibi, quae vos pro voluntate regis non patitur conculcari. Nunc autem facile ex hac occasione monasterium beati Augustini sibi, nisi praecaveritis, retinebit omnino, quia credibile est, omnes sibi malle quam alteri. Nec video, quomodo istud evitetis, nisi per regem, cui probabiliter persuaderi fortasse poterit, quod longe melius est, et honestius illi, et tolerabilius vobis, ut vestram pro libitu conculcet personam, quam sic ecclesiam mutilet et pessumdet. Ecclesia vero Cantuariae in quo meruit iram ejus? Nunquid digna est affligi et conteri, quia vos elegit, et sibi praefecit? At ille, si [Col. 0704B] causam recte examinat, hoc sibi, non ecclesiae imputabit. Sane melius esset in quacunque cella salvaretis animam vestram, quam ut vestri odio vestra et omnes aliae ecclesiae conterantur, et clerus in ea, cui in diebus nostris addictus est, servitute remaneat. Forsitan et humiliatione vestra hujusmodi, quam vobis Dominus inspirabit, movebitis regem, si ea dixeritis loco et tempore, et ea modestia, et contemptu rerum, et constantia, quam causa desiderat. Si eum vere placatum habueritis, omnia haec auctore Domino facillime conquiescent. Et si hoc aliter fieri nequit, rogo et omnibus modis consulo, ut eum amplius frequentetis. Nec in eo vos deserere credatis pastoris officium, si vel hanc unam animam retinueritis in cultu Dei, ex cujus arbitrio, Domino [Col. 0704C] sic disponente, pendent animae infinitae. Nam ut ait ethicus: Componitur orbis regis ad exemplum. Et Salomon ait, quod qualis est rector civitatis, tales erunt et habitantes in ea. Quid verba multiplico? Precum et consilii mei summa est, ut quantumcunque potueris, dum tamen secundum Deum, regis benevolentiam comparetis. Et tamen socii vestri, quos familiares habuistis, habetis et habebitis, quandiu Deus permiserit, me vobis contraria consulere mentiuntur, dicentes quod ego vos instigabam, ut a domini regis obsequio recederetis, et quod nullum militem honoraretis. Novit Deus, et vos novistis, quia semper consului vobis, ut debitum regi praestaretis obsequium, et vestram quoad [Col. 0704D] Deum et homines servaretis honestatem.
Reverendo domino et Patri THOMAE, Dei gratia venerabili Cantuariensi archiepiscopo, suus ille proprius, in tribulatione patientiam non deserere.
Legitur Constantii principis temporibus quosdam minus spirituales episcopos, propriis praetermissis ecclesiis, curiae frequenter interfuisse, turpi adulatione Caesarem delinisse, regiis potius quam evangelicis edictis paruisse, in principum amplius quam Domini adjutorio confidisse. At contra Martinus, incomprehensibilis meriti Turonensis episcopus, tabernacula peccatorum pro posse declinans, commissam [Col. 0705A] sibi Dei sui domum, licet saeculo abjectus, devotius inhabitabat. Si quando tamen eum a principe praetaxato accersiri contingeret, severitatis ei tam verba quam vultum exhibebat, inhonestas coepiscoporum suorum blanditias arguebat, indiscreti principis excessus cohibebat, praeferens animo humana carere gratia sublimium vitia coercendo, quam a superno favore excidere delinquentium errata confovendo. Et ecce tempora Constantii renovata jam cernimus. Hodie namque quamplures nostrae pastores Ecclesiae a finibus terrae currunt audire et facere voluntatem Salomonis. Insufficiens nimirum et modicum arbitrantur copiosae Dei gratiae dono adimpleri, nisi et contingat regiis consiliis adhiberi. Civilis etiam atque domestica vetus [Col. 0705B] illa Machabaeorum plaga eventu consimili nostram hodie perturbat Ecclesiam. Cum enim Antiochus furia in Domini sacerdotes nuper invectus sancta in Hierosolymis conculcare, Hebraeos a patriis legibus revocare, magistratuum templi dignitates humiliare disponeret, ecce aliqui progressi ex Israel, viri utique pestilentes, cladis proximae ingruentiam expavescentes, aut certe pontificis summi prioratui invidentes, regis indignationem remissa satis humilitate praevenerunt, quae sibi ad pacem forent intentius expetierunt, foedum cum eo foedus meruerunt, praelati sui devotioni tacite detrahentes. Sed qui locum suum in pace constituit, dissipet eos qui bella volunt. Et qui reprobat consilia principum, [Col. 0705C] consilia Achitophel, consociorumque ejus adversus David innocentem infatuet. Et quicunque cum Chore, Dathan, vel Abiron in hujus militantis Ecclesiae castris sanctum Domini Aaron irritare praesumpserit, Dathon et Abiron sententia percellantur, ut coelo vacui, terra absorbeantur. Quatenus ergo animum ab exquirenda coeli voluntate longius amoverunt justum et innocentem persequendo, eo terrenis affectibus profundius obruantur inconvenientia exercendo.
Haee idcirco dixerim spiritu anxiatus, quoniam cum Stephanus noster, gratia plenus, fratribus et contribulibus suis verbum vitae infatigabilis administraret, cum nihil morte dignum, nihil crimine notandum opere perpetrasset, impii super eum jacturam [Col. 0705D] fecerunt; ut ecce inimici filii hominis, gladiis accincti, et ad nocendum praeparati, trans mare, perque terras a saeculari potestate diriguntur, ut eamdem citius evellant, arborem utique fructuosam, quam plantavit, et ut immerito humiliet, quem merito exaltavit; utque quam provide contulit, improvide fidelis sui dignitatem imminuat. Quid igitur aget mitis et innocens Dei athleta, extenti in se gladii nescius et ignarus? Quorsum effugiet consilio malignantium obsessus? Restat ut ad tolerantiam animatus, tanquam aries de grege electus, charitatis pinguedine saginatus, Domino sese immolandum exhibeat. Restat ut capitis sui imitator effectus sine murmure, sine contradictionis obstaculo, varias iniquorum patiatur injurias, patiensque [Col. 0706A] non comminetur, imo etiam pro injuriantium scelere deprecetur. Stet igitur Moyses in confractione coram divinae majestatis intuitu, sedulo pro fratribus interpellans, qui vitulum conflatilem, vitulum utique auro plenum, absque ejus conscientia nuper adoraverunt.
Verumtamen articulo tribulationis elapso, ac tempore retributionis accepto, eosdem in criminis ultionem districtius puniat, quos fraterna prius compassione pie defleverat, quatenus juxta quod in maledictione seminaverant, de maledictione operis sui fructum metant: sicque proveniat, ut Joseph adversitatis probatus examine, gratiam tandem Pharaonis adeptus, principum Aegypti fratrumque suorum cum gloria dominetur, quorum fuerat invidia [Col. 0706B] contristatus. Unde quandoque et ipsi tribulationibus intercepti merito se talia pati commemorent, quoniam in fratrem suum absque culpa exigente peccaverunt. Miro namque et subtili modo convicanei Job amicum subvertere nitebantur, dum quidam de sacerdotibus nostris principem sacerdotum magis formidolose quam sincere nuper conveniendum adiere, incorruptum corrupti, azymum fermentati, arte qualibet persuadere attentantes, ut se quoque fermentari assentiret, qui utique fermenti non novit acredinem. Ad Joannem igitur ab Hierosolymis sacerdotes accesserunt, quis et cujus fuerit integritatis explorantes, sed eo arundine vento agitata non invento, inutiles et inglorii recesserunt. [Col. 0706C] Siquidem qui sic missi fuerant, erant ex Pharisaeis. Utinam et invenerint prophetam in Israel, qui principis sui lepram ejiciens, ne et ipse lepram participet, oblatam auri vel vestium, imo et regni totius copiam exsecretur. Rex itaque Balac cum fautoribus suis Balaam munere vel pollicitationibus corrumpendum expetiit, ut conclusum Dei populum hostibus tam operis quam oris exponeret maledictioni, cujus quidem regitur benedictione.
Sed ecce plus quam Balaam, imo nequaquam Balaam hic, qui nec prece, nec pretio, minisve appositis pauperum animas bestiis tradere compelli potuit, ex quo semel super his olim intellexit dictum: Pasce oves meas. In Daniele itaque, juvene [Col. 0706D] regis Babylonii statuam non adorante, fidem admiror, quam in senibus et contribulibus suis nequaquam invenio. O si filii nostri Aaron gentibus non commiscerentur, si gentium opibus non contaminarentur, si ordinis sui dignitatem indivisi tuerentur, quam libere, quam tranquille foederis tabernaculum cum ejusdem ministris in medio Amorrhaeorum inconcussi regerent et circumducerent! Sed quoniam remissi et indisciplinati filii Heli propria ignavia in certamine corruerunt, ecce capta est ab allophylis arca Dei, et pro hostium voluntate ac dispositione circumagitata, filiisque retrorsum alienatis, multiplicata est in eis ruina. Sed quicunque sint seniorum Israel mandatorum transgressione polluti, stet Phinees noster solus a Dei [Col. 0707A] sui mandatis non devians, crebrisque lacrymis iram coeli placare non desinat, donec imminens Ecclesiae cesset quassatio. Et utinam reputetur ei ad justitiam a generatione in generationem usque in sempiternum. Amen.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, quidam amicus suus.
Sciatis hunc esse tenorem mandatorum, quae Henricus rex in Angliam misit. Scilicet ut omnes portus cautissime custodiantur, ne litterae interdictionis ullatenus illuc deferantur. Et si aliquis regularis illas attulerit, pedibus truncetur; si clericus, oculos [Col. 0707B] et genitalia amittat; si laicus, suspendatur, si leprosus, comburatur. Et si aliquis episcopus ejus interdictum metuens recedere voluerit, nihil secum deferat praeter baculum. Vult etiam ut omnes scholares repatriare cogantur, aut beneficiis suis priventur; et qui remanserint sine spe remeandi remanebunt. Et presbyteri, qui cantare noluerint, genitalia amittant; omnesque rebelles sibi omnibus beneficiis priventur. Vale.
Difficile est ibi consulte agere, ubi ratio respuitur, justitia conculcatur, ubi summus pontifex contemnitur, et reverentia plus spurcissimis hominibus quam Deo exhibetur. Debueram siquidem sic et sic egisse. Hoc facillimum erat dictu sed difficillimum [Col. 0707C] effectu, tum quia omnes personae mutuam sibi operam praebent, tum quia etc. Aestimabam ergo esse securius et minus periculosum aestuantis irae gurgitem cum baculo humilitatis attentare, quam temeritatis vel impetus ausu in profunditatis gurgite totum corpus immittere. Habui etiam et aliam hujus rei considerationem, qua nolui patris mei verenda irreverenti fronte detegere. Consultius igitur ut mihi videtur agitur, si sub fruticis domicilio, dum tempestas immurmurat, sedeatur, quia Deo propitio post hujus aeris intemperiem serenitatis gratia subsequetur. Adverte igitur quod causae nostrae intentio magna ex parte cassetur, eo quod in subito facta sit accentuum permutatio.
G. . . G. R. dominis et dilectis in Christo fratribus, frater R., spiritu consilii et fortitudinis abundare.
Benedictus Deus qui, licet vestris exigentibus meritis sero, respexit tamen ut visitaret sedentes in tenebris, ut dissiparet saccum miseriae vestrae, ut converteret luctum in gaudium, ut post lacrymarum potum inopinatae vino laetitiae longi moeroris tristitiam exhilararet. Audivi equidem et laetatus sum, in his quae dicta sunt mihi, et exsultavit ut magnificaret anima mea Dominum, verumtamen multo uberius propter vos quos dilexit, sed in Domino. Ex eo namque nostrae dilectionis causa et per eum in ipso [Col. 0708A] contracta est. Hinc est enim quod ea in quibus vos propter Deum devotius invigilare contueor, jucundiori animo et uberioris benignitatis affectu valde arctius amplector. De oppressione siquidem et desolatione vestra quantum dolucrim, frequenti gemitus mei querela innotuit. Vestrae etenim calamitatis aerumnam, meam duxi. Quam si minus praesens corpore, animo tamen nunquam absens sustinui: verumtamen divinae miserationis gratia, qui prius timui, sperare jam coepi. Quis enim injusta timeat causa praesertim quam tot et tanta fovent patrocinia? Quisve domino papae ex apostolicae sedis auctoritate jubente, regia etiam potestate protegente, tantorum judicum diligentia pie et juste ac benigne per omnia consulente diffidat? Quis etiam in tam [Col. 0708B] discreto, tam necessariae emendationis principio, de jucundo et prospero exitu desperet? Studiosa igitur solummodo diligentia res eget, ut rationabiliter susceptum piae aequitatis opus ad affectum perseverantia perducat. Accingimini ergo et estote forti animo, videbitis enim Domini auxilium super vos, ut expulso dissipatore, possessionum ecclesiae vestrae status in melius reformetur. Jam enim mihi videre videor semen Jacob de tribu Ephraim et de domo Manassae, virum scilicet ecclesiae vestrae curam suscipientem, qui supplantatis adversariis vitae vocatis possessionibus fructificet et in reformando religionis decore invigilet, et oblitus ea quae retro sunt in anteriora se extendat: coelestia studiose quaerens et temporalia discrete administrare non omittens. Veniet, inquam, [Col. 0708C] veniet, donante Domino, dilectissima dies illa, ut misericordiam Dei videamus, ut causa desiderati boni perfecto fructu gaudeamus. Cavete igitur in causa beati Petri vobis tam diligenter a beati Petri vicario injuncta, ne vel negligentius aliquid remittatis vel vehementius exaggeretis: ne sit vel periculosa negligentia, vel suspecta vehementia, et domus vestrae non reveletur oppressio, si vestras persequendo injurias aut vestro servire commodo aut ultionis inaestuare desiderio videamini. State ergo viriliter agentes nec terrore vel blanditiis a rectitudinis statu declinantes, sed secundum scientiam zelum Dei tenentes simpliciter et recte gradientes, nec vel pusillanimiter fracti vel enerviter emolliti. [Col. 0708D] Scio enim nec ambigo, quin vestram in multis simplicitatem tam caput mali hujus quam membra ipsius circumvenire laborent. Sed quia et falli inutile et fallere turpe, non immerito voluit Dominus filios sanctae matris Ecclesiae et serpenti assimilari et columbae. Attendite ergo super his et vobis in posterum et Ecclesiae vestrae consulite, quia tanto gravius dejiciemini, quanto non erat ulterius locus resurgendi, si vos post domini papae praeceptum et paternorum tantorum contemptum mutabilitatem animorum in suae perversitatis inclinaverint affectum. Mei igitur consilii haec est mens et definitiva sententia, ut nulli spiritui in aliud quam quod agendum suscepistis credatis, ne si iterum causam reformare oportuerit, vos in ea aut pro ea stare nequaquam [Col. 0709A] possitis et vos pariter periculo capitis et famae detrimento subjaceatis. Si autem appellare compulsi fueritis, aut ipse subterfugium quaerens appellaverit, et in hac quoque parte cautela opus est. Periculosum namque maxime est cum eo iter communicare, quorum affines et propinqui sanguini nostro possint insidiari. Verum a legatis vobis judicibus de facultatibus ecclesiae vestrae proferenda causa ecclesiae tanto itineri necessarios sumptus vobis dari postulantes, et eorum muniti litteris quae dicuntur apostolis quanto citius poteritis ad dominum papam proficisci ne differatis. Valete.
[Col. 0709B] THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, nuntius suus.
Comitem Flandrensem non inveni: et in eo quaerendo divortia facere mihi periculosum, et vobis non expedire credebam. Rex Franciae apud Suessiones cum multo gaudio me et quod ei per me missum est, recepit, et in continenti priorem Sancti Medardi Suessionensis, discretum et magnae auctoritatis virum, ad dominum papam cum litteris suis destinavit, quibusdam etiam ei viva voce injunctis, ad negotium nostrum spectantibus quae scriptoris fidei committere non erat tutum. Cum igitur ab eo discederem, manum meam tenens in sua, in verbo regio promisit, quod si vos ad partes suas transire contingeret, non sicut episcopum vel archiepiscopum vos reciperet, sed tanquam in regno socium se vobis [Col. 0709C] exhiberet. Eodem modo Suessionum comes multis interpositis juramentis asserebat, quod comitatatum Suessionensem et ipsius reditus universos in usus vestros converteret. Et, si regressus meus per eum fieret, se vobis per litteras suas significaturum dicebat. His itaque, prout potui, procuratis, una cum praedicto priore per terram comitis Henrici, tum quia via brevior, tum quia securitatem praestabat ejus societas, ad curiam festinavi. Verumtamen prior per duos dies, antequam ego in conspectu domini papae comparuissem, regis litteras praesentavit, et super his, quae ei viva voce injuncta fuerant, pertractavit. Deinde cum et ego accessissem, cum suspirio, et non sine lacrymis a domino [Col. 0709D] papa receptus sum. Ipse enim quaecunque in concilio acta sunt, de persecutione Ecclesiae, de constantia vestra, qui episcopi vobiscum steterint, quomodo a vobis exiit, qui de nobis non erat, de judicio quod factum est de clerico, et omnia fere quae in secreto commissa fuerant, antequam ego venissem, et tota curia audierat, et per plateas praedicabantur. Nobis itaque in partem secedentibus, singula capitula, sicut memoriale nostrum continebat, diligenter ei exposui. Ipse vero Deum, qui talem ecclesiae pastorem contulerit, sine intermissione magnificabat. Tota etiam curia fortitudinem in vobis commendat, cujus illa se ipsam omnibus modis invenit expertem. Tanta etenim animi imbecillitate omnes laborant, ut minus Deum timere, quam hominem videantur. [Col. 0710A] Eo enim quod in Tuscania Radicoforum cum fratre et nepotibus domini papae, et quaedam alia castra cum parentibus et cardinalium capta sint a Teutonicis, quod Joannes Cumin tandiu apud imperatorem moratur, quod comes Henricus ad dominum papam venire noluerit, quod a rege Angliae nuntium aliquem a longo tempore non receperint, aliisque multis in idipsum concurrentibus adeo terrentur, ut tempore isto principem aliquem, et maxime regem Angliae, nullatenus in aliquo audeant offendere, nec Ecclesiae Dei, quae ubique terrarum periclitatur, si possent etiam, attentarent subvenire. Sed haec hactenus.
De petitionibus vestris quid actum, et quomodo in eis processum, per litteras priores domini Pictaviensis, [Col. 0710B] qui per gratiam Dei adventum meum per unum diem praevenerat, et tanquam amicus in negotiis vestris sollicite et fideliter laboravit, liquido cognoscetis. Papa namque iram regiam omnibus modis declinans, vobis et Eboracensi litteras mittit, non praeceptorias, sed de firmanda et tenenda pace inter vos hortatur utrumque. Fratrem vero quemdam de templo ad vos dirigit, ut utrumque vestrum conveniat, et utrique ex parte domini papae viva voce praecipiat, quod nulla inter vos deinceps habeatur contentio de cruce ferenda, neque de alio, donec Ecclesia Romana per Dei misericordiam tranquillitatem pacis obtineat. Ut ad haec et ad alia, si quae interim inter vos exoriantur, decernenda sufficiat. Eboracensi vero, ne interim eam in dioecesi [Col. 0710C] vestra ferre praesumat. Hoc quidem cum multa difficultate obtinere potuimus. Similiter Londoniensi scribitur; sed unde spiritus elatus citius intumescat ad superbiam, quam excitetur ad virtutem. Hac itaque consideratione voluit dominus papa transcriptum earum ad vos transmitti, quatenus eo inspecto, si non vobis et Ecclesiae judicetis expedire, ipsae apud vos remanerent.
De professione autem facienda, a domino papa et domino Pictaviensi multoties disputatum est. Ad ultimum tamen obtinuimus, quod si ipse super hoc requisitus negaret vobis, tunc demum cogeret eum, et faceret eam exhiberi. Quod vobis plenius per posteriores litteras domini Pictaviensis innotescet. [Col. 0710D] Quae autem priores, quae posteriores, in earum subscriptionibus apparebit. De negotio sancti Augustini nihil omnino potuimus impetrare. Ipse enim privilegia, monasterio a Romanis pontificibus indulta, asserit se vidisse, et eis contraire, sicut dicit, est decretis Patrum et ecclesiasticis institutis auctoritatem non exhibere. Novissime nobis petitionem illam facientibus, ut scilicet ipse vos ad se venire praeciperet, et super hoc vobis litteras dirigeret, cum dolore et multa animi afflictione visus est respondisse; Absit, inquit, prius finiantur dies nostri, quam nos videamus eum sic exire, et ecclesiam suam sic desolatam relinquere. Conservet vos Deus in omnibus viis vestris. Apud Clarevallim, Cistercium, et Pontiniacum, intercessione domini papae, oratur [Col. 0711A] assidue pro vobis, et pro ecclesia vobis a Deo commissa. Significet mihi dominus meus de statu suo quam cito poterit, ut saltem in visitatione sua consoletur anima mea,
ALEXANDRO papae, et omnibus cardinalibus, inimici THOMAE Cantuariensis archiepiscopi.
Medicinae potius tempus est, quam querelae, etc. Vide in Alexandro III papa, ad an. 1181.
Domino ac Patri, suus ille, degener quidem, et ignaviae suae merito derelictus, Christo sic compati, [Col. 0711B] ut et conregnet.
Super his quae inspectis sanctitatis vestrae litteris inquirenda cognovimus, plerosque prout oportere credebamus, quanta potuimus diligentia convenimus, et inter caeteros ac prae caeteris quo fiducialius, eo instantius illum, quem te alterum credebamus. Et eum quidem eumdem atque in eodem reperimus. Auditis siquidem ille quae in litteris continebantur, lacrymis suffusus oculos, post singultus et multas de moribus et conversatione Censorini nostri querimonias, exploratam saepius super hoc mentem ejus reperisse se dicebat vehementer aversatam, et revocari difficilem, utpote cujus auribus susurrones illi jugiter et instanter malitiae suae virus insibilant: et ne quid audiat, quod animos ejus ab obstinatione coeptae [Col. 0711C] malignitatis emolliat, indesinenter invigilant. Ad hoc totis nisibus elaborantes, quatenus in tantum vestri odium exasperetur, ut nullius interventu placiti vel personae in gratiam qualiscunque concordiae possitis convenire. Nec existimant se posse feliciter vivere, quousque certissime se id effecisse compererint. Inter quos odiosus ille Ricardus de Luci, proprii cognominis inimicus, prae caeteris hos nectit laqueos. In tantum, ut et ipsum plerumque, cui placere nititur, offendat, dum vehementius, et irreverentius vestram personam, actus, et consilia denigrare molitur. Unde aliquando Censorinus ipse odio nugarum, quas audiebat ab illo, ad eum, quo haec docente cognovimus, divertens mirari se dicebat, [Col. 0711D] quod non verebatur homo ille tot fabulosa texere, quae nec ipse viderat, nec certo auctore didicerat. Dum vero postmodum de statu rerum eidem amico vestro colloqueretur, in hunc incidere sermonem, visusque est aliquantulum animo fluctuare, quantum ille conjicere potuit, tanquam puderet eum acrius coepisse, quod facile nequiret ad libitum terminare. Vereri praeterea videbatur cum Walensibus congredi, ne forte circa eos occupatum transmarini, Flandrenses videlicet et Galli, turbare satagerent, atque idcirco, si vel levem, dummodo honestam, transfretandi haberet occasionem, velle se transmarinas adire partes, ut cum illis ibi pace firmata, istos securius debellaturus adiret. Suspensum tamen esse adhuc, nec certum super hoc dicebat eum habere [Col. 0712A] consilium. Atque ideo illi vestro videbatur, si vocaret eum litteris, vel per directum ad hoc legatum dominus papa pro imminentibus Ecclesiae periculis, atque pro Antiochenae urbis nuper ad eum perlata calamitate, atque de aliis hujusmodi cum eo sermonem habiturus, antequam Romam rediret, facile ad illas partes accederet, et super hoc, unde nunc neminem vel audire dignatur, neque indecorum, sed honestum ei esset, tanti patris monitis acquiescere, hancque solam et singularem pacis inter vos reparandae superesse viam. Sed cavendum summopere, ne quid ab eo causa vestra fieri videatur, maxime antequam eos, Domino largiente, convenire contingat. Incolumem vos Ecclesiae suae conservet, pro quo patimini. Si quid posset ad vestrae sanctitatis libitum [Col. 0712B] nostrae parvitatis operula, rescripto doceamur, affectuosa devotione parituri. Valeat in Domino semper paternitas vestra.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, quidam amicus suus.
Nuntium vestrum, qui ad dominum venerat Nicolaum, non vidi, sed puerum ipsius Nicolai suscepi, ut vobis per illum aliqua ad referendum digna, et ad sciendum utilia nuntiarem. Igitur post egressum pueri vestri a me, qui jam diu ad vos reversus est, illud primo concepi, quod rex die quadam, cum esset apud Cadomum, et de negotio suo, quod habebat cum rege Scotiae, sollicite pertractaret, contra [Col. 0712C] Ricardum de Humez, qui pro rege Scotiae aliquatenus loqui videbatur, in verba ignominiosa prorupit, et eum proditorem manifeste appellavit. Rex itaque solito furore succensus pileum de capite projecit, balteum discinxit, pallium et vestes, quibus erat indutus, longius abjecit, stratum sericum, quod erat supra lectum, manu propria removit, et quasi in sterquilinio sedens, coepit straminis masticare festucas. Die vero sequenti, cum esset in prato juxta capellam, et Ricardus de Ivelcestre ad eum accedere vellet, templarii ei obviam properantes, cum pilea de capitibus abstulissent, et osculum ei statim obtulissent, nisi rex pluribus videntibus eos removisset, dicens nolle eos excommunicato osculum dare. Post [Col. 0712D] haec cum rex apud Toycam accessisset, episcopus Lexoviensis venit ad eum, postulans et supplicans sub praetextu paupertatis licentiam egrediendi de terra, ut qui aere premitur alieno, saltem per annum posset respirare; ut cum redisset liber a debitis, ad locum religionis facilius posset migrare. Rex ergo intuens in eum ait: Vere facies vestra immutata est, plusquam scitis, et diutius, ut mihi videtur, laborem ferre non potestis. Sed tamen propter penuriam nunquam de terra mea exibitis. Ego enim loquar creditoribus vestris, et aliquibus vos juvabo modis, et a vexationibus et fatigationibus immunem faciam et quietum. De suo igitur nihil spopondit, sed penes alios eum juvare promisit.
Post haec rex ad colloquium suum cum comite [Col. 0713A] Flandriae accessit, ubi gesta sunt quae vos scitis. Ibi enim rex mille libras Matthaeo comiti Boloniae per annum se daturum spopondit. Ibi nuntius domini papae captus est, qui adhuc tenetur in vinculis et carcere. Ibi magistrum Heribertum Dominus eripuit de manibus quaerentium eum. Qui certe pro negotio tam modico tantum non debuerat subiisse periculum. Stultum est enim ibi esse audacem, ubi effectum operis nec magnae gloria laudis, nec multi emolumenti gratia comitatur. Cum autem rex Rothomagum fuisset reversus, accito archiepiscopo et episcopo Lexoviensi, de captione portitoris litterarum domini papae, et de indignatione, quam contra clericum Gaufredi Ridel conceperat, quia litteras vestras susceperat et nuntium non detinuerat, tractare [Col. 0713B] coeperunt illi duo, et regem aliquatenus super his increpare. Tunc etiam archiepiscopus mentem litterarum, quas olim a domino papa pro vobis susceperat, regi coepit apertius explanare, et eum more suo leniter increpare, donec rex se totum scire dixit, quidquid litteris continebatur, et minas hujusmodi modicum formidare.
Dum haec geruntur, magister Reginaldus, clericus decani Turonensis, ad regem accessit, multis occasionibus sollicite quaerens, qualiter de facto isto eum posset honestius increpare, et suam ad plenum cognoscere voluntatem. Rex vero prosperitatem domini papae et serenitatem status curiae subsannans, eum de talibus vix loqui permittebat. Post haec rex ad Cadomum reversus est, et episcopus Lexoviensis ad [Col. 0713C] eum accedens, ut licentiam egrediendi plenius haberet, a rege attentius interrogatus est, quantum deberet, et quantis indigeret. Cumque episcopus ducentas marcas, si remaneret, sibi necessarias inculcasset, rex se tantum argenti non habere asseruit, sed tamen nocte eadem ei sexaginta marcas remisit. Utinam ergo imminutam principis pecuniam non accepisset, quem amodo credet se illa emisse, quem viderat indigere: et eo tanquam instrumento ad complendam suae iniquitatis malitiam utetur. Rex enim ei forsitan magis credet, et ipse illi, ut timeo, in infidelitate erit fidelior.
In his etiam diebus Alfredus, clericus episcopi Herefordensis, ad regem venit, asserens episcopum [Col. 0713D] suum, et dominum Rogerium, secundum tenorem vestri mandati de terra exituros, et ad vos in proximo venturos, nisi regis auxilio et consilio remanerent. Rex ergo de domino Rogerio plurimum conquestus, prohibitione usus est pro consilio, dicens eos non posse cogi ad exeundum, quos remedium appellationis juvare poterat ad remanendum. Adjecit etiam eos posse exire, sed reverti non posse. Et haec quidem apud nos gesta sunt. De caetero sciatis, quia in octava beati Martini rex cum comite Theobaldo apud Turonum loqui debet, ibique quingentas libras, quas ei per annum promiserat, de praesenti solvet, et de futuro mentietur. Dominica vero sequenti apud Chinum erit colloquium cum Pictavis, et aliis terris adjacentibus. Post haec in festo sancti Andreae erit [Col. 0714A] Rothomagi, ut in octava occurrere possit comiti Flandrensi, ibique comiti Boloniae mille libras se daturum per annum promittet pro pace et concordia inter eos, nihilque aliud se facturum propter eum constanter asseruit et juravit. In his ergo omnibus rex fluctuat et incertus est, et de futuri temporis casibus sperans, in hoc solum fortitudinis suae posuit firmamentum, si forte dominus papa universae carnis viam intraret, aut vobis, quod absit, humanitus quid contingeret.
Vos igitur, dum tempus habetis, extendite manum retributionis, et illud scriptum esse sciatis, quia retribuet Dominus abundanter facientibus superbiam. Eos itaque qui contra Deum se erigunt, vestrae severitatis sententia puniat. Et caput colubri tortuosum [Col. 0714B] virga directionis amputate, ut Satanas sub pedibus vestris conculcetur velociter: nisi enim in manu forti et brachio excelso Ecclesia Dei pacem non habebit. Nec nisi rugitu patris leo iste poterit excitari, qui totus in infidelitatis suae perfidia obdormivit. Eia igitur, arcum intendite, sagittas immittite, donec infirmentur. Quoniam impium est ibi esse pium, ubi Dei pietas annullatur, et fides periclitatur. Male enim fidelis est, qui fidei jura non servat, et quem contra fidem agere videmus, profecto infidelem appellamus. Agite ergo, et amplius nolite silere, quoniam taciturnitas nutrit assensum, et delictum subditorum saepe per silentii torporem retorquetur in pastorem. Vocate ergo quos potestis, et compellite exire de medio Babylonis. Quoniam melius est mori [Col. 0714C] vobiscum in bello, quam videre mala gentis suae pariter et sanctorum. Vocate, inquam, et statim sentiant judicem, qui audire contempserint pastoris vocationem. Valeat in multos dies sanctitas et sanitas vestra. Me autem vestrum esse semper credatis, et ad omnia, quae vobis placuerint, praeparatum. Valete iterum, et semper.
ALEXANDRO papae, quidam amicus suus.
Imperator, cum principes suos ad curiam, etc. Vide in Alexandro III.
[Col. 0714D] Domino et Patri suus se.
Ferventis et indubitati pignus exstat amoris etiam in exsilium corpore et animo comitari amicum. Profecto novimus plerosque domi amicis mente coexsulare. Sed nec nullos audivimus, animo et corde domi relicto, corpore duntaxat amicorum compati exsilio. Commendabiliorem quidem compatiendi modum verus amicus ille vester sibi elegit dominus Wigornensis, qui exsilii vestri viam prosecutus, tenere vobis compassus, ad sedem suam nec oculos corporis reflexit, nec ad potestatis terrenae blandimenta vel minas cordis constantiam inclinavit. Iste siquidem solus inventus est, qui simul corpore et spiritu patris sui molestias comportaret, et praelati sui reverentiam [Col. 0715A] deliciis et divitiis anteferret. Quanto igitur firmius ipsius fidelitatis apparet argumentum, tanto vobis tutius esset et utilius, ipsum eumdem tanquam contra mundi pericula in loco graviori opponere firmamentum, ubi tempore congruente, et principe quandoque mitigato opportunitatem concedente, vestri haberet memoriam et mentionem. Mihi itaque videretur consultius, et vobis expedientius, quod praedictus amicus vester ad vocationem sui principis repatriaret, et illum charitatis vigorem, quo vos amplectitur, ibidem exerceret. Ibi enim id exercendi materiam copiosam inveniret. Hic vero quo ad praesens mihi occurrit in mentem, non aeque vobis poterit subvenire, nec voluntatem, quam erga vos gerit, ostendere. Bene valeat dominus meus.
Domino suo, suus, ad omnia salutem, quam sibi.
Proxima quinta feria post octavam Sancti Martini venerunt cardinales ad Beccense monasterium, sequenti die Lexovium, tertia die ad Sanctum Petrum super Divam, quarta id est Dominica, quae praecedit Adventum Domini, venerunt Argenteon. Eadem die occurrit eis rex per duas leucas, hilarem eis vultum exhibens, et utrumque cardinalem comitatus est usque ad hospitium suum. Sequenti die, id est, secunda die, post missam satis mane vocati venerunt ad regem, et intraverunt in cameram ad consilium cum archiepiscopis, episcopis, et abbatibus qui [Col. 0715C] admissi sunt. Cum autem quasi sub spatio duarum horarum moram fecissent intus, egressi sunt cardinales, et rex cum eis usque ad ostium capellae exterius, et ibi in eundo dixit dominus rex hoc verbum, publice, et etiam ipsis audientibus cardinalibus: Utinam nunquam amplius videat oculus meus aliquem cardinalem! Cum tanta autem festinatione dimittebat eos, quod cum hospitium eorum satis vicinum esset, non fuerunt exspectati ut venirent equi eorum proprii, sed traditi sunt eis ad exeundum equi, qui ante capellam casu proximi inventi sunt. Et exierunt cardinales cum quatuor comitantibus ad plus. Remanserunt autem archiepiscopi, episcopi, et abbates cum rege, et intraverunt cameram ad consilium, [Col. 0715D] ubi cum moram fecissent usque ad horam fere vespertinam, venerunt ad cardinales, et omnium eorum facies videbatur esse turbata. Cum aliquantum morae fecissent apud cardinales, reversi sunt ad hospitia. Crastina die cum apud regem moram fecissent usque ad horam sextam, venerunt ad cardinales, et postea ad regem reversi sunt, et postea ad cardinales, responsa hinc inde secreta portantes. Sequenti die, id est, in vigilia sancti Andreae, rex summo diluculo surrexit, et exivit ludere in canibus, et avibus coeli, sicut creditum et aestimatum est, de industria sui faciens absentiam. Ea ipsa die satis mane convenerunt ad capellam regis, et statim ad cameram: ibi absente rege habita deliberatione exierunt ad ecclesiam, juxta quam cardinales hospitia [Col. 0716A] habebant. Ubi cum cardinales sedissent, vocati ut audirent quae ab eis proponerentur, assidentibus hinc inde Rothomagensi et Eboracensi archiepiscopis, Wigornensi, Saresberiensi, Bajocensi, Londoniensi, Cicestrensi et Engolismensi episcopis, abbatibus quampluribus, clericorum et laicorum ampla multitudine, surrexit Londoniensis, et eum turbatae mentis esse, insipida et parum venusta oratio argumento fuit. Et sic exorsus est: Vos audistis, quod perlatae sunt litterae domini papae ad nos, et eas prae manibus habemus, in quibus significavit nobis dominus papa, quod quando evocati a vobis essemus, vobis occurreremus, causasque, quae inter dominum regem et dominum Cantuariensem vertuntur, et inter nos episcopos Angliae et eumdem [Col. 0716B] Cantuariensem, vobis cum plenitudine potestatis esse commissas. Inde est, quod audito vestro adventu in partes has, occurrimus vobis, paratissimi et promptissimi vestrae sententiae stare, et intendere actionem vel respondere. Idem etiam dominus rex offert, quod quamcunque sententiam inter eum et dominum Cantuariensem dictaveritis, eam ratam habebit. Cum itaque nec per dominum regem, nec per vos, nec per nos etiam stat, quominus praeceptum domini papae adimpleatur, imputetur secundum quod imputari debet. Sed quoniam, ut praecipitanter omnia agit, archiepiscopus percutit subito et etiam antequam minetur, suspendit, excommunicat antequam commoneat, ideo per appellationem praevenimus subitam et precipitem ejus sententiam. Appellationem [Col. 0716C] prius fecimus, et eam innovamus modo, et hac appellatione se includit tota Anglia. Deinde explicuit causam vestram et domini regis. Quod rex sibi exigit a vobis quadraginta quatuor millia marcarum argenti, rationem redituum, qui vobis erant commissi, quando fuistis cancellarius, et quod vos respondeatis non fuisse vos implicitum ratiociniis, quando promotus fuissetis ad honorem archiepiscopatus, et si fuissetis implicitus, hoc ipso tamen, quod promotus fuistis, absolutus fuistis. Et ibi derisit vos Londoniensis dicens vos credere: quod sicut in baptismo remittuntur peccata, ita et in promotione relaxantur debita. Retulit etiam propter quae pericula ipse, et alii episcopi Angliae [Col. 0716D] appellaverunt, scilicet propter depressionem suam, et ecclesiarum suarum, et propter discessionem etiam a Romana Ecclesia. Recederet enim rex forte a Romana Ecclesia, si parerent interdicto vestro. Retulit etiam quomodo diffametis eum propter decreta sua. Et ibi publice protestatus est, regem relaxare hoc interdictum de appellatione, et ratione pauperum clericorum hoc instituisse, nunc autem cum ingrati essent, hoc irritare. Et item si civilis esset causa, coram civili judice contenderent; si autem ecclesiastica, allegarent forum suum, et coram suo judice contenderent. Tandem dixit vos indebitam servitutem ab eo exigere, quod scilicet debet deferre breves vestros per Angliam, et huic officio non sufficere et quadraginta cursores. Aliud [Col. 0717A] etiam gravamen, quo affligitis eum, proposuit, quod exemistis a potestate ipsius fere quadraginta ecclesias. Dabant enim censum aliquando monasterio Sanctae Trinitatis vel Sancti Augustini, et statim emancipabatis eas a potestate ipsius. Habebatis etiam decanum vestrum in Londoniensi urbe, qui insidiatus est ei, et coram quo oportet causas praedictarum ecclesiarum decidi. Et his se gravaminibus plus afflictum, quam aliquem alium episcopum dicebat. Episcopus etiam Saresberiensis in hac appellatione se posuit, et episcopum Wintoniensem. Saresberiensis tamen dicebat se audivisse, quod vos excommunicaveritis eum, sed se, statim cum audivit, appellasse, et tunc etiam appellare. Clericus etiam archidiaconus Cantuariensis ibi appellavit, [Col. 0717B] et monachus Cantuariensis Ecclesiae contra vos. Facta itaque appellatione petierunt appellatorios a cardinalibus, et dati sunt eis appellatorii, sicut creditur. Discesserunt autem cardinales a rege tertia feria post Ad te levavi. Sed in discessu cum multa humilitate petiit rex cardinales, quod pro eo intercederent apud dominum papam, ut liberaret eum a vobis omnino, et incontinenti coram cardinalibus et aliis lacrymatus est, et dominus Willelmus cardinalis visus est lacrymari. Dominus Otto vix a cachinno se potuit abstinere. Summa autem negotii haec est, quod dominus Willelmus Papiensis mittit quemdam clericum suum, qui cognatus creditur magistri Lombardi, cum festinatione ad dominum [Col. 0717C] papam, et rex mittit duos nuntios, scilicet quemdam Londoniensis episcopi, qui vocatur magister Henricus Pinchin, et cum eo Reinaldum filium Saresberiensis episcopi. Praeterea Sabbato ante secundam diem Dominicam Adventus a cardinalibus, qui erant apud Ebroicas, egressi sunt magister Jocelinus Cicestrensis, et cantor Saresberiensis, venturi ad vos, ut denuntient factam esse contra vos appellationem a personis Angliae. Ferunt etiam litteras: cardinales in forma ista salutant vos, et vocant apostolicae sedi legatum, et in fine litterarum suarum vobis domini papae auctoritate praecipiunt, ut nullum interdictum in regnum Angliae vel personas de caetero ponatis. Dominus Otto mandat domino papae secreto, quod depositionis vestrae nec [Col. 0717D] auctor erit nec consentiens, quamvis rex nihil aliud petere videatur, nisi caput vestrum in disco. Valete.
Amicus amico: verba domini Cantuariensis cum legatis inter Gisortium et Triam.
Quia te super statu Ecclesiae et impetratae legationis eventu sollicitum esse non ambigo, ad tuam et aliorum Deum timentium consolationem haec tibi succincta brevitate censui prescribenda. Noveris itaque dominum Cantuariensem, et nonnullos de coexsulibus suis, in octava beati Martini inter Gisortium et Triam accessisse ad colloquium legatorum. Cum vero [Col. 0718A] illi multa proposuissent de charitate domini papae et sollicitudine nostri, quam attentius gerit de laboribus ipsorum et itineris periculis, de magnitudine principis et necessitate Ecclesiae, de malitia temporis, de amore et beneficiis, quibus dominus rex praevenerat Cantuariensem, et de honore quem ei semper exhibuit, adjecerunt etiam querelas et injurias, quibus rex se laesum esse a Cantuariensi conqueritur, imponens ei et inter caetera, quod ei excitaverat guerram regis Francorum, quaerentes consilium quomodo tantam indignationem placare possent; quia sine multa humilitate, et moderatione, et exhibitione honoris noverant tantis periculis remedium adhiberi non posse. Cantuariensis vero in omni humilitate et mansuetudine spiritus, post gratiarum [Col. 0718B] actionem domino papae et illis debitam, respondit ad singula, rationibus veris et probabilibus querelas regis evacuans, et injurias Ecclesiae et damna intolerabilia patenter exponens. Et quia humilitatem et delationem honoris ab eo exigebant, respondit se omnem humilitatem exhibiturum et honoris et reverentiae quantumcunque plus posset: Salvo honore Dei, et libertate Ecclesiae, et honestate personae suae, et possessionibus Ecclesiae; et si eis aliquid videretur adjiciendum, aut demendum aut immutandum, rogavit ut ei consilium darent, habens acquiescendi propositum, salva conditione professionis et ordinis. Illis autem dicentibus se non venisse ut ei, sed ut eum consulerent, et reconciliationis tentarent viam, [Col. 0718C] item quaesitum est ab archiepiscopo, an in praesentia legatorum vellet promittere observantiam consuetudinum, quibus decessorum suorum tempore reges usi sunt, et sic sopitis omnibus querelis redire in gratiam regis, et recipere sedem suam, et administrationem, et pacem sibi et suis. Ad haec archiepiscopus respondit: Nullum decessorum suorum ab aliquo regum ad hanc professionem fuisse arctatum, neque se, Deo auctore, promissurum unquam ut observet consuetudines, quae legi Dei patenter adversantur, sedis apostolicae convellunt privilegium, Ecclesiae perimunt libertatem, quas dominus papa Senonis in illorum et multorum praesentia condemnavit, et ipse postea domini papae secutus auctoritatem, quasdam earum cum observatoribus suis [Col. 0718D] subjecit anathemati, sicut in multis conciliis Ecclesia catholica fecisse dignoscitur. Item interrogatus est, an, si non confirmationem, saltem dissimulationem et tolerantiam vellet repromittere aut non facta altrinsecus aliqua mentione consuetudinum, sedem suam recipere et pacem. Respondit archiepiscopus, quod nostrae gentis proverbium est: Quod taciturnus spiritum praetendit confitentis, et cum rex sibi videatur in possessione consuetudinum esse, et ad eas observandas injuste et violenter cogat Ecclesiam, si sic taciturnitate impetrata cessaret concursio, auctoritate maxime legatorum interveniente, statim sibi et aliis videretur obtinuisse in causa ista. Adjecit etiam, se malle perpetuo exsulare, et proscribi, et, si Deus ita disposuit, pro justitiae defensione [Col. 0719A] mori, quam in salutis suae dispendium, et praejudicium ecclesiasticae libertatis hanc ineat pacem. Deus enim est qui in tali causa tacere prohibet sacerdotes, qui dissimulantibus gehennam praeparavit, ubi nulla erit dissimulatio poenae. Lectus est et libellus abominationum illarum, et quaesitum a cardinalibus, an a Christianis talia liceat observari, ne dum a pastoribus dissimulari. Progressi sunt ad aliam quaestionem sciscitantes an vellet eorum judicio stare super his, quae inter ipsum et regem vertuntur. Ille autem de causae se sinceritate confidere respondit, et cum ipse et sui, qui a tempore multo destituti sunt, plene fuerint ad omnia restituti, habita ratione causarum, rerum, et temporis, juri libenter pariturum, et se nec posse, nec velle declinare, [Col. 0719B] quin, ubi, et quando, et quomodo debebit, subeat judicium ejus, vel illorum, cujus, vel quorum judicio dominus papa eum stare deberet decreverit: interim se et suos ad litigandum urgeri non posse, nec paupertatem suam ad hoc sufficere, cui etiam victualia desunt, nisi Christianissimi regis Francorum vivat expensis. Noluit enim prima facie declinare judicium, etsi aliquem eorum jure optimo posset habere suspectum, ne causam regis justificare videretur, nec se liti immergere, antequam ad omnia sit restitutus, ut possit causam sufficienter instruere, ut quemlibet divitem adversarium non formidet, innitens gratiae Dei. Procedentes hinc quaesierunt, an sub eis judicibus vellet respondere episcopis, qui contra eum appellaverant, quia praesentes [Col. 0719C] erant. Archiepiscopus vero memor litterarum, quibus ei praesentata est illa qualiscunque, vel nulla potius appellatio, concepta, ut ibi perhibetur, sub nomine omnium comprovincialium episcoporum, et abbatum, et personarum regni in provincia Cantiae degentium, et certus quod isti non convenerant Rothomagum, et quamplurimi eorum hujus fuerant appellationis ignari, et multis, qui noverant, displicebat, utpote justitiae, quantum in ejus auctoribus erat, elusio potius, quam appellatio, respondit similiter super hoc nullum domini papae se recepisse mandatum, et cum illud receperit, consulto responsurum et facturum quod ratio dictaverit. Caeterum paupertatem suam et suorum ad itineris sumptus et lites non esse idoneam, et clementiam Christianissimi [Col. 0719D] regis hoc fine molestias pati non posse, ut liberalitas ejus, quae exsulantes episcopos decrevit humanissime consolari, eum et coexsules suos saepe et diu exhibere cogatur in domibus alienis. Nam ubi est copia victualium, facilius est procurare expensas. Die autem sequenti Christianissimus rex legatos admittens ad colloquium, sub religione juramenti purgavit innocentiam domini Cantuariensis, perhibens ei testimonium, quod ei consilium semper dederat, ut pax servaretur salvo honore utriusque regis, et populi utrinque debita quiete gauderent. Rogavit archiepiscopus legatos, ut aliquod Ecclesiae consilium darent, et si alicubi excederet, rectiorem ostenderent viam. Illi autem zelum quem habet in Domino approbantes, ei compassi sunt, sed de proposito ejus [Col. 0720A] non dixerunt aliquid immutandum. Sic data benedictione ad invicem ab invicem discesserunt, et statum est, et auctore Deo stabitur in finibus istis donec Ecclesia convalescat, et persecutores ejus aut convertantur, aut pereant. Illa rogavit pro te, et rogare non cessat, ut non deficiat fides tua, et tu, quandocunque opportunitas fuerit, conversus ad illos, confirma fratres tuos. Haec illis ostendes, ad quos missus es, lapsos erige, stantes robora, ut firmi sint. Plures enim sunt patroni et defensores Ecclesiae, quam impugnatores. Eam non deseret in tribulatione, qui pro liberatione ejus posuit animam suam. Causam sancti non deserent, pro qua veriti non sunt sanguinem suum dare. Hanc omnium coelestium virtutum tuetur exercitus: et majestas, quae [Col. 0720B] Satanam conterit sub pedibus suis, de membris ejus, ministris nequitiae, ut spes fidelium est, et promissio Patrum, cito, facile, et feliciter triumphabit.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, quidam amicus.
In die Assumptionis beatae Mariae apud Argenteum perlatae sunt litterae domini papae ex parte nuntiorum, et perlectis illis satis turbatus est rex. Crastina die misit obviam nuntiis Joannem decanum Saresberiensem, et Reginaldum archidiaconum. In [Col. 0720C] vigilia beati Bartholomei venerunt nuntii ad Danfront. Adventum quorum cum audisset Gaufredus Ridel, et Nigellus de Sacca-Villa, exierant de Danfront cum subita festinatione. Quare exierint, vobis satis notum est. Ipsa die cum jam sero factum esset, venit rex de nemore, et divertit ad hospitium nuntiorum, priusquam ad suum, et eos cum multo honore et reverentia, et humilitate suscepit et salutavit. Et dum stans adhuc cum eis loqueretur, ecce ad ostium ejusdem hospitii venit dominus Henricus filius regis, et multi pueri cum eo, unusquisque cum cornu venatorio buccinantes, sicut solet, de captione cervi, quem totum eis donavit. Quod fecerunt ut audiret hospes. En ad populum phaleras. Crastina autem die circa horam primam venit rex ad hospitium [Col. 0720D] nuntiorum, et intraverunt cum eo cameram Sagiensis et Redonensis episcopi. Post aliquam moram admissi sunt Joannes decanus Saresberiensis, et Reginaldus archidiaconus. Et paulo post archidiaconus Landavensis. Et stantes usque ad horam nonam colloquebantur aliquando in pace, aliquando autem in rixa et tumultu. Intentio domini regis fuit, quod clerici excommunicati non jurarent. Aliquantulum ante occasum solis exiit rex multum iratus, et querens graviter de domino papa, quod nunquam in aliquo audierit eum. Et cum quadam contumacia dixit rex: Per oculos Dei ego faciam aliud. Et Gratianus gratiose respondit: Domine, noli minari. Nos enim nullas minas timemus; quia de tali curia sumus, quae consuevit imperare imperatoribus et regibus. [Col. 0721A] Tunc convocati sunt omnes barones et monachi albi, qui praesentes erant, et omnes fere de capella: et dominus rex rogavit, ut tempore opportuno testificarentur pro eo, quanta et qualia obtulerat, restitutionem scilicet archiepiscopatus et pacis. In fine visus est aliquantulum pacificatus ab eis discedere, et certae responsionis diem assignavit octavam. Ad quam diem convocati episcopi venerunt Rothomagensis et Burdegalensis, casu Cenomanensis, et omnes episcopi de Normannia. Wigornensis die, qua haec agebantur et quae dicenda sunt, non venerat, sed crastina die venturus sperabatur, et venit. Pictaviensis synodo, quam tenebat, occasionem praetendebat non veniendi, sed post synodum se continuo venturum mandavit. Pridie Kalendas Septembris [Col. 0721B] Baioci obtulerunt nuntii domino regi litteras domini papae, precatorias de restitutione vestra, et de pace. Dominus vero rex proposita narratione omnium rerum, quas adversus vos solet proponere, dixit: Si quid de homine isto fecero pro precibus domini papae, multas mihi debet habere grates. Crastina die cum nuntiis convenerunt omnes episcopi ad locum quemdam, qui vocatur Le Bur. Et statim ex quo venerunt nuntii, intravit dominus rex parcum, et omnes episcopi cum eo, et illi tantummodo, qui vocati erant ex nomine. Et statim habuit dominus rex consilium cum nuntiis solis, petens ab eis quod clericos suos absolverent sine juramento. Quod cum nuntii se facturos instanter negarent, dominus rex [Col. 0721C] ad equum suum cucurrit, et ascendit, et audientibus omnibus juravit, quod nunquam in vita sua audiret neque dominum papam, neque alium de pace et restitutione vestra. Quo audito, archiepiscopi et episcopi, quotquot erant, ad nuntios venerunt, et supplicaverunt eis, quod pro amore Dei hoc facerent. Ipsi vero cum summa difficultate concesserunt. Quo facto, descendit dominus rex, et iterum cum eis habuit consilium. Et cito post convocatis omnibus quotquot in parco erant, incoepit dominus rex narrationem suam, et dixit quod volebat eos scire, quod vos per eum de Anglia non exiistis, et quod vos multoties revocaverat, ut veniretis satisfacere super his quae adversus vos habuit, et noluistis. Sed modo ita se habet res, quod ipse prece et [Col. 0721D] praecepto domini papae archiepiscopatum vobis integre reddit et pacem, vobis et omnibus qui de terra sua pro vobis exierunt. Istam pacis concessionem fecit dominus rex circa horam nonam, et post haec valde laetus remansit, et quasdam alias causas in praesentia sua tractari fecit. Quibus pertractatis iterum venit ad nuntios, petens ab eis quod ipsi irent in Angliam, causa absolvendi excommunicatos, qui ibi sunt. Quod cum instanter negarent se facturos, iratus est rex, et petiit iterum quod alter illorum saltem iret, alter remaneret, vel quod unum clericorum suorum mitterent, et ipse illi clerico reditus daret antequam rediret. Quod cum iterum Gratianus, qui ut speramus, filius est gratiae, denegaret, dominus rex ab eis iratissimus recessit, et [Col. 0722A] audientibus illis dixit: Facite quod vultis, ego neque vos, neque excommunicationes vestras appretior, vel dubito unum ovum. Et post istud verbum equum suum ascendit ut recederet. Sed secuti sunt eum archiepiscopi et episcopi, quotquot erant, et dixerunt ei quod male locutus erat. Postea vero descendit, et cum eis verbum habuit. Cujus consilii summa fuit, quod ipsi omnes scriberent domino papae, et quod audientibus illis obtulerat vobis pacem, et paratus erat facere omne praeceptum domini papae, et quod per nuntios stetit, quominus fieret. Deinde cum in faciendis litteris non nihil temporis perdidissent, cum multoties quasi iratissimus ab eis discessisset, accesserunt ad eum et episcopi dicentes, quod isti nuntii haberent, et ostendissent jam mandatum [Col. 0722B] domini papae, quod omnes facerent quidquid ipsi nuntii praeceperint. Respondit rex: Scio, scio, interdicent terram meam. Sed nunquid ego, qui possum capere singulis diebus castrum fortissimum, non potero capere unum clericum, si interdixerit terram meam? Verum cum aliqua ad voluntatem suam se facturos promisissent, cessavit omnino tempestas, et ipse rediit ad cor, et dixit: Nisi hac nocte pacem feceritis, nunquam de caetero ad hunc punctum venietis. Postea cum aliquantum in verbo isto laborassent, convocatis omnibus dixit: Oportet me facere multum pro prece domini papae, qui dominus et pater meus est, et ideo reddo ei archiepiscopatum suum, et pacem meam, et omnibus qui pro eo extra terram sunt. [Col. 0722C] Tunc nuntii et omnes alii gratias egere. Et tunc rex adjunxit: Si quid modo minus feci, cras consilio nostro supplebo. Crastina die, id est, Kalendis Septembris convenerunt ad eumdem locum circa horam meridianam, et cum de absolutione excommunicatorum diutius esset tractatum, ut scilicet non jurarent, eo decursum est, quod Gaufredus Ridel, et Nigellus de Sacca-Villa, et Thomas filius Bernardi, extenta manu ad evangelia coram posita dixerunt in verbo veritatis se facturos mandatum nuntiorum. Tunc petitum est a nuntiis, quod ecclesiae vestrae omnes res, quotquot dominus rex interim donavit, penes eos residerent, quibus a rege donatae sunt. Sed, sicut audivimus, eo decursum est, ut libere ad vestram redeant donationem. Postea hoc actum est, ut formam pacis, quam [Col. 0722D] concesserat rex, episcopi scriberent, et multa intentione agebat hoc dominus rex, quod alter nuntiorum in Angliam transfretaret ad absolvendum excommunicatos. Et cum discessissent, jam tertia hora noctis fere elapsa, rex dixit, quod in forma pacis scriberetur: Salva dignitate regni sui. Sed Gratianus, ut audivimus, instanter negavit se ulla hoc concessurum ratione. Et in isto verbo stant adhuc, redituri die nativitatis beatae Mariae Virginis apud Cadomum, ut hoc ipsum plenius confirment. Lexoviensis operam dedit ut regi blandiretur, Rothomagensis ut Deo et domino papae. Valete.
THOMAE Cantuariensis archiepiscopo, quidam amicus.
Haec est forma, in qua conveni regem: tentavi quomodo possem archiepiscopo persuadere, quatenus super verbis illis, quae pacem inter vos ruperant, supponeret se consilio domini Rothomagensis, et Cenomanensis, et Sagiensis, et meo, caeterorumque episcoporum qui colloquio interfuerant, aut si ei aliquis illorum suspectus esset, illum amoveret, et quemcunque alium episcopum vellet, loco illius reciperetis, dummodo de regno vestro esset, et juxta consilium illorum verba illa omnino tolleretis aut mutaretis in certam formam, quod omnem omnino [Col. 0723B] dubitationem excluderetis. Archiepiscopus vero mihi respondit, quod neque domini Rothomagensis consilium, neque meum, neque alicujus mortalium adeo illi exstitit fructuosum aut honorabile, sicut vestrum, neque ex alicujus mortalis consilio tantum honoris fuerat assecutus. Et propterea, si vobis placeret, quod eum in consilium vestrum reciperetis, ille se consilio vestro submitteret, ita ut vos primum honori regni vestri et vestro prospiceretis, et consequenter ipsi, ne adversus dominum papam, cui astrictus est, offenderet, nec Ecclesiam, cui prodesse debet, laederet. Congruum autem esset, ut consilium illud, priusquam conveniretis, ita determinaretur et certificaretur, quod nihil superesset quaestionis, quando vos simul conveniretis, ne forte tunc minus honeste [Col. 0723C] ab invicem discederetis, sicut nuper fecistis. Ipse vero rex benignius hoc verbum recepit, quam existimabam, et adjecit: quod ipse in primis in consilio, quod daret, honorem Dei observaret, et deinde suum et regni sui, et vobis ita prospiceret, quod quantum rationabiliter posset, personam vestram non laederet. Sed certificationem verborum dixit inter vos fieri non posse, dum ipse et vos in tam remotis locis essetis. Oportet autem vos ad locum vicinum sibi venire, unde inter vos nuntii, qui haec tractarent, de propius et facilius discurrere possent. Placuisset autem ei, ut ipse Turonum, et vos apud majus monasterium essetis. Aut si hoc non vultis, ipse Turonum, et vos apud Choise, ubi scilicet dominus papa cum regibus colloquium habuit, paulo ultra [Col. 0723D] Blesium. Dies quoque praefixa est in cathedra beati Petri, ita tamen ut octo diebus ei prius in Normannia significem, utrum diem observare velitis.
Amicus amico. De absolutione episcoporum
Dominus Cantuariensis concessit in praesentia nostra, et domini Trecensis, et quorumdam aliorum, nuntiis domini papae, domino Gratiano et magistro Viviano, pro bono pacis, ut hac vice absolverent excommunicatos suos ad tempus, accepto ab eis juramento, quod stabunt mandato ipsius Cantuariensis, si hoc aliquo modo efficere poterunt, sin autem, [Col. 0724A] suo. Et ipsi versa vice promiserunt domino archiepiscopo in veritate, quod si non fuerit pax subsecuta inter regem et ipsum ante recessum eorum, qui non protrahetur ultra festum beati Martini, ab eodem festo reponent eos in eamdem sententiam, in qua fuerunt, nec dimittent propter aliquam appellationem factam vel faciendam ab illis, vel ab aliquo alio pro ipsis, nisi infra viginti dies a praedicto festo, si tamen tanto tempore moram fecerint, domino Cantuariensi satisfecerint de his, pro quibus ab eo excommunicati sunt. Et si ante memoratum festum recesserint, similiter reponent eos in eamdem sententiam a die recessus sui, nisi, sicut praedictum est, satisfecerint eidem Cantuariensi. Verentur enim ipsum, qui pro Ecclesiae libertate per tanti temporis [Col. 0724B] spatium exsilium jam sustinuit, ad intolerabilem injuriam provocare. Qui juxta sententiam domini papae in paucis vexatus, in multis profecit, sicut creditur ab his, qui ejusdem Cantuariensis intima noverunt.
Amicus amico. De nominibus excommunicatorum.
Gilbertus Londoniensis episcopus, et Jocelinus Saresberiensis episcopus. Gaufredus Ridel, Cantuariensis archidiaconus, Ricardus de Ivelcestria, Pictaviensis archidiaconus, Nigellus de Sacca-Villa, Ricardus de Hastinges, nepos Ricardi de Hastinges, Letardus nepos Theobaldi archiepiscopi, Robertus [Col. 0724C] de Broc, Robertus frater Willelmi de Einesforde, Robertus vicarius Gaufredi archidiaconi Cantuariensis, ille qui tenet Ecclesiam de Chere, ille qui tenet Ecclesiam de Hele, Ricardus de Luci, Hugo de S. Claro, Thomas filius Bernardi, Randulphus de Broc, Willelmus de Essedesforde, Robertus pincerna Theobaldi archiepiscopi, Alanus de Reclingis, Willelmus de Becco, ille qui tenet terram de Mundeham, de manerio de Pagaham, quam rex abstulit Ecclesiae Cantuariensi propter Joannem Mareschallum, si est alius, qui teneat eam quam rex. Ille qui tenet terram de Lese, de manerio de Ottefordis, quam tenuit Joannes frater Willelmi de Eynesdord, si est alius qui tenet eam praeter regem, Joannes Cumin, [Col. 0724D] Guido Ruffus, qui tenetur, sicut caeteri supradicti, quidquid percepit de reditibus thesaurarii Lexoviensis, ipsi Cantuariensi restituere. Ipsi sunt qui tenent possessiones ecclesiasticas et laicas Ecclesiae Cantuariensis, et domini Cantuariensis, quas vult et petit cum omni integritate sibi et suis restitui. A Londoniensi vero, quidquid percepit de reditibus clericorum suorum, petit sibi restitui. Si qui vero sunt alii, qui receperint possessiones ecclesiasticas sive laicas de manu regis, vel de ipsius concessione, pertinentes ad Ecclesiam Cantuariensem, excommunicati sunt, donec illas easdem possessiones Ecclesiae Cantuariensi et domino Cantuariensi archiepiscopo restituant, et omnia inde percepta. Praeterea excommunicatus est ab eodem archiepiscopo Wimarus, [Col. 0725A] qui fuit clericus comitis Hugonis, Adam de Cheringis, Willelmus Giffard.
LUDOVICUS rex Franciae, HUBALDO Ostiensi episcopo et JACINTHO cardinalibus.
Dilectioni vestrae uberes gratias referimus pro archiepiscopo Cantuariensi, cujus negotium tam pie ac perseveranter, amore Dei et nostro fovistis. Quod si finem debitum ministerii ac patrocinii vestri obsequio consecutum non fuerit, non minus tamen laudis, non minus gratiae sollicitus diligentiae vestrae favor promeruit. In regno nostro propalatus est sermo scandalum generans, subortum est murmur, quod de [Col. 0725B] facile sedari non potest. Recolitur ubique cum admiratione, quod dominus papa contra dominum Cantuariensem litteras patentes regi Angliae, inanis gloriae cupido, nuper indulsit, in quibus os et manus Cantuariensis suspenditur, in quibus ei potestas omnimoda tam in regnum Angliae, quam in regni personas inhibita est, donec gratiam regis ad plenum fuerit consecutus. Non habemus dominum papam accusare vel in manifesto arguere, quia dominus est; sed quae ipsius opinionem denigrant, omnino silere non possumus. Et quid imperatori, aut aliis schismaticis, qui nobis insultant, sufficienter habeamus respondere, nisi nos vestra vel domini papae discretio super hoc instruxerit, invenire non valemus.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, quidam amicus.
Licet vestrae discretionis paternitatem litterarum solatio saepius non visitaverim, vos inde mirari nullatenus decet, cum vix aliquis aut fere nullus ad vos a curia processum habeat, cui secreta litterarum indicia committi possint; et cum vobis plures litteras destinaverim, quae ad praesentiam vestram, sicut pro certo didici, nunquam pervenerunt. Sciatis quippe me circa negotia vestra sollicitum et vigilantem pro possibilitatis meae viribus exstitisse, et ad eorum promotionem diligenter intendisse, praecipue per [Col. 0725D] magistrum Waltherum, qui prae omnibus specialiter pro eisdem negotiis promovendis apud dominum papam efficaciter laboravit, et ipsa conscribendo ad desideratum finem, Deo volente, perduxit. Sicut enim in litteris et transcriptis sub bulla clausis, quae a domino papa vobis diriguntur, evidentius videre potestis, petitiones vestrae debitum sortitae sunt effectum. Caeterum Londoniensi firmiter injunctum est a domino papa, ut sententiam quam in eum dedistis, firmam et inconcussam observet, nec a Rothomagensi et Lexoviensi, quibus super hoc iterato scribit dominus papa, nisi forte ab eisdem post susceptionem priorum litterarum ipsius, quas inde susceperunt, praestito secundum Ecclesiae formam juramento sit absolutus, absque domini papae mandato [Col. 0726A] ullatenus absolvatur. Confortamini ergo et constanter agatis, et tanquam supra firmam petram fundatus ad quorumlibet ventorum exsufflationes nolite moveri, aut aliquo modo terreri vel turbari, nec ut moris vestri est, quoslibet per vos transeuntes secretorum vestrorum interpretes constituatis, ut magis de justitia, quam de multitudine confidere videamini; quia ubi multitudo, et praecipue in talibus, creberrimae solent confusiones emergere, et impedimenta plurima provenire. Secretum sit apud vos quod scribo de Londoniensi, cum nihil de illo vobis scriptum sit. Propter malignantes dico: ne dicar secreta revelare. Cum vero Deus vos in statuta pristinum reduxerit, quod in proximo spero adfuturum, estote memor magistri Waltheri et mei, si [Col. 0726B] placet, ne pro multitudine ad vos respicientium a vestra memoria elabamur, quia tunc forte praesentes non erimus.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, quidam amicus.
REX proxima Dominica die Londoniis debet esse, eoque archiepiscopum Eboracensem, omnesque Angliae episcopos, et barones ad diem illam ex omnibus terrae partibus convocavit. Sane ea die coronabit filium regis Eboracensis, uxore ejus, filia scilicet regis Francorum, apud Cadomum derelicta, et quasi repudiata in contumeliam patris et contemptum. [Col. 0726C] Coronabitur certe puer ille, quem diximus, et quando diximus, nisi Dominus mare clauserit navigare volenti, vel manus contraxerit Eboracensi, vel nisi rex Francorum aliquo prohibitionis modo inhibuerit. Puer enim properat ad mare, et a patre exspectatur in adverso littore. Et de mandato regis, Baiocensis et Sagiensis cum puero vadunt. Ricardus de Humet non ibit. Regina Cadomi morabitur, donec gaudii hujus certitudinem acceperit. Litterae ergo domini papae super prohibitione consecrationis hujus, diu est quod mare transierunt, sed inutiles prorsus effectae: in manu illius, cui traditae sunt, perierunt, nec alicui ostensae, nec ullatenus propalatae. Quid igitur prosunt, quae sic occultantur, per [Col. 0726D] quas nec instans coronae impositio, nec personae unctio cessabit? Certissime enim sciatis hoc sine dilatione futurum, et, si non auderet Eboracensis, manus tamen cruentas apponeret carnifex Sagiensis. Hoc autem fit contra vos, ut nec diutius liceat etiam sperare de pace, cui non solum pax differtur, sed tota spes pacis et reconciliationis aufertur. Dixit enim nobis Ricardus de Ivelcestre, qui pro accelerando transitu pueri venit altera die usque Cadomum, et statim reversus est cum illo; dixit, inquam, ille quod pacem vestram omnibus modis differret, et si aliter non posset, non solum domino papae, sed etiam ipsi Deo inobediens rex ante usque ad mortem existeret, quam vobiscum pacem haberet. Nolite ergo sperare in iniquitate, nec templariis [Col. 0727A] illis credite, qui non ambulant in simplicitate, sed regis potius, quam vestram voluntatem exsequi cupientes, vobis nihil aliud quam mendacia de rege et patre mendacii afferunt, ut decipiant. Quidquid enim rex agit vobiscum, dolus est et nequitia. Sed ut pace vestra loquar, stultum decipit verbis inanibus, ut interim sibi magis provideat, et de tractu temporis contra vos majores insidias paret, et laqueos praeparet fortiores. Quid igitur facies, hominum miserrime, si tibi fuerit sub temporis brevitate subtractum, ad quod tantis temporibus suspirasti? si per alium rex fuerit effectus, qui non nisi per te regnare debuerat? Imo quid facies, si inimicus tuus regem tibi consecraverit inimicum, ut contra te in patriae auxilium quanto junior, tanto fortior manus [Col. 0727B] insurgat? Verum quid faciet rex ipse Francorum, cujus ita filia contemnitur, cui regnum aufertur, cujus speranda posteritas condemnatur? Cur enim ejus filius, qui adhuc ei fortasse nascetur, regni gloriam consequeretur, si ipsa modo coronae indigna judicatur? Forsitan non movebitur rex ille nimium justus, nec suum, filiaeque contemptum vindicabit. Sed magis in sua justitia peribit. Moderate loquor in Christum Domini, sed tamen pro nihilo ei coronam Franciae deseret, qui coronam Angliae tam facile auferet. Unicum ergo et singulare ei et vobis remedium est, ut sine omni dilatione ad reginam et ad Ricardum de Humet nuntios mittat, qui ex sua parte prohibeant ne fiat, et si factum fuerit, ab utroque [Col. 0727C] cum diffiducia separentur. Sic enim territi Ricardus et regina mittent ad regem, et regis impedietur voluntas. Nuntius enim regis Francorum vel vester, nullus posset ad regem nostrum accedere. Et si litteras domini papae deferret, mitteretur in carcerem; si vestras traderetur in mortem, si regis Franciae teneretur honeste, sed non procederet, donec negotium ad aures regis perveniret. Currite ergo statim ad regem, et advocate Senonensem, ut aliquod opponatur obstaculum huic operi, quod in personae regis contemptum, et in causae vestrae praejudicium noscitur agitari. De caetero sciatis Thomam, novum archidiaconum Bathoniensem, nuper a rege ad archiepiscopum Rothomagensem venisse, et a Nivernensi episcopo transeundi inducias impetrasse usque [Col. 0727D] ad sequentem Dominicam. Publice enim Thomas ille clamavit, et multi alii quotidie clamant regem in proximo esse venturum: quod penitus est falsissimum. Per episcopatus ergo, et abbatias, et per domos regias, usque ad Montem S. Michaelis formicino gradu Nivernensis incedit, et qui in terra sua quindecim esset contentus, apud nos triginta sex equitaturas adducit. Dicitur ergo, quod magis sitit pecuniam regis, quam pacem regni; magis lucrum suum, quam commodum vestrum. Et res satis manifestis indiciis declaratur. Sexta enim feria post octavam Pentecostes venit Cadomum, unde tunc filius regis exierat, cum quo Nivernensis optime, si vellet, transire potuisset. Sed dicitur ei regem cito esse venturum, aut navem regiam venturam propter [Col. 0728A] ipsum. Et sic homo ille, mores gentis nostrae penitus ignorans, fallaciis capitur, nec in manu ejus verbum Domini prosperatur. Verum, si astutias istas intelligeret, si concito gradu ad mare properaret, oporteret archiepiscopum praeire, et istum regis responsum exspectare. Et si omnino vellet transire, navem quidem et instrumenta navis inveniret, sed gubernator nullus appareret. Singuli enim fugerent, vel se nihil scire dicerent, vel ventum penitus esse adversum jurarent. Stultus ergo fuit, qui veniendi per vos voluntatem habuit, qui per Flandriam ire disposuit. Statim ergo litteras regis, et litteras Senonensis, et nuntium vestrum ad Nivernensem dirigite, ut cum omni celeritate reginam Cadomi morantem conveniat, quatenus ei transitum paret. [Col. 0728B] Quae si noluerit ob manifestam impossibilitatem, idem episcopus ad vos revertatur, facturus citius quod facturus est. Nolite enim de caetero parcere, sed totum spiritum effundite, totum gladium evaginate, quoniam non respiciet vos oculus regis usque in sempiternum. Respiciat autem super vos et super oves pascuae suae oculus pietatis divinae, et magis de principibus victoriae gloriam, quam principum pacem non veram, Ecclesiae suae conferre dignetur. Valete. Et si adversitas increbuerit, nolite timere, quia Dominus supponit manum suam.
Sanctissimo domino, et Patri charissimo ALBERTO [Col. 0728C] Dei gratia S. R. E. presbytero cardinali, miseri Cantuarienses totum id modicum quod relictum est exsulibus et proscriptis, sincerae fidei et verae dilectionis affectum.
Quantum sit innocentis conscientiae bonum, nesciunt qui sinceritatem conscientiae perdiderunt. Nec veretur alienam funestis infestare consiliis, qui semel relicta verecundia, in turpitudinis suae defensionem praeclaros viros desiderat habere consortes erroris. Utinam haec domini papae sanctitas, cum Ecclesiae confusione, et infamia curiae, non esset in nostris experta periculis, eorumque saluti pariter et honestati repugnantia consilia sapientiae et auctoritatis, qua cunctis praeeminet, vigore ab initio [Col. 0728D] reprobasset. Qui persuadere ausi sunt, ut innocentium proscriptionem per sex annos derisoriis dilationibus protelaret. Certe quisquis et quantuscunque fuerit ille consultor, illico audisse debuerat: Vade retro Satana, quia non sapis ea quae Dei sunt. Nec persuadebitur mundo, quod suasores isti Deum saperent, sed potius pecuniam, quam immoderato avaritiae ardore sitiunt, olfecerunt, ideoque praedonibus et sacrilegis adhaerentes consensu, consiliis instruentes, armantes patrociniis, insurrexerunt in pauperes Christi, acceptantes munera, secuti retributiones. Nec possunt illorum latere nomina, quae tum evidentia operis manifestat, tum relatio nuntiorum partis adversae, tum attestatio litterarum, quibus gloriantur apud regem Anglorum, se pro eo [Col. 0729A] stetisse viriliter, et quod illis tacentibus erat credibile, persuasisse domino papae, ut praefati regis immanitatem in tanta patientia sustineret. In quo timendum est, ne seductus sanctus erraverit nimis, adeo ut quod in Ecclesiam Dei deliquit, etiam cum voluerit, nequeat emendare. Sic solet Deus talia plerumque punire delicta, ut qui divinitus oblata gerendorum opportunitate non utitur, eadem illi in perpetuum auferatur. Scrutanti legem loquimur et scienti, qui quod dicitur, sibi familiaribus clarum habet exemplis. Et tamen ut culpam suam, quam sic magis auget, purgare curia videatur, in nuntios nostros retorquet, quod Ecclesiae Dei, de tam manifestis injuriis et damnis justitia non sit exhibita. Ergo quasi re bene gesta consulunt, ut sapientiores [Col. 0729B] mittamus, ac si per se non sit patens injuria, damna sint vel pauca vel modica, saepe non sit praedo commonitus, nuntiis nostris illatae non sint atrociores injuriae, diu, imo nimis et ultra omnem modum, et contra aequitatem non sit exspectata correctio. Non sunt in nobis, pater, sapientes illi, quos quaerunt, non potentes aut divites, quos semper contra Ecclesiam Dei et nos habere locum videmus in curia, ut assidue redeant cum triumpho. Vix sustentamur aliena stipe, et fere, nisi nos gratia conservaret, ab Ecclesia Romana attriti, qui soli in orbe occiduo pro illa dimicamus, deserere cogimur causam Christi, et Ecclesiae contemnere libertatem. Potuit ab initio in solum regem Anglorum, et nostrae proscriptionis, et depraedationis Ecclesiae culpa refundi, qui [Col. 0729C] per se, et satellites suos, sine miseratione aetatis et sexus, sine reverentia dignitatis aut ordinis, circiter quadringentos innocentes addixit exsilio, Cantuariensem cum omnibus possessionibus et bonis suis confiscavit ecclesiam, bona vacantium sedium occupans, non permisit in eis episcopos et abbates regulariter ordinari. Dici non potest, quot animae sine confirmationis sacramento excesserint, quot criminosi sine poenitentia et absolutione decesserint, quot sacrae virgines optata consecratione fraudatae sint, quot causae cum ecclesiarum et injuste oppressorum dispendio exspiraverint, quanta injustitia totam possederit Angliam, quanta perditionis animarum janua Satanae sit aperta, pastoribus ovium [Col. 0729D] Christi aut in exsilium actis, aut coactis obmutescere et silere a bonis, aut illectis ut praeberent sub praetextu religionis et dispensationis arma iniquitatis peccato, et ipsos serpentes et antiqui serpentis membra perniciosis consiliis toxicarent. Tantas et tam patentes Christi injurias saepe, imo continue per sex annos prosecuti sumus in auditoriis vestris, parati in ipsa malorum novitate, cum adhuc essetis Senonis, et nuntii regis adessent, appellationes prosequi, quae vel a nobis vel contra nos fuerant institutae. Non placuit ut audiremur tunc, quando nobis adhuc aliquid, etsi modicum, suberat facultatis, et amicis et adjutoribus non nihil spei. Longum erit, et vobis, ut timemus, taediosum, si retexamus quoties nos obtulerimus ad agendum, nec placuit ut [Col. 0730A] audiremur, et adversariis nostris, oppressoribus Ecclesiae, facta est, ut scitis, non prosequendae appellationis indulgentia. Interim si pater noster, dominus Cantuariensis vellet ablata remittere, et perniciosum compositionis ineundae coaetaneis et posteris praebere exemplum, pacem facere, vobis non interponentibus partes vestras, cum rege potuerit, et redire in gratiam familiaritatis antiquae. Sed absit haec lues a mentibus nostris, ut pro quolibet temporali emolumento jugulemus animas nostras, insanabili plaga conscientias vulneremus, et nefando voluptatis aut avaritiae mercimonio vendamus Ecclesiae libertatem, et posteros pravo corrumpamus exemplo. Faciant hoc, si volunt, alii, aut potius nullus faciat, quia nos non ita instituti sumus a [Col. 0730B] sanctis Patribus, qui Cantuariensem Ecclesiam rexerunt in laboribus multis, et tandem mercedem laborum receperunt a Domino. Idem, qui auctor propositi, conscientiae nostrae testis est Deus, quod dominus Cantuariensis praeelegit in exsilio mori, quam perniciosam Ecclesiae vel probrosam inire concordiam. Et si hoc, quod absit, attentaret, rarus est inter nos, si quis tamen, qui deinceps illius posset dominium aut consortium sustinere. Nobiscum de pace Ecclesiae, mediantibus amicis, tractabatur, cum Joannes de Oxeneford Romam proficiscens, et manifesto, multis justificatus, perjurio rediit triumphator, et ab apostolica sede, furenti, quasi per se non satis insaniret, cornua attulit peccatori. Ab ea die proscriptio nostra, quae antea soli regi et [Col. 0730C] suis poterat imputari, Ecclesiam Romanam dissimulatione vel consensu auctorem habuit, cum persecutori, in malitia perduranti, sit indulta dilatio, et quodammodo licentia praestita incubandi ecclesiis, et torquendi innocentes. Et nobis, si quid solatii videbatur esse porrectum, statim missis e latere nuntiis aut litteris impediebatur, ne votivum aut debitum sortiretur effectum. Nobis etiam tacentibus, rerum eventus ita esse convincit. Ecce enim cum pax nostra, sicut multi noverunt, esset in januis, et Ecclesia solatium, ut putabamus, efficax a sanctissimo Patre Romano pontifice accepisset, supervenientes nuntii regis abstulerunt pacem, et absolutis excommunicatis nostris, etiam spem reconciliationis [Col. 0730D] visi sunt praeclusisse. Siquidem denuntiaverunt eis, et aliis adversariis Ecclesiae, ut si libuerit, sex annorum appellationes, quas toties prosecuti sumus, et interdum obtinuimus, prosequantur in festo beati Lucae, scituri quod nullum eis honoris, officii, beneficii, aut famae dispendium generabitur ex hoc, quod tanto tempore excommunicati fuerunt. Unde in eo, maxime apud nostrates, justitia viget ecclesiastica, quod qui per annum excommunicationem sustinent, notari solent infamia. Sed ecce ab hujus novitatis exemplo, et quasi apostolico privilegio, quod continetur in litteris, solutus est ecclesiasticus vigor. Quid ergo superest, nisi ut nullius momenti sit apud provinciales sententia, quam sine omni poena vident tam facile posse [Col. 0731A] dissolvi? Juraverunt tamen, ut dicitur, se staturos mandato domini papae, sed praecipitur esse absconditum. Deus bone! Quid rei est, quod quae contra Ecclesiam fiunt, licenter praedicantur in foro, ut trahi possint ad consequentiam; et si quid pro Ecclesia fit, cujus exemplum possit esse laudabile, et prodesse in posterum, illud apostolica sedes jubet abscondi? Cum ergo sic apud vos, praevalentibus fautoribus regis aut potius malitiae, aut pecuniae amatoribus, causa Christi tractetur, cur a nobis exigitur, ut mittamus nuntios sapientes, quasi vos ipsi non debueritis tam justam causam, tam manifestam defendere, etiam tacentibus universis? Ad hoc enim estis in mundi cardine constituti, ut liberetis pauperem a potente, ut justitiam decernatis et faciatis [Col. 0731B] inter filios hominum. Nos sane viros honestos et litteratos credebamus, quos via Romana absorbuit. Quae tamen nobis utilitas in sanguine eorum? Nunquid mittemus plures ut et ipsi moriantur, ut innocentium minuatur numerus vel annulletur, et tyrannus, illis exstinctis, licenter dominetur Ecclesiae nullo contradicente? Si appellationes prosequendae sunt, quare cum nascebantur, aut nondum expiraverant, non sunt examinatae? Satius enim fuerat nobis eas tunc expediri, aut saltem denuntiare nobis, ut aliquid aliud negotii ageremus, quo vitam nostram possemus utcunque transigere, et causam suam Deo committeremus expediendam? Spoliati et nudi sumus. Satis hactenus delusionibus hujusmodi fatigatis consultius esse credimus, ut vitam in orationibus, [Col. 0731C] quam in litibus finiamus, domesticis exemplis edocti, ne de caetero non modo opera et impensa nobis periclitetur, sed et anima: Christus, cui eam committimus, Ecclesiae suae deinceps sit patronus et causae. Sed fortasse dicet aliquis, quoniam pro bono pacis, et quae praemisimus gesta sunt, et toties indulta dilatio, et dispensandi ratio admissa est. Utique si pax exspectatur a Deo, peccatis, et his quae contra legem fiunt, procuranda non est. Si a Deo futura non est, nec est Ecclesiae necessaria, nec alicui utilis. Bonorum nostrorum non indiget Deus, sed certe peccatorum nostrorum minus, ad expediendam justitiam et misericordiam suam, et fortasse tandiu dilata est pax, quia non via Domini, sed [Col. 0731D] humana procurabatur astutia. Excessimus modum, sed urget nos necessitas, quae nec modo, nec regulae necessitate arctatur. Et Spiritus sanctus qui in vobis est, persuadebit, ut necessario excedentibus indulgeatis et compatiamini. In summa pietatis vestrae genibus provoluti supplicamus attentius, ut haec omnia intimetis domino papae, et persuadeatis ei, ne de caetero circumventoribus credat, qui amore sordium allecti ipsum conantur inducere, ut in laesione nostra animam suam perdat, et causam Christi.
GRATIANO Romanae Ecclesiae subdiaconi, coexsules beati THOMAE martyris.
[Col. 0732A] Ei consultissime vulneris deteguntur incommoda, qui compatitur aut medetur: nec in necessitate quisquam potius adeundus est eo, qui ipsam consuevit fideliter expedire. Et quidem Anglicanae Ecclesiae gravissima necessitas est, et a multis diebus jam fere insanabilis plaga, cui medelam plurimi promiserunt, sed jam fere sex annorum prorsus elapso curriculo, praeter vos non fuit ab Ecclesia Romana descendens, qui adjuvaret. Quaerebant alii fortasse quae sua sunt, et Christi postposuerunt gloriam, et Ecclesiae honestatem. Sed vos ab homine illo, qui corruptibili auro, et argento, et variis lenociniis mundanae supellectilis contrahentes corrumpere consuevit, nihil praeter sinceritatem conscientiae retulistis. Nec vos poeniteat hunc Ecclesiae Dei gratis [Col. 0732B] praestitisse laborem, nec vos arbitremini modicam jam suscepisse mercedem, cui duplex virtutis fructus redditus est: in conscientia alter, alter in gloria. Sed utrumque perseverantia multiplicabit, et dum Anglicana in Christo spirabit Ecclesia, merito recolet se vobis esse obnoxiam. Scitis quam miserabiliter lacerata et conculcata sic hactenus, quam variis delusionibus, et quoties ipsius sit impedita justitia, quam saepe solatia debita, quae sibi collata videbantur, ab apostolica sede missis e regione litteris aut nuntiis, et indultis adversae parti dilationibus subtracta sint: quomodo quidem de dominis cardinalibus, et decurialibus amicis, afflictae vulneribus vulnera influxerunt, ut jam non sit dolor, sicut dolor ejus. Poterant haec ab initio regi Anglorum [Col. 0732C] imputari et complicibus suis, qui horum omnium in injuriam Dei causa et artifex est, cui si antequam curia justificasset illum, qui schismatis conciliator fuerat, vellemus ablata remittere, et in laesionem Ecclesiae perniciosum compositionis dare exemplum, pacem mediantibus amicis, cessante opera sedis apostolicae eramus habituri. Sed absit, ut pro Deo coepta, sic contra Deum finiatur causa, ut pro quocunque emolumento Christi titulum distrahamus et Ecclesiae libertatem. Testis est inspector cordium, quod dominus et pater noster mori mallet, et nos ei consepeliri, tantum morientes in Domino. A diebus autem Joannis de Oxeneford, non modo a praefato rege, sed et ab Ecclesia Romana vim patimur, quae [Col. 0732D] usque in finem sexti anni datis dilationibus protraxit exsilium nostrum, et persecutores Ecclesiae, qui spoliis nostris corrupti sunt, et alios corrumpunt, cum triumpho remittit et gloria. Illi autem redeuntes regem, quasi per se non satis insaniret, instigant, et illos qui Ecclesiae decreverant adhaerere, minis et terroribus, et exquisitis dolis transire faciunt in adversam figuram. Experti sumus hoc tum saepe, tum maxime modo, quando novissimi nuntii redierunt, quia regem pronum ad concordiam ab ipso revocaverunt introitu pacis, suadentes ut suos prosequi patiatur appellationes in festo beati Lucae, quae variis subterfugiis interpositae sunt, etiam post inhibitionem a domino papa factam, quia contra voluntatem suam, si perseveraverit, nihil facere [Col. 0733A] compelletur. Interim absoluti sunt qui excommunicari meruerant hujus schismatis incentores, et spoliatores nostri, indulto sibi privilegio, ne quod dispendium honoris, officii, beneficii, aut famae contrahant ex hoc, quod anathematis vinculo tandiu innodati fuerunt. Quod quam recte et salubriter Ecclesiae factum sit, viderit Deus et judicet. Sed dicitur eos jurasse, quod stabunt mandato domini papae, idque praecipitur occultari, ne forte innotescat aliquid pro Ecclesia gestum, quod ad ipsius pertineat honestatem, cum econtra publice praedicetur in foro, si quid in perniciem ejus praesumptum est aut indultum. Cum ergo pars nostra ab initio prosecuta sit appellationes omnes, et singulis annis obtulit diffugiente parte adversa, et illa plus profecerit in malitia sua, quam [Col. 0733B] nos in innocentia et justitia nostra, quis sani capitis audebit suadere, ut haec ulterius praestigia consectemur? Quae est utilitas in tot laboribus, et expensis, et sanguine innocentium, qui pro testamento Dei animas posuerunt? Utique non est nobis tanti novis delusionibus vexari in curia sine fructu, ut nos qui residui sumus, velimus sine causa morientium esse consortes, sed Deo causam suam potius committimus dirigendam. Si quis enim nostrum conventus fuerit, ut ad curiam iter arripiat, olim quod vulpes aegroto cauta leoni respondit:
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, suus fidelis.
Transacta Dominica rex apud Londonias filium [Col. 0733D] suum cingulo militiae donavit. Eumdemque statim Eboracensis in regem inunxit. Ibique rex filiis suis terras suas divisit, cunctis admirantibus, quid de caetero sit facturus. Adventum suum in Normanniam quotidie facit praedicari, ut magis timeatur. Sed non veniet, quandiu pacem regis Francorum habuerit. Mandavit etiam Ricardo de Humes quod filiam regis Francorum cum regina Cadomi morantem vestibus, equitaturis, et familia decenter instrueret ad transfretandum, quando ipse mandaret. Hoc autem factum est, ut audiat rex Francorum, et ab indignatione, quam de contemptu filiae concepit, aliquantisper quiescat. Non enim mandatum est, ut statim eat, sed praeparari jubetur, ut quando rex miserit pro ea, ire non differat. Forte ergo consecrationem [Col. 0734A] puellae, sicut et pueri furari nituntur. Sed si etiam palam fieret, videte ne a vobis aliquo modo inunctio filiae regis Francorum prohibeatur. De inunctione quoque pueri nolite nimium turbari, sed vobis imputate, qui litteras non misistis, quae poterant consecrationem impedire. Nolite igitur super regem, aut super episcopos vestros aliquam sententiam dare, quandiu de pace vestra tractatur, sed patienter sustinere, donec veniat dies laetitiae et pacis, vel dies irae et indignationis. Credo tamen quod per Nivernensem pax vestra non fiet, quoniam Senonensis pacem cum rege Anglorum amplius quaerit, quam vestram. Plurimum enim affectat loqui cum rege, et dixit mihi manifeste, quod si osculum rex vobis vellet indulgere, in omnibus aliis satis illi esset [Col. 0734B] parcendum. Me etiam increpavit quod ita loquebar de vobis et contra regem, et ut certe cognovi, pax vestra in manu sua non poterit prosperari. Ob hoc enim recessit ab eo archidiaconus Bituricensis, fidelissimus vester, et episcopus ille apud Maantam moratur, exspectaturus ibi adventum regis Anglorum per quindecim dies: et post, si rex non venerit, reversurus ad mare per Normanniam, ut procurationem regiam habeat, quam hucusque suscepit, et moram faciat longiorem. Reginam tamen, et Ricardum de Humez convenit ipse, ut naves solverent, et viam maris sibi aperirent, quam non solum ei, sed omnibus propter eum fecerant inhiberi. Ipsi autem noluerunt. A manifesto igitur contemptu et defectu episcopus debuit dies computare, sed noluit. [Col. 0734C] Imo cum regina familiare colloquium habuit, et inducias dedit, quas illa voluit, utpote qui regis gratiam et Senonensis cum rege pacem potius, quam vestram dicitur affectare. Videte ergo, ne quis vos seducat, ne in morte vestra gratiam reconciliationis inveniant, qui sunt inimici ad invicem. Videte etiam, cui verbum vestrum commisistis: et si vobis bene videtur de illo, certe aliter vobis videtur, quam omnibus aliis, qui vident illum. Praeterea properate et loquamini cum illo Nivernensi, adhibito Senonensi, ut statim verbum sibi commissum exsequatur, vel omnino dimittat, neque per Normanniam, imo per Flandriam iter suum disponat. Interim autem ad nullam sententiam procedatis, nisi forte super [Col. 0734D] Eboracensem ponere possetis. Dominus Vigornensis, fidelissimus Ecclesiae Cantuariensis filius, nondum transfretavit, sed honori Ecclesiae et libertati omnino intendit. Valeat dominus meus, et voluntatem suam et statum mihi servo suo prolixius scribat. Valeat in aeternum et ultra.
JOANNI Saresberiensi, quidam amicus.
Si de his igitur, quae auditu solo didici, minus luculentam fecero narrationem, veniam peto. Constantia enim veritatis et manifestior quaesitorum a [Col. 0735A] vobis expositio est penes illos, qui rem gestam conspexerunt. Novit autem dilectio vestra dominum Rothomagensem et Nivernensem episcopum a domino papa ad regem Anglorum pro transactione inter praedictum regem et dominum Cantuariensem formanda transmissos fuisse legatos. Arripiens igitur iter Nivernensis ad mandatum domini papae, deferens secum transactionis formam a domino papa dictatam cum comminatoriis ad eumdem, in Neustriam usque pervenit. Conveniens itaque Rothomagensem paratus erat transfretandi inire laborem. Erat enim rex Angliae, ut etiam vestra novit dilectio, tunc temporis in Anglia. Rex igitur auditis his Nivernensi obviam misit, mandans et monens, ne casus subiret marinos, sed ipsius adventum in Normannia [Col. 0735B] patienter praestolaretur. Erat enim inpraesentiarum in fines illos remeaturus. Regressum ergo Rothomagensis et Nivernensis diligenter convenientes, commonitorias domini papae, pacis faciendae formam continentes illi obtulerunt, quorum sermo hoc demum fine resedit. Spopondit rex praetaxatis legatis se ad nutum et voluntatem domini papae sine fuco simultatis restiturum domino Cantuariensi pacem suam, ecclesiam suam, possessiones ecclesiae suae in integrum, gratiam etiam suam, licet de praecepto apostolico ad gratiae restitutionem non cogeretur, unum vehementer laborans excipere de his quae dominus papa mandaverat, osculum videlicet, quoniam huic publice in conspectu Francorum apud Montem Martyrum abjuraverat. Reversi sunt ergo [Col. 0735C] Rothomagensis et Nivernensis ad dominum Cantuariensem Senonis, feria quinta, ut recolo, hebdomadae praecedentis festum Magdalenae, nuntiantes illi quae penes regem invenerant, et ut ibi pariter diem reconciliationis faciendae assignarent. Inter agendum autem haec rex Franciae, et rex Angliae diem colloquii statuerant, feriam videlicet secundam ante festum Magdalenae, in limitibus suis inter Firmitatem, oppidum scilicet in pago Carnotensi, et Fretivalle, castrum videlicet in territorio Turonensi. Dominus vero Senonensis intrim consilium dederat Cantuariensi, quatenus una secum, et cum Rothomagensi et Nivernensi, regum adiret colloquium, adjiciens inter ipsum et regem suum, dum tanta [Col. 0735D] locorum intercapedine disjungerentur, nequaquam posse componi. Dominus autem Cantuariensis, licet in principio renitens injussus ad colloquium accedere, consilio Senonensis demum acquievit, profectique sunt pariter ad colloquium, Cantuariensis, Senonensis, Rothomagensis, Nivernensis. Convenerunt igitur reges in unum ad tempus colloquio praefixum, rebusque suis secunda et tertia feria ante festum Magdalenae tractatis, nullam de Cantuariensi fecerunt mentionem, ita etiam ut clerici ipsius a colloquio secunda die ad dominum suum revertentes nuntiarent ei reges finito negotio suo recedere, vehementerque expaverunt, ne qui ad colloquium non invitati accesserant, reverterentur confusi. Intercesserant tamen interim solita diligentia pro [Col. 0736A] Cantuariensi ad regem Angliae Senonensis, Rothomagensis, Nivernensis, concessitque illis tandem rex se in festo Magdalenae Cantuariensi collocuturum, et omnia ad praeceptum domini papae eidem redintegraturum, solo osculo excepto, ad cujus concessionem apud Montem Martyrum, nec etiam regis Franciae precibus potuit inclinari. Adjecit etiam et juramento sancivit se in hujus negatione nullas Cantuariensi praetendere insidias, et Deum saepius testando Senonensem super ordinis sui periculum interposuit fidejussorem. Dicitur etiam recedentibus secretius instillasse, se, etsi invite, osculum prius daturum, quam pace infecta ipse et Cantuariensis recederent discordes. Reversus itaque Senonensis ad Cantuariensem, indicavit ei quam et qualem [Col. 0736B] dulcedinem cum in vultu, tum in verbis regis invenerat, rogans et monens ne in osculi exactione paratam domini sui amitteret dilectionem, multisque interpositis adjecit etiam, quod et rex ipse eidem prius publice promiserat, regem, cum in suas possessiones veniret, illum cum pacis osculo et maxima gratiarum actione recepturum. Consilio igitur Senonensis dominus Cantuariensis tanquam paratus etiam animam pro ovibus suis ponere condescendit, et sero facto nuntiatum est regi domini Cantuariensis responsum. Mane autem redeunte in festo Magdalenae, summo diluculo rex ad limites usque prius inter ipsum et regem Francorum colloquio assignatos, quos et Cantuariensi, ut convenirent, assignaverat, cum infinita suorum multitudine processit. Cantuariensis [Col. 0736C] autem serior egressus, comitante illum Senonensi et comite Theobaldo, concurrentibus etiam catervatim Francis, qui cum rege suo ad colloquium venerant, ad limites pervenit assignatos. Rex autem, ut Cantuariensem venientem cognovit, a multitudine circumstantium erumpens, illi occurrit, praeveniensque Cantuariensem salutavit. Finitis ad invicem salutationibus, datis dextris et amplexibus, secesserunt in partem rex, Cantuariensis, et Senonensis. Cantuariensis autem regi suo de injuriis sibi et Ecclesiae suae illatis conquerens, sermone usus est vehementer commotivo, et ut revertens Senonensis testatus est, materiae tali admodum cognato. Deinde soli duo, rex scilicet et Cantuariensis, in partem secedentes, de secretis suis multo diei spatio [Col. 0736D] disseruerunt, adeo ut quampluribus astantium taediosa fieret tam diutina mora collocutionis. Conquestus est autem ibi Cantuariensis de laesione dignitatis Ecclesiae suae, maxime in novi regis coronatione, enumeratis quot et quae praedicta Ecclesia regi contulerat, maxime cum de regni corona inter ipsum et regem Stephanum fieret disceptatio. Rex autem causam coronationis supradictae assignans, tum statum regni, tum iram quam in Cantuariensem exercuerat, promisit se omnia correcturum ad voluntatem domini Cantuariensis, adjiciens filiam regis Franciae nondum coronatam ab ipso coronandam, filium etiam suum denuo ab illo coronam suscepturum, cum recognitione dignitatis ad Ecclesiam Cantuariensem [Col. 0737A] pertinentis. Ad haec promissa Cantuariensis regi suo gratias agens ab equo descendit, seque ad pedes illius humiliavit. Rex autem cum festinatione equum linquens, Cantuariensis equum reascendentis ascensorium, quod vulgo strivarium dicitur, tenuit. Sic igitur reversi sunt rex ad suos, Cantuariensis ad Francos. Rex autem, non inito alio consilio, publice nuntiavit se cum Cantuariensi pacem fecisse ad honorem Dei et suum. Convocatis igitur hinc inde astantibus restituit Cantuariensi pacem suam, gratiam suam, ecclesiam suam et possessiones ecclesiae suae in integrum. Processerunt etiam coexsules domini Cantuariensis, qui adfuerant, et ad pedes regis se humiliaverunt: rex autem, sua singulis restituens, suam benigne pacem concessit [Col. 0737B] eis et gratiam: his ita gestis voluit dominus rex, ut Cantuariensis secum statim in Northmanniam veniret, tum spatiandi causa, tum ne occultaret concordiam diuturnitas dissensionis. Promisit etiam Cantuariensi et suis sufficientem necessariorum administrationem. Cantuariensis autem, quia absque licentia a rege et Ecclesia Francorum accepta, sine laesione nominis sui recedere non poterat, revertendi ad ipsum inducias expetivit. Jussit igitur rex interim Cantuariensem ad possessiones suas et suorum recipiendas aliquem clericorum suorum in Angliam transmittere, ita tamen ut prius ad illum legatus veniret, receptisque litteris suis ad filium suum, et ad caeteros regni custodes securus transfretaret. His itaque exsecutis, rex, requisita a domino Cantuariensi [Col. 0737C] benedictione, recessit. Quia igitur amico nostro, sed amicissimo et in omnibus voluntati vestrae devoto magistro Hereberto legatio haec injuncta est, rogo quatenus vestra oratione ad Deum intercedente adjutus tutior incedat. Valete, memor mei.
Domino suo charissimo sui salutem, et fidele servitium.
Mandatum vestrum, juxta quod potuimus, adimplevimus, litteras vestras Willelmo de Einesfordia, et Willelmo filio Nigelli liberavimus, et eos quacunque poena usque Londoniam attraximus, simul cum Turstino [Col. 0737D] et Osberto. Et cum litteras domini regis, quas apud vos habuimus juniori regi Angliae ostendere parati essemus, nullus istorum quibus id mandastis, coram rege apparere ausus est. Consilium enim a quibusdam acceperant, qui eos, ne starent nobiscum in negotio, penitus declinaverant. Nos vero quibus incumbebat negotium, accepto nobiscum solo Roberto sacrista Cantuariensi audacter, et cum omni diligentia, consultis tamen Willelmo filio Aldeli, et Radulpho filio Stephani, accessimus ad regem in camera sua apud Westmonasterium, die lunae proxima post festum beati Michaelis, residentibus cum ipso rege comite Reinaldo, archidiacono Cantuariensi, archidiacono Pictaviensi, Willelmo de S. Joanne, et multis aliis. Comes autem Reginaldus [Col. 0738A] audita pace, similiter et plures alii, sed non omnes, Deo inde coram rege gratias devote reddiderunt. Perlectis vero litteris, nobis amotis consilium inde rex se capturum respondit. Tunc vocato Walthero de Insula, et cum eodem habito consilio, revocati sumus, et praesentibus nobis archidiaconus vester Cantuariensis in haec verba respondit: Dominus rex mandatum et praeceptum domini sui patris accepit et inde consilium habuit. Respondit igitur sic: Randulphus de Broc, et ministri ejusdem Randulphi similiter cum aliis ministris terras, et possessiones archiepiscopatus, et res, ecclesias, et reditus clericorum archiepiscopi diversis in locis praecepto regis patris habuerant; et quoniam nisi adhibitis praefatis ministris instauramentum cum [Col. 0738B] manerio archiepiscopi veraciter sciri et inquiri non poterit, diem praesentis mandati plenius exsequendi ponit et assignat vobis dominus rex diem Jovis crastinam beati Calixti papae. Quidam autem delationem istam audientes et de pace firma penitus desperantes, malam pacis esse significationem constanter asserunt; quidam vero reditum termini hujus habere volunt: quod potius credendum est. Sunt itaque omnes vestri, quos in Anglia invenimus, ita de pace desperati, quod neque litteris domini regis, quas extra sigillum pendentes ostendimus, neque nobis, qui paci factae interfuimus, et voce viva juramento affirmamus, credere nolunt, nec possunt. Quidam vero nostrum, cum dominus rex de Londonia versus Windlesores iter faceret, [Col. 0738C] in via accessimus ad eum, et ex parte vestra cum omni humilitate et diligentia salutavimus; ipse vero benigne nobis respondit, et multo vultum alacriorem nobis ostendit in via, quam coram justitiis suis prius ostenderat. Consulunt autem vos secreto per nos amici nostri multi, quod circa dominum regem moram faciatis, si quo modo fieri potest, donec plenius gratiam ejus et bonam voluntatem adipisci mereamini. Fere tamen omnes, cum quibus locuti sumus, ita personam vestram diligunt, et accessum, et praesentiam vestram ita concupiscenti animo desiderant, quod vos vix crederetis, sed timor ipsos dissimulare cogit, quasi non diligant. Domine, audivimus, et a quodam familiari, [Col. 0738D] quondam vestro, pro certo didicimus, scimus etiam quia verum est; dominus rex Angliae per Waltherum de Insula, et per brevia sua per eumdem in partibus illis transmissa submonuit Rogerium Eboracensem, dictum archiepiscopum, Gilbertum Londoniensem, Jocelinum Saresberiensem episcopos, et de omnibus ecclesiis, quae vacant in Anglia, quatuor vel sex personas, clericos, ut episcopos suos secundum ejus voluntatem, et praedictorum episcoporum consilia eligant, et eosdem secundum voluntatem suam, et istorum consilium electos summo pontifici ad detrimentum Ecclesiae Cantuariensis, et vestri confusionem, quod Deus avertat, consecrandos destinent. Inde siquidem est, quod adventum vestrum in Angliam tantum cupiat: et in [Col. 0739A] confusione personae vestrae ita frequenter et improbe persistat. Videmus autem hujus machinationis diabolicae nimis certa, et omnibus regionem illam inhabitantibus credibilia indicia. Episcopus enim ille dictus Londoniensis, sed non verus episcopus, jamdiu in partibus Beverlacensibus moram fecit, et quasi beatum Joannem ibidem adoraturus, falsam peregrinationem simulavit, ut inde similis domino suo, et pastoris sui operibus detrahat, et ipsum non aliter, quam cruentis manibus jugulare machinetur. De his omnibus, domine venerande, vobis providere diligenter studeatis, et ut secundum consilium, quod a Deo desuper datum vobis fuerit, cura pervigili, animo discreto, infestationes vobis insidiantium Dei auxilio, qui non derelinquit sperantes [Col. 0739B] in se, valide excutere possitis. De caetero, domine, quam citius litterae domini regis visae et auditae fuerunt, audivimus dicere, quod rex et archidiaconi statim nuntium quemdam ad regem in Normanniam transmiserunt, sed quid mandaverint, penitus ignoramus. Idcirco latorem praesentium cum maxima festinatione ad vos mittimus, ut quod audivimus et didicimus, vobis significemus. Eumdem ergo vel alium nos sine dilatione ad nos mittere [Col. 0740A] non differatis et nobis super his voluntatem vestram et placitum plenius renuntietis, quia sicut iste ore vobis dicere poterit, soli sine capite, et auxilio sumus. Nullus enim, quem nobis proposuistis, mandato vestro, neque praecepto obedire ausus est, praeter Robertum sacristam, qui quantum scivit et potuit, in negotio operam adhibuit. Cum vero, si forte evenerit, die nobis statuta restitutionem rerum vestrarum fecerint, sicut audiemus et intelligemus, in continenti vobis renuntiabimus. Valeat dominus noster. Lator iste secreto quaedam vobis ore recitabit, quae, ut pro vero credantur, abominabilia sunt: et tamen vera sunt. Non est opus, domine, ut pluribus ista revelata sint, sed si placet, sepulti sint sermones, cum solus ea audieritis. Hoc [Col. 0740B] saepe et saepius, domine, vobis memoriae committimus, ne in Angliam venire festinetis, nisi puriorem gratiam domini regis adipisci possitis. Non est enim homo in Anglia, nec etiam solus inter omnes, de quibus confidebatis, qui non omnino de pace desperet, et colloquium nostrum, et habitum circa eosdem, qui vobis consulere deberent et de quibus maxime confidebamus, vitant omnes communiter et fugiunt. Valete.
Epistola dedicatoria
TO THE RIGHT HONOURABLE SIR JAMES GRAHAM, ONE OF HER MAJESTY'S PRINCIPAL SECRETARIES OF STATE, BY WHOSE READY KINDNESS THE EDITOR WAS ENABLED THUS EARLY TO PLACE BEFORE THE PUBLIC THIS FIRST AND COMPLETE COLLECTION OF THE LETTERS OF GILBERT FOLIOT, BISHOP OF HEREFORD AND LONDON, AND THE RIVAL OF THOMAS BECKET, THESE VOLUMES ARE MOST RESPECTFULLY DEDICATED.
C. C. C. Oxford, Jan. 1845.
Praefatio
Ex epistolis in causa dissidii Henricum II inter et S. Thomam Becketium scriptis, plurima Gilbertum Foliot, virum scientia et pietate, non minus ac in rebus ad regni regimen spectantibus peritia conspicuum, auctorem agnoscunt.
[Col. 0741] Eminentissimus ille vir, tempore opportuniori, altissimam tam Ecclesiae quam reipublicae dignitatem conscendere, longeque suos coaetaneos fama gloriae praecellere potuisset, sed illi accidit ut sublimiore Thomae Becketi ingenio vinceretur, qui ad sedem metropolitanam Cantuariae praelatus, ob hanc rem, ut non raro fieri solet, odio invidiaeque non levem in modum patuit.
Foliotana stirps duce Willelmo conquestore Angliam adiit. Gilbertus ipse in celeberrimo Cluniacens monasterio educatus fuerat, ubi a tenerrimis annis scientia vitaeque austeritate eminuit. Anno 1139, cura et ope Milonis, Glocestrensis civitatis quaesitoris, necnon et Roberti Bathoniensis, Herefordiensis episcopi, beati Petri Glocestriae electus et promotus ut abbas. Opulento huic praepotentique monasterio novem annos praefuit, atque anno 1147 vel 1148, ad Herefordiensem episcopalem sedem, defuncto Roberto Bathoniensi vacantem sublatus est. Ibi scientia, pietate et ascetica disciplina, in qua suos omnes contemporaneos praeteriisse perhibetur, majorem adhuc famam sibi comparavit. ยซNon apud suum ordinem tantum, sed et apud eximiae notabilitatis saeculares viros magna pollebat auctoritate. Eo suggerente, ut probabilius videtur, Leicestriensis comes comitissaque monasticae vitae se dederunt. Cum Reginaldus a S. Walerico Osneienses monachos opprimeret, Herefordiensis episcopus, etsi ad suum officium id non pertineret, oppressorem redarguendum curavit.ยป Elapsis aliquot annis, anno scilicet 1161 vel 1163, ad sedem Londinensem translatus est; sed, ut modo patebit, ejus promotio magnis chronologiis difficultatibus intricata haeret. Ex permultis ejus epistolarum locis, quae nunc prima vice prelo subjiciuntur, clare patebit quod G. Foliotus, non obstante ejus adversus Becketum oppositione, non infimam Ecclesiae in generali, sive in speciali sedis Cantuariensis privilegiorum, opinionem fovebat. Quod si factum istud historicum aeque et ab omni partium studio aliena mente discutere velimus, argumenta quae ex utraque quaestionis parte subministrari queunt multa cura nobis ponderanda sunt; sed antequam volumina haec prodirent, ejusmodi methodus ad investigationem rei qua nulla alia in Anglica historia asperior lubricosiorque invenitur, sine dubio adhiberi nullo modo poterat. Reformatio enim, quae in Ecclesia trecentos ab hinc annos contigit, procul dubio omnium animos adversus Thomam Becketum et causam quam tuebatur deflectere omni cura et modo enixa est, ideoque, ea de causa, indebito favore ii omnes qui regis partes contra illum susceperant potiti sunt, inter quos prima fronte astant Rogerus archiepiscopus Eboracensis, et Gilbertus Foliotus, Londinensis episcopus; sed odium quod in Becketi nomen ceciderat, et favor qui adversariis ejus proditus fuerat, si non omnino indebita, at saltem non aeque ponderatis quae in utramque partem adduci poterant argumentis, pariter profusa fuerant. Quae hic nunc prodeunt volumina clarissimam diem in controversiam inter corrivales episcopos exortam effundere invenientur, magnique lectorem refert meminisse has epistolas magnae auctoritatis continere argumenta, quae produci potuerint ab iis qui Henrici regis adversus archiepiscopum Cantuariensem partes suscepere. At vero, cum Gilberti personam et epistolas a celeberrima cujus pars magna fuit, causa separare non juvat, paucae istae observationes sufficientem ad praesentem collectionem afferent introductionem, amplioremque de hoc investigationem procrastinabimus, donec tota argumentorum series, editis Becketi et eorum qui ejus partes susceperunt epistolis, completa fuerit.
Nunc igitur superest ut lectorem moneamus ex qua auctoritate epistolae istae, velut genuina Gilberti Folioti scripta, nunc edantur.
In Bodleiana bibliotheca quidam adest manuscriptus codex (e Mus. 249) circa annum 1200 exaratus, qui plusquam quadringenas epistolas complectitur; hoc fundamento praesens stat editio. Quadraginta fere harum epistolarum in alio manuscripto, qui in Britannico Museo (Reg. 8 A XXI) servatur, reperire est. Alius exstat in cathedrali bibliotheca Herefordiae; sed eum inspiciendi facultas usque modo non affuit, quippe quod bibliotheca recentem restaurationem subiit, et quamvis decanus summa diligentia illum, inter incomposita volumina, inquisierit, codex epistolas continens de quibus nunc agitur, nondum inventus est. Nonnisi tamen paucissimas continere epistolas supponitur, at nullam quae in Cavi ms. non exstat.
Istud magni momenti volumen, quod Oxoniensi Universitati a Cavo concessum est, jam plurimorum litteratorum et antiquariorum notitiam non effugit, sed tam amplae collectionis transcribendae immanis labor omnes usque modo ab illa prelo subjicienda deterruit. Denique tamen, propter peculiares quae editori occurrerunt opportunitates, integer ille codex cum, cunctis quae in illo continentur, in lucem prodebit, tam paucis sparsus erroribus quam pleraque opera ex uno tantum originali manuscripto in lucem prodeuntia. Attamen, cum Epistolae absque ullo ordinationis studio in eo jacent, nunc fuit eas in ordinem illum reducere qui melius hujus editionis proposito conveniret. Quaedam harum epistolarum jam antea prelo subjectae sunt, plures bis et etiam ter in Cavi ms. repetitae; unde quot separatas epistolas praedictas codex complectatur asserere admodum difficile est, quod de Becketi epistolis pariter observandum. Quamobrem lectori, si certus fieri cupit in qua voluminis parte epistola quaeque inveniatur, consulendus est index qui ad finem tomi apponitur.
In disponendis epistolis illas primo attulimus quae a Gilberto Folioto dum Glocestriae abbas esset, ab an. 1139 ad an. 1148 scriptae fuerunt; deinde sequuntur illae quae post annum 1148, dum Herefordiensis episcopus; tertio tandem referuntur quas post suam ad sedem Londinensem promotionem scripsit. Quaedam exstitisse diu videtur opinionum diversitas quoad tempus quo ultima hac dignitate investitus fuit. Sunt qui asseruerunt hoc non contigisse anteaquam rex Becketo infensus, Gilbertum Londinum in odium archiepiscopi Cantuariensis accersivit; sed inconsiderata procul dubio est haec assertio, quippe quod Foliotus cum tardissime in mense Aprili, 1163, episcopus fieri debuerit, priusquam rex et Becketus inter se contenderent; sed ista quaestio adeo intricata est, ut editor illam tunc temporis discutere non audeat. Satis sit dicere quod si factus est episcopus Londini mense Aprili 1161, epistolas 145 et 412 hujus collectionis a Theobaldo scriptas esse oportet; si vero anno 1163, conversio ab amicitia ad inimicitiam inter ipsum, Becketum et regem, locum habere debuit in fere incredibili temporis intervallo. In prima et secunda hujus collectionis epistolarum parte nullus alius in iis edendis ordo servatus est quam generalis classificatio de qua superius. In tertia parte, epistolae dispositae sunt secundum ordinem et gradum eorum ad quos ascribuntur, exempli gratia: 1 o ad papam; 2 o ad cardinales; 3 o ad Ecclesiae filios in genere; 4 o ad archiepiscopos, episcopos, decanos, abbates, et diversarum dioeceseon, servato ordine alphabetico; 5 o tandem ad reges, laicos et alios; sed sub unoquoque ex his capitibus nulla ordinationis cura habita, ea de ratione quod, cum omnes istius collectionis epistolas, maximi quamvis in seipsis momenti, praecipue commendet earum cum Becketi epistolis connexio, utrasque in indice chronologico conjunximus ad calcem voluminis.
Cavi tamen ms. multas continet epistolas ab aliis Gilberti Folioti contemporaneis scriptas, quarum quaedam in prima et secunda hujus collectionis parte, Folioti epistolis immixtae occurrunt; sed in tertia [Col. 0743] parte omnes ejusmodi epistolae ad calcem remotae fuerunt ubi secundum eumdem ordinem qui pro Gilberti his epistolis adhibitus est, dispositae sunt.
Praeterea in Becketi epistolarum manuscriptis quinque vel sex inveniuntur ab episcopo Londinensi scriptae, et una tantum in Wilkins Conciliis, quae omnes in praesentem collectionem translatae sunt, praeter alias quae in Cavi ms. forte non exstant. Uno verbo, ut nihil omittatur, regula ista servata fuit qua discet lectori quid sibi exquirendum sit, tam in his voluminibus quam in accedentibus seriebus quae Becketi epistolas complectuntur.
Collectio haec omnes Gilberti Folioti epistolas continet, altera vero collectio omnes Becketi epistolas; sed illae epistolae quae ab Alexandro papa, ab Henrico rege aut ab aliis scriptae sunt, inter utramque collectionem divisae fuerunt, reperienturque plures in praesentis collectionis fine, caeterae vero in fine collectionis quae Becketi epistolas continet.
Harum epistolarum auctor duo alia opera composuisse supponitur, videlicet Commentarium in Cantica canticorum, et Homiliarum collectionem. Amborum istorum operum manuscripti codices in Britannico museo et alibi occurrunt, quorum prius prelo subjectum est; sed neutrum sive ex parte meriti, sive ex alio fonte aliquo modo dignum habitum est quod in hanc collectionem admitteretur, etsi dedicatoriae epistolae vel praefationes excerptae sunt atque propriis convenientibusque locis in his voluminibus disponentur [Col. 0743] Praefatio in Cantic. est epist. 212; Praefatio in Homilias, epist. 329. Utramque alias cum operibus exegeticis Gilberti dabimus. EDIT. PATR. .
Catalogus pontificum et regum, necnon et Anglicorum episcoporum cum Gilberto Folioto contemporaneorum, quem hic exaravimus, lectorem laboriosa ad alia opera referendi cura liberabit. Cum tamen multarum epistolarum inscriptiones in Cavi ms. initialem tantum litteram dant nominis ejus ad quem scribuntur, si lector justis de causis aliquam particularem epistolam alii ascribendam, et non juxta titulum affixum satius duxerit, editor se reum confiteri in materia errori tam evidenter obnoxia, non dubitabit.
Catalogus regum et pontificum
- Stephanus regnavit ab an. 1135 ad 1154.
- Henricus II, rex Angliae, regnavit ab an. 1154 ad 1188.
- Celestinus II. 1143 ad 1144.
- Lucius II. 1144 ad 1145.
- Eugenius III. 1145 ad 1153.
- Anastasius IV. 1153 ad 1154.
- Adrianus IV. 1154 ad 1159.
- Alexander III. 1159 ad 1181.
- Lucius III. 1181 ad 1185.
- CANTUAR. ARCHIEP. Theobaldus 1138 ad 1161. Thomas 1162 ad 1170. Ricardus 1174 ad 1183.
- S. Asaph. episc. Galfridus Monum. 1151 ad 1175. Adam 1175 ad 1180.
- Bangor. episc. Mauritius 1139 ad 1162. Willelmus 1162 ad 1171. Guido 1177 ad 1188.
- Bathon. episc. Robertus 1136 ad 1174. Reginaldus 1174 ad 1191.
- Cicestr. episc. Seffridus 1125 ad 1132. Hilarius 1148 ad 1172. Joannes 1174 ad 1180. Seffridus II. 1180 ad 1204.
- Licitf. et Cov. ep. Walterus 1149 ad 1161. Ricardus 1162 ad 1182. Girardus puella 1182 ad 1184. Hugo Nunant 1186 ad 1199.
- S. David. ep. David 1148 ad 1176. Petrus 1176 ad 1189. Galfridus 1189 ad 1198.
- Elien. ep. Nigellus 1133 ad 1169. Galfridus Ridel 1174 ad 1189. Willelmus 1189 ad 1197.
- Exon. ep. Robertus 1128 ad 1150. Robertus 1150 ad 1159. Bartholomaeus 1161 ad 1184.
- Glocest. ep.
- Heref. ep. Robertus 1131 ad 1148. Gilbertus 1148 ad 1161. Robertus Melid. 1164 ad 1167. Robertus Fol. 1174 ad 1186.
- Landav. ep. Uctredus 1139 ad 1148. Galfridus 1153 ad 1154. Nicolaus 1154 ad 1183. Willelmus 1185 ad 1188.
- Lincoln. ep. Robertus 1147 ad 1167. Walterus de Const. 1183 ad 1184.
- London. ep. Ricardus 1152 ad 1161. Gilbertus Foliot 1161 ad 1187. Ricardus 1189 ad 1198.
- Norw. ep. Everardus 1121 ad 1150. Willelmus 1151 ad 1173. Johannes 1175 ad 1200.
- Roffens. ep. Walterus 1147 ad 1182. Walleranus 1183 ad 1184. Gilbertus 1185 ad 1214.
- Salisb. ep. Rogerius 1107 ad 1139. Jocelinus 1142 ad 1184. Hubertus 1189 ad 1193.
- Winton. ep. Henricus 1129 ad 1171. Ricardus 1173 ad 1189. Godefridus 1189 ad 1204.
- Wigorn. ep. Simon 1125 ad 1150. Aluredus 1150 ad 1158. Joannes 1158 ad 1163. Rogerius 1164 ad 1179. Baldwinus 1180 ad 1184.
- EBORAC. ARCHIEP. Turstanus 1119 ad 1140. Henricus 1147 ad 1153. S. Willelmus 1153 ad 1154. Rogerius 1154 ad 1181.
- Carlisle ep. Ethelwulfus 1183 ad . . . Bernardus 1157 ad 1186.
- Cestr. ep. iidem qui Licit. et Cov. ep.
- Duneim. ep. Galfridus 1128 ad 1140. Willelmus 1143 ad 1152. Hugo 1153 ad 1189.
Epistolae
Charissimo fratri suo B. Cerneleiensi Dei gratia abbati, frater G. Glocestriae dictus abbas, consolationis et consilii spiritu semper refoveri.
Fortunam vestram plangitis, et deploratis incommoda, quae et ipsi pari moestitia plangeremus, nisi bonis omnia cooperari in bonum ipso Domini Spiritu doceremur. Sed quia certum nobis est, quoniam his qui ex proposito vocantur ad vitam, ideo in omnibus quae de manu Domini accipimus, gaudemus et gratias agimus, attendentes in his quae prospera sunt bonitatem, in adversis disciplinam, in utrisque scientiam, quoniam flagellat Dominus omnem filium quem recipit (Hebr. XII) , et bonus pater si non virga [Col. 0745B] visitat iniquitates in ira, tamen misericordias non continebit. Unde si inter incudem et malleum gemuistis hactenus, gemitus iste vobis erit pro cantu, cum tanquam vos mundum in omnem voluntatem opificis summi formatum auro purior quod per ignem probatur, post crebras Domini concussiones enitescetis, et fortitudinis et constantiae, et laboris, et tolerantiae praemia ab ipso cui obedistis reportabitis. Quia vero conversa est haereditas vestra ad alienos, et mentiti sunt vobis filii alieni inveterati dierum malorum, claudicantes semper a semitis bonis, abeuntes retro post Satanam, eligentes magis in nobis Christum persequi quam sequi per vos, utile non arbitror ulterius solo sterili mandare semina, porcis [Col. 0745C] spargere margaritas (Matth. VII) , fetorem sentire de proximo proditorum. Exiens itaque de Aegypto, in proximo futuro concilio absolutionem a domino papa postulabitis et, dante Domino, impetrabitis, incontaminata vita, fama in omnibus permanente illaesa, spiritu a Domino serviendum promptissimo, qui eduxit quasi lumen justitiam vestram, et judicium vestrum deducet tanquam meridiem, cui notas fecisti vias vestras, et sperastis in eo et ipse faciet (Psal. XXXVI) . Ipse, dante Domino, adero, et coadjutor existam. Unum tamen obsecro, ut nec corde, nec corpore discedatis a nobis, sed sit nobis una bonorum communio, charitas una, individua vitae societas, ut ubi vitae bonae tirocinia transegistis, perfectionis ornamenta reponatis, et jam pene omnem [Col. 0745D] expertus fortunam mundum et quae sua sunt contemnatis, et ipsum de sublimi jam ipso altior irrideatis. Valete. De itinere certior, vere tamen iturus, vobis certiora mandabo.
Poteram me cohibere silentio, si non animum moeror impulisset, at instantis pondus injuriae me in lamenta ire compellit. Pridie ex quo recessisti a [Col. 0746A] nobis auditis pejora percepimus. Referebat frater Herefordia reversus, charum illum nostrum quem digne virum nominem Herefordiensis Ecclesiae decanum lacessitum injuriis piis bonorum civium, persecutum lacrymis urbem exisse. Angariatus in se, dispendia rerum tulit e facili. Leviter enim in scelus est protracta impietas. Confractae sunt domus, apothecae diruptae, sublata vasa, distractae pecuniae, supellex undique dissipata. Sed quid ista? Nunquid ita ardens illa habendi sitis exstincta est? Non hanc hujus naturam passionis agnovimus. Verum cupiditas plus novit accendi remedio. Itur in ulteriores injurias, transitur in villas, devenitur in horrea, excutiuntur annonae, deportantur stramenta, aporiatur ecclesia, muniuntur castella. Proh quanta malignatus [Col. 0746B] est inimicus in sancto (Psal. LXXIII) ! Prorumpat Ecclesiae fletus, erumpat ejulatio, threni deducantur in medium, cithara ejus convertatur in luctum, et organum in vocem flentium. Sarae dominatur Agar (Gen. XVI) ; quae libera erat facta est ancilla, et filia principis facta est sub tributo. Datur ei pro crispanti crine calvitium, in cilicium stola gloriae ejus, et pectoralis fascia commutatur. In sanctuarium Chaldaeus ascendit, licenter operatus est malum, gloria Domini deputatur in nihilum. Stant lacrymae in maxillis filiorum; quis absterget eas? Desolata est facies filiarum Sion; quis easdem consolabitur? Sic ascendente superbia, quis jam erit miseriae [finis], quae injuriarum futura satietas? Quis obstabit sceleri? quo praesidente compescetur iniquitas? [Col. 0746C] Nempe capitis interest corpori providere. Ad ipsum spectat partis cujusque molestia. Hoc in alto situm est ne fallatur intuitu, sed infima quaeque visu liberiore collustret. Forma rotundior, eminens statio, sensus impressi, dignitatis ecclesiasticae ministerium; certa quaedam ratione depingunt. Te, Pater, ista respiciunt, te lenimen sibi lamenta deposcunt. Si tenes baculum quo sustentes, non cessit virga qua corrigas. Juxta prophetam, gladius exacutus est, ut splendeat limatus est (Ezech. XXI) . Stet in manu percutientis et vindicantis opprobria agminum Dei Israelis. Audisti atheum improperantem Domino, et manus tuas ad praelium et digitos ad bellum non aptasti? Nunquid citra necessitatem strenuus ad [Col. 0746D] belli discrimen inanesces? Absit hoc a tua gloria, ne tale sortiatur laus tua dispendium, consensum cum possis et debeas non ulcisci. Et quidem debes; quia pastor es. Potes; quia gladium portas. Portas quidem gladium, et omnis armatura fortium ipsa te munit. Si quaeris expendium, succinctus lumbos in area Domini perstitisti; si loricam desideras, justitiam induisti ut gigas; si galeam, spem communem praestolaris; si gladium, sermo Dei vivus et efficax [Col. 0747A] (Hebr. IV) , et ipse de ore tuo devorabit carnes; si clypeum, impugnantibus te fides orthodoxa furabitur; si calceamenta, Patrum redundamus exemplis. Procedat miles in castra, praelia Domini bellaturus, procedat, et agat cum fiducia. Poterit hostis in lapide de torrente et vertigine fundae prosterni. Sed rerum sorte dispendia pertimescis, ne multiplicatis incommodis coacervet hostis injurias. Pius timor, sed magna constantia; nam si pro justitia pauca amiseris, sacrificium est quod fecisti. Si cuncta raptor abstulerit, holocaustum est quod libasti. Denique nulla cadit aestimatio in virtutem: haec tanto pretiosior est, quanto tibi rerum temporalium damno majore constiterit. Thesaurus absconditus et margarita coelestis bono negotiatori jure cesserunt, quia [Col. 0747B] venditis omnibus illam sibi comparavit. Tibi quoque virtus adjudicabitur, si tibi magno constiterit. Virtus granum sinapis est; quo magis atteritur, eo fortius inardescit (Marc. IV) . Haec pulvis pigmentarius est, quo magis pilo tunditur, eo efficacior ad salutem. Si prophetam advertimus, sub umbra quercus, populi et terebinthi non bene thymiama accenditur. Umbra terebinthi est, totum quo in infimis delectamur. Sub palpebra diluculi, illucescente sole, cum magna dies aspiraverit, inclinabitur haec umbra quia vanitas est. Beatus homo, cui fit ipsa vanitas virtutis occasio. Ideo justus ut palma florebit (Psal. XCXI) , quia stringitur ejus appetitus ad infima, scilicet in superna dilatatur. Ideo justus Domini ut lampas accenditur, quia renuens consolari in infimis [Col. 0747C] aperit os suum et desursum attrahens spiritum totus in superna illucescit. Age ergo, pastor insignis, excutienti tibi pallium, projice et tunicam. Si tibi vepres tollimus, tu gregem pasces in liliis; ubi etiam virtuti, quam secuta est, totus applaudet.
Patri suo et domino H. Wintoniensi Dei gratia episcopo et sanctae sedis apostolicae legato, frater G. ecclesiae Beati Petri Glocestriae dictus abbas, totius obedientiae et charitatis obsequium.
Quoniam discretioni vestrae, in Christo amabilis Pater, sollicitudo Ecclesiarum Dei laudabili circumspectione commissa est, ideo super his, quae inter [Col. 0747D] dominum Herefordiensem et dominum Milonem, ejusdem civitatis comitem acta sunt, quaedam, quae ad nos spectant, vestrae diligentiae designamus. Dissensionis itaque inter eos, multis emergentibus causis, res eo tandem producta est ut dominus Herefordiensis comiti ipsi suisque, toti etiam civitati Herefordiensi divina interdixerit sacramenta. Unde comes, non minus pietate quam necessitate compulsus, tam nobis quam multis aliis astantibus, sese ipsi praesentavit ecclesiae, primum data in manu canonicorum sponsione, postmodum textu super altare posito, se die assignata in praesentia episcopi et ecclesiae ipsius adfuturum, et quidquid ecclesiastica jurisdictione decretum foret, impleturum sub Ecclesiae testimonio repromisit. Statuto die utroque praesente, res in [Col. 0748A] medium deducta est, et aliquorum petitione domini etiam episcopi assensu in diem alterum est dilata: sic tamen ut, si rem item differri imperialium officiorum necessitas ulla compelleret, id ante contestatae actionis diem denuntiaretur alterutri. Praepediente necessitate, quaesivit comes inducias actioni: verum id dominus episcopus non ex condicto actum esse reputans, severitati nihil detrahens, sententiam promulgavit: cumque litteris, ab auctoritate vestra susceptis, dominum Wigorniensem in ecclesias Glocestriae eamdem ferre sententiam instanti submonitione compelleret, comes, tum per directos litterarum suarum apices, tum per honestas et idoneas personas, sese plenariae satisfactioni offerens, secundum placitum domini Wigorniensis locum sibi [Col. 0748B] et tempus exsequendae et implendae justitiae postulavit addici. Et ne tergiversationis aut duplicitatis cujuspiam haberetur suspectus, dominum abbatem Teochesberiae, priorem etiam Lantoniensem et me ejusdem permissionis implendae fidejussores allegavit. Verum tam ejus humilitate, quam nostra omnium fidejussione, parvi habita, nihilominus sententia in nos data est. Unde cum apud nos vivis interdicantur monasteria, mortuis sepultura, divina quoque intermittantur officia, multipliciter ligamur in poena, qui non tenemur in culpa. Vestrae igitur erit diligentiae rem, si nimis aggravata est, ex animi modestia temperare, cum juxta papam Stephanum pulsationem hujusmodi ultra provinciae terminos nequaquam progredi, sed intra provinciam audiri et [Col. 0748C] a comprovincialibus terminari oporteat, nisi forte, quod hic minime actum est, ad sedem apostolicam fuerit appellatum. Vestram etiam nequit latere prudentiam tunc multum fore detrahendum severitati; cum subversiones ecclesiarum et strages imminent populorum; sicut eidem vehementer est incumbendum, cum sic correcti simplices fiunt meliores, non cum exasperati mali redduntur nequiores. Valeat et in perpetuum illibata conservetur vestra sublimitas.
Patri suo domino SIMONI Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater GILBERTUS ecclesiae Beati Petri Glocestriae [Col. 0748D] dictus abbas, cum pietate fructus operari justitiae.
Compellit me charitas et debita vobis suadet obedientia, ut quod ad honorem vestrum conservandum vel aliquatenus ampliandum spectare cognovero, hoc vobis, cum opportunum fuerit, et praesens suggeram et absens scripto commoneam. Instant prope tempora periculosa et dies mali supervenerunt nobis (II Tim. III) , in quibus manu inimici hominis superseminata zizania messem bonam pene suffocare praevalent aut comprimere (Matth. XIII) . Nec tamen gentilitas est in qua sumus, sed omni gentilitate pejor inhumana crudelitas, cui totum quod libet licet, totum viluit quod honestum est, nil amplectens desiderio quod Christianae simplicitati et sacris legibus [Col. 0749A] obviare non constet. Nempe, ut audita taceamus, vidimus anteacta hebdomada ecclesiam sanctae Dei genitricis apud Slohtres mirabili modo diruptam, tectum ejus manu sacrilega convulsum, in parietibus ejus nunquam aedificata propugnacula immissos satellites impietatis deservire promptissimos. Vidimus, inquam, et doluimus, locum sanctuarii sine honore, ecclesiam Dei turpiter contaminatam et ausu temerario in domicilium Satanae commutatam. Hujus etiam occasione malitiae quidam illos expugnare adorsi sunt. Istis itaque in ecclesiam istam lapides, tela, faces jacientibus, aliis resistentibus, non sine sanguinis effusione et multa hominum laesione biduum ibi miserabile confectum est. Scimus adhuc lupos intra parietes ejusdem ecclesiae in ipso [Col. 0749B] ovili Domini latitantes, et in gregem Domini simplicem et innocuum laniantes, aliter fugari non posse, quam si bonus pastor adveniens eos sonitu buccinae et latratu canum terreat, dissipet et disperdat. Hortor itaque paternitatem vestram consulendo vobis charitate qua debeo, ut cum honestioribus et eruditioribus clericis vestris locum flagitii festinanter adeatis, et commissam vobis Ecclesiam primo purgari, deinde redintegrari faciatis. Vel si monitionem vestram manus sacrilega minus auderet, actores et adjutores sceleris scientibus et videntibus ipsis gladio Domini feriatis, ut dum in futuro concilio hujuscemodi tractabuntur excessus, honor sit vobis coram simul discumbentibus opposuisse vos murum pro domo Israel, et illatas sibi contumelias repulisse viriliter [Col. 0749C] aut vindicasse. Vale.
Patri suo et domino, summo Dei gratia pontifici COELESTINO, frater G. ecclesiae Beati Petri Glocestriae dictus abbas, totum quod obedientiae et obsequii valet humilis et prompta devotio.
Fidelis Dominus in omnibus verbis suis (Psal. CXLIV) , qui quod Ecclesiae repromisit, incessanter operari non desinit; ipse ad stabiliendam fidem et confirmandam spem, promisit se usque ad consummationem saeculi Ecclesiae non deesse, et juxta verbum suum nobiscum manens in saecula (Matth. XXVIII) , sanctus in opere et promisso verax indubitata fide agnoscitur. Nuper animos omnium nostrum nubilosa [Col. 0749D] caligo confuderat et ad decessum domini et Patris nostri honorandae memoriae Innocentii fugerat dilectus a nobis super montes Bethel et ad supernorum colles aromatum aliquandiu declinaverat. Sed dum vos in ipso apostolatus culmine ejusdem loco suscipimus, ipsam in vobis dilecti praesentiam reamplectimur et cum omni gratiarum actione et tota animorum alacritate veneramur. Obscuratum nobis fuerat aurum et immutatus color optimus (Thren. IV) ; sed ecce magis rutilat festivus ornatus Ecclesiae, totum nobis convertens in gaudium et laetitiam et solemnitatem praeclaram. Noctem mundo fecerat sol, aversus in tenebras; sed, reassumpta claritate, totum quod tenebrarum erat, radio gratissimae lucis [Col. 0750A] illuminat. Haerebant lacrymae in maxillis nostris, et intra praecordia dolor aestuabat inclusus, dum in ipso rerum culmine ad tantum casum dissensionis schisma pio timebamus pavore contingere. Sed subitum infortunium subita etiam fortuna secuta est, et sicut unus Deus, una fides, unum baptisma (Ephes. IV) , sic unus pastor in terris totam moderatur Ecclesiam, qui cunctas charitate compaginans, omnes Ecclesiae partes una facit pietate gaudere. Vestrae igitur curae et prudentiae nos et nostra committimus, et quantum pia praesumit devotio pro domino et amico nostro Nigello Eliensi episcopo serenitati vestrae supplicamus, ut ea qua filios amplecti charitate non desistitis ipsum suscipiatis et necessitatibus ejus pie subveniendo caeteros filios vestros arctiori vobis [Col. 0750B] charitatis vinculo astringatis. In aeternum conservetur incolumis vestra sublimitas, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino THEOBALDO Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, frater G. ecclesiae Beati Petri Glocestriae dictus abbas, totum quod pacis, quod gratiae, quod salutis.
Gratias ago benevolentiae vestrae, in Christo dilecte Pater, quae me dignata est et filium nominare et amicum reputare; et ut fierem suscepti comes itineris, mihi voluit etiam in expensis providere. Gratulor equidem, si venit tempus et a Domino [Col. 0750C] opportunitas data est, qua possit Ecclesia vestra de manu suffocantis eripi et quocunque modo, quocunque labore in libertatem dignitatis antiquae restitui. Novit inspector cordium Deus quam promptus forem huic exsequendo negotio, nisi Ecclesiae cui alligatus sum, timerem undique emergenti periculo: sed noverit sanctitas vestra equidem usque ad diem hanc non irruit vehementius tempestas in nos. Hodie contra comitem Herefordiae, cujus sitis in omne quod habemus excanduit, causam multo sudore distringimus: et ipsum, quem si absentes essemus, nostrae sperabamus Ecclesiae protectorem, praesentes experimur infestissimum hostem. Episcopalia jam contra ipsum arma acuimus, et contra ipsum et omnes suos velut in procinctu astamus; aliorum infestantium [Col. 0750D] nos non est numerus, contra quos hi ferrum tenentes, hinc lapidem, pugnamus et vix proficimus. Habebit itaque excusatum hac vice me filium vestrum paterna benignitas, quem vobis ad praesens necessitas subtrahit, non voluntas. Erunt omni die lacrymae meae in maxillis meis, donec reditum vestrum et successum audiam et redeunti Patri laetus occurram. Interim oratione prosequar Dominum meum, cui si absens ero corpore, in omni negotio praesens spiritu et affectu mentis astabo. Vale.
Patri suo et domino THEOBALDO Cantuariensi Dei [Col. 0751A] gratia archiepiscopo, frater G. ecclesiae beati Petri Glocestriae dictus abbas, pie complendo senarium, Sabbata Sabbatorum feliciter adipisci.
Habui, dilecte Pater, a vestra sublimitate commonitorium, ut ante diem Natalem Domini me vestro praesentarem conspectui, paratus suscepto a vobis itineri et labori. Et eo quidem erga vos animo sum, ea charitate devinctus, ut propter vos leve reputem totum quod minari potest, difficultas itineris, aut vexatio corporis, vel urgens auctoritas obviae potestatis. Sed sunt praeter haec instantia mea quotidiana innumera, quae me vinculis non solum ligatum tenent, sed etiam velut immobilem reddunt, quibus explicandis cum nullo modo sufficiam, arduum mihi est, ut ad praesens majora attentare praesumam. [Col. 0751B] Vale.
Patri suo et domino U. Landaviensi Dei gratia episcopo, frater G. ecclesiae Beati Petri Glocestriae dictus abbas, apto rationis moderamine sibi credita dispensare.
Dilectioni vestrae rogatus litteras mitto, quas misisse debueram non rogatus. Nequit vestram latere prudentiam, quin pax domus Dei sit ordinata imperandi obediendique concordia cohabitantium. Et quin eadem recte administretur, cum majorum pio prudentique consilio filiorum paret humilis et prompta devotio. Quod si praelatorum justis imperiis [Col. 0751C] subditorum obedire contemnit audacia, non est dubium quin in praelatorum omnium redundet injuriam, quod in unius contemptum fuerit ignominiose convulsum. Vestram ideo rogamus benevolentiam, consulendo etiam charitate qua debemus, ut erranti ovi pastoris exhibeatis officium, et fratrem illum inordinate ambulantem, qui ecclesiam de Stringnen contra abbatis sui et totius Ecclesiae suae voluntatem occupare praesumpsit, ad pacem et obedientiam revocetis, et ne totus intereat, ipsum tanquam ovem de ore leonis ereptam pastorali humero ad caulas gregis reportetis. Periculosum namque est aliquem Ecclesiae communicare beneficiis, nedum sacramentis, qui adversus eos, quibus obedire oportet, contumax invenitur aut rebellat. Monita salutis mansuetae [Col. 0751D] sustinebit humilitas, vel si pertinax exstiterit, virgam vigilanter adhibeat charitas, ut et inobedientia compescatur et zelo vestro, qualiter rebellionem remunerari oporteat. omnibus intimetur. Valete.
Patri suo et domino R. Herefordiensi Dei gratia episcopo, frater G. ecclesiae Beati Petri Glocestriae dictus abbas, sagenam missam in mare plenam bonis piscibus ad littus usque pertrahere.
Experta mihi toties tua, dilecte Pater, munificentia me et hoc ipso gratiae sibi reddit debitorem, quod nuper directis xeniis me pascere simul dignata est, et docere. Perfectum munus aestimo, quod corpori in refectionem est et animae nihilominus in saginam. [Col. 0752A] Infelices epulae, ubi totum corpus absumitur, et spiritus in nullo reficitur. Verum me longe aliter epulari, tui ratio muneris introspecta persuadet. Misisti mihi pisces, sed duos, majorem unum, minorem alterum, ejusdem generis utrumque bonum. Quae omnia interiorem hominem meum tot replent ferculis, quod erudiunt documentis. Nam primo omnium, quia pisces misisti, mihi piscatorem illum magnum ad memoriam revocasti. Illum, inquam, piscatorem, quem Dominus vocatum de navi, non solum homines piscari voluit, sed ob promptam fidei confessionem, apostolico etiam culmini praerogavit. Suggeris animae meae suis indesinenter praesentare conspectibus, eo quod me diu jactatum fluctibus hamo suae piscationis extraxerit, et in magna monachorum [Col. 0752B] urbe suorum collegio deputaverit. Quod tamen non ita dixerim, ac si de conversione vel conversatione jam mihi securus sim, cum ignoret homo, amore sit dignus an odio (Eccli. IX) , et unicuique omnia in posterum reserventur. Non enim in sancto loco fuisse, sed magis in sanctitate perstitisse, laudabile est. Frustra enim currimus, si non comprehendimus. Et bene inchoata principia, consummatio sola remunerat. Unde et filii Israel, post exitum de Aegypto et maris transitum, quia corde non steterunt, tentati sunt et perierunt (Joan. VI) . Quem res ista non moveat? Ad nos respicit haec parabola: Aegypto enim exire est, a caecitatis et ignorantiae tenebris in lucem fidei pervenire. Maris transitus [Col. 0752C] est, virtute baptismatis a vetustate peccati in novitatem gratiae respirare. In deserto perire est, post acceptam notitiam veritatis et gratiae, peccatorum servituti succumbere, et in his vitam finire. Non enim qui egreditur, delicias statim accipit repromissas. Nam Jordanis ille famosissimus, virga Domini percussus, in se divisus est et quae a sinistris erant aquae, impetu suo in mare prolatae sunt, quae vero a dextris, in unum collectae, sese sursum extulerunt (Psal. CXIII) . Virga Domini est totum quo percutimur. Quidam enim corpore, alii spiritu fatigantur, sed filiis dexterae omnia cooperantur in bonum. Qui sive adversa de manu Domini suscipiant, seu prospera, a gratiarum actione non recedunt, sed sursum levantes cor, in coelum principale mentis [Col. 0752D] extollunt. Qui vero a sinistris sunt, hi ad tempus credunt, sed tempore tentationis recedunt. Qui vero virgae levem non ferentes ictum, cito perlabuntur et effluunt, admistique salsugini vertigine miserabili demerguntur et pereunt. Unde mihi de corporali sanctorum collegio gloriari non permittitur, nisi studia sanctorum charitas in me sollicita consideret et imitetur. Istud mihi pio suggeris ipse consilio, dum pisces mihi dirigis extractos de profundo, sed mortuos, docens prudentissime, ut caveam ne de profundo saeculi extractus, opus mortis incurram. Nam longe aliter suae piscationis opus noster piscator exercet. In peccato mortuos, piscari novit ad vitam. Unde qui extractus moritur, intra sagenae ipsius ambitum non tenetur. Quod vero duos misisti, [Col. 0753A] magnum unum, parvum alterum, sua mihi significatione jucundum est, et ipsa mittentis intentione jucundius. Principis apostolorum labores mihi mysticos repraesentas. Ipsum bis piscationi dedisse operam, evangelica lectione cognoscimus. In prima, ob multitudinem copiosam rete scissum est (Luc. V) ; in secunda plenum magnis piscibus ad littus usque pertractum (Joan. XXI) . Prima piscatio omnium vocatio est; secunda est electorum invita introductio. Unde primo recte rete rumpitur, quia a gratia in qua vocati sunt, plurimi elabuntur, et culpis exigentibus in aeternum reprobantur. Secundo rete non rumpitur, quia Dominus electos suos ad vitam omnes pertrahet, et non est qui aliquem de manu ejus eripiat (Psal. XLIX) . Efficaci me admonitione [Col. 0753B] instruis et informas, ne velut rupta sagena piscis elapsus vage peream, sed magnis illis piscibus centum et quinquaginta tribus vitae qualitate conformis, ad electorum formam, vitam moresque componam. Quod si tui sensus arcanum altius intelligerem, fortasse conjicerem dono piscium, mihi pisces evangelicos ad mentem reduci, torporemque meum ad lectionis studium arctius amplectendum occasione hac a tua prudentia non mediocriter instigari. Illi namque panes, unde populi saturantur et implentur cophini, legis libri quinque sunt, et duo pisces prophetiae et psalmi (Matth. XIV) . Nam vita degunt, dum profundum pisces inhabitant. Quod si extrahuntur ad lucem, morientes exstinguuntur [Col. 0753C] a lumine. Sic ante Salvatoris adventum tenebrosa in nubibus aeris, obscura erat doctrina in prophetis. In profundo hoc, suo modo prophetia vivebat, dum quod venturum erat praeloquendo promittebat. Sed, promissione completa, et orbem Christo irradiante plenius, prophetia in lucem extracta, et quodammodo extracta est, in promissorum completa veritas amplius promissione non egeat. Unde Dominus, lex et prophetae usque Joannem (Luc. XVI) . Sic mihi nectis involucra, et me undequaque spiritualiter exerceri desideras, dum hinc obscuritate prophetica ad lectionem me protrahis, illinc ipsa psalmorum suavitate tanquam alterius piscis oblectamento, ad orationem me laudemque compellis. Jam restat quod intelligam cur pisces quos misisti generis [Col. 0753D] ejusdem esse decrevisti. Unitatem mihi pacemque commendas. Binarius enim in bono est, sed ipse in malo reperitur. Binarii bonum est dilectio Dei et proximi, bonum ipsius est quod ad praedicandum discipuli missi sunt bini et bini (Marc. VI) . Nam charitas ad minus inter duos est, habet idem sua infortunia. Immunda enim animalia in arcam missa sunt bina et bina (Gen. VI) . Nam quia primus defluit ab unitate binarius, totum quo pax scinditur aut dissipatur concordia, merito illi assignatur. Unde persuades mihi illum sequi, qui in sancto est, qui inhabitare facit unius moris in domo, ne distrahar iracundia, vel inflammer odio, sed pace ad omnes et charitate servata, varietates et schismata studeam declinare, et unius generis pisces, fratres videlicet [Col. 0754A] unius observantiae charitatis et fidei in domo Domini congregare. Sub eodem intellectu Moysi a Domino dictum est: Altare mihi facies de lapidibus non sectis, quos ferrum non tetigit (Exod. XX) . Lapides secti sunt, qui licet politi scientia, a fratrum tamen societate dividuntur schismate vel discordia. Ex quibus altare Domino non construitur, quia de vita eorum gratum Domino nil offertur. Ex lapidibus vero non sectis altare Domino construitur, quia ex his qui per fidem in unitate solidantur, Christi corpus adimpletur. Quod vero utrumque bonum dixerim, tale est. Pisces mundi sunt, qui squamas habent et pennulas. Squamae sibi conjunctae sunt, corpus undique contegentes. Unde et virtutes significant, quae omnes sibi in radice charitatis conjunctae, [Col. 0754B] interiorem hominem polymita quadam et talari veste tegunt, muniunt et exornant. Pennulae contemplationis alta significant. His enim pisces de profundo elevantur, et super aquas quosdam quasi saltus faciunt, licet item naturali pondere ad easdem relabantur. Quid his pennulis nisi conatus animae designatur, quibus quandoque in summum illud bonum et invisibile lumen erigitur, et de interna illa dulcedine aliquid gustare nititur, licet ipsa corporali sarcina, cui alligata est, retardetur? Corpus enim quod corrumpitur, aggravat animam, et deprimit terrena inhabitatio sensum multa cogitantem (Sap. IX) . Haec mihi de tui ratione muneris ad tempus occurrunt, quae cum optato conspectu perfruemur et alloquio, plenius ipse edocebis, de caetero, si placet advertas. [Col. 0754C] Mandasti mihi per tui muneris latorem nuntium, ne torquerer invidia, ne tabescendo deficerem, ne de concessa tibi felicitate et copia talium et tantorum piscium, arida mea siccitas augeretur. Verbo mones ne invideam, sed facto ad invidiam trahis. Quid mirum si marcescer invidia, cui vicini diutius extensa late potentia stagni jacentis opusculum interdicit? Invidiam jubes tollere, faciendi stagni concessa licentia, hanc ipse poteris exstirpare. Experimentum erit amici non modicum, sed diu torqueri non permiseris, cujus opem morbi a te dependere cognoscis. Valete.
[Col. 0754D] Domino R. priori et fratribus, qui cum eo sunt Malverniae, G. ecclesiae Beati Petri Glocestriae dictus abbas, amantium se non penitus oblivisci.
Confisus de benevolentia, non quam merneram, sed quam sperabam de vobis, quemdam propinquum et familiarem nostrum direxi ad vos, preces cum humilitate porrigens, ut quod in ecclesia de Estlethe habebatis, ei de vobis habendum benevola charitate concederetis, facta tamen super sacramenta fidelitate non fraudandi vos ab eo commodo non quod modo habebatis, sed quod de Ecclesia ipsa in tempore tranquillae pacis habueratis. Vos tamen rem altius inspicientes, et beneficium, quod diu inter manum dantis haesit, ingratum esse non curantes amicum, qui etsi magna rogaret, ex merito charitatis [Col. 0755A] audiri debuerat, imo dico non audistis, sed dilato consilio, quos ad vos miseram, ad nos vacuos remisistis. Aegre fero non quod imperfectum est quod rogabam, sed quod de amicis minus solito sperare compellor. Rogabam equidem cum fiducia quod amantium me petitioni non negarem. Rogabam unde certe rogari debueram. Rogabam ne commodum Ecclesiae vestrae eo populo displiceret si per nos illud in parte aliqua ministrari contingeret. Et quia magna repulsa est, cum negatur amico quod modicum est, rem vobis ante oculos pono, ut ex ipsa judicetis quantum est quod rogaverim, et quam modicum quod negastis. Cum vero de Ecclesia illa partem, quae nos contingit, ad plenum persolvero, ministro altaris ministerii sui mercedem adimplevero, [Col. 0755B] episcopali auctoritati de his quae sunt penes illam respondero, emolumentum, quod his omnibus superesse contigit, vix tanti est ut de hoc amicus ab amantibus se repulsam pati debuerit. Unde si consilium vestrum mutari placeret in melius, haberetis me de re modica gratiae magnae debitorem, et clerico, illi, cui rem hactenus concessistis, vel ad votum satisfacerem, vel adversus eum vos in omni audientia ad plenum excusabiles redderem. Rogo mihi per praesentium latorem litteras vestrae voluntatis indices remittatis. Vale.
Patri suo et domino, summo Dei gratia pontifici LUCIO, frater G. Beati Petri Glocestriae dictus [Col. 0755C] abbas, pacis et salutis incrementa.
Quantis miseriarum sit concussa turbinibus Salesberiensis Ecclesia, serenitatem vestram, dilecte Pater, aestimo non latere. Cujus sollicitudinis interest Ecclesiarum omnium non solum detrimentis compati, sed etiam commodis providere. Haec, jamdiu proprio viduata rectore, dum fluctuaret in incertum, tum perversorum hominum incursione, tum suorum circa Patris electionem non unanimi voluntate, ad desolationem ultimam pervenisset, si non ei Dominus dignum sibi famulum electum, ut speramus, antistitem vitae commendabilis et gratiae, Jocelinum condignum sanctitatis vestrae filium, in Patrem pastoremque praerogasset. Hunc, quantum [Col. 0755D] humillimi non dicam filii sed servi praesumit devotio, sublimitati vestrae commendari praeoptamus, quem dignum commendatione cognovimus, utpote qui ante vocationem suam studiis honestatis incessanter incubuit, et jam, sibi non sumens honorem, sed vocatus, ut speramus a Domino, episcopalem cathedram merito vitae laudabilis honorare non desistit. Hic irruentes in ecclesiam suam impetus viriliter sustinet aut repellit, et in quibus sibi forte non sufficit, a benevolentia vestra manum sibi auxilii consiliique porrigi humilitas nostra praesumendo desiderat et exposcit. Ejus igitur canonicum magistrum R. de Meisi, virum vita moribusque commendabilem sanctitati vestrae commendamus. Et quoniam ipsum adversus dominum Azonem Salesberiensem decanum [Col. 0756A] praesens negotium suscepisse cognovimus, beatitudini vestrae de hoc ipso supplicamus, ut eumdem in causa justitiae et veritatis sustentetis et Salesberiensis Ecclesiae honori et utilitati paterna gratia provideatis. Valeat sublimitas vestra, in Christo dilecte Pater!
Raro suo dilectori HAMONI Bordesleiae abbas.
Memor tuae dilectionis et benignae petitionis, qua me aliquid scribere vel dictare postulasti, tandem pareo, et si quid datur otii, libenter idipsum studio tuae benignitatis impendo. Nam, cum tibi auditum fuerit me pro creditae mihi dispensationis officio verbum exhortationis aliquoties habuisse cum fratribus, [Col. 0756B] coepisti et ipse praesens exhortari, ut si quid mihi Dominus de Spiritu suo in Scripturis revelasset munificentiae, non ingratus stylo illud exciperem, et quod gratis acceperam, aliquorum aedificationi profuturum gratus ipse publicarem. Affirmas enim multiformem gratiam simplicis verbi Dei, non uno tantum modo piis mentibus intimandam, sed variis tractandam esse doctrinae schematibus. Verum, sicut ipsos corporum sensus, per quod ad intelligentiam nobis via est, diversos inter se variosque natura constituit, sic verbum Dei variis tractandum esse doctrinae schematibus, et nunc annuntiatione, nunc Scripturae subministratione, ad pia corda trajiciendum, donec formetur Christus in nobis et simus omnes docibiles Dei (Joan. VI) . Adnectis insuper eorum, [Col. 0756C] quae in ecclesia velut declamationis modo pronuntiantur, velut cum sonitu deperire memoriam, nisi Scripturae velut quodam retinaculo teneantur, et sicut interventione visus redintegrantur memoriae legentium animis ingerantur. Quantum replicas illud Sapientis eloquium: ยซAurum melius dispersum rutilat quam signatum;ยป nihil a vilibus [lapidibus] gemmae differunt nisi publicentur. Sententia quoque distributa suscipit incrementum, et avarum dedignata possessorem, nisi publicetur, elabitur. Postremo, ne quid habeat excusatio diverticulum, desidiam nostram vehementer illa Domini voce perterrens: Serve nequam (Matth. XVIII) , quare non posuisti pecuniam meam ad mensam, multa quidem [Col. 0756D] sic colligis ut torporem excutias, repellas ignaviam, et me, vix ausum hactenus prodire in publicum, de latibulo silentii in lucem eloquentiae trahas. Imperiosa me charitate perurges. Unquam me in vos vis, ut non sit quod respondeam, nisi me vel non posse quod exigis, vel amico nolle praestare quod possim. Horum quodcunque dixerim, eo animo es, ut aut doli me arguas, aut injuriae. Utrumque vereor, et dum aurea me charitatis compede vinctum tenes, facio quod captis hodie mos est, dum de pretio requiruntur et timent, totum spondent quod exactor vult. Sic ego, ne charitatis damna sustineam, ne minus in Christo diligar, negare tibi nil audeo. Verum ea quae tutis tantum auribus hucusque commiseram, jam nunc examini tuo oculisque introspicienda [Col. 0757A] committo. Scio quanta amplecteris gratia quidquid est illud quod offero, et quod duo minuta, quae amicus dat, magni faciet apud te quia non ex abundanti sed ex modico dat.
Patri suo et domino JOCELINO Dei gratia episcopo, G. suus ecclesiae Beati Petri Glocestriae dictus abbas die quotidie prosperari in gratiam.
Rogati saepius ut super negotio fratrum Cerneliae vestrae sublimitati scriberemus, id hucusque distulimus, attendentes non eatenus processisse negotium, ut super hoc nobis scribere duceremus opportunum. Nam qui eidem incubabat Ecclesiae, multa licet accusatione pulsatus, tamen quadam exspectatione aliquatenus [Col. 0757B] haerebat, et pastoralem quam susceperat curam nondum ea qua oportebat solemnitate refutabat. Sed jam nunc, ut audivimus, ipsius celebrastis exsequias, et securi ad radicem arboris infructuosae jam posita, eamdem, quae inutiliter stabat, laudabili, ut fama est, severitate succidistis. Unde quia fructuosum jam arborum locum praeparastis, rogamus, rogamus, inquam, et optamus, ut quod nobis digne reputatur ad justitiam, laudabili consummatione perducatur ad gloriam. Fratres quidem Cerneliae, venientes ad nos, secum etiam sub ecclesiae suae sigillo litteras afferentes, communi, ut aiunt omnium fratrum electione, unum e fratribus nostris sibi in Patrem pastoremque dari petierunt et dimitti. Et [Col. 0757C] ipsum quidem, quem eligunt honore dignum speramus et gratia, utpote virum cui et ad doctrinam scientia et ad honestatem mores exuberant, regendis animabus rebusque tuendis idoneum. Quem nisi laudabilem crederemus, vobis utique commendare nollemus. Sed de re ista nihil nisi ex vestrae voluntatis arbitrio statuentes, rogamus, si placet, vestrum nobis aperiri consilium, si petitioni huic vos praebere velitis assensum. Jussioni vestrae voluntas nostra deserviet. Quod si honorificentiam Ecclesiae nostrae hac ipsa electione quodammodo praelibatam vestra stabiliret auctoritas, nos in immensum gratiae debitorem, et ad vestrae deserviendum voluntati per omnia promptiores haberetis. Vobis spiritum optamus adesse consilii, qui vos dirigat, opusque [Col. 0757D] vestrum placita sibi moderatione disponat. Vale.
Patri suo et domino J. Salesberiensi Dei gratia episcopo, G. suus ecclesiae Beati Petri Glocestriae dictus abbas, cum gaudio et exsultatione fructus reportare justitiae.
Communi, dilecte Pater, lamentatione in aures sanctitatis vestrae nostra deploramus incommoda, deprecantes humiliter ut malefactores nostros vestra vel revocet admonitio vel coerceat disciplina. Joannes de Merleberga et Walterius de Pincheum nos humiles amicos vestros infestare non desinunt, et solatia peregrinationis nostrae violenta manu diripere, et in pravitatis usus expendere non erubescunt. [Col. 0758A] Patienter pondus diei et aestus hucusque portavimus (Matth. XX) , sperantes tandem malignorum hominum rabiem vel posse expleri vel eosdem ad legitimos tramites salubri cujuscunque persuasione converti. Sed quia juxta Sapientiam: Quem Deus despexerit, homo corrigere non potest (Eccli. VII) , rogamus ea qua de vobis bene speramus fiducia, ut quos revocare admonitio sancta non valet, de manu vestra virga pastoralis humiliet. Noverit praeterea sanctitas vestra praedictos illos duos, in nummis et nummorum pretiis, nobis plusquam ducentas marcas abstulisse, et possessiones nostras quae circa eos sunt, pene ad nihilum redigisse. Optamus itaque nos illius roborari spiritu, qui dixit: Confidite, ego vici mundum (Joan. XVI) , qui inimicos suos omnes ponet [Col. 0758B] scabellum pedum suorum (Psal. CIX) , per quem in interitu malignorum ridebimus et subsannabimus (Prov. I) , cum iis quod merentur acciderit. Illius gladium non frustra portatis, sed, ut allophylos non solum cum seme Gad in stiva aratri, sed etiam cum Aoth in ore gladii feriatis (Judic. III) . Non hebetetur in manu vestra gladius ejus qui, juxta prophetam, exacutus est, ut splendeat limatus est (Ezech. XXI) . Vobis undique virtutis occurrit occasio. Refrigescit charitas, refrigescent scandala. Ad vos tanquam ultores scelerum undique clamat Ecclesia. Exseratur itaque, rogamus, sermo Dei ille vivus et efficax, pertingens usque ad divisionem animae ac spiritus, compagum quoque ac medullarum (Hebr. IV) , ut in convivio [Col. 0758C] illo magno gloria sit vobis, coram simul discumbentibus, opposuisse vos murum pro domo Israel et ejus injurias vel repulisse viriliter aut vindicasse. Valete.
Dilecto fratri suo filioque charissimo B. Cerneliae Dei gratia abbati, frater G. Glocestriae dictus abbas, ยซviriliter agere et confortari in Domino (I Cor. XVI) .ยป
Viri boni est non extolli prosperis nec incommodis frangi. Hoc quidem ipse nosti: hanc ipse tibi formam induisti. Unde ergo ne propter alicujus minas, vel propter instantem et urgentem inopiam cito terrearis, aut de tuo sensu movearis. Si procella aliqua [Col. 0758D] adversus te surrexerit, flante sancto Spiritu, cito statuetur in auram et silebunt fluctus ejus (Psal. CVI) . Si premit inopia, in timore pio semper obedies Domino et ipse non derelinquet sperantes in se (Psal. XVI) . Memento quam simpliciter ambulaveris; memento quod non cupiditati sed soli obedientiae et veritati tua vela commiseris. Habe coram oculis quod cui militas obedientiam prae omni acceptat holocausto. Ambula simpliciter et ibis confidenter. Clamabimus omnes ad Dominum, et ipse aperiet manum suam et implebit vos benedictione (Psal. CXLIV) . Non invenis in domo tua vel intus consilium vel extra possessionem. Domus tua penes te est; in ipsa habes unctionem Spiritus quae docebit te de omnibus (Joan. XIV) . Habes et filium charissimum [Col. 0759A] Jocelinum, quem, quia timet Dominum, sano credimus abundare consilio. Dominum Hugonem direximus ad te, qui tibi diligenter obediet et devoto famulatu assistet. Si quem vel quos de nostris plus volueris, his ipsis equis quos placuerit de tuis, sive juvenes sive senes, mittes ad nos et de nostris impetrabis quos voles. Negotia tua nostra reputabimus. Adversa sustinere potes, sed solus habere non potes. Unum sumus et semper unus in Domino (Galat. III) , et serviemus ei humero uno. Caetera si desunt solatia, unum tamen deesse non potest. Domus tua quocunque labore vel consilio proficere de die in diem potest, sed in deterius ire non potest. Malum tanquam in summo est, quo procedat non invenit, bonum tuum quotidianos poterit habere provectus, [Col. 0759B] benedictio tua si differtur, non aufertur. Nosti quod abbatem episcopi non facit benedictio, sed fratrum communis electio. Sarcinam hanc in humeros beati principis apostolorum Petri imponemus, facies nostra confundi non poterit. Minister apostolorum et nuntius ipse direxit te. Nuntiabimus illi quod audimus de te, de quo per omnia speramus obtinere, ne plantationem primam quam in hoc regno plantavi, dextera ejus cujuscunque labore vel industria in ignominiam sui patiatur evellere. Vale, et divitiae si affluant, noli cor apponere (Psal. LXI) . Si paupertas exusserit, obedi et patientiam habe. Nosti illud Sapientis: ยซSuas habet paupertas sancta divitias.ยป Honesta etiam res laeta est paupertas, et [Col. 0759C] eadem non est paupertas, si est laeta.
Patri suo et domino J. sanctae sedis apostolicae Dei gratia legato, frater G. Glocestriae dictus abbas, debitam Patri charitatem et obedientiam.
Instanti, Pater, necessitate, compellimur ut de quod multum confidimus, vestrae nobis munificentiae auxilium requiramus. Causa inter dominum Landaviensem episcopum et fratrem nostrum J. priorem ecclesiae Sancti Michaelis, in ipsa Landaviensi dioecesi constitutae, nuper exorta est, de corpore cujusdam dominae M. scilicet de Londoniis, quae in novissimis agens, viro suo parentibusque simul astantibus, sacerdote etiam, cujus erat parochiana, idipsum [Col. 0759D] volente et requirente, sese in manu praedicti prioris loco nostro humandam extrema voluntate concessit. Tempore enim praedecessoris istius, domini scilicet Urbani episcopi, in ipsa ecclesiae nostrae dedicatione pater istius et mater, haec etiam ipsa et eorum tota progenies se eidem loco nostro nullo reclamante in ipsa episcopi praesentia concesserunt. Suscepta et non multo post defuncta et in ecclesiam nostram imo et suam allata est. Inde in nos plus justo domini Landaviensis irae succensuit, et de ecclesia nostra corpus efferri et in suam etiam a nostris deferri praecepit. Jussioni huic prior apostolicam obtendit auctoritatem, quae ecclesiis nostris fratrum suorum et sororum humanda corpora signata privilegii ratione concedit. Unde, quasi profanum aliquid [Col. 0760A] prior ipse nominasset, statim a communione suspensus est, et ecclesiae nostrae interdictae. In quo prior se gravari sentiens, ad Adae diem in tua misericordia ad vestram appellavit audientiam. Sub hoc vestrae supplicamus benevolentiae, ut ecclesiis nostris divina concedatis officia, quia praefixa die vestrae, vita comite assistemus praesentiae, sententiae, quam decernet vestra jurisdictio, promptis animis parituri. Valeat dominus meus dilectissimus.
Patri suo et domino, summo Dei gratia pontifici E. frater G. Glocestriae dictus abbas, obedientiam et debitam Patri charitatem.
[Col. 0760B] Id modicum, dilecte Pater, quod sumus amicorum nostrorum charitati negare non possumus, et communis pietas exigit, ut alter alterius onera portantes (Galat. VI) operam vobis vicariam consilii similiter et auxilii impendamus. Unde licet apud majestatem vestram nulla nos merita commendent, nec penes vos gratiam nobis ullam servitia vel impensa locaverint, ex charitate tamen audemus, ut qui nec pro nobis digni audiri simus, ad paternam misericordiam pro alio interpellaturi pie praesumendo irrumpamus. Clericus vero dilecti filii vestri domini Cantuariensis archiepiscopi magistri R. de Ponte episcopi vestrum adit urgente necessitate praesidium, ut ad tuenda ea quae canonice possidet [Col. 0760C] a vestra imploret serenitate patrocinium. Rogamus itaque ad genua sanctitatis vestrae corde prostrati, ut de fonte justitiae procedat et pietas, et eum, quem apud apostolicam majestatem commendari dignum credimus, tam vita quam scientia, suscipiatis in gratiam et in justis postulationibus suis clementer exauditum remittatis. Sublimitatem vestram diu sibi suisque incolumen conservet excelsa Majestas.
Patri suo et domino summo pontifici E. frater G. Glocestriae dictus abbas, aeternae vitae gloriam feliciter adipisci.
Necessitati, dilecte Pater in Domino, reluctari [Col. 0760D] non possumus, quin charitati, quae nobis de fraternis cordibus potenter imperat, obediamus: haec est quae nos magis delitescere cupientes, producit in medium, ut ad audientiam vestram cui ad praesens assistere non valemus, veritatis verba mittamus. Hinc est quod viro illustri et honesto Scripturarum etiam tam divinarum quam saecularium apprime erudito magistro, scilicet Godefrido, negare nequivimus quin sublimitati vestrae, quae de ejus negotio vidimus et audivimus, testaremur. Willelmo itaque Cumin multis exigentibus causis vinculis anathematis irretito, cum jam plus anno integro sub eodem vinculo perstitisset, cumque eum omni ecclesiastico beneficio generalis concilii jurisdictio spoliasset, dominus Wigorniensis consilio religiosorum [Col. 0761A] virorum praedictum Godefridum archidiaconatu suo investivit, Ecclesiaeque suae archidiaconum religiosa devotione constituit. Scimus eum in eodem officio religiose perstitisse, et quae ad curam ejus spectabant prudenter et discrete ministrasse. Scimus etiam episcopum eidem Ecclesiae, si vobis placet, necessarium et in eo non solum istud, imo et multo amplius salvum esse beneficium. Decernat in hoc consideratio vestra ut semper habeat incrementum gloria vestra concipiantque bonam spem, qui recurrunt ad vos, obtinendi consilium pariter et auxilium in his unde recurrunt ad vos. In longitudinem dierum vos protegat omnipotens Dominus, in Christo Pater.
G. Dei gratia abbas Glocestriae dilecto filio suo JOANNI priori Sancti Michaelis, salutem.
Litteras vobis directas domino Landaviensi deferetis. Si vos audierit, gratias illi [dabis], si vero perstiterit in proposito apostolica ipsi auctoritate resistetis. Apostolicum enim privilegium habemus prae manibus ut liberos quosque, qui se locis nostris sepulturae dederunt, libere suscipiamus. Quod si super hoc perstiterit et vos in interdicto tenuerit, audientiam domini legati adhibitis testibus appellabitis et ei hujus actionis diem Adae in tua misericordia nominabitis. Valete.
Dilecto fratri suo filioque charissimo B. Cerneleiae Dei gratia abbati, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem mentisque constantiam.
Singulis quae nobis litterarum inscriptione mandastis respondere ad tempus omittimus, quia negotii nostri finem qualem disposuerit Dominus cito nobis imminere cognoscimus. De ipso tamen largitore bonorum Domino meliora semper exspectamus, ut qui bona contulit nobis dona multiplicet et gratiam in qua praevenit nos subsequenti etiam cumulare non desinat. Ipse vae nostrum, si quid in praesenti est convertit in gaudium, et si liventi oculo in aliquo perstrinxit nos, exitum laetitia consummabit. De caetero noveritis me vita comite et sospitate [Col. 0761D] haec proxima Dominica venturum Wintoniam ad dominum legatum. Quo vobis mandamus mandandoque pariter injungimus, ut nobis occurrere nulla omnino occasione praetermittas. Vale.
Patri suo et domino Landaviensi Dei gratia episcopo frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem et debitam reverentiam.
Curae et labori vestro quem, ut res vestrae apud vos crescerent, impendistis, gratias agimus. Nos hoc ipso vobis obnoxios gratiaeque debitores exhibemus. Injuriam vobis nullam vel a nobis vel a nostris fratribus inferri nec volumus nec probamus. Corpus quod repetitis apostolicam minuendo auctoritatem [Col. 0762A] de ecclesia, in quam allatum est, sibique extrema voluntate concessum expelli jubere non praesumimus. Unde rogamus dari nobis, si placet, hanc veniam, simulque solitae munificentiae dono superimpendi gratiam ut nobis mortuorum cadavera quae nobis ex ratione competunt, non negetis et a nobis nostrisque omnibus honorem quem possumus obsequiumque debiti famulatus obtineatis. Valete.
Patri suo et domino, Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo et totius Angliae primati THEOBALDO frater G. Glocestriae dictus abbas, humilem ex charitate non ficta obedientiam.
[Col. 0762B] Rogamus benevolentiam vestram, in Christo dilecte Pater, ut excusationem, quam ad praesens necessitate praetendimus, ipsi suscipiatis, et de mandato vestro si quid minus agimus, paterna hoc nobis charitate remittatis. Absit enim ut quid audeam in praesentia vestra confingere, qui summum mihi solamen aestimem una vobiscum dies hujus incolatus individua vitae conjunctione transigere. Sed his qui circa nos sunt, satis superque notum est, quomodo nuper irruerint Wallenses in nos, et quod trans Sabrinam fluvium potissimum habebamus, totum fere usque in ipsas Walliae profunditates abegerunt. Unde necesse est mihi hac ipsa Dominica, qua Londoniae convenietis, colloquio regum Wallensium interesse in Glamorgan, vel plusquam trecentarum [Col. 0762C] marcarum damnum irrecuperatorie sustinere. Quia ergo in tota terra cordis vestri ad plenum dominatur charitas, dabitis filio exoranti hanc veniam, ut paterna licentia ad praesens urgenti et instanti plurimum Ecclesiae nostrae necessitati deserviam. Valeat dominus et Pater meus dilectissimus.
Patri suo et domino Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, et totius Angliae primati T. frater G. Glocestriae dictus abbas, obedientiam humilem et de toto corde dilectionem.
Ad agendum quod imperastis, quamplures amici nostri jam semel et iterum tertioque convenimus, [Col. 0762D] ut causam domini abbatis Radingensis et fratrum ejus adversum dominum Rodericum caeterosque beati Dionysii monachos plenius audiendo decerneremus. Causa itaque deducta in medium ad hunc finem usque perducta est. Conquerebantur Radingenses ecclesiam suam de Stantona parochia de Camora quae terra quaedam est beati Dionysii injuste spoliatam fuisse. Asserebant vero praedictam ecclesiam de Stantona in terra illa de Mora parochialia jura tam in spiritualibus quam in temporalibus continue et quiete triginta et eo amplius annis habuisse. Hujus rei testes producebant in medium quamplures monachos, sacerdotes et clericos multos, honestos etiam laicos non paucos probationi praedictae possessionis, si iis adjudicaretur paratissimos. Postulabant [Col. 0763A] itaque Radingenses probationem suam suscipi seque in possessionem induci. Sed dominus Rodericus et qui cum eo stabant e contrario perorabant. Aiebant vero super hac re Radingensium nec debere probationem suscipi nec ipsos oportere possessione praedicta aliquatenus investiri. Hanc parochiam in integrum de jure beati Dionysii esse dicebant, et ad ecclesiam suam de Teintona non nova quadam usurpatione, sed antiqua et longi temporis proscriptione pertinere. Constanter asserebant ecclesiam suam de Teintona a prima fundatione sua plusquam sexaginta annis praedictam possessionem continue et quiete possedisse, se etiam adhuc in ipsa actionis die eadem possessione investitos in ipsa tanquam sua consistere. Assertionis etiam suae testes producebant [Col. 0763B] dominum abbatem de Egvesham et conventus ejus partem non modicam, aliosque sacerdotes clericos et quamplures laicos probationi promptissimos. Quoniam igitur in causis hujusmodi melior est affirmantis et possidentis quam solummodo repetentis conditio, probationem possessionis suae postulabat dominus Rodericus suscipi seque deinceps inconcussum si justum foret dimitti. Cum itaque de singulis cum domino Herefordiensi, decano Londoniensi, archidiacono Oxoniae, caeterisque aliis viris qui convenerant decerneremus, nulla data sententia, prior Radingensis se ab archidiacono Oxoniensi et abbate de Egvesham, nescimus in quo gravari conquerens, audientiam domini papae appellans injunctae nobis finem imposuit sollicitudini. [Col. 0763C] Unde, ne vestram quae penes nos acta sunt possint latere prudentiam, vobis ista transcripsimus, quem munitum per omnia et esse semper incolumen praeoptamus. Vale.
Patri suo et domino S. Wigorniensi Dei gratia episcopo frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem.
Vobis saepe scribere et benevolentiam vestram frequenter interpellare negotia nos multiplicata compellunt. Unde vero inquietationibus nostri speramus et exspectamus solatia, ibi saepe plangimus et nostra manifestamus incommoda. Quidam ministrorum [Col. 0763D] vestrorum, sicut a multis audivimus in commisso sibi officio ministrans pessime, Algodus decanus clericos nostros odiose persequi et affligere ex credita sibi dispensatione non desistit. Qui quanto celebriores et sacratiores cernit imminere festivitates quasi nocendi nactus opportunitatem ecclesias nostras interdicit et clericos nostros in suis ordinibus ministrare defendit. Unde vestram rogamus pia semper praesumptione dulcedinem ut clericum nostrum B. de Colna in ordine suo diebus istis ministrare concedatis et statuto sibi die, si vos ad hoc vacare non poteritis, totum quod in illum ille e contrario dictus Algodus jaculari poterit coram archidiacono vestro terminari jubeatis. Nos vero illius suspectum habemus judicium cujus manifestum [Col. 0764A] scimus odium, et si vestrae placeret discretioni clericos nostros talem judicare oporteret, quem vitae commendaret honestas: qui ex arce prudentiae judicaret incestuosos, non ex stratu mollitiae Domini sacerdotes offenderet. Vale.
Patri suo et domino summo Dei gratia pontifici E. frater G. Glocestriae dictus abbas, unam quam petunt a Domino feliciter obtinere.
Quod missis litteris majestatem vestram, dilecte Pater, interpellare praesumimus: hinc persuadet charitas, hinc humilitas expavescit. Plus tamen eligimus apud Patrem de pietate corripi, quam apud dominos et fratres nostros dilectissimos de spreta [Col. 0764B] charitate damnari. Ideo sublimitati vestrae preces humiles supplicantis affectu porrigimus, ut venientem ad vos dominum Lincolniensem episcopum qua decet bonitatem vestram gratia suscipiatis et in suis eum postulationibus justis audiatis. Cui vero et ad doctrinam scientia et ad honestatem mores exuberant, dignum est apud Patrem totum quod gratiae, quod pietatis est, experiri. Optamus ut erga eum vox illa Domini convalescat: Eum, qui venit ad me, non ejiciam foras (Joan. 6) , ut qui currit post gratiam, comprehendat gratiam, et qui festinat ad Patrem, Patrem se gaudeat invenisse. Accendentur virtutes amore quamplurimi, cum honestatem condigne munerari viderint apud vos, et virtuti suam nec minui nec deesse mercedem. Conservet vos in longa tempora, [Col. 0764C] qui non dormit, custos Israel (Psal. CXX) .
Patri suo et domino S. Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, obedientiam debitam et quam potest charitatem.
Directis litteris preces vestrae sublimitati porreximus, ut causam, quae in Wimundum clericum nostrum intendebatur, usque ad reditum nostrum ex sola gratia differretis. Hoc tamen altiori providentia aliter actum est, et est ei purgatio objecti criminis per manum septimam adjudicata. Unde vestram ex amore praesumendo rogamus benevolentiam, ut sententiam hanc ea qua potestis misericordia temperetis, [Col. 0764D] et qua debeatis ratione levigetis. Scitis vero in causis etiam saecularibus quantum caveri soleat, ne qui judex est, sese accusatorem exhibeat, nisi forte, cessante accusatore, ad hoc ipsum publica alicujus infamatio compellat. Quod si judici quandoque contigerit, in hoc ipso non jam accusator, sed famae publicae prolocutor existit, nec judicis sibi tollit officium, persequenti famae vocis impendendo suffragium. Sed in causa hac aliter res est. Scimus vero quid vicini clament, quid ore multorum populus attestetur. Femina vero illa, de qua Wimundus arguitur, non ipso cogente vel suadente, sed fratre ipsius Eilwino presbytero perurgente, in obsidem pro marito suo concessa atque directa est. Cumque illo mitteretur, opem illi debitam Wimundus non subtraxit, [Col. 0765A] sed, prout suppetebat facultas, benigne contulit. Post etiam fratrem suum maritum scilicet ejusdem usque ad inimicitias persecutus est, ut ejusdem redemptioni effectivae operam daret. Quid ergo si mulier illa morte praeventa est? Nunquid luet qui non meruit? Sed quis unquam periit innocens? Vel Ecclesiae judicio recti quando deleti sunt? Si clericus Beati Petri praedictae mulieri, cum in obsidem mitteretur, sua dando subvenit, si maritum ejus de ipsa redimenda commonuit, si eidem fratri ejus Eilwino suggessit, quid aliud judicabitur, nisi quod animam suam magna ex parte liberavit. Vestram itaque supplicando rogamus beatitudinem, ut in praesenti negotio oculi vestri videant aequitatem (Psal. XVI) et eum qui a nemine accusatur, quem infamia [Col. 0765B] nulla persequitur, qua soliti estis gratia suscipiatis, et vestrae fulgore praesentiae exhilaratum remittatis.
Patri suo et domino T. Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, pie complendo senarium Sabbata Sabbatorum feliciter adipisci.
Gratiarum, dilecte Pater, de toto corde non sufficimus actioni, quod vestra nobis munificentia sinum jampridem benevolae charitatis aperuit et ut ipso rerum argumento cognoscimus, suorum etiam numero plenius assignavit. Et quidem sic est, non quia meruimus nos, sed quoniam sic complacuit vobis, ut [Col. 0765C] eo ipso quo in amicitiarum gratiam admisistis in meritum nos ampliori quodam jure semper possideatis in integrum. Habetis vero multiplicis gratiae debitorem quem collata nobis beneficia satis obligant, et penes vos nulla merita commendant. Sed, quia praeteritorum exhibitio certa nobis est et futurorum exspectatio, audemus plurimum et pia semper charitate praesumimus, ut sublimitati vestrae etiam pro cognato nostro et amico charissimo R. de Beaumis preces ex affectu porrigamus, quatenus eum in ecclesiae ipsius beneficia admittatis quam sibi Cicestrensis plena donatione concessit, et ab auctoritate vestra donationis astipulatione confirmari precibus etiam porrectis exposcit. Et quidem illum R. vestra nobis plurimum commendaret oratio, si non [Col. 0765D] eumdem in publicas jamdiu gratulationes susceptum fama omnibus ostendisset, utpote virum, cui et ad doctrinam scientia et ad honestatem mores exuberant, virum Deo dignum occupari servitio, simul et beneficiis ampliari, ut unius elegantia operis et nobis gratiam virtuti etiam vestrae gloriam impendatis.
Patri suo et domino T. Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo et totius Angliae primati, frater G. Glocestriae dictus abbas, in regione luminis optato ad votum perfrui desiderio.
Placuit sublimitati vestrae, dilecte Pater in Domino, dominum et Patrem nostrum dominum Wigorniensem [Col. 0766A] responsurum quibusdam, quae sibi objecta sunt, ad audientiam vestram evocare. Nec minus illi complacet jussioni et voluntati vestrae devote in omnibus obedire. Unde in omni timore Domini et cordis humilitate venit ad judicem, spe tamen bona et tota charitatis plenitudine festinat ad Patrem. Nec est quod in judicio Patris formidet filius, cum intus apud Patrem sit, qui pro ipso pulsat et exorat affectus. Ne tamen in causae praesentis inspectione vester caligetur oculus, quod nobis inde notum est discretioni vestrae notificamus. De statu Wigorniensis Ecclesiae vos hoc ipsi decrevistis, ut ob redintegrandam tam episcopi quam Ecclesiae suae dignitatem prior ipse qui fuerat ad tempus restitueretur et infra praescriptum diem substituto altero [Col. 0766B] Ecclesiae ipsius necessitudini consuleretur. Cumque a vobis ad Ecclesiam suam dominus episcopus, vestrae pariturus voluntati remearet, quidam e fratribus Ecclesiae suae vestrae dispensationis ignari, restitutionem prioris sui moleste plusquam oportuit sustinentes, res ipsius ecclesiae statim, ut fama est, distrahere coeperunt et male, ut clamat populus, impletis marsupiis abscesserunt. Quod quale sit, satis ipsis indicabitis. Res vero ecclesiae sibi commissas infami venditione distrahere malum fuit; a facie Patris in nullo persequentis, sed consilium a vobis utile reportantis, fugam repentinam arripere multo pejus. Quod vero a vobis decretum fuerat, nec una dignari auditione multo pessimum. Quod vero [Col. 0766C] captos se conqueruntur et dum ad vos pro Ecclesiae suae utilitate festinarent, male in itinere detentos, omnes fere testantur apud nos dominum episcopum hoc et cum fieret ignorasse et factum etiam cum rescivit paterna charitate pertractasse. Credendum etiam plus aestimo episcopo uni et veritati quam iratae monachorum turbae et contumaci. Qui, etsi eosdem ab inordinato revocasset vel detinuisset itinere, in hoc culpa vel nulla vel permodica exstitisset. De hoc tamen evocatos audiatis. De caetero scimus dominum episcopum priorem suum a prioratu amovisse, sed ob tumultuantium fratrum inquietudinem nondum quemquam substituisse. Quod ideo divinitus actum aestimo, ut vos supremam operi bono manum imponatis, et filiae vestrae idoneum [Col. 0766D] providendo pastorem ad voluntatem vestram et ejus utilitatem consulatis. Vestris monitis Wigorniensis acquiescet Ecclesia quibus dominum episcopum juxta placitum vestrum pariturum non ambigimus. Conservet incolumitatem vestram in longa tempora, qui non dormitat, custos Israel (Psal. CXX.)
Frater G. Glocestriae dictus abbas, dilecto filio suo Osberno, ยซnon trepidare ubi non est timor (Psal. LII) .ยป
Moneo te, fili charissime, aedificare et plantare, et terram tuam eo vomere quo tu scis exercere et diligenter excolere. Satis hactenus spinas et tribulos germinavit (Gen. III) , sed, sicut bene coepisti, si labori [Col. 0767A] bono et exercitio instanter incubueris, scio, scio quod fructu bono non fraudabit te Dominus. Volo vero vasa omnia domus tuae salva et munda custodias, et ipsam domum tuam qua poteris supellectile munda et honesta munias et exornes. Laudo etiam te seras portarum tuarum confortare, domum tuam vallo bono et muro inexpugnabili circumdare, ne scilicet gens illa quae, sicut tu dicis, hirsuta fronte et torvis oculis respicit, irrumpat in eam et omnes labores tuos et sudores impetu uno diripiat. Nolo vasa transmigrationis sint apud te, nec quod in aliquo praetendas transmigrationis habitum, sed stabilitatis in terra vestra quam dedit vobis Dominus Deus et mansionis diuturnae propositum. Dices vero amicis nostris Wallensibus vos de hoc quod audierunt [Col. 0767B] nihil penitus illis inconsultis acturos. Videmus vero gentem vestram timorem Domini et reverentiam sanctuarii parvipendere, et illos audimus Deum et loca sancta et personas consecratas Domino diligenter honorare. Propter haec omnia durum est nobis illis qui fere non curant vos magis inseri et ab his qui vos venerantur avelli. Vale et noveris nos malle stationarium vel progressionarium te esse quam retrogradum.
Patri suo et Domino J. Salesberiensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, apto rationis moderamine sibi credita dispensare.
Sciat vestra sanctitas, in Christo dilecte Pater, nos fratri nostro Bernardo persuadere non posse [Col. 0767C] ut sub aliqua cujuscunque pecuniae reddendae conditione benedictionem suam vel a vobis vel aliunde suscipiat. Hoc vero, licet malum fortasse non sit, menti tamen simplici scrupulum generat, ut aliquid a puritate minus suus sibi habere videatur introitus. Unde vestrae supplicamus benevolentiae ut animi vestri severitatem paulisper deflectatis ad nos, et his pecuniae repetendae conditionibus omissis, paululum post datam simpliciter benedictionem quidquid exigendum judicabitis exigatis. Ego vero erga sanctitatem vestram me vinculo fidejussoris ad plenum obligo, quod post ipsam benedictionem quidquid de his omnibus sibi adjudicabit Ecclesia, obediens et humilis et devotus implebit. Si post istam [Col. 0767D] benedictionem ejus voluntas distulerit, nil restat aliud nisi ut in commissa sibi domo voluntatem domini papae sedulus praestolator exspectet. Vale.
Patri suo et domino T. Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, totum quod potest humilis et prompta devotio.
Humilitatem charitas non repellit. Unde, quia Willelmum Cumin humiliatum vidimus, audere coepimus ut apud sublimitatem vestram pro illo interpellemus. Quod si ab unitate recessit Ecclesiae, ipso qui tentat instigante, ad eamdem jam redit, ipso qui vivificat Spiritu sancto revocante. Unde ad thronum misericordiae vestrae pia tamen praesumptione [Col. 0768A] pulsamus, ut si eum testimonio magnarum et religiosarum personarum de ea in qua impegerat culpa satis fecisse cognoscitis, a communione suspensum teneri non permittatis. Dominus vero Wigorniensis nisi per vos in communionem non recipit quem auctoritate vestra a communione privavit. Rogamus itaque vestri animi moderationem ut quem de Ur Chaldaeorum ad Jerusalem suspirasse gaudetis (Gen. XV) , intrare volenti portas ejus obserari non sinatis, ne cui etiam calceamenta stolam pariter et annulum indulsit pietas coelestis, ipsum nudatum turpiter ad siliquas remittatis.
Dilectis in Christo fratribus, R. priori caeterisque [Col. 0768B] Cerneliae, frater G. Glocestriae dictus abbas, militando prudenter assequi gratiae donativum.
Movet nos aliquandiu erga vos et jamdiu erga domum vestram, a vobis habita et exhibita charitas, ut quod nondum praesentia corporali potuimus, missis saltem litteris vos ultra visitare non differamus. Gratias igitur vestrae per omnia referentes sanctitati nos vobis in omnia gratia spirituali profitemur obnoxios, qui et de vobis jamdiu bene sperare coepistis, et quod in donis summum est et praecipuum nos profectus vestri et incrementi spiritualis in Domino participes esse voluistis. Nam quanta charitatis plenitudine benevolentiam vestram superextendatis in nos, hinc datur intelligi, quod cum toto orbe terrarum Ecclesia Dei clara meritorum [Col. 0768C] laude titulisque gloriosis longe lateque resplendeat, vestrae tamen complacuit sollicitudini ut Ecclesiae vestrae nos arctiori quodam dilectionis vinculo jungeretis, et de ipsa vobis patrem pastoremque elegeretis. Quod quidem non ita scribimus, tanquam de infula vel cathedra loci vestri, vel in nobis vel in nostris gloriantes, sed gratam per omnia habentes unitatem spiritus quae inter nos mediante quodam vinculo charitatis et pacis firmo et indissolubili constituitur. Nam cum de imminenti vobis negotio recurreretis ad nos, equidem vobis charitate non ficta subvenimus, et de corpore nostro vobis non tanquam saucium aliquid vel putridum membrum abjiciendo projecimus, sed corporis nostri [Col. 0768D] partem sane meliorem et commodiorem licet in dispendium nostri, plena tamen vobis pietate concessimus. Nam, si quod sanctum est, quod honestum, quod doctrinae sanae, quod bonae famae, quanto speramus amore concupistis, habetis procul dubio, habetis in Patris adoptione unde et Domino gratiarum referatis actiones, et nobis sitis in immensum gratiae debitores; habetis nempe virum, cui ad doctrinam scientia et ad honestatem mores exuberant; habetis in cujus vita et moribus vobis plene virtus illucescet; habetis cui humiliter obediendo quod arripuistis iter virtutum virtutis assequendo praemium gloriose consummabitur. Sed sunt in vobis fortassis aliqui quos in appetitum sui nondum plene virtus allexit, imo sunt ut tristis audio, qui virtutis [Col. 0769A] opus quanto laboriosius est, tanto odiosius aspernantur. Sunt etiam qui ab eo quem in Patrem elegimus et assumpsistis impudenter aversi, jam retrorsum abierunt, nec jam vocem ejus audientes, sed alienum nescio quem sequentes, non solum ipsi non obediunt, sed et ipsum nefariis, ut fama est, ausibus eradicare et explantare moliuntur. Nunquid sic nostra debuit remunerari benignitas? Nunquid hoc nostra meruit prompta vobis deservire voluntas? Audite, charissimi, et quod ex charitate loquimur, aure charitatis advertite. Timeo, timeo ne forte vos urgeat veniens ex alto sententia. Scitis vero quod juxta merita subditorum disponitur, et vita rectorum et sicut cum sancto sanctus est Dominus, ita etiam cum perversis merito perversus invenitur [Col. 0769B] (Psal. XVII) . Bonis equidem pie disponit et qui suspirant ad vitam, his Patrem praestatur et pastorem quo ducantur et pertrahantur ad vitam. Pharaoni jamdudum Israelitae servierant, et civitates illi de latere et luto construxerant: sed ex quo coepit iis servitus Aegyptiaca displicere, clamaverunt ad Dominum et iter trium dierum, Moyse ducente, profecti sunt (Exod. VIII) . Volentibus ad vitam ingredi merito praeesse conceditur, propter quem pateat ingressus ad vitam. Secure pronuntio, si filiis Israel Pharaonis adhuc placuissent opera, nec clamassent ad Dominum, nec adhuc salvatorem habuissent. Justitiae regula est, ut qui justus est, justificetur adhuc; et qui in sordibus est sordescat adhuc (Apoc. XXII) . Sic qui caeci sunt ut a caeco ducantur expostulant, [Col. 0769C] sententia coeli est, ut pariter in foveam cadant (Matth. XV) . Nec quidem hoc dicimus de majori et meliori parte vestri diffidentes, sed mirantes equidem et indignantes quod illos qui vos conturbant inter vos dominari et principari permittitis. Audio illum non dico carnalem sed carnem Adelardum demigrasse Cantuariam, Romam inde forsitan profecturus. Sed quid si Romam venerit? Sentiet axis onus, et ad tantum pondus curia forsitan inclinabitur. Vetus ista querela est, et inter carnem et spiritum ab ipsis Ecclesiae cunabulis vehementer agitata. Jamdiu est, quod caro concupiscit adversus spiritum et spiritus adversus carnem (Galat. V) . Nos vero ambulabimus adversus carnem et carnis opera [Col. 0769D] recidemus. Audiat, advertat carnis opera et faciem suam dominus Adelardus intelligat. Nam opera carnis haec sunt, fornicatio, immunditia, impudicitia, luxuria et quae hujusmodi sunt (ibid.) . Qui sectatur hujusmodi nulla sibi erit cum vestro commilitone communio. Nec tamen haec dicimus tanquam fratrem vestrum persequentes in aliquo vel demum talia suspicantes; persequimur vitia, non personas. Aspera dicimus, optantes ipsi meliora. Vano seducitur fortassis intuitu. Romam aestimat velut arundinem omni posse spiritu agitari. Romae scimus veritatem obscurari posse, nunquam tamen, si fuerit agnita, reprobari. Thronus ille justitia est, equitatem sedes illa judicat. Nec causa ista est quae in lucem venire erubescat. Nihil in aure diximus quod super tecta praedicari nolimus. [Col. 0770A] In innocentia ingressi sumus, et sperantes in Domino non infirmabimur (Psal. XXV) . Rogamus itaque, dilectissimi, ut unanimitati studeatis et paci, et Patrem vestrum per omnia, sicut decet filios honorantes, illi quam oportet reverentiam et nobis quam sperabamus charitatem, non tantum labiis sed corde potius exhibeatis: habetis unum, quem si corde suscipitis et honoratis, in uno illo nos omnes integre possidebitis. Quod si faciem ab illo avertetis, quo spiritus impetu ducimini, nulli dubium relinquetis. Filio nostro fratrique charissimo nequaquam deesse poterimus, sed vestros cum illo incursus toto adnisu sustinere tentabimus. Adversa nempe sustinere poterit, sed solus habere non poterit. Sed avertat hoc Dominus ut societatis vestrae jucunda principia [Col. 0770B] exitus habeant tam amarissimos, et ipse qui est initium et finis, principia vestra jucundo fine concludat. Et si vestra nos dignos amicitia creditis, nos quoque amicos vestros et per omnia benevolos aestimate.
Magistro suo charissimo dominoque meritis honorando, ROBERTO sanctae sedis apostolicae cancellario, frater G. Glocestriae dictus abbas, reverentiam debitam et de corde toto dilectionem.
Exsultavit cor meum in Domino, dilecte Pater in Domino, et spirituali sum jucunditate perfusus, quia de coelo respexit Dominus, et vestrae memor humilitatis [Col. 0770C] gratiam donavit pro gratia, et a vobis digne servatam hactenus honestatem morum et elegantiam condigna munificentiae suae gloria muneravit. Invitatus ad nuptias locum elegeratis obtinere novissimum, sed in vobis bene patri complacuit ut evangelicum illico tandem ipse personaret: Amice, ascende superius (Luc. XIV) , gloriamque vobis pariter et honorem prae discumbentibus aliis exhiberet. Mirabar equidem et rem tacitus attendebam, cui Dominus nova sua pariter et vetera reservasset, quia congesta totius honestatis insignia sic in unum cumulasset. Et licet innumeris vitae vestrae decor et doctrinae suavitas illuceret, et in sui imitationem mirabiles multorum appetitus accenderet, majus tamen [Col. 0770D] aliquid animo somniabam lucemque tantam, etsi non sub modio reconditam (Luc. XI) , ab eminentiore tamen quodam loco fulgoris sui beneficia praestituram Ecclesiae spe quadam certa concipiebam. Teneo quod volebam; video quod sperabam, ut jam magna praedicem opera Domini exquisita in omnes voluntates ejus (Psal. CX) . De quo magna operare potui, magna videre jam merui, et quem dilexisse justitiam et odio habuisse iniquitatem (Psal. XLIV) non dubito in consilio justorum et congregatione sanctorum a beato summoque pontifice totius aequitatis jura dictare totus applaudo. Hinc est quod gratiarum non sufficimus actioni, quod Patrem nostrum Cant. exhilarastis, quod Ecclesiam ejus in dignitatem pristinam reformastis, ut quae mutila facie [Col. 0771A] incedebat, hinc archiepiscopatus gloria, illinc soliti primatus honore jam plena luce refulget. Et divinitus actum est ut de fonte justitiae ipsa vestra promotione procederet et pietas in nos. Rogamus benevolam et benignam nobis semper gratiam vestram, et pro Domini Jesu reverentia suppliciter exoramus ut nostro Arnaldo manum misericordiae porrigatis et vestrae fretum pietatis auxilio laetum ad propria remittatis. Scitis quam indecens sit et importunum clericum bonum in publicas jamdiu gratulationes susceptum, jam nunc emendicatis elaborare suffragiis, et diebus vitae suae novissimis insolita praeter morem inedia praegravari. Confido de Domino meo magistroque charissimo ut cordis sui locum misericordiae semper aperiat, et tam huic quam caeteris Salesberiensis [Col. 0771B] Ecclesiae clericis, jam instante necessitate et vehementer urgente tempestate, subveniat. Conservet omnipotens Dominus magistrum et dominum meum in tempora longa Ecclesiae suae profuturum.
Patri suo et domino S. Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater G. d. ab., bella Domini cum fiducia praeliari.
Quod palam est et multorum divulgatum notitiae testibus aut argumentis evincere citra necessitatem est. Unde, si promptum serviendi vobis habuimus animum, argumentis non approbo de quo nullum aut fere nullum dubitare non dubito. Equidem si vobis [Col. 0771C] in magnis servire nequivimus, sedulam tamen dedimus operam, ut in minimis saltem in subsidiari vobiscum actione staremus. Ideo nostra, si placet, merebatur humilitas et in vos hucusque continuata charitas, ut vices nostras quas adversus H. et R. de Calderi sublimitati vestrae commiseramus, prudentia vestra aliquanto fuisset diligentius exsecuta. Scitis vero et multorum constat testimonio dominum archiepiscopum vobis palam prohibuisse ne quis illorum absolveretur, nisi vobis ecclesiastica satisfactio exhiberetur. At illos ad satisfaciendum nobis nullo adhuc commonitorio induxistis, nihilominus tamen absolvistis. Palam est et luce clarius quid consequatur expositis. Dicam, salva pace vestra et gratia, dicam quod hoc ipso nec domino [Col. 0771D] archiepiscopo obedientiam, nec nobis quam sperabamus amicitiam, nec ordini vestro vel officio honorem exhibuistis aut reverentiam. Equidem molles istae et remissae facilesque nimis misericordiae auctoritatem vestram in opprobrium et commissam vobis justitiam deducunt in nihilum. Anno quidem spectavimus integro ut in episcoporum conventu malefactores nostros anathematis vinculo teneremus. Sed quam facile labor noster evanuit! Inflavit buccas dominus H. et sonuere tubae. Ad unum Spiritus inflati sonum, quid dicam? Expavit episcopus, proh pudor, ad ejus minas expavescere, cujus dedignandus erat et gladius! Jam toties laesi ad quem de justitia nobis exhibenda curremus? Nunquid nobis facile est circumire provincias, dominum archiepiscopum [Col. 0772A] sollicitare, convocare concilium et a multis expetere quod unius item possit gratia vano quodam favore remittere? Equidem post susceptum onus hoc in quo laboro sustinens nil mihi molestius accidit, nil amarius. Pudet vero me similiter et poenitet, quod cucurri in incertum; pugnavi, sed quasi aerem verberans (I Cor. IX) , et post damna similiter et labores insultant mihi inimici mei et jam prorsus effrenati tutam nacti peccandi licentiam ad injurias item faciendas imperiosa voce nos provocant. Haec itaque vestrae duximus communicanda notitiae, ut qualitercunque res hactenus acta sit, vestro, si fieri potest, reformetis consilio ut et vobis honor augeatur et causae vestrae si non ad plenum in aliquo saltem provideatur.
Frater G., dilectis suis dilectoribus GUAR. priori et fratribus qui cum eo sunt Herefordiae, bonum bene consummare principium.
Libentius vos ipse visitassem quam ad vos litteras nuntiosve dirigerem; sed quia impediunt negotia multiplicata quod vellem, litteras interim nostras vice colloquii habeatis, ut pensetis ex his quid de nostra erga vos charitate aestimare debeatis. Non est credendum omni spiritui; quidam vero spiritus ex Deo non sunt (I Joan. IV) . Unde si charitatis nostrae sinceritatem impius homo superseminans zizaniis offuscare conatur, discretio nobis spirituum [Col. 0772C] necessaria est, ut non circumferamur omni vento doctrinae vel facile acquiescamus errori (Ephes. IV) ; sed probantes semper potiora solidemus in Christo charitatem, in quem anchora nostrae spei projecta est. Frustra namque credimus et speramus nisi invicem diligamus. Attendamus illud Apostoli: Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII) ; verbum breve, sed fecunda sententia. Hic plane conjungitur nos aut in Christo non dilexisse, aut leviter a charitate non excidisse. Non vero in Christo diligit qui facile promovetur ad odium.
Patri suo et domino Dei gratia pontifici EUGENIO, frater G. Glocestriae dictus abbas, in decore virtutum [Col. 0772D] delicias regibus ministrare.
Cum in singulorum commoda vestrae se, dilecte Pater, diligentia charitatis exerceat, fortasse minus in sui admiratione suspenditur et quae ad innumeros beneficiorum immensitate diffunditur intra proprii judicii terminos arcta humilitatis regula cohibetur. Quanto tamen gratiarum imbre mentem vestram divinitatis unda perfuderit, hinc datur intelligi quod in vehemens sui desiderium non paucos de ultimis terrae finibus virtutis vestrae fragrantia sanctique nominis suave redolens opinio jam pertraxit. Scimus vero multos multa animi alacritate festinare ad vos, ut jam dicant singuli, clament universi: Trahe nos post te, curremus in odore unguentorum tuorum (Cant. I) . Inter dominum A . . . . . Lincolniensem [Col. 0773A] episcopum tanta decet a majestate vestra veneratione suscipi, quanta scimus eum ad vos charitate perduci; perhibent vero ejus vitae testimonium bonum familiares ejus viri probatae religionis et gratiae, qui cum eo quo familiarius conversantur, tanto magis de ejusdem honestate gloriantur in Domino. Scimus quoque Dominum flagello tribulationis ipsum jamdiu aliquatenus attigisse, ut si quid in eo fuit scoriae, jam ad purum excoctum sit, et si quid in excessu mediocri vaga regni Angliae aliquandiu permisit licentia, jam penes eum evacuatum est, et perfecte probatur. Hoc quod verum credimus, praecipuo veritatis amico denuntiamus, ut non pigeat vos filium vestrum in gratia suscipere, cui dignum est honorem et gratiam exhibere. Valeat sublimitas [Col. 0773B] vestra, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino J. sanctae sedis apostolicae Dei gratia legato, frater G., salutem et de toto corde dilectionem.
Litteras dignationis vestrae, dilecte Pater, domino Salesberiensi direximus, ut quem statuistis abbatem Cerneliae, loco eidem episcopali confirmaret benedictione. Quod ipse quo animo vel qua industria nescimus hucusque differens, in ipsum, sicut a multis audivimus post discessum vestrum vexationes et argumenta multiplicat. Quod utinam absit a vestra gloria ne tale sortiatur laus vestra dispendium, [Col. 0773C] ut plantatio vestra sic evellatur et vestrarum opus manuum in ignominiam vestri deleatur! Quapropter honori vestro supplicamus et gloriae, ut directis jussionis vestrae litteris dominum Salesberiensem commoneatis, ut ultra illum quem ei statuetis diem benedictionem ejus non differat; et quod si verae religionis amator est, animo grato, voluntate promptissima jam fecisse debuerat vestra saltem auctoritate jam secundo commonitus ulterius explere non differat. Rogamus ut in opere vestro non confundatur facies vestra, sed incrementum semper habeat gloria vestra, ut sciant omnes quod manus tua haec et tu, Domine, fecisti eam (Psal. CVIII) . Valeat dominus meus et Pater dilectissimus. Sicut praecepistis, jam venissem ad vos, nisi de die [Col. 0773D] in nos iteratae calumniae me non impeditum solummodo, sed et compeditum gravissime detinuissent.
Patri suo et domino Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo et totius Angliae primati, T. frater G. Glocestriae dictus abbas, salutis gaudium et obedientiae famulatum.
Adhuc etiam, domine, incubus ille Cerneliae, quod sui juris non est, audacter occupat, et qui inde expulsus est, ad aliena limina pro defectu justitiae mendicat. Dominus vero Salesberiensis expulsi abbatis inopiae extremae ipsius Ecclesiae desolationi fortasse compatitur, sed nec abbati inopi, nec Ecclesiae jam ruenti aliqua ejus miseratione [Col. 0774A] subvenitur. Mandati vestri litteras devote suscipit, vestro tamen obedire mandato alta nescio qua consideratione omittit. Justitiam itaque, quam alias non invenimus, a vestra jam paternitate requirimus, ut Scotum illum inobedientem vobis manifeste contumacem et improbum, si placet excommunicetis et Ecclesiam ipsam quam diu incubuerit interdicatis. Quod si deinceps comiti Glocestriae de ejiciendo excommunicato vestro praeceperitis, scimus quod nobis obedire non differet, verum domino Salesberiensi obedientiae formam sine mora obediendo praescribet. Vale.
Patri suo et domino Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo [Col. 0774B] et totius Angliae primati, T. frater G. Glocestriae dictus abbas, salutis et gaudii plenitudinem.
Quia fortis est ut mors dilectio (Cant. VIII) , sicut uni praejudicare non possumus, sic alteri reluctari non valemus. Hinc est, dilecte domine, quod id quod vultis me quoque velle necesse est. Sed quia redeuntes a vobis qui mihi sic alii vero sic loquuntur, precor ut mihi litteras vestrae voluntatis indices per hunc fratrem nostrum mittatis, et quod de me vestro sederit arbitrio ea, qua praeestis et potestis potestate injungatis. Eo vero erga vos animo sum, ea vobis charitate devinctus ut in quo sanctitati vestrae me obedire et placere cognovero, totum leve reputem quod mihi minari potest vel difficultas itineris [Col. 0774C] vel urgens auctoritas obviae potestatis. De caetero frater B. abbas Cerneliae ad sedem apostolicam appellavit. Cum ergo sua omnia in protectione domini papae esse oporteat, a suis tamen persecutoribus non minus nunc quam ante diripiuntur. Unde rogat per me et de hoc precor vestra sit exorata paternitas, ut Ecclesiam suam in protectione domini papae et vestra suscipiatis et ipsam domino A. archidiacono custodiendam committatis, ut et huic ad dominum papam adeundum scilicet quod res habet necessaria conferat, et si quem in loco ipso domino servire cognoverit, ipsi cura diligenti provideat. Itineris nostri diem, si placet, notificetis, quem si usque ad festum sancti Michaelis differri [Col. 0774D] placeret, eos qui nobiscum ituri sunt, fortasse magis paratos haberetis. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo ROBERTO Dei gratia Lincolniensi episcopo, G. Herefordiae minister, gaudia pacis et salutis.
Pro anima mihi res est, et sunt oculi mei ad vos ut impleatis in necessitate hac desiderium meum. Regis ira adversus abbatem Glocestriae et Ecclesiam malevolorum consilio vehementer incanduit; et nisi voluntati ejus abbas ipse infra breve spatium obtemperaverit, terras ipsius Ecclesiae omnes, quae in sua potestate sunt, rex sibi sumere et Ecclesiae ipsi alienare comminatur. Unde quanta de vobis speramus [Col. 0775A] confidentia, preces benevolentiae vestrae porrigimus, ut opponatis vos murum pro domo Israel (Ezech. XIII) , et regis iram mitigando, abbatem et Ecclesiam ipsam reconciliare domino regi, et negotium istud juxta possibilitatem Ecclesiae terminare studeatis. In hoc positi estis a Domino, ut per vos bene provideat his qui infra sunt, et quod per se aut per Herefordiensem nequit, per Lincolniensem obtineat Glocestrensis. Ad plene explicandum affectum vestrum multa foret opus litterarum prolixitate. Sed stylum duo comprimunt, quia sapiens docetur paucis et amico suadetur e facili. Sit vobis a dextris Dominus ut in hoc et in omnibus gratiam vobis comparari studeatis. Miles militavit aliquandiu non Deo sed Satanae. Servivit vero excommunicatis [Col. 0775B] vestris mense integro, postquam ipsos excommunicatos esse cognoverat. Nolentes itaque excommunicatum vestrum absolvere nisi per vos, rogamus ut quod in eum justitia dictaverit, misericorditer prece vestra temperetur.
Patri suo et domino, summo Dei gratia pontifici EUGENIO, frater G. Glocestriae dictus abbas, obedientiam humilem, et debiti famulatus obsequium.
Cum suspiret, dilecte Pater, ad vos Ecclesiarum totius Angliae facies admodum desolata, una tamen est Malmesmeriensis Ecclesia, cui nisi cito subventum fuerit, nil jam sibi solatii superest, nisi quod [Col. 0775C] est in adversis pessimum, felicem aliquandiu exstitisse. Nam, sicut ovicula lupi faucibus deprehensa, quo evadat non invenit, sic ipsa castelli quod in ejus fundo simul et atrio situm est, angustata moenibus, et habitatoribus afflicta, totum fere quod facultatis terrenae, perdidit, et quod religionis apud se fovebat et ordinis, evanuisse penitus ingemiscit. Vix est quod ejus calamitati jam possit adjici, cujus et locus in extremam desolationem datus est et filii in dispersionem. Ubi enim a sancti Patris Aldhelmi tempore laus Dei resonabat, illic hodie armata satellitum turba et in omnem, in quam conducitur impietatem, promptissima cohors militum debacchatur. Restat igitur dilecto fratri nostro et ejusdem Ecclesiae abbati domino Petro, vestri pietate [Col. 0775D] consilii Ecclesiam suam et ab infestationibus jam dictis erui, aut ad ipsam penitus non reverti. Si juxta prophetae vocem, gladius Domini exacutus est, ut splendeat limatus est, stet, optamus, in manu percutientis et vindicantis opprobria agminum Dei Israel (Ezech. XXI) . Nil equidem misericordius vestra nobis posset charitas exhibere quam in partes nostras quempiam dirigere, qui ea quae Dei et vestra sunt, zelo sciret congruo pertractare. Conservet incolumitatem vestram in longa tempora, qui non dormitat, custos Israel (Psal. CXX) , in Christo dilecte Pater.
Sedulo majestatis apostolicae defensori, domino [Col. 0776A] Joanni de Cant., frater G. Glocestriae dictus abbas, sales si placet suos intra fines modestiae modo laudabili cohibere.
Quod imitatus apostolum paternarum traditionum caeteris contribulibus tuis amplius et perfectius aemulator existis, laetus audio, zelusque tuus bonus ut incrementa semper excipiat, ampla charitate desidero. Verumtamen, si qua penes nos acta vel dicta sunt, quae ad dominum papam usquequaque pertineant, nolo te, frater, commoveri super hoc, nolo tui Sabbati pacem delicatam aliquatenus exinde perturbari. Ad dominum namque papam appellavimus, et ad ejus nomen tota nobis controversia conquievit. Nomen pacis in commune protulimus, et ad ejus flagrantiam nobis pacifica sunt universa. [Col. 0776B] Ne tamen nomen gratiarum in nostrum tantum commodum, et in ipsius injuriam assumpsisse videamur, nuntii nostri jam in hoc ipso sunt, ut domino papae litteris nostris intimemus, quid a nobis actum sit, et ad ipsum quatenus appellatum. Appellationis itaque vinculum, quod ipsi innexuimus, non ipsi sicut aestimas praesumendo solvere, sed domino papae praesentare curavimus, ut de manu vestra suscipiat unde nos trahat si noluerit, vel si ejus sederit arbitrio nos remittat. Nobis ipsi etenim si jusserit assistere gloriosum, et si permiserit ab agendo quiescere, tutum erit. Non nobis itaque, non nobis, sed nomini suo dabit gloriam (Psal. CXIII) , et disperio ( sic ) suo quod volet, cui obediemus in omne quod volet. Cum ergo zelum plane tuum approbem, [Col. 0776C] in hoc tamen discretissimo nostri saeculi viro minime conformaris, quod tibi rumor vagus auctoritas est, et certam reputas ex opinione sola scientiam. Si qua infirmamur in parte, te, charissime, infirma terrae nostrae exploraturum minime aestimabam. Sed ejus gladius fortasse hic est, qui non pacem mittere venit, sed gladium (Matth. X) . De caetero, quod adnectis redundare in curiam, me magistro W. Senecam meum bis negasse, benigne consulo, ut in quibus audacter provocas, provideas et prudenter. Qua enim facie me bis negasse contendis, quod diutino labore conscriptum domino et amico poscenti ipse jamjam defero, vel transmitto? Vides ergo, Joannes, quos in vanum conatus dederis, [Col. 0776D] amicum quam sine causa provocaveris, quem si foro loro injusto pertraxeris, quomodo non mihi in meis fatigationibus et expensis condemnaberis, qui innocuum ad damna requiris? Neve ergo liquasse culicem et camelum deglutisse videaris (Matth. XXIII) , meae, quaeso, si qua forte est, negligentiae paulisper oblitus, ad magna te convertas. Refrigescit enim charitas et abundant scandala, et late circa regionem Jordanis oriuntur germina, quae falce apostolica recidere judici proveniret ad gloriam, impetenti ad coronam. In his, quaeso, te exerceas; in his ingenium occupes tuum, et quibus exosa lux est, beneficia lucis impertire. In talibus enim tibi poterit gratia collocari, nec fortasse deerit, in cujus possis nomine baptizari. Ages ergo, [Col. 0777A] ut is cui nec Jovis cerebrum, nec Maingenae petasum deesse cognoscimus. Nos domini papae voluntatem, donante Deo, audiemus in brevi, ipsoque vel jubente aderimus, vel remittente gratias exsolvemus. Optamus te valere tibi, et amicis, dum tibi bene est, vel saltem parcere.
Patri suo et domino, JOCELINO Salesberiensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, seipsum.
Hoc est, dilecte Pater, quod crebris litteris intendebam, ut de negotio quod inter nos est, mihi nec onus augeretur, nec vobis honor aut reverentia debita ulla ex parte minueretur. Sed quoniam quod [Col. 0777B] verebar accidit, et appellationis jam intercurrit auctoritas, precor ut de his quae spectant ad vos negotium ipsum, si vobis placet, expediatis, et nos de remittenda appellatione apud dominum archiepiscopum, quod poterimus exsequamur. Requirit dominus Bernardus sibi cuncta restitui, quae post denuntiatum vobis iter suum ad dominum papam amisit. Postulat ecclesiam de Simun Desberga sibi reddi, et monachos illos per quos sibi haec est orta contentio, secundum mandatum domini archiepiscopi, ad claustra regularia transmitti, et in ecclesia Cern [eliae], consilio et auxilio vestro, religione monachis condigna, juxta mandatum domini papae reformari. Super his nobis velle vestrum rescribatis, et in his quae nobis benigne conceditis, nos [Col. 0777C] humiles et obedientes et adjutores habebitis. Valeat sanctitas vestra.
Litteras domini archiepiscopi, quae vobis ad praesens mittuntur, ante appellationem factam datas esse noveritis.
Patri suo et domino Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, et totius Angliae primati T., frater G. Glocestriae dictus abbas.
Sustinuimus, domine, pacem et non venit; quaesivimus bona, et ecce turbatio (Jer. XIV) . Frater Joannes, Cerneliae monachus, mandati vestri litteras ad comitem Glocestriae deferebat, sicut ipsi [Col. 0777D] nostis, non continentes nisi quod ad pacem et utilitatem ejusdem pertinebat Ecclesiae. Cum itaque Cern [elia] egressus, litteras ipsas deferens festinaret ad comitem, quidam filiorum Willelmi Scoti illius quondam abbatis Cern[eliae], cum quibusdam aliis paratis ipsi occurrens insidiis, dejectum equo gravissimis afflixit verberibus, ipsoque semivivo relicto, se ad speluncam latronum Cern[eliam] receptavit. Nec quidem illis in partibus cuiquam dubitare permittitur, quin pater Scotus filio Scoto, hujus operis incitamentum, occasio et materies exstiterit. Uude et haec manifesta sunt, jamjam ad judicium praecedentia. Praeterea jamjam dictus Willelmus, vestro plane rebellis imperio ecclesiasticam per omnia respuens disciplinam, Cern[eliae] monasterio [Col. 0778A] adhuc incubat, et in ipso sibi totius plenitudinem potestatis usurpat. Cumque toto orbe Britannico lateque patentibus insulis occidentis, Ecclesia Dei vestro se parere glorietur imperio, una tantum est Cern[eliae] ecclesia, quae, contra vos calcaneum levans praesumptive exclamat: Quae nobis pars cum David, vel quae haereditas in filio Jesse? (III Reg. XII.) Filii alieni hi sunt, inveterati pessime, semper claudicantes a semitis bonis (Psal. XVII) . Hi filii Belial quem sibi volunt abbatem constituunt, constitutum, cum volunt, ejiciunt, ejectum revocant cum volunt, et obediunt tantum cui volunt. Cumque ut jumenta pessima in suo jamdiu stercore computruerint (Joel. I) , nec solum incontinentiae, et omnis turpitudinis fetorem ex se diu et [Col. 0778B] abundanter emiserint, non fuit justus qui respiceret, vel qui ipsos viae revocando eorumdem animas ad lucrum reportare intenderet. Virgam igitur in manu vestra prophetica, virgam scilicet vigilantem videamus, et locum illum spurcitiarum et criminum quem non incorrectum solum, sed et neglectum penitus obsolevisse cognovimus, ad honorem Dei et vestrum, ad decorem domus Dei et totius ordinis monastici reverentiam purgatum de Ur Chaldaeorum eripi (Gen. XV) , et in faciem condignam religioni restitui et reparari gaudeamus. Forma vero reparationis, si placet, haec est. Si in praedicti sceleris patratores et consocios sententiam condignam dederitis, et illam domino Salesberiensi denuntiaveritis, si comiti Glocestriae ex obedientia injunxeritis, ut [Col. 0778C] praedictum Scotum amoveat, et si vobis placet, curae et custodiae nostrae committat, si Roberto de Arundel, et Rogero filio ejus, et Roberto de Nicole, sub anathemate praeceperitis, ne Scoti ipsius stultitiam amplius foveant, nec terras Cerneliae occupando, Bernardum vestrum impediant, si Willelmum filium comitis, de hoc ipso commonueritis, si benedictionem vestram scripto publico adjutoribus Bernardi abbatis concesseritis et malefactores ejus sententia maledicti terrueritis. Si zelum etiam domini Salesberiensis suscitaveritis, ut adversus hujuscemodi incandescat, et reprimendo contumaces, in domini Bernardi auxilio non tepescat. Unctio vero sancta edocet vos de omnibus.
Patri suo et domino UCTREDO Landaviensi Dei gratia episcopo, frater G. ecclesiae beati Petri Glocestriae dictus abbas, salutem et debitam Patri charitatem.
Rogamus benevolentiam vestram et expertam nobis toties animi vestri moderationem, ut causam hanc quam adversus fratres nostros de corpore sororis domini Mauricii, jam movistis, sic deducatis, ut nec charitatem minuatis in nos, nec privilegio domini papae contraire tentetis. Habetur enim privilegium, quod vobis opportuno etiam tempore praesentabimus, quo nobis apostolica concedit auctoritas, ut quorumcunque liberorum hominum corpora, [Col. 0779A] qui extrema se voluntate locis nostris in sepulturam concesserunt, absque alicujus praejudicio apostolica auctoritate sepelienda suscipiamus. Rogamus itaque dilectionem vestram ne occasionem quaeratis adversus nos, quominus serviamus vobis, et ab ea quam hactenus erga vos habuimus charitate deferveamus. Parati enim sumus vobis omni loco et tempore tanquam domino deservire, dum vestrae tamen thronum justitiae apostolicae viderimus auctoritati obedire. Valete.
Patri suo et domino Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo et totius Angliae primati T., frater G. Glocestriae dictus abbas, pie velle quae Dei sunt, et [Col. 0779B] actu semper implere.
Sublimitati vestrae, domine, pro amicis supplicare compellimur, qui nec pro nobis audiri digni satis invenimur. Plus tamen eligimus apud Patrem de pietate corripi, quam apud fratres de spreta charitate damnari. Ad vestram vocatus audientiam dominus Landaviensis, multiplicibus se causis excusat, hinc difficultatem itineris, inde suspectas adversantium insidias, et prae caeteris, sui corporis infirma praetendens. Inde vero nuper redeuntes fratres nostri, de quorum fide et veritate non ambigimus, de ipsius infirmitate contestantur. De lecto itaque aegritudinis suae tum etiam per nos supplicando postulat, ut causae praesentis actio usque ad [Col. 0779C] vestrum reditum differatur, sic tamen ut res ipsa quae in controversia est, a fratribus de Goldclive, interim inconcusse possideatur. Qua in re, si nec majestatem vestram minui, nec fratrum vestrorum justitiam impediri videritis, petitioni huic annuendo, nos sicut in caeteris omnibus, sic et in hoc ipso per omnia gratiae debitores efficeretis. Glorificetur in vobis Deus, vestrique corona meriti semper augeatur, in Domino Jesu Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino venerabili Landaviensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem et dilectionem.
De vestra erga nos benignitate certo rerum argumento [Col. 0779D] non dubium, si gratiam mentis non aequamus, tamen in quo possumus, vobis obsequi parati sumus. Litteras itaque domini archiepiscopi vobis mittimus, ut attendatis ex his quid vobis factu opus sit, et quod agendum videritis, prudenti cura adimpleatis. Oportet enim, sicut scripsistis, ut possessionem, de qua contenditis, monachis de Goldclive usque ad reditum domini archiepiscopi inconcusse dimittatis, eisque pacem interim de caetero observetis. Sicque faciendo, et judicem poteritis habere propitium, et cum ad causam accingi oportuerit, melius poterit reformari negotium. Valete.
Frater G. Glocestriae dictus abbas, dilectis in Christo [Col. 0780A] fratribus domino priori de Goldclive, caeterisque fratribus, salutem et dilectionem.
Paci vestrae et quieti sollicite providens dominus archiepiscopus, vobis istud per me denuntiat, ut prosequendae causae, quam adversus dominum Landaviensem habetis, hac vice operam non detis. Placuit enim serenitati ejus, ut actio ipsa usque ad octavas Epiphaniae, vel ad reditum ejus deinceps differatur, sic tamen ut possessio quae in controversia est, a vobis interim inconcusse possideatur. Dominus enim Landaviensis, sicut scripto suo testatur, hoc idem annuit, et vobis interim pacem se per omnia servaturum (Isai. XXVI) , compromittit. Valete, et paternae circa vos gratias reddentes affectioni, ejus per omnia consiliis acquiescite.
Patri suo et domino S. Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem, et si quem potest, ex charitate famulatum.
Rogat nos Radulphus de Wirecestria, ut apud sublimitatem vestram pro ipso interveniamus. Sed in re ista petere nil audemus, nisi quod honori vestro et saluti ejus utile judicamus. Scimus enim ยซnon dimitti peccatum, nisi restituatur ablatum.ยป Sed hoc in his verum est, quibus facultas suppetit, qua possint ablata restitui. Quae si forte defuere, licet quod ablatum est ex impossibilitate non redditur, tamen cordi contrito et humiliato venia non negatur (Psal. L) . Unde poenitentem hunc si vestra adverterit [Col. 0780C] discretio, debet quidem ad ipsum absolvendum prudens admitti dispensatio, ut quod minus est in ablati restitutione, abundet in severitate poenitentiae. Ideo quantum licet, vestrae supplicamus benevolentiae, ut memor illius calamum quassatum non conteras, et linum fumans non exstinguas (Isai. XLII) , accepta securitate non redeundi ad vomitum, et injuncta simul poenitentia eum in spiritu lenitatis revocetis, et erroneam ovem, si fieri potest, ad caulas Domini pio humero reportetis (Luc. XV) . Valete.
Patri suo et domino ROBERTO Herefordiensi gratia Dei episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutis [Col. 0780D] gaudium, et obedientiae famulatum.
Instanti necessitate compellimur, ut de negotio quod vobis prae manibus est, a dominis et amicis nostris ad dominum papam subsidii litteras expetamus. Rogamus itaque benevolentiam vestram, ea qua de vobis charitate confidimus, ut nobis litteras vestras ad dominum papam concedatis, quibus fratri nostro Bernardo abbati Cerneleiae testimonium quale vel de ipso forsitan audistis, vel a religiosis fratribus audire potuistis, praebeatis. Quem enim tam doctrina, quam vita dignum commendatione cognovimus, ab amicis veritatis in ipsa sponsi praesentia commendari cum fiducia postulamus. Et quoniam ipsi adversus aliquot fratres Cernelienses causa est, rogamus ut et de electione ipsius, et expulsione, [Col. 0781A] et de ipsa Cerneliensis ecclesiae dissolutione, quod in ore omnium est, et quod ipsi verum esse et causae nostrae prodesse cognoveritis, adjiciatis. A domino et amico magna exposcimus, cui in magnis etiam et arduis obedire et obsequi non recusamus. Vos Deo denique valere optamus, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino J. Saresberiensi episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, miseris non plus irasci quam satis est.
Stilus humilis est, et submissa materia, exorare pro jam mortuo, ut, ipso agente satis, et Patre tandem miserante, quoquomodo revocetur ad vitam. [Col. 0781B] Gladio spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) , praecidisti Alardum jamdiu a vita, quod utinam non meruisset, aut si meruit, spiritum apud vos utinam condigne satisfaciens invenisset! Quod actum quia nondum est, pulsamus ad ostium non amici solum, sed et Patris et domini, si quomodo tandem aperiatur nobis, et audiatur clamor noster in intimis, ubi in cubili conscientiae bonae amicus idem et dominus cum pueris suis, qui sunt purificati jam animi, delectatur et opime requiescit. Speramus enim quod in necessitate recurrenti ad vos, nec pro pane lapidem, quod est repulsa durissima, nec pro pisce serpentem quae laboriosa est, et in dolo protractio, nec pro ovo scorpionis novissima porrigetis (Luc. XI) . Dignum est e manu pontificis alia longe donativa [Col. 0781C] splendescere. Quorumdam gloria est, sed non apud Deum, miserorum plus laetari casu quam de reditu gloriari. Longe monet aliter, qui redeunti in amplexus occurrit. Rogamus itaque, dilectissime in Domino, ut injuriarum paulisper immemor ad se redeat ille vester in nullo unquam degener sanguis, et se tum demum victum aestimet, cum sibi jam supplicatur a victis. Quem persequeris, rex Israel? quem persequeris? Canem mortuum et pulicem vivum (I Reg. XXIV) . Si de libertate Ecclesiae quae sancta sunt in corde vestro disponitis, si fratres et coepiscopos nostros in ecclesiis de manu laicorum emendis, ut nec eis personas praesentare liceat, omnes anteire proponitis, totum hoc quidem laudabile [Col. 0781D] est, ut religio semper collocetur in summo, sed, quaeso, non tam aspere requiri a minimis quod nondum attentatur in summis. Scitis equidem quam sit periculosa desperatio. Quid si immoderate persequentem Asahelem lancea Abner exceperit? (II Reg. II, 23.) Videte, ne de manu vestra sanguis utriusque requiratur (Ezech. III) . Consuetudinis, ususque longaevi non vilis est auctoritas, et ubi non peccatur in Deum, tolerabile est, ut radicibus suis antiquitas inconcussa permaneat. Si nobis indulgetis, quod omnes coepiscopos vestros suis omnibus indulgere notissimum est, quis unquam, obsecro, reprehendet? Scio apud quem mihi sermo est, apud Patrem et dominum, cui innata bonitas animi, totum quod laudabile est, persuadet. Alardum quacunque involvatis [Col. 0782A] amaritudine, dum sibi tantum personam praesentare liceat, quae in ecclesia de Finchehamestude, vestris per omnia mandatis obediat et acquiescat. Valete.
Venerabili et illustri dominae M. imperatrici, regis Henrici filiae, frater G. Glocestriae dictus abbas, in decore virtutum summo Regi complacere.
Super his, quae vestra mihi mandavit excellentia, meum, si placet, responsum aequanimiter audiatis. De religione domini Nivardi, fratris dilectissimi Patris nostri domini abbatis Clarevallensis, ita mihi certus sum, quod si ea quae inter nos et Cernelienses acta sunt plenius agnovisset, non solum mihi [Col. 0782B] querelam non movisset, sed quae, dictante aequitate et domino papa statuente, gesta sunt, firma manere voluisset, et vobis tenenda suasisset. Cernelienses enim monachi dominum papam adeuntes, causae quam adversus abbatem suum intendebant, sibi judices in Anglia statui petierunt, et ad hoc episcopos quatuor impetraverunt. Ad hos itaque litteras domini papae afferentes, juxta earumdem litterarum tenorem, die constituta solemniter auditi sunt, et per omnia deficientes judicio publico condemnati. Praeterea non solum sacerdotio privati sunt, sed etiam infames in perpetuum judicati, et custodiae claustrorum regularium, et scripto et praecepto domini papae mancipati. Cum itaque quosdam eorum domini papae auctoritate susceperimus, ipsos nisi eadem [Col. 0782C] auctoritate remittere, nec possumus, nec debemus. Non turbetur ergo vestra serenitas, si apostolico mandato obedimus, a cujus voluntate resilire, instar sacrilegii judicamus. In his vero quae possumus et debemus, mandatis vestris acquiescere parati sumus. Verum in quo Ecclesiae auctoritas offenditur, plena nobis excusatio est, si quod non debemus, exigimur. Valeat in perpetuum sublimitas vestra.
Patri suo et domino J. Saresberiensi Dei gratia Ecclesiae episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem et servitium.
Urget me importuna Alardi lamentantis improbitas, [Col. 0782D] ut quod forte negandum esset temeritati, negari nequeat improbitati. Unde preces sublimitati vestrae solita confidentia porrigo, ut quam in Adelardum intendisti vel jam dedisti sententiam, ea qua filios consolari oportet sobrietate levigetis, ut nec quassatam confringatis arundinem, nec linum fumans exstinguatis (Matth. XII) . De rebus presbyteri quas juste petitis, si quid minime restitutum est, plenius sub juramenti taxatione restituet. Si in dignitatem vestram quoquomodo praesumptum est, misericordiae vestrae condigne satisfaciet. Unum tamen rogamus humiliter, ut quod nulli parochiano vestro hactenus negare consuevistis, ipsi in ecclesia de Finchamstude concedatis, ut personam vobis praesentet idoneam, quam in praefata ecclesia ministrare [Col. 0783A] permittatis. Justum tamen foret sicut donationem ecclesiarum, ita et praesentationem personarum laicorum non esse, sed quod in regno isto nondum in consuetudinem inductum est, a minimis inchoari non oportet, nec a minoribus exigi, quod a majoribus nequeat extorqueri. Si igitur antiquitatem suis aliquatenus vultis convelli radicibus, inchoandum erit a capite, ut inde in barbam descendens unguentum Domini, oram etiam vestimenti attingat (Psal. XXXII) , et sic totum corpus Ecclesiae tanto melius, quanto diffusius, suae flagrantiae suavitate perfundat. Petitioni meae assensum dari, non alia fiducia deprecor, nisi ut quia semper audistis immeritum, audiatis adhuc, et non ingratum. Valete.
G. Dei gratia abbas Glocestriae, WILLELMO de Cheisneia, salutem
Gratias tibi ago de omnibus bonis quae mihi fecisti, bene sperantes de te, ut semper de bonis in meliora procedas. Nam si dure ad praesens respondisti mihi, necessitatem quae te urget, culpare possum, sed te culpare non possum. Scio quod amicus amico, nepoti avunculus libenter parceret, si necessitas instans hoc permitteret. Et quidem hoc bonum esset mihi, sed multo melius tibi. Nam si tu nos in temporalibus adjuvas, nos tibi spiritualia nostra non negamus. Si omni die apud nos omnes, ibi tui memoria [Col. 0783C] agitur, ubi patri filius immolatur. Sed hoc fortasse quid sit ignoras, vel si bene nosti, non curas. Nec permittit instans necessitas, ut multum inter amicos et alios discernas. Ideo quindecim marcas argenti tibi mittimus rogantes, ut sicut eas bona voluntate mittimus, ita et eas bona voluntate suscipias, ne si nimis spiras ad censum, illorum qui pro te sunt ad Dominum, erga te minuas affectum. Memento, quod vita tua fumus exiguus est, et tota tua gloria pulvis et vermis. Hodie es, et cras non eris; vel si cras eris, nescis si eris post. Et si exieris de corpore, de gloria tua nihil tecum portabis. Castella tua stabunt hic, et habebit ea qui nullas tibi gratias aget, et in labore tuo forsitan gloriabitur [Col. 0783D] extraneus. Solummodo peccata tua te sequentur, et nondum tibi videtur, quod satis peccator sis, sed tunc velles quod hic minus peccasses. Ea die, cum miseriam respexeris, et ululatum viduarum, et pauperum gemitum, et orphanorum planctum, querelas Ecclesiarum, super te videris, quis tibi sensus erit, ad quem respicies? Quis omnium sanctorum est, quem non offenderis? Quis pauperum Dei circa te est, quem non laeseris? Nisi, dum potes, tibi provideris, tam vehementer coram Deo accusabunt te opera tua, ut nec in hac vita te diu possit tolerare justitia ejus, nec in futura aliquatenus misereri. De propinquo te monuit Dominus, charos tuos de medio tulit, virga ejus jam nunc est extensa in te. Aperiat ipse cor tuum, et infundat ei gratiam suam, ut ante [Col. 0784A] tuum diem novissimum bonum opus germinet ex te, in quo possit Dominus salvare te. Valete.
Patri suo charissimo F. Radingensi Dei gratia abbati, omnibusque Radingensis Ecclesiae filiis, frater G. Glocestriae dictus abbas, et hi, quorum ipse ministerio deputatus est, salutem et dilectionem.
Pervenit ad nos, charissimi, magistrum Serlonem de Arundel, crebra vos prece sollicitare, ut de ecclesia de Berchelaie, contractum aliquem cum eo ineatis, et quaedam quae inter vos nominata sunt, sibi concedendo praedictam ecclesiam amodo habeatis. Asserit etiam, ut audimus, se quaedam possidere, [Col. 0784B] quae non possidet, et ostensione quarumdam chartarum quas praetendit, vos in credulitatem eorum quae affirmat, inducit. Unde vestram praemonemus dilectionem, ut sic dictis ejus acquiescatis, ne inconsiderata quadam commutatione damnum, quod facile reformari nequeat, incurratis. Certum enim habeatis nos ecclesia de Camme, et ecclesia de Herlingeham, et omnibus quae ad eam pertinent, apostolica auctoritate investitos esse, et vos nec commutatione aliqua, nec ullo domini Serlonis dono, vel cujuscunque assensu aliquid in eis, nisi cum summa nostri injuria, vindicare aliquatenus posse. Praeterea et illud noveritis, clericum nostrum Reginaldum in ecclesia de Berchelaie praebendam unam habere, et Serloni in nullo subjectum esse. Unde si [Col. 0784C] de ecclesia, in qua iste parem Serloni personatum habet, ipso non solum nolente, imo et reclamante, commutationem feceritis, vestrum magis libitum quam quidquam juri congruum facietis; nam quae publici juris sunt, nullius numerantur in bonis, nec contractus unius transferre potest in re communi dominium. Vos nequaquam latere volumus, praedictum Reginaldum anno praeterito, cum eum Serlo de his quae a nobis modo vindicat, fatigaret, ad dominum papam appellasse, et seipsum in statuto die praesentasse, et cum dominus Serlo nec apparuerit, investitum suis cum gratia domini papae, ad propria remeasse. Ut vero quod summum est non taceam, certum vobis esse non dubito quod ecclesiam [Col. 0784D] obtinere contractus illicitus est. Unde preces sedulo discretioni vestrae porrigimus, ut in re ista sic omnia moderetis, ut nec religioni vestrae notam inferatis, nec habitam hactenus inter nos charitatem emolumento facile minuatis. Valete.
Patri suo et domino U. Landaviensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, ยซquoniam dies mali sunt, virtutem in infirmitate perficere (II Cor. XII) .ยป
Testis mihi, Pater dilecte, veritas est, et quae mihi non mentitur de me conscientia, quam puro corde et charitate non ficta (I Tim. I) , vos a prima vestri cognitione dilexerim, et honori vestro simul [Col. 0785A] et commodo, sicubi quidquam potui, sollicita circumspectione coadjutor semper et cooperator exstiterim. Quod licet ad vos forte non pervenerit, attamen istos non latuit, dominum scilicet Cantuariensem, dominum etiam papam, et qui de latere ejus sunt, in quorum praesentia cum ipse adessem, si de vobis aliquid sinistrum quandoque ventilatum est, me et reclamante, et aliqua vehementia resistente, non solum suppressum resedit, sed velut quaedam mendacii nubes prorsus evanuit. Ut verum fatear, equidem si non vobis in multo servivimus, attamen conciliavimus vobis potentum animos, et bona quae de vobis speramus, nequaquam reticendo, sed palam edicendo, vos in ipsorum gratiam, nec modicam, nec quidem contemnendam induximus. Charitas [Col. 0785B] enim nunquam excidit (I Cor. XIII) , et ipsa enim cum perfecta est prorsus nescimus. Haec vero est quae facile nobis persuadet bene de vobis sperare per omnia, et in quibus nobis jurisdictio vestra necessaria est, aequitatem et justitiam quadam confidentia postulare. Preces itaque sublimitati vestrae porrigimus, ut nostra de vobis non fraudetur spes, et ut litterae contestantur, super decimis, quas a domino Leofrico juste requirimus, ea diligentia terminetis, ne nobis in Ecclesiae nostrae detrimento, turpi quadam mutilatione gravamen inferatur, et ut vobis tanquam Patri et Domino, non solum a me, sed a toto etiam nostro collegio gratiarum actio, et debiti honoris exhibitio referatur. Judicium [Col. 0785C] aequae librae non recusamus, ne tamen offendantur qui amici sunt, rem magis honesta transactione finiri vellemus. Valete, semper in Christo Domino dilecte Pater
Patri suo et domino U. Landaviensi Dei gratia episcopo, G. dictus abbas Glocestriae, Deo jure meritorum complacere.
Gratum munus aestimo quod me, dilecte Pater, litterarum commonitorio provocas ad virtutem. Nihil est enim quod pater filio vel utilius suadere, vel intimare possit honestius. Nam sola est virtus, quae Domini virtutum dignum praestat obsequium, et totum exosa quod praeterit, affectare praesumit aeterna. [Col. 0785D] Virtus est, quae animos evehit, et totum fugiens, quo turbamur in infimis, locum sibi quaerit et invenit in supernis. Species ejus amabilis est et concupiscibilis forma (Psal. XLIV) , ยซquae,ยป ut ait Sapiens, ยซsi corporalibus ad plenum intuenda daretur oculis, omnium in se appetitus excitaret non modicos.ยป Gratias itaque paternae diligentiae refero, quae mentem meam ad eam quam commendo virtutem, non mediocriter incitavit. Nam quod meae commissa sollicitudini tractare me diligenter edoces et hortaris, ad prudentiae me fines applicas, et ea quae in omni officio pernecessaria est, plenitudine me discretionis informas. Unde si dilectae mihi benevolentiae tuae, frater, quem in partes illas direxi, reverentiae minus impendit, offensam profecto geminavit [Col. 0786A] in me, quod non solum offendit episcopum, sed et dominum, imo et Patrem experimentis quamplurimis amicissimum. Precor itaque ut correctum suscipias et admonitum, et hanc nobis donando injuriam vestra nobis cumulare beneficia, et gratia super gratiam addita coronare non desistas. Partem vero tibi, quam juste repetis, in integrum reddi praecepi et praecipio, et quaedam tibi mandata secretius usque ad adventum Radulfi clerici nostri, ad praesens omitto. Valete.
Patri suo et domino H. Wintoniensi Dei gratia episcopo, frater G. ecclesiae beati Petri Glocestriae dictus abbas, pie miserando misericordiam promereri.
[Col. 0786B] Compellit me charitas serenitatem vestram, in Christo dilecte Pater, humiliter implorare, ut quemdam militem nomine Rogerum Foliot, quem homines vestri apud Merendune incarceratum tenent, gratia vestra et petitione nostra, ad redemptionem mitti jubeatis. Qua in re sublimitati vestrae praesumendo devotus supplico, ut fucos et superflua verba Willelmi de Cheisnei non admittatis, nec secundum voluntatem ejus illum gravari permittatis, nec verbis eum odientium de ipso fidem habeatis. Noverit enim sanctitas vestra quod pater ejus nunquam nisi dimidiam hidam terrae habuit, ipse prorsus nihil, nisi quod usu militiae acquisivit. Ad donativum [Col. 0786C] enim domino Brientio servivit hactenus, et jam nunc equos et arma amittendo, totum quod habebat, semel et simul perdidit. In pauperem itaque rogamus ut respiciant oculi vestri (Psal. X) , et vinctum de carcere educendo (Psal. LXVII) , ab eo qui solvit compeditos (Psal. CXLV) gratiam obtineatis, et me, si quid possum, gratiae debitorem habeatis. Valete.
G. Dei gratia abbas Glocestriae, venerabili domino suo et amico charissimo, GAUFRIDO priori Wintoniae, salutem et dilectionem.
Gratias benevolentiae vestrae habeo referre multimodas, quia parenti meo Rogero Foliot benigne [Col. 0786D] subvenistis, et in necessitatibus suis sibi benevole providistis. Sed quia inter amicos praeteritorum bonorum exhibitio, certa est futurorum exspectatio, rogamus ut non tepescat charitas vestra, quatenus hoc a vobis deserviat humilitas nostra. Rogamus itaque ut apud dominum Wintoniensem pro ipso interveniatis, quatenus eum de carcere educi faciat, et ad redemptionem mitti praecipiat. Ignominiose enim tenetur in carcere, et jam extrema afflictus est egestate. Unde precor obnixe ut praesenti negotio intendatis, quatenus si quid possumus, nos gratiae debitores habeatis. Valete.
Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi (Psal. CXXI) ; nuper de te, fama divulgante, cognovi. Audio praesulem digna praesule cogitasse, et illicitae praesumptioni sanctitatis animo restitisse. Est aliquando profecta sententia, ut sub tributum Christi sponsa redigatur. Sed in te cura pastoralis evigilat, ut quod animo praesumptum est, nequaquam opere compleatur. Arguis, obsecras, increpas (II Tim. IV) , et defendis, et quos fomento non praevales praecisionis ferro curare non pertimescis. Pectus sane commendabile quod mansuetis exhibet gratiam, et contumacibus disciplinam. Cum manna virgam in sanctuario divina reponit auctoritas, sic plenitudinem pastoris erudiens, ut et de pectore gratiarum bonis exhibeat totum quod dulce est, et contumaciam reprimat disciplina. Gratulor equidem te pastoralem [Col. 0787B] regulam perspicaciter attendisse, et quod exsequendum noveras, ut decebat episcopum, non minus fortiter quam prudenter adimplesse. Sane in ipso virtutis opere, tota mihi virtus elucescit. Est namque prudentia nosse quid deceat, justitia cuique exhibere quod oporteat, fortitudo hominem non timere, quia caro est, et in virtute spiritus totum audere quod sanctum est. Temperantiae est, non ex ira quidpiam vel ex commotae voluntatis impulsu fuisse gestum, sed solo virtutis amore ad summi Regis ulciscendas injurias igne Spiritus incanduisse. Ages ergo cum fiducia. Valete.
Patri suo et domino U. Landaviensi Dei gratia [Col. 0787C] episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem.
Importunus effectus sum, sed vos me coegistis; petivi, sed non accepi; pulsavi, sed nondum aperuistis mihi; spero tamen quod pulsanti amico Pater tandem affectu aperiens (Luc. XI) , non panem petenti lapidem, vel piscem aut ovum postulanti, serpentem porrigetis aut scorpionem (ibid.) . Pacem a filio pacis et Patre et domino, et multis rerum experimentis amico postulamus. Laeta mihi dies non erit, qua contra vos in judicio sistere, urgente etiam necessitate, compellar. Agat ergo pontifex digna pontifice, et si quid inter filios suos litis aut controversiae motum est, ad pacis statum redigat [Col. 0787D] universa. Decimas a domino Leofrico repetimus, quibus investita fuit ecclesia nostra, et absque judicio spoliata. Jactura gravius est amittere quae justitia repetit manifesta. Caetera juxta quod dixit vobis dominus Jocelinus, beneplacito vestro committemus. Vigilet haec circa Patris et pastoris affectum, ut a filiis condigno merito, et gratiam reportet et servitium. Valete.
Patri suo et domino J. Salesberiensi Dei gratia episcopo, frater G. dictus abbas Glocestriae, et humilis ecclesiae beati Petri conventus, id modicum quod sunt, et devotionis obsequia, si qua possunt.
Ad vos, dilecte domine, jamdiu nostra querela [Col. 0788A] perlata est: cui si nondum subvenit pietas, a vestra tamen benevolentia nostra non desperat humilitas. Unde angariati et afflicti plurimum, ad vos iterato recurrimus, nostris opem ferri poscentes incommodis, et juvamen detrimentis. Nam quia vobis conquesti sumus, solito magis affligimur, et quia nos de conquestione nostra nihil aut parum considerant profecisse, ipsa impunitate sua armati, nos velut expositos arbitrantur, et sibi cuncta licere in nos, velut a vobis quadam data licentia gloriantur. Unde rogamus humiliter, ego, quod quidem parum est, et omnes fratres nostri, quod equidem magnum est, ut nostras, si placet, non parvipendas injurias, sed nobis exhibendo justitiam, vestrum, ut dignum est, ministerium honoretis, et nos si quid possumus, [Col. 0788B] gratiae debitores habeatis. Valete.
Patri suo et domino J. Salesberiensi Dei gratia episcopo, frater G. ecclesiae beati Petri dictus abbas, poenitenti veniam non negare.
Justus in exordio sermonis sui accusator est sui. Quia ergo justitiae conformari desidero, meipsum inprimis arguo. Quantum enim fuit in me majestatem vestram et honorem meum in parte minui, cum occurrenti mihi humilitati vestrae et mansuetudini, amplexu gratissimo et corde humillimo non occurri. Cur tamen supersederim, si vestro mihi daretur frui alloquio, ipse dicendo quam scribendo melius intimarem. Si quae ergo pristinae charitatis erga nos [Col. 0788C] supersunt usquequaque reliquiae, si juxta mandatum Domini poenitenti pectus episcopale non clauditur (Ezech. XXXIII) , precor ut in proximo cum iter meum ad dominum archiepiscopum dirigetur, vestri mihi colloquii facultas non negetur. Quia vero locum diemque colloquii vobis statuendo nuper excessi, praesumptive reus non id amplius ago, sed vestrae totum voluntati committo. Quid super hoc vestro sedeat arbitrio, parce memor irarum, si placet, mihi rescribatis. Triduum vero antequam vos ad locum destinatum venire oporteat, nuntium item meum habebitis. Quod si Abendune vel Redingis locum dederitis, meo plurimum labori parcetis. Valete.
Patri suo et domino R. Dei gratia Herefordiae episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, die quotidie bene prosperari in gratiam.
Ad synodum quam, dilecte Pater, celebratis, iter ipse arripueram, sed domini Wigornensis litterae nos ipsum hac die lunae Glocestriae praestolari obedientiae et charitatis imperio compulerunt. Ideo quod ad praesens non possumus, dilectae nobis sanctitati vestrae scripto supplicamus, ut de Wallensibus, de Herchenefeld, Idel, et Chenedin, et eorum complicibus, nobis justitiam exhibeatis: ipsi enim in nos immeritos suas ulciscuntur injurias, et cum eis in nullo nocuerim, plusquam sexaginta marcarum damnum nobis intulerunt, et totum [quod] in Brantonia [Col. 0789A] laboravimus diu, uno impetu et incursu abstulerunt. Speramus quod damna nostra et incommoda tanquam pensabitis et quod opem quam nulli juste petenti subtrahitis, filiorum justae postulationi non negabitis. Notum praeterea sanctitati vestrae facimus, quia clericus vester Gunni de Stantuna in novissimis agens, a vobis ut Patre et pastore animae suae, sanctarum orationum vestrarum suffragium expetit, ut vestro interventu communitus, jamjam exiturus, Domini misericordiam possit securius exspectare. Rerum vero suarum dispositio haec est, quam in conscriptorum testium praesentia ipse subscripsit. Quantum annonae in domo sua est, haec servientibus suis et his quibus aliquo debito obligatus est concedit. Reliquorum omnium tertiam vobis [Col. 0789B] legavit, et ecclesiae nostrae, in qua habitum monasticum suscepit, duas reliquas consignavit. Hujus extremae voluntatis suae testes hi sunt, Nicolaus sacrista, Grimpater, Walterus. Et quia nihil magis debetur humanitati quam quod extremae voluntatis liber sit stilus, et licitum quod ultra non redit arbitrium, suppliciter petit, ut quod a se pietatis intuitu actum est, auctoritate vestra stabiliatis, vel si vobis aliter visum fuerit, voluntati vestrae sua non praejudicet. Valete.
Dilectis in Christo fratribus universis sanctae matris Ecclesiae filiis, S. Wigornensis Dei gratia episcopus, [Col. 0789C] perpetuam in Domino salutem.
Ad pacem Ecclesiae tutius in aliqua parte muniendam, vestrae notum facimus diligentiae, quod controversiam illam, quae inter filios nostros monachos scilicet Glocestriae et canonicos Lantoniae, de corpore domini Milonis comitis Herefordiae, in praesentia nostra nuper exorta est, illam biduo actam, hoc tandem fine utriusque partis assensu terminavimus. Canonici corpus ipsum, quod monachi in ecclesia sua humandum esse, multis attestantibus asserebant, tum parochiali jure, tum gratuita donatione, quam ipse comes ecclesiae eorum de se fecerat, antequam se Lantoniensi concessisset Ecclesiae, illud corpus canonici liberum et quietum, nil de [Col. 0789D] jure reclamantes, dimiserunt. Monachi vero precibus venerabilis fratris nostri Roberti Herefordensis episcopi, et nostris, domini etiam Rogeri filii comitis, et multorum baronum et militum, corpus ipsum in ecclesia Lantoniensi, in qua allatum fuerat, sepulturae tradi concesserunt. Hac tamen conditione, quod ipsi dominum Robertum filium comitis, et uxorem ejus, et omnes haeredes in perpetuum, et dominum castelli Glocestriae, quicunque unquam futurus sit, ecclesiae Beati Petri liberum et quietum absque omni reclamatione concesserunt. Ad cujus rei confirmationem, ego Simon Wigorniensis episcopus, dominum Robertum filium comitis manu accipiens per manum filii nostri Gilberti abbatis Glocestriae, ipsum et successores ejus ecclesiae beati [Col. 0790A] Petri attitulavi, et ubicunque terrarum obierint, in illa ecclesia sepeliendos et humandos, episcopali auctoritate constitui. Valete
Patri suo et domino S. Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, et ecclesiae Sancti Petri conventus humilis, salutem et obedientiam.
Quae sint ea, domine, quae a domino Willelmo de Bellocampo tandiu sustinuimus, fratrum nostrorum relatu plenius agnoscetis. Nam, ut omittamus quae retro sunt, non diu quod tres et quadraginta summas bene purgati tritici, quae ad usus fratrum nostrorum deferebantur, per eum amisimus et earumdem recuperationem [Col. 0790B] usque adhuc spe promissae pacis, dolo capti distulimus. Singulis praeterea mensibus in procuratione servientium suorum, tres solidos dare jamdiu cogimur, et unoquoque ad utramque sementem, sexaginta jugera terrae suae arare, serere, et illi metere compellimur. Sunt praeter ista quotidianae servitutes operum innumerae, quibus homines nostros angariare, et usque ad extremam miseriam persequi et affligere non cessat, et quo majori erga eum patientia sumus, tanto minus se jure in nos et totum quodlibet facere formidat. Flagrat ecce recens maleficium ejus, et hac hebdomada ad bene inchoanda jejunia sua, domos nostros confregit, annonam excussit et asportavit, et de caetero pejora promittit. Unde preces sublimitati vestrae porrigimus, [Col. 0790C] ut hanc ejus audaciam compescatis, et nobis justitiam exhibere ulterius non differatis. Voluntate quidem nostra justitia in eum non differetur ulterius, nisi nobis ablata non promisso sed facto restituerit, et amodo in tota terra Beati Petri injustas exactiones istas abjuraverit. Vocatus ter in ecclesia nostra hac proxima Dominica, licentia vestra excommunicabitur. Valete.
Patri suo et domino J. Salesberiensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, in meditatione cordis, et oris eloquio, Domino complacere.
[Col. 0790D] Quoniam scripsistis bene, rogamus ut faciatis et bene, opem quam nobis verbo promittitis, opere compleatis. Incubus ille Cerneliae, quod alieni juris est, audacter occupat; qui inde violenter excussus est, ad aliena limina solo justitiae defectu mendicat. Ad vestrae igitur sanctitatis genua provoluti suppliciter exoramus, ut tam nostris fatigationibus quam extremis Ecclesiae desolationibus charitas vestra compatiatur, et subveniat, et adversus contumacem, inobedientem, et rebellem, non suspectae nobis justitiae vestrae zelus incandescat. Non est vobis adversus postulationes nostras excusatio. Potestis enim quod petimus, et debetis; anathematis itaque sententia in ipsum et ejus complices, qui manifeste digni sunt proferatis, et animas nostras [Col. 0791A] ne diutius suspensas teneatis. Litteras domini archiepiscopi vobis mittimus, cui nisi plene obedieritis, jam solus unus superest, quem pro justitiae defectu requiramus. Valete.
Adjutori Domini fidelissimo Bernardo Claraevallensi abbati, frater G. Glocestriae dictus abbas, orationum utinam vestrarum participem me fieri.
Dignum est apud filios lucis, si quid forte noctis intervenit, ut plenius illucescente claritate non solum dispareat, sed etiam potius evanescat. Unde quod apud nos nulli fere dubium est, serenitati vestrae significamus, ne forte in his quae novimus, veritatem in praesentia vestra obscurari permittamus. [Col. 0791B] Scimus enim Willelmum quondam abbatem Tinterniae, locum de Chingeswude, quem nondum quisquam monachorum inhabitaverat, ab ejusdem loci advocato Willelmo Berchelai, assensu praesidentium potestatum, imperatricis videlicet et Milonis de Glocestria, nullo reclamante, suscepisse, aedificasse, et de ipsa domo Tinterniae conventum in loco ipso instaurasse, et jam statuto conventu abbatem de eadem domo sua, Thomam videlicet Tinterniae priorem praefecisse. Deinde processu temporis praedictus abbas Willelmus Tinterniae, adhibito sibi charissimo fratre nostro Hamone abbate Bordesleiae, praedictum etiam Thomam domino Wigorniensi praesentavit, et ut in abbatem benediceretur obtinuit, et ipsi deinceps ut filio domini [Col. 0791C] etiam de Chingeswude tanquam unicae filiae providit in pluribus et subvenit. Cum itaque juri suo renuntiare cuique liberum sit, videat Tinternensis Ecclesia si juri suo renuntiavit, si quod obtinebat abjecit, et a se quod susceperat alienavit. Aetatem habet, loquatur ipsa de se. Nos quod apud nos celebre est, et in ore ut dicam omnium, vobis manifestare curavimus. Incolumitatem vestram sibi in longa tempora profuturam, conservet omnipotens Dominus, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, et totius Angliae primati, T. frater G. [Col. 0791D] Glocestriae dictus abbas, delicias regibus in pane pinguissimo ministrare.
Officiosum mihi, domine, munus existimo, totum quod animae meae memoriam vestri repraesentat, aut suggerit. Unde praesentium hunc latorem transmisimus ad vos, ut per eum directis litteris de statu nos vestro simul et voluntate certificetis. Nostra enim hujusmodi sunt. Infestant nos quamplurimi, et non solum nostram, sed omnes circa nos Ecclesias multiplicatis angariis inquietant. Quos si percutimus in gladio, aurem Malchi, Domino manum extendente, cito sanari considerant (Matth. XXVI) , et ab hoc imperterriti peccant. Unde vestrae nobis litterae ad dominum Wigornensem, et ad dominum Herefordensem necessariae sunt, ut Ecclesiae nostrae [Col. 0792A] protectioni invigilent, et quo nos abesse contigerit, eo sibi consilii manum et auxilium propensius impendant. Nos vero itineri accincti sumus, et ad jussionem vestram, Domino annuente, parati aderimus. Adversantur nobis quamplurima, sed amor offendicula prorsus ignorat. Valeat in longa tempora vestra sublimitas, in Christo dilecte Pater.
Simon Wigorniensis Dei gratia episcopus, dilectis sibi in Domino omnibus filiis et parochianis suis, salutem, benedictionem et gratiam.
Quoniam multis et magnis frequenter occupati negotiis, singulorum necessitatibus prout vellemus vacare non possumus, ideo dilecto fratri nostro G. [Col. 0792B] abbati Glocestriae, auctoritate nostra benevola charitate concessimus, ut si persona aliqua in episcopatu nostro sibi et ecclesiae suae ecclesiam aliquam sive beneficium aliquod ecclesiasticum personae tamen alteri vel ecclesiae violentiam vel injuriam nequaquam inferendo concesserit, licet absentes simus, quod pia sibi largitione conceditur suscipere non omittat, dum tamen archidiaconum nostrum, vel si ipsum abesse contigerit, decanum nostrum qui partibus illis praeerit adeat, et per ejus manum investituram accipiat. Hoc quia vobis notum, et illi firmum esse volumus, vobis notificare, et illi praesenti scripto confirmare curavimus. Valete.
[Col. 0792C] Patri suo et domino U. Landavensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem.
Quoniam habitio mandato comparatur, dilectae nobis excellentiae vestrae praesenti scripto notificamus quod, sicut nullam Radulfo clerico nostro adversus Teochesberiam hactenus calumniam injuste movere mandavimus, ita nunc si injustitia sua pertinax invenitur, id quantum nostra interest aliquatenus ratum habemus. Nam cum praecepta juris haec sint, honeste vivere, alterum non laedere, jus suum cuique tribuere, sicut ea quae nostri juris sunt nobis illaesa manere volumus, sic quae competunt aliis nullam nostra opera laesionem aut detrimentum sustinere desideramus. Paternitatis itaque vestrae notitiam [Col. 0792D] latere nolo, quod dominus abbas de Teochesberia, decimam de terra R. Foliot, mihi volens satisfacere, pro tribus solidis uno anno dimisit, decimam dico quam praedictus R. reclamabat juris esse ecclesiae de Lancarwan. Prudentiae itaque vestrae palam volo esse, hoc modo ad illum ejusdem decimae investituram devolutam esse. Quapropter charitatem vestram diligenter et obnixe precor, ne occasione mei, vel praedicti R. praefatum abbatem super hoc in aliquo gravetis vel gravari permittatis. Alienum contra justitiam et Patrum decreta omnino nolo, quia non debeo affectare aut possidere. Valete.
Patri suo et domino R Exoniensi Dei gratia episcopo, [Col. 0793A] frater G. Glocestriae dictus abbas, salutis gaudium et obedientiae famulatum.
Quanta, domine, debeatur apostolicae majestati reverentia, quae etiam mandatis ejus obedientia, vestra satis novit discretio, cujus non minus ad doctrinam scientia, quam ad honestatem et omnem gratiam mores exuberant. Preces itaque serenitati vestrae porrigimus ne vos Cerneliensium dissuasio possit avertere, quo vos minus domino papae contingat obedire. Adest dies actioni causae domini Bernardi abbatis et monachorum Cerneliensium constituta, dies scilicet Dominica post Ascensionem Domini, quo caeteri omnes Bathoniae aderunt, quibus una vobiscum ejusdem est causae cognitio, a domino papa delegata. Unde si vos abesse contigerit, [Col. 0793B] dabitur praedictis monachis occasio subterfugiendi judicium, si aliquem abesse viderint judicum assignatorum. Quod quidem nobis non solum laboris esset continuatio, sed et iteratio, et coacervata gravaminum multiplicatio. Provideat itaque, si placet, vestra discretio, ne absentia vestra tam causae nostrae sit detrimentum, quam fatigationibus nostris praebeat incrementum. Uno enim adventu vestro domino papae obedietis, et nos humiles amicos vestros amplioris vobis gratiae debitores statuetis. Valete.
Patri suo et domino summo pontifici frater G. dictus abbas, dies utinam bonos, et in longum beata tempora.
[Col. 0793C] Sublimitati vestrae, dilecte Pater, rem notam facimus, quam Ecclesiae necessitati profuturam, juvante Domino, vestra in hoc favente gratia confidimus. Nam cum filio vestro domino et Patre nostro charissimo domino Cantuariensi, diebus exsilii sui commorantes, utpote sedem certam aut locum proprium non habentes, sed negotiorum necessitate de loco ad locum demigrantes, Atrebatum Julio mense pervenimus. Ubi desiderio mirabili totius fere cleri et populi concordia vota reperimus in electione dilecti fratris nostri Hugonis, ipsius Atrebatensis Ecclesiae archidiaconi. Quem, ab ineunte aetate, tota fere vita nostra cognitum primo conversationis honestae discipulum, post nota satis auctoritate magistrum, in publicas gratulationes susceptum, ad ultimum [Col. 0793D] Ecclesiae Atrebatensis archidiaconum, illaesam bonae opinionis famam continuasse scimus, et scripto praesenti secure testificamur, in quod multorum religiosorum testimonia concordare non ambigimus. Unde, quantum audet apud majestatem vestram charam nobis et semper honorandam parvitas nostra praesumere, rogamus ut quem in humilitate sua respexit Dominus, vos ea, qua vobis omnes anteire datum est, benignitate respiciatis, et data vobis auctoritate a Domino virtutem in ipso remuneretis, eatenus ut unius exemplo in religionis amorem cultumque virtutis quamplurimos attendatis. Inexpugnabili muro suo circumcingat vos Dominus, et armis suae potentiae protegat semper, in ipso dilecte Pater. Valete.
Patri suo et domino R. Herefordiensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem et obedientiam.
Salutationem domini papae, totius etiam curiae congratulationem, quorumdam etiam suorum soliloquia libenter vobis seorsum posita conquestione nuntiaremus, sed nos ad praesens ad querimoniam injuriarum compellit atrocitas, ut postquam multa sustinuimus, seram saltem querelam apud justitiam vestram deponamus. Saevit in nos domini Badoronis et uxoris ejus plus justo severa potentia, et cum eos nulla ex parte laeserimus, confractionibus et verberibus, hominum etiam nostrorum incarcerationibus, [Col. 0794B] rerumque direptionibus, quod non rapuimus multiplici servitute exsolvere compellimur. Quoniam itaque manifesta sunt haec jamjamque ad judicium praecedentia, rogamus, si placet, ut nobis justitiam super his exhibeatis, ipsamque exhibendo a peccato ipsos, nos ab incommodo defendatis. Valete.
Frater G. gratia Dei Glocestriae dictus abbas, amicis suis HIENARDO sacristae ecclesiae Sancti David, et magistro JOANNI, et toto capitulo, salutem et dilectionem.
Speramus vestram non latere prudentiam, quod mandatum mandatoris more finitur. Unde si mandatum aliquod a domino et Patre vestro bonae memoriae [Col. 0794C] episcopo Bernardo, super causa quae de ecclesia Sancti Ismaelis, inter nos et monachos de Cerneleia ventilatur, constat illud, re adhuc manente integra, episcopi ejusdem decessu expirasse. Nos itaque cum vos adeundi super hoc nulla cogat necessitas, monet tamen voluntas et suadet amicitia, vestrum super eadem causa judicium, si vobis tantum injunctum est, aut ad vestrum spectat officium, non declinare. Sed quia confecto nuper fatigati sumus itinere, et negotiis domini papae, non solum magnis imo et multis occupamur, rogamus ut ob ipsius reverentiam nos et nostra in praesenti pace esse permittatis, et praesentem actionem usque ad episcopi in Ecclesia vestra substitutionem differatis. Valete, et amicum justa postulantem audire [Col. 0794D] non omittite.
Roberto Lincolniensi archidiacono charissimo suo, suus G. veram et valituram in tempora prosperitatem.
Actio causae nostrae usque ad adventum domini Eboracensis in Angliam consilio domini Claraevallensis, et domini papae voluntate dilata est. Omnibus itaque in integritate manentibus, sani pariter et alacres Domino per omnia bene juvante redivimus, domino Eboracensi post quadragesimum ab adventu suo diem, si sibi placuerit, in praesentia et curia domini regis responsuri. Dunelmensis, Wigorniensis, [Col. 0795A] Bathoniensis, Exoniensis, et praecipue Wintoniensis ab omni officio episcopali suspensi sunt, gratiam fortassis in posterum per bonos nuntios habituri. Dominus Cantuariensis et alii quamplures episcopi, et nos omnes pro domino Wintoniensi supplicantes, in nullo prorsus auditi sumus, sed, quod nos minus potuimus, comes Theobaldus instantia nuntiorum episcopi sperat obtinere. Dominus papa super his quae ad Ecclesiam vestram spectant, domino Wintoniensi in nullo penitus acquiescens, plenitudinem potestatis in consulendo Ecclesiae vestrae domino Cantuariensi concessit, ut in omnibus, quae ad id spectant, domino Cantuariensi, tanquam domino papae obediatis. Litteras domini papae super his Robertus Foliot ante discessum [Col. 0795B] nostrum jam impetrans, vobis allaturus est. Agatis itaque cum fiducia. Quod enim domino Wintoniensi super hac re magis placuerit, hoc domino papae per omnia displicebit. Fiscamensem, Hulmensem, illum de Westmustier illum depulsat dominus papa, jam nunc multa cum indignatione, et severitate reprobavit [Col. 0795D] Locus obscurus. . Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo ROBERTO Bathoniensi Dei gratia episcopo, frater G. Glocestriae dictus abbas, salutem.
Praeveniente nos in multis gratia vestra, juste se vobis offerunt et praesentant servitia nostra. Si [Col. 0795C] quid enim sumus, aut scimus, aut possumus, hoc honori vestro esse, et scire, et posse desideramus. Prompto igitur ac libenti animo notificamus vobis, quod commodo vestro et honori profuturum speramus. A domino papa domino Cantuariensi creditum est et commissum, ut juxta quod inter eos dispensatum est, non solum abbates, sed et episcopos terrae istius, possit ab ea qua tenentur apostolica sententia relaxare. In quo vobis a Domino provisum esse confidimus, ne maris, et montium, et exterarum regionum discrimina experiri oporteat, cui remedium opportunum in ipso domini archiepiscopi adventu, Domino sic disponente, accelerat. Dilectioni vestrae, suggerente charitate, istud notificandum duximus, ut sic et vobis juxta hoc provideatis, [Col. 0795D] et id si placet, domino Exoniensi, domino et amico nostro charissimo nuntietis. Valete, et me vestros precor inter amicos habete et reputate.
G. gratia Dei abbas, et Herefordiensis Ecclesiae, mandato domini papae vicarius, dilectis fratribus suis, omnibus Herefordiensis Ecclesiae canonicis, salutem et dilectionem.
Quoniam, dilectissimi, comitem Herefordiae semel et iterum, tertioque commonitum, ab errore viae suae pessimae revocare non possumus, hoc solum nobis restat ut ipsius audaciam ecclesiastica justitia [Col. 0796A] compescamus. Unde vobis, auctoritate domini papae et domini Cantuariensis, injungimus ut statim ex quo litteras nostras susceperitis, a divinis officiis, excepto baptismo et confessione et viatico, cessetis; et quia, lugente matre, filias gaudere non oportet, mandamus vobis ut sententiam eamdem in tota parochia vestra denuntietis, et firmiter teneri faciatis. Valete.
Domino et amico suo charissimo BRIENTO filio comitis frater G. e. b. P. Glocestriae dictus abbas, bene currendo fructu non privari justitiae.
Quosdam pertrahit in stuporem quod cum litteras non didiceris, librum nihilominus edidisti. Verum [Col. 0796B] scias id mihi non fuisse miraculo, cum quod artis tibi negabat industria, vehementiam amoris in te ex parte dictitasse cognoverim. Amor enim non accipit ex impossibilitate solatium, vel ex difficultate remedium. Semper enim operatur magna si est, vel si operari renuit, amor non est. Hinc est quod cum litteras non didiceris, in campum tamen litterarum non mediocriter impegisti. Haereat animo tuo divi regis Henrici honore digna memoria, cujus dies bonos et aurea quondam saecula patriae gens orbata deplorat, et rubigo praesentis aetatis frequenti sed tristi recordatione commemorat. Non est tibi elapsum memoria, quod te promovit a puero, quod juvenem educavit et donatum militiae cingulo, donis et [Col. 0796C] honoribus ampliavit. Verum hinc est quod te sui memorem fecit et recenti memoria vivit apud te: quoniam obiisse sibi totius Angliae facies admodum desolata crebra miseriarum inundatione recognoscit. Ab illo enim degenerans amor tuus propagatur in stirpem regiam unicam ejus filiam et regni ipsius haeredem, cujus causam non solum armis, sed ut audivimus et jam vidimus, eloquii venustate simul et veritate sustines et defendis. Totum namque brevi complectis argumento, quod hactenus veritatis ignaros in favorem suae partis alliciat et jamdiu veritatis conscios vel confirmet si amici sunt, vel obtudat, ut reliberet inimicos. Ipsam tamen de qua tibi sermo est in nullius commendes injuriam. Ea quae regis Henrici fuerant, unicae [Col. 0796D] ejus filiae, et legitimo matrimonio procreatae asseris jure deberi. Videtur ad id quod asseris juris cujusque regula coaptari. Est enim divinum jus, et naturale est et humanum. Ex jure divino Dominum in Evangelio audivimus, dicente sibi matre sua: Fili, quid fecisti nobis sic? respondit ei Dominus: Quid est quod me quaerebatis? nesciebatis quia in his quae Patris mei sunt, oportet me esse? (Luc. II.) Magnus est Dominus ad compassionem ancillae, et magna est coelestis haereditas, temporali comparata et transitoriae. Sic tamen loquitur Dominus, ac si neminem dubitare oporteat, quin ea quae patris sunt naturali ejus filio jure debeantur. Sed qui nullam [Col. 0797A] praetermittit occasionem, si sibi oblata fuerint, quin tua dicta remordeat, non filium, sed filiam de qua agimus esse contendet, et quae filio magis competunt non debere filiae regalia sceptra addici. Quid contra istud lex divina respondeat, audiamus. In libro Numeri, capitulo ultimo, super hoc aliquid invenies: Salphaad homo erat Judaeus, de tribu Manassae: huic filiae tantum erant et nullus filius. Visum est quibusdam ob sexus imbecillitatem, non debere eas in bona patris admitti. De hoc requisitus Dominus legem promulgavit, ut filiabus Salphaad totum cederet integrum quod fuerat ab earum patre possessum (Num. XXXVI) . Eant qui volunt; ponant in coelum os suum, astris si placet machinentur insidias. Nobis fixum erit quod aeterna [Col. 0797B] lege sancitum est. Si vero jus naturale percurras, causae huic non mediocre firmamentum et robur invenies. Jus enim naturale est quod natura non tantum nosse omnia animalia docuit, secundum quod singula juxta genus suum amorem sibi quemdam conciliant, fetus propagant, propagatos diligunt et conservant. Si te ex tenore hujus juris interroges, quid rebus hujusmodi sit natura propinquius, recte respondeas, id esse quibusque natura propinquius, ad quod ea naturalis plus trahit affectus. Sed volo dicas manifestius: Singulorum ad id magis affectus trahitur, quod ex iisdem quodam velut carnis et sanguinis participatio procreatur. Attende igitur ut vel homines a natura secernas, vel idem in his esse debere naturali jure concedas. A patre [Col. 0797C] et matre prima est in filium filiamve progressio. Nepotem statue vel quemlibet alterum in sanguinis linea gradum. Jam languet amor et tepescit affectus, et sanguis ipse cursu quodammodo longiore defervuit. Est ergo in filium et filiam aeque ferventior amor, affectus promptior et natura convinctior. Sed dices haec omnia quae de naturali jure diximus, ad interioris habitus qualitatem, non ad possessionis spectare successionem. Non ita est. Quem enim reputas natura proximum, restat ut ab eo quod possidetur minus aestimes alienum. Vide quid te natura perdoceat. Tractus maris et sinus littorum pisces inhabitant, in quibus eos naturalis partus effudit. In quibus educatae sunt, saltus ferae non desinunt. [Col. 0797D] Silvas aviculae, in quibus concreatae sunt, suis implent organulis, et natura in singulis, non solum intime trajicit qualitatis affectum, sed ipsi successivae suae soboli exteriora quae possidet, quo potest jure largitur. Vide naturam ne expellas a te, prudenter ejus acquiesce judicio. Regis Henrici condignam sobolem, unicam ejus filiam, legibus editam et educatam, regis ipsius haeredem inconcussa ratione pronuntia. Hoc divinum, hoc jus naturale suadet; hoc juris humani sanctio protestatur. Nam jus humanum partim civile, partim jus gentium appellatur. Civile est quod observandum sibi civitas unaquaeque constituit. Jus gentium est quod non civitas una sed unaquaeque gens sibi censuit observandum. Sed et civili et jure gentium caute decretum [Col. 0798A] est, ne liceat cuiquam patrifamilias filium filiamve legitimo procreatam matrimonio, nisi certis intercurrentibus causis abdicare. Causae vero hujusmodi sunt; ut si quis patri manum injecerit, vel ejus mortem indiciis manifestis optaverit, vel beneficiis ingratus exstiterit et quae hujusmodi sunt, quibus intervenientibus culpis, lex etiam liberos abdicare permittit. Sed nihil horum in praesenti causa reperies. Illa enim, cujus causam tam sollicita cura perstringis, quando patri rebellis exstitit? Quando ingrata beneficiis? Audivimus eam ad patris consilium tentasse maria, transcendere Alpes, ignotas adiisse regiones, nupsisse ibidem ad patris imperium, et in ipso rerum fastigio et imperii culmine, honeste sancteque tam diu perstitisse, donec, [Col. 0798B] post viri decessum, non necessitate urgente, vel impetu femineae voluntatis leviter impellente, sed patre, qui miserat, revocante, ad ipsum reversa est. Et licet in ipso culmine rerum, ut dictum est, perstitisset, ut regina Romani orbis et diceretur et esset, nequaquam supercilio elata est, sed ad omnem patris nutum ipsius subdita voluntati, ejus item consilio secundis potita nuptiis, viro nubens forti, sicut audivimus, et strenuo, Andegavensium, Cenomannensium, Turonensium domino, Normannorum etiam tunc triumphatori, ut audivimus, serenissimo. In his omnibus, quae dicta sunt, non invenies cur exhaeredari vel abdicari a patre debuerit. Ne quidem abdicata, sed pio prudentique consilio potius est in totius Angliae et Normanniae dominationem, [Col. 0798C] episcoporum omnium et totius regni hujus nobilium juramento firmata. Eorum namque qui statuto consilio patris, ut dicitur, consueverant appellari nominibus, nemo plane relictus est, qui non ei consilium de obtinendo et tuendo post regis obitum regno Angliae et ducatu Normanniae sub juramenti religione promitteret. O tempora digna taceri! Reminisci pudet communis opprobrii nomen quod opprobrio duxerim? id quemque jurasse quod oportuit, sed ab eo quod sancte juratum est, cito leviterque recessisse. Quis infatuavit Angliam? Miserum dico caput, quisquis ille est, in quem tot redundant perjuria, homicidia, incendia, flagitia, desolationes et scandala. Quando sibi securus erit [Col. 0798D] qui contaminavit regnum, polluit sacerdotium, et non solum praesenti aetati sed futurae posteritati grave inflixit opprobrium? Vere haereditas ad quam festinatur in principio, in fine benedictione carebit. Quis jam Angliae clades enumeret? Vetus habet historia, quod Alexandro mortuo pueri ejus imposuerunt sibi diademata et regnare coeperunt, unusquisque in loco suo, et multiplicata sunt mala in terris. Sic sic multiplicata sunt et hodie. In aures amici deploro quod sentio. Tot reges patimur quot nuptiis angustamur. In luto servimus et latere, et solam libertatis umbram habemus, jam nihil agendo libere sed servis, qui increverunt hodie, tanquam voluntarie obsequendo. Nam.
Venerabili domino fratrique charissimo N. Eliensi Dei gratia episcopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, ยซsic currere ut comprehendant (I Cor. IX) .ยป
Virtus et scientia quanto rarior, eo pretiosior est; quanto quoque scientiae et virtuti paucos admodum operam dare cernimus, eo studiosos earumdem ampliori reverentia dignos aestimare debemus. Inde est quod magistrum Robertum de Clare, cujus et honestas vitae et scientiae claritas jamdiu nobis innotuit, [Col. 0801C] benevolentiae vestrae commendamus attentius; si quid possumus apud vos rogantes, ut ecclesiam, quam sub tuitione vestra possidet, sibi illaesam imperturbatamque patrocinio conservetis. Nam, si placet, elidetis e facili totum quod objiciunt qui de possessione eadem jamdiu cum illo transegerunt. Nam sicut rei judicatae, sic et transactioni standum esse certissimum est. Apud judicem non praesumo docentis officium, verum ex primo postulantis affectum; pro amico postulo, sed si apud amicum, fatear si obtinere meruero.
Pater Venerabilis Gilbertus Hereford. episcopus [Col. 0801D] epistolam hanc domino Radulpho decano Hereford. transmisit.
A te longe positi tuas non de longe contumelias experimur, ipso doloris transverberati gladio quo te scimus vulneratum. Directa est manus persequentis in te sed unum omnibus infigit vulnus quibus te non fictae diligentia charitatis astrinxerat. Exsul et profugus ab ecclesia tua et civitate expelleris: et tanquam sacra laeseris omnia, gladios in te male juratus miles exacuit, nil tamen habens quod objiciat, nisi quod ejus audaciae in sanctitate et justitia restitisti. Restitisti quidem, et gaudemus: expulsus es, et dolemus. Dolemus, inquam, magis irruentium in te ignominiam, quam tuae laudis honorem et gloriam. Scimus enim quod venali illi turbae et in omnem [Col. 0802A] in quam condicitur impietatem promptissimae, de coelis ira revelatur, sed humilitati tuae et patientiae gloria in perpetuum reservatur. Gaude, dilecte mi, gaude et attende. Attende, inquam, quam pio voto te bonorum omnium turba prosequitur, dum portas in corpore tuo stigmata Christi Jesu, dum crucem ejus bajulas, dum pro justitia et Ecclesiae libertate in agone decertas. Non delicatus miles in Domini bella venisti. Pedes nudi, vestis lanea, vexillum crucis in manibus summi Regis exprimunt armaturam. Quod cantavimus hactenus, jam videmus in te illud summi confessoris elogium: Ego signo crucis non clypeo protectus aut galea, hostium cuneos penetrabo securus. Haec est framea Christi, et baculus peregrinationis ejus, quo contrivit portas [Col. 0802B] aereas, et vectes ferreos confregit (Psal. CVI) . Tu quoque sapienti consilio, cornu crucis inimicos tuos ventilasti, et insurgentes in te magnanimi nobilitate contempsisti (Psal. XLIII) . Quae de te audio laetam resonant cuncta victoriam, insidiantium laqueos, etsi nudus, expeditus tamen et alacer evasisti. Expulsus quidem es ab ecclesia tua, sed quam gratulabunda occurrit tibi Ecclesia sancta mater tua. Haec ab ora vestimenti sui cui decenter inhaerebas, te sustollit, tibi sinum aperit, te intus colligit, tenet, demulcet et nutrit (Ephes. V) . A sponsae tuae amplexibus ad tempus avelleris, sed matris gremio confoveris. Insultant tamen pessimi, quod et domum et urbem egressus es. Es quidem egressus: [Col. 0802C] sed cogita antiquos dies. Nunquid David a facie filii fugiens insultantem sibi et dicentem: Egredere, vir sanguinum, egredere (II Reg. XVI) , cum modestia non sustinuit? Vos etsi persona dispares, aestimo tamen pares in causa. Domesticis utamur exemplis. Nosti quia Dominus a facie Pilati egressus est in ludibrium sui, coronatus spinis, et indutus purpura (Matth. XXVII) . Novissime etiam quasi repurgium quo pollui posset civitas, ipse extra portam passus est (Hebr. XIII) , ultimam passus injuriam, ne mundus ulterius injuriam pateretur. Hac nos armari cogitatione oportet, ut ipsum extra castra sequentes, improperium ipsius semper in capite nostro portemus (ibid.) . Felix tua egressio, qua sanctorum collegio denominaris. Sed improperant quod fugisti. [Col. 0802D] Nec fugisti quidem, sed te ad dimicandum acrius pro justitia reservasti. Paulus tamen Damasci in sporta demissus effugit, nec istud scribens rubore suffunditur, sed hoc ipso gloriatur (II Cor. XI) . Nisi enim fugisset, frementem mundi bestiam non confudisset, nec in ipso fastigio imperii vexillum Domini statuisset. Docet nos magister bonus: Si persecuti vos fuerint in civitate una, fugite in alteram (Matth. X) . Fuge ergo, dilecte mi, hoc usus imperio, fuge de Ur Chaldaeorum in Jerusalem (Gen. XV) , ut habeat in quo pugnet Ecclesia, habeat quem reservet sibi in tempus hostis et belli. Stabis adhuc pro matre filius, in eam fortassis acrius insurgente Leviathan. Jam nos odore bono respersisti, et tuae virtute constantiae bene fragrat Ecclesia, qui dedignatus es humiliari [Col. 0803A] principi, et genu curvare ante Baal. Datur optio confessori, ut abjuret quod sancte fecerat, vel cedat his quae possidebat. Vilescit animo tuo temporale stipendium, et subito factus inops, quanta animi serenitate decantas: Ego vero egenus et pauper sum: Dominus adjuvit me (Psal. LXIX) . Davidicos hymnos decantamus et nos, sed quae canimus tu legis in te, et laudabilia sanctorum quae extollimus sacrum et elucubratum plenius tuae tibi volumen conscientiae repraesentat. Percurre psalmos; resonent ab ore tuo illa Spiritus sancti plena suavitatis instrumenta; quod pietatis, quod justitiae, quod fortitudinis, in his laudabile decantatur, totum habes in te. Vere beatus philosophus, qui tua ibi bona collocasti, unde ea nec manus avidi raptoris eripiat. Jamdudum in [Col. 0803B] scholis positi, de paupertate spiritus diversi adversis audivimus. Jam nunc ipsa tibi de propinquo respondeat utpote quae tecum tuae domus limen egressa est, te in itinere comitata de regni coelorum promissione uberius consulatur. Nam quantulum est quod obtractant? apostolicum illud opponunt: Omnis anima potestatibus sublimioribus subdita sit; et qui potestati resistit, ordinationi Dei resistit (Rom. XIII) . Verum quidem hoc est. Sed habet saecularis potestas legem qua teneatur, habet statutos terminos intra quos ipsi obediatur. Scilicet si legem servaverit, si mandata custodierit, si in Deum nulla animi temeritate praesumpserit. Quod si in summi Regis injuriam impudenter excesserit, non potest ejus uti privilegio, cujus jura contemnit. Jam quod reliquum [Col. 0803C] est circa prudentiae discretionisque partes insudant. Aiunt discreti viri esse, in culpis levibus non toto zelo accendi. Verum si profunde peccetur? totus fervor inardescat. Ideo levem principis offensam de muri quadam parte diruta fuisse mitius vindicandam. Ista pulchre componuntur. Sed juxta sapientiam, qui minima contemnit paulatim atteritur. Omitto prosequi quanta sit indurati cordis audacia, loca sancta non solum vilipendere, sed vastare. Festino ad haec quae te virtutis amatorem non solum non accusent, sed potenter excusent. Magnum aestimo virtutis indicium nascentia vitiorum germina suffocare. Serpens ubi caput immiserit, facile totus illabitur. Haec tu considerans ad primos impetus restitisti. [Col. 0803D] Quid ni? Nisi restitisses, jam forsitan ad templi fastigium rabies inchoata ascendisset. Sed ascendisti ex adverso, et objecisti te murum pro muro domus Israel. Licet ex minimis magna conjicere. Quid si tibi pro fide pro sacramentis Ecclesiae decertare contingeret, ad crucem Petro, Paulo comes ad gladium constanter assistens? Eat satelles, stricto pugione tibi funestus occurrat. Si sacrum atrectaverit corpus, coelo victor exciperis. Si pepercerit tibi, nil minus est gloriae. Jugi ergo inter nos bonorum laude donaberis. Tu enim tempora nostra virtutum meritis exornasti: tu nos in melius exemplo tui reformasti, tu virile robur, et constantiam martyrum in tempora tepida revocasti. Percussor enim tibi defuit; non tu virtuti. Vives ergo clarus gloria, [Col. 0804A] quam meruisti. Vives, inquam, sed felix qui pro justitia mori decrevisti.
Patri suo et domino H. Eboracensi, Dei gratia archiepiscopo, frater G. Herefordiae dictus episcopus, sincere diligentis affectum, et gratanter obsequentis officium.
Charitas quandoque praesumptuosa est, et quod alteri facile rogata concederet, hoc apud dominum et amicum impetrare non desperat. De ipsa itaque, quae intra cordis vestri dominatur, charitate plurimum confidentes, preces sublimitati vestrae porrigimus, ut communi amico et canonico vestro Gilberto, Ecclesiae vestrae praecentori, vos benignum et [Col. 0804B] misericordem exhibeatis, et si quid adversum vos ab aliquo suorum, ipso ignorante et nolente, commissum est, in clericum vestrum et in quantum potest, amicum, commissi culpam non refundatis. Ipse enim et vos et diligentes vos diligit, et si quis suorum adversatur vobis, aut extollitur contra vos, hunc, quicunque ipse est, et abdicare et eliminare paratus est. Si itaque sibi non sua, sed alterius culpa ablata restitueretis, justitiae non excideretis fines, et tam comes Herefordiae, quam nos, qui pro illo pariter excellentiae vestrae supplicamus, vobis amplioris gratiae debitores efficeretis. More nihilominus ipsius ambo rogamus veniam, ut in hoc aculeos severitatis vestrae non sentiat, in quo voluntatis suae non difficultas solum, verum impossibilitas [Col. 0804C] ipsa praejudicat. Adjuvante Domino, et itineris sibi securitatem providente, in proximo veniet ad vos, per omnia vobis tanquam Patri et domino libentissime pariturus. Valete, et ab amicorum vestrorum petitione faciem nolite avertere, et ne saepe pro amico rogare oporteat, diem adventui ejus Natale Domini constituite.
Patri suo et domino Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo et totius Angliae primati, T. suus G. Herefordiensis Ecclesiae minister, in tribulatione non deficere.
Exspectans exspectavi jamdiu dominum meum, [Col. 0804D] sperans a vestra sublimitate nuntium aliquem delegari, qui mihi prospera vel adversa nuntiando, vel de adversis tristem redderet, vel de laetis exhilararet. Nam si ea charitatis est plenitudo, ut cum fratre quolibet infirmante infirmari, vel cum quis scandalizatur uri oporteat, cum Patrem nostrum et dominum, imo nostrum in Christo caput concuti, fatigari, turbari cernimus, quid jam restat nisi non tantum infirmari aut uri, verum intus intimi flamma zeli medullitus concremari? Si itaque nondum surrexit Dominus ut ventis imperet et mari, si procella vestra nondum in auram statuta est, summo ut mihi videtur opere necessarium est, ut sacrum pectus vestrum omnis armatura fortium muniat, et hostis quanto insurgit acrior, eo vos acriorem et [Col. 0805A] sancti Spiritus ferventiorem igneus inveniat. Non enim novum est aut insolitum Aegyptios Israel, Chaldaeos Jerusalem infestare. Ait Christus in Apostolo: Omnes qui volunt pie in Christo vivere, persecutionem patientur (II Tim. III) . Sed per eumdem ipse loquitur: Quod leve est aut momentaneum tribulationis nostrae supra modum aeternae gloriae pondus operatur in nobis (II Cor. IV) . Persecutionem patienti propter justitiam, non leve aliquid, sed regnum caelorum repromittitur. Amicitur Elias pallio, dum persequentium declinat rabiem, et stans in spelunca hostis, gloriam Domini speculatur (III Reg. XIX) . Vobis quoque corona gloriae repromittitur, quam reddet vobis in illa die justus judex (II Tim. IV) . Impatiens mei factus sum, desiderans videre vos et [Col. 0805B] alloqui, vel aliquid audire a vobis, quo de his quae circa vos sunt certior efficerer. Parati sunt principes nostri, praesto sunt et Ecclesiae nostrae vos, si sic opus est, non solum suscipere, sed et in amplexus vobis gratanter occurrere, et de suis quidquid potuerint, ministrare. Nollem tamen hoc, sed si necesse est, benevolos et ad omnia paratos habebitis. Obsecro, dilecte Pater, mihi litteras vestras non negari, et in aliquo voluntatem vestram et statum, et consilium aperiri. Valere vos optamus in Domino, et ipsi per omnia complacere.
[Col. 0805C] Patri suo et domino, summo Dei gratia pontifici, EUGENIO, G. Herefordiensis Ecclesiae minister, obedientiam humilem et debitam patri charitatem.
Cum parvitati nostrae, dilecte Pater, Ecclesia Dei aliqua sui portione, Domino sic operante, commissa sit, ejusdem providere et invigilare commodis ipsa nobis a Domino concredita dispensatio compellit. Quoniam vero quae statuuntur a nobis, nisi apostolica auctoritate fulciantur, minus firma sunt, sublimitati vestrae preces humili devotione porrigimus, ut quod ad honorem Dei et cultum ejus ampliandum de ecclesia Sancti Guthlaci de Herefordia a nobis actum est, hoc auctoritas vestra corroboret, suoque confirmet privilegio. Ecclesiam enim illam de manu laica multo tandem labore eruimus, et [Col. 0805D] quia in eadem minus officiose Domino serviebatur, ipsam dilecto filio nostro Hamelino, abbati Glocestriae, et ecclesiae Sancti Petri, cui idem praeesse dignoscitur, assensu clericorum ejusdem ecclesiae, capitulo etiam nostro id consentiente et volente, concessimus, et tam ipsam quam ecclesiam Sancti Petri de Herefordia, diu ante a praedictis monachis habitam, in corpus unum adunare curavimus, et conventum monachorum ibidem devote ministrantium Domino, jamjam instauravimus. Quod quia Domino credimus placere, audemus serenitati vestrae supplicare, ut quod a nobis intentione recta actum est, soloque pietatis intuitu, hoc serenitas vestra stabiliat, et ecclesiae Sancti Petri de Glocestria in perpetuum confirmet. Glorificetur Deus in vobis, [Col. 0806A] vestrique corona meriti semper augeatur in Domino, in Christo dilecte Pater.
Gilbertus, Dei gratia Herefordiensis episcopus, amico suo J. de Dinan, salutem et dilectionem.
Audi, charissime, quae tibi mando, et monitis meis si ex Deo sunt, acquiescere non despicias. Habes a multis testimonium bonum, quod Deum et Ecclesiam ejus hactenus in magna reverentia habuisti, et clericos et alios quosque religiosi ordinis viros diligentius honorasti. Pauperes etiam, qui tuo famulatui obnoxii sunt, non oppressisti, sed magis affectu paterno fovisti, et illaesos servasti. Hanc tuam justitiam et animi bonitatem respexit [Col. 0806B] Deus, et nunc aliquantulum misertus tui, in futuro amplius miserabitur. Audio a multis, aliquos conspirasse adversus te, et te nesciente et absente, in detrimentum tui pessima quaedam praeparasse. Eorum autem consilium, ut dicitur, dissipavit Dominus et denudavit, et te, qui illum illaesum in membris suis servasti, ipse quoque illaesum servavit. Hoc, charissime, tibi non attribuas, sed magis illi gratiarum referas actionem. Si itaque ad Ecclesiam ejus et bona ecclesiastica in Stantune, manum male extendisti, auctoritate ipsius, et ab ipso nobis injuncto, officio te moneo ut ante synodum cuncta Ecclesiae ipsi in nullo immunita restituas, ne ab ea quam praedixi, gratia gravi separatione cadas. Scias enim pro certo, et hoc ultimum firmiter teneas, [Col. 0806C] quod res ecclesiasticae cujuscunque fidejussione, nisi praesente et favente episcopo, alicui mortalium obligari non possunt. Plegium quod in ecclesiasticis de R. furtis me nesciente cepisti, tibi non tenetur, sed omni auctoritate liberum esse decernitur. Obedientem te nostris monitis conservet omnipotens Deus.
Gilbertus Dei gratia episcopus Herefordiensis, amico suo Ro. de Burnaham, salutem et dilectionem.
Quanto erga vos charitate ampliori affecti sumus, tanto nobis et famae vestrae consultius quantum [Col. 0806D] spectat ad nos providere, ipsa quam praediximus charitate suggerente, commonemur. Verbis oris vestri multorumque relatu didicimus, vos a transactione inter nos habita super ecclesia de Wiredesberia resilire velle, et ecclesiam de Glocestria super sibi promisso celebriter a vobis annuo censu velle defraudare. Qua in re moneo ut rerum exitus attendatis, ne forte si aliter actum fuerit, malefactum poenitentia consequatur. Causa enim haec, etsi principaliter non spectat ad nos, spectat tamen secundario. Primum in causis locum actor obtinet, secundarium testis. Si ergo testis in causa hac productus fuero, ecclesiae, cui tota plenitudine charitatis astrictus sum, in testimonio veritatis deesse non potero. Astiterunt et nobis in transactione [Col. 0807A] eadem viri religiosi quamplurimi, qui si quid negare coeperitis, in lucem acta producent. Retractetis itaque, si placet, consilium vestrum, et quod, fide interveniente, sub multorum praesentia pepigistis, fideliter observetis, ne si forte aberrare coeperitis, multorum convictus testimonio, non solum ecclesiastici beneficii, sed ordinis vestri periculum incurratis. Attendens illud Sapientis: Melior est amici increpatio, quam oscula blandientis inimici (Prov. XXVII) , amico dura proposui, quem ab eo quod sibi inutile et inhonestum revocare curavi. Valete, et in omni emolumento temporali honestatem praeponite.
[Col. 0807B] Patri suo et domino summo pontifici EUGENIO, G. Herefordiensis Ecclesiae minister, pedibus sanctis conculcato Satan, triumphare semper in Domino.
Sicut domino meo placuit, ita factum est, et ad jussionem vestram mihi manus est consecrationis imposita, et Herefordiensis Ecclesiae cura commissa. Inde est, quod attentius spectant oculi nostri ad vos, a vestra sublimitate sperantes, et exspectantes auxilium, unde habuimus honoris et ordinis incrementum. Clamat et conqueritur Ecclesia nostra praedecessorem nostrum bonae memoriae dominum Robertum episcopum quatuor praebendas suas ad ecclesiam Lantoniae transtulisse, et prae nimietate [Col. 0807C] amoris quo erga Lantoniam, ut ipsos ampliaret tenebatur, proprios clericos eisdem quatuor praebendis spoliasse. Unde serenitati vestrae supplicamus humiliter, si majestatem vestram praedicti Lantonienses adierint, ne vestra auctoritate eis firmetur quod clerici nostri sibi fuisse injuste ablata conqueruntur. Duo etiam castella Ecclesiae nostrae idem praedecessor noster nobilissimis viris comiti de Mellent et Hugoni de Mortemer, magno Ecclesiae ipsius incommodo et detrimento concessit. Quae quia male districta sunt, et quantum ad nos, quasi ad desperationem alienata sunt, vestra petimus auctoritate revocentur. Quod vero ad Lincolniensem Ecclesiam spectat, utpote quod audivimus et vidimus, secure loquimur et testificamur. Ejusdem enim Ecclesiae [Col. 0807D] clerus et populus religiosarum episcopatus personarum unanimi consensu, nullo prorsus contradicente, dominum Robertum ejusdem Ecclesiae archidiaconum sibi in episcopum elegerunt, et electionem domino Cantuariensi praesentantes, propter multas et necessarias causas obtinuerunt. Quod vestro petimus cumulari examine, quatenus ei manum gratiae porrigendo, ipsum in quo positus est stabilitatis, et de caetero fidelem filium, et ad omnem Patris sui voluntatem promptissimum habeatis. Illaesa nobis et inoffensa majestas vestra servetur in saecula, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici EUGENIO, [Col. 0808A] G. Herefordiensis Ecclesiae minister, devotum et debitum totius obedientiae famulatum.
Quia charitati, dilecte Pater, plurimum expedit obedire, ideo petitioni Lincolniensis Ecclesiae negare non possumus, quin ea quae de negotio ejus ipsi praesentes vidimus et audivimus, sublimitati vestrae notificemus. Cum enim Londoniae cum Patre nostro domino Cantuariensi et fratribus et coepiscopis nostris quam plurimis essemus, vidimus decanum et cantorem et archidiaconum, omnes etiam ipsius Lincolniensis Ecclesiae canonicos, cum religiosarum personarum ejusdem episcopatus non modica multitudine, omnes in hoc instantissime perseverare, ut liceret eis concilio domini Cantuariensis, Robertum archidiaconum Leicestriae, in [Col. 0808B] Patrem et episcopum sibi eligere. Cumque dominus Cantuariensis in ipsum omnium concurrere vota conspiceret, nolens praedictam Ecclesiam turbari amplius, aut magis atteri, petitioni eorum episcoporum consilio, assensum praebuit, et praedictum archidiaconum ingenti postulantium gratia et favore, episcopum consecravit. Cujus et doctrinae et vitae et intus et foris, testimonium bonum est, et in officio quo ministravit hactenus conspicua gratia. Unde vestram, reverende Pater, precamur benignitatem, ut quod ei, sola suffragante justitia, debetur, id nostrae parvitatis precibus facilius et benignius assequatur. Valeat sanctitas vestra, in Christo dilecte Pater.
Dilectis sibi in Christo fratribus, universis sanctae matris Ecclesiae filiis, frater G. Herefordiensis Ecclesiae dictus episcopus, salutem et dilectionem in Domino.
Charitati vestrae praesenti scripto notificamus, nos certo religiosarum personarum cognovisse testimonio, praesentium latorem Benedictum, coram justitia praedecessoris nostri, bonae memoriae R[oberti] episcopi, septima sacerdotum manu jurasse, fratrem suum, de cujus morte suspectus fuerat, machinatione sua aut consensu, aut voluntate, nunquam mortem incurrisse. Qui, ut plene innocentiam [Col. 0808D] suam super hoc facto ostenderet, in praesentia nostra multis nobiscum assidentibus, in hunc etiam modum juravit: ยซParentes mei, qui de morte fratris mei suspecti hactenus sunt habiti, mortem ipsi non intulerunt. Nemo etiam mei causa mortem ipsi machinatus est, sic me Deus adjuvet, et haec sancta.ยป Quod juramentum duodecim illico sacerdotes in hunc modum confirmaverunt. Benedictum hunc super hac re verum jurasse, nobis certum est, sic nos Deus adjuvet et haec sancta. Quod cum in praesentia nostra sic actum est, ne solita deinceps innotescentia ipsius prematur infamia, quod vidimus, hoc testamur, et rem gestam praesenti vobis scripto et sigilli nostri impressione declaramus. Valete.
Domino suo fratrique charissimo R. Lincolniensi Dei gratia episcopo, G. Herefordiensis Ecclesiae minister, haec gustare et sapere quae paravit in dulcedine sua pauperi Deus.
Si bene valetis, sic est ut volumus, et nostrum inde gaudium ad perfectum adducitur, et ad omnem laetitiam cumulatur. Digestam corrigi et glossari praecipitis, et ecce Ambrosius vester labrare non desinit in tritura. Caetera quae mandastis, dante Domino, non differentur. Causae nostrae cum potestatibus nostris, fata adhuc ambigua sunt, et quae sunt in pendulo, quam cito stabiliri coeperint, illico currente chartula cognoscetis. Usque ad diem Palmarum [Col. 0809B] nobis a domino Henrico concessae sunt, sed eas prorogari ulterius misso nuntio nondumque reverso postulamus. Experiemur in his finem quem concesserit Dominus, de ipso sperantes bona nobis tribui, qui reprobat cogitationes populorum, et dissipat consilia principum. Optamus vos in Domino valere, et in ipso de die in diem renovari et proficere, in Domino charissime.
Patri suo et domino T. Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, G. Herefordiensis Ecclesiae minister, post iram misericordiae reminisci.
Si adversus dominum Landaviensem aliquantulum mota est tranquillitas vestra, tanto sublimitati [Col. 0809C] vestrae humilius supplicandum est, quanto adversus praedictum episcopum justiore causa motam esse cognoscimus. Sufficiebat enim ad sublevandam causam suam contra adversarium suum appellatio, et si vobis per omnia debitam observasset reverentiam. Quod si minus factum est, improbitati procul dubio Landaviensium clericorum, non ipsius episcopi malitiae aut ingratitudini imputandum est. Opus enim manuum vestrarum ipse est, et plantatio vestra, quem si de justa forte causa conteritis, opus quidem manuum vestrarum conteretis et quem plantavit dextera vestra, evelletis. Absit hoc a vestra gloria, nec tale sortiatur laus vestra dispendium, ut quem semel inter amicos ascripsistis, ab aditu gratiae vestrae [Col. 0809D] eliminatum tam facile proscribatis. Venit quidem ad vos in humilitate et mansuetudine, nil sapiens altum adversum vos, sed quidquid actum sit a vobis tantum totum quod bonum dominum, quod pium Patrem decet, exspetens et expectans. Absit autem ut dies mentis vestrae sic convertatur in tenebras, ut ira in vobis aut gratiae praejudicet, aut naturam evacuet, quin in paterno pectore sit intus apud vos, qui pro filio pulset et exoret, et exaudiatur affectus. Si quid igitur apud vos nostra potest supplicatio, si quod tristes dicimus a corde vestro propter inanem causam non prorsus excidimus, episcopum vestrum suscipiatis in gratia, et paci et honori ejus provideatis, ne Patrem alibi quaerere compellatur, sed totum quod pium est, quod modestum se apud vos [Col. 0810A] reperisse glorietur. Ad pedes vestros in prece hac corde prosternimur, quos supplicando libentius ipsi manibus amplectimur. Provideat itaque, si placet, vestra discretio, ne nobis postulata negando, preces nostras amodo muto claudatis silentio. Bene valere vos optamus in longa tempora, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici Eugenio, G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutis gaudium et debitum obedientiae famulatum.
Quoniam, dilecte Pater, amici veritatis esse cupimus, ideo quod de causa domini Bernardi Cerneliensis abbatis ipsi praesentes vidimus et audivimus, in [Col. 0810B] praesentia vestra cum fiducia contestamur. Vidimus enim ipsum Cerneliae priorem quampluresque ejusdem Ecclesiae personas, ad pedes domini Hiemari Tusculani episcopi, eo tempore apud nos legati, prostratos et provolutos, humiliter postulare, ut eis praedictum Bernardum, Glocestriensis Ecclesiae tunc priorem, in abbatem concederet, et ipsum concedendo tam eorum quam totius conventus sui petitioni satisfaceret. Scimus etiam dominum Hiemarum ad eorum postulationem praedicto fratri Bernardo, renuenti licet et invito, ea qua praeerat auctoritate injunxisse, ut onus Cerneliensis Ecclesiae regendae susciperet, eique per omnia prout competeret abbati provideret. Scimus nihilominus conventum Cerneliae eum gratuito solemni processione suscepisse, et [Col. 0810C] dominum Salesberiensem eorumdem postea petitione episcopali benedictione ipsum in abbatem confirmasse. Quem quia tam vita quam doctrina multa dignum commendatione cognovimus, pro ipso preces sublimati vestrae porrigimus, ut eum in suis justis postulationibus audiatis, et Cernelienses monachos adversus eum injuste et improbe contumaces, apostolica auctoritate reprimatis. Domus enim illa Cerneliae est, cui ut publica fama est, honestas sola jamdiu displicuit, nihil quod non religioni contrarium foret et ordini, potuit complacere. Quorum emendandae potius quam in praesentia vestra commemorandae dissolutioni, quia praedictus frater Bernardus, quo potuit vigore restitit, eorumdem violentia quasi profanus expulsus est, et ab eorum communione [Col. 0810D] sequestratus. Non nobis itaque, Domine, non nobis sed nomini vestro gloriam (Psal. CXIII) donetis, ut improborum audaciam reprimendo, culpam similem in aliis compescatis, bonosque condigne munerando, virtutis studium in compluribus augeatis. Sibi vos in longa tempora conservet incolumem omnipotens Dominus, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino sanctissimo papae E. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, pie salutantis affectum, et humiliter obsequentis officium.
Sublimitati vestrae, dilecte Pater, pro Lennensi [Col. 0811A] Ecclesia eo confidentius supplicamus, quo totum quod pium est, quod honestum, vestrae complacere serenitati non ambigimus. Praedicta siquidem Ecclesia inter Ecclesias Angliae tam firma ordinis observantia quam perfectae charitatis opibus in tantum irradiat, ut occidentis nostri tenebras luce quadam honestae conversationis et cultu defaecatae religionis expellat. Haec mater pauperum, maestorumque solatium praeclara meritorum gratia eam se omnibus exhibet, ut in publicas jamdudum gratulationes suscepta quasi speculum quoddam in ultimis terrae finibus et singulare sanctitatis exemplar niteat. Unde preces excellentiae vestrae affectuose porrigimus, ut justas ejus postulationes paterna mansuetudine audiatis, ipsamque in his in quibus praedecessorum [Col. 0811B] vestrorum tempore fundata feliciter et aucta est, nequaquam minui permittatis. Quod eo faciet circumspectio vestra securius, quia quod Ecclesiae uni indulgebitis, id non solum monachorum magno cuidam et probabili collegio, sed et immensae pauperum, peregrinantium, naufragorum debiliumque multitudini erogabitis. Ut si quid in hoc facto decretorum juri derogatum fuerit, id apud summum judicem charitas Christi membris latissime subministrans, potenter excuset. Valeat dominus meus et Pater in Christo charissimus.
Patri suo et domino summo pontifici EUGENIO frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, humilis [Col. 0811C] obedientiae famulatum.
Scimus, Pater in Christo charissime, scimus, quod apostolicae non obedire jussioni, apostatare est, et instar vere sacrilegii, vestrae contraire voluntati. Absit hoc a fideli, absit a Catholico, absit potissimum a filio beneficiis a munificentia nostra exhibitis, obligato multipliciter et obnoxio. Londoniensis nimirum episcopus adeo manuum vestrarum opus est et creatio, ut ei recte in faciem possit objici: Tu quid habes, nisi quod a domino papa accepisti? Nam qualiter illum contra vota et conjurationes principum virtus apostolica sublimaverit, nullus apud nos qui ignoret, nemo fere qui nesciat. Inde est ut apud serenitatem vestram pro ipso illa recte competere videatur allegatio, operi manuum tuarum [Col. 0811D] porriges dexteram. Quid enim vas etsi formatum optime, quid acturum est, si illud in virga ferrea decreverit suus auctor elidere? Absit hoc a vestra gloria, nec tale sortiatur laus vestra dispendium, ut quem semel intra fines gratiae suscepistis, ab ipsius aditu eliminetis immeritum, aut innoxium excludatis. Archidiaconatum enim quem liberalitate laudabili domino Joanni Cantuariensi donantium mandastis, ante concessum alteri fuisse, vestram credimus ignorare prudentiam. In cujus rei testimonia dominum Lincolniensem a vero nec in modico deviare confidentissime dicimus. Ipsum vero Londoniensem, nec totius episcopatus sui jacturam perpetuam perjurio velle redimere scimus equidem et [Col. 0812A] constanter asserimus. Ipse quidem Lincolniensis testatur, et jurare paratus est, dominum Londoniensem antequam voluntatem vestram aut scripto aut aliquo referente cognoverit, praedictum archidiaconatum magistro Radulpho Diotecensi, cui et ad doctrinam scientia, et ad honestatem mores exuberant, concessisse. Est equidem in omni gratiarum amplectendum actione, quod honestatem et scientiam in Joanne remunerare decernitis. Sed hoc apostolico culmini factu leve est, ita ut episcopum quem singulari praevenistis gratia non offendatis. Preces in hoc porrigimus, in hoc paternae charitati supplicamus, ut intus apud Patrem sit qui pro filio et episcopo pulset, et eatenus exoret affectus, ne plus fortasse diligens minus admittatur, et ad obsequendum [Col. 0812B] longe promptior minus exaudiatur. Valeat dominus meus et Pater in Christo charissimus.
Patri suo et domino summo pontifici. E. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, devotum et debitum obedientiae famulatum.
Cum debitorem universis divina vos, Pater, munificentia constituerit, commune debitum hi propensius exigunt, qui vestrae se per omnia tuitioni alacriori et ampliori devotione submittunt. Unde plurimum honori vestro conducit et gloriae, ut Londoniensi Ecclesiae ea qua ad praesens tempestate concutitur, manum auxilii porrigatis, et causam quam multo sudore perstringit, benignitate consilii sublevando, [Col. 0812C] ipsam allidi scopulis, aut fluctibus obrui non sinatis. Quae cum in Anglorum Ecclesia multa meritorum et dignitatum luce profulgeat, ad praesens tamen egregiae laudis titulo hoc ipso nobilitata est, quod post Patris et pastoris sui decessum, inter minas principum ipsosque frementium gladios, Deum contemplata non hominem, immobilis imperterritaque constiterit, et se periculis audacter objiciens honorem Dei et libertatem Ecclesiae in aliquo minui dedignata, Patrem sibi et pastorem idoneum consensu unanimi non minus sancte quam prudenter elegerit. Quod cum ipsa eligentium fortitudo mentiumque constantia dignum laude constituat, persona quae electa est gratia cumulat et honore, ut totum sit favore dignissimum, et quod ob honorem [Col. 0812D] et libertatem Ecclesiae fortiter actum est, et quod in hujusmodi persona laudabili circumspectione provisum. Nota namque secure scribimus, et quae scimus, loquimur cum fiducia. Londoniensem archidiaconum R. de Bealmeis, quantum in humanis oculis est, vita honestum, laudabilem scientia, liberalitas amabilem, et ab ipsa reddit origine stirps generosa clarissimum. Quem cum ad sui regimen diligenter et vocet et exspectet Ecclesia, si, quod absit! iste repellitur, injuriam hanc laesa virtus erubescet, et querela dicentium: Sine causa justificavi cor meum, et lavi inter innocentes manus meas (Psal. LXXII) , non modicum sumet incrementum. Agat itaque apostolica sublimitas, agat Pater, unde sibi [Col. 0813A] Anglorum congratuletur et applaudat Ecclesia; fine bono bonum consummet initium. Honoret honore dignissimum, ut in praesenti sibi laus, in futuro reponatur et praemium, et sciant quia manus tua haec, et tu, Domine, fecisti eam (Psal. CVIII) . In longum vestra conservetur incolumitas, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici E. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, pie salutantis affectum, et humiliter obsequentis officium.
A tribulatione malorum et dolore ad vestram Pater serenitatem Ecclesia Radingensis confugit. Inde sibi sperans exspectansque remedium ubi laesi quique sibi gloriantur non deesse solatium. Haec in [Col. 0813B] ipso diversarum regni nostri partium limite constituta, utriusque in alterum jamdiu sustinuit impetus, et ab ipsis bellorum initiis per ejus fines exstitit utriusque in alterum transitus et regressus. Unde tam incendiis quam caede suorum debilitata, direptione rerum tam mobilium quam immobilium imminuta, cum jam multa in medicos nil agentes erogaverit, ad vestri fimbriam vestimenti properat et decurrit, sperans inde remedia, unde virtus exit quae curat aliena. Unde preces sublimitati vestrae humili devotione porrigimus, quatenus devotae filiae erigendo lapsa, solidando confracta subveniatis, et suggerente pietate justitiaque in vobis semper efficaciter agente, amissa restitui faciatis, ut quae, decedente [Col. 0813C] fundatore suo, sibi mortua sunt, feliciter in rebus agente Patre, sibi placide reviviscant. Valeat dominus meus et Pater in Christo charissimus.
Patri suo et domino summo pontifici E. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, obedientiam et debitam Patri charitatem.
Id modicum, dilecte Pater, quod sumus, amicorum nostrorum charitati negare non possumus, ut alter alterius onera portantes (Galat. VI) , opem nobis vicariam consilii simul et auxilii impendamus. Unde licet apud vestram majestatem nulla nos merita nostra commendent, nec penes vos gratiam nobis ullam servitia nec impensa locaverint, ex charitate [Col. 0813D] tamen audemus, ut qui nec pro nobis digni audiri sumus, ad paternam misericordiam pro alio interpellari praesumendo irrumpamus. Clericus enim dilecti filii vestri domini Cantuariensis archiepiscopi, magister Rogerus de Ponte episcopi, vestrum, urgente necessitate, remedium, ad tuenda ea quae canonice possidet, a vestra implorat serenitate patrocinium. Rogamus itaque ad genua sanctitatis vestrae corde prostrati, ut de fonte justitiae procedat et pietas, et eum quem apud apostolicam majestatem commendari tam vita quam scientia dignum credimus, suscipiatis in gratia, et in justis postulationibus suis exauditum clementer remittatis. Sublimitatem vestram diu sibi suisque conservet incolumem excelsa majestas. Amen.
Domino et Patri suo summo pontifici E. frater Herefordiensis Ecclesiae minister, aeternae vitae gloriam feliciter adipisci.
Necessitati, dilecte Pater in Domino, reluctari non possumus, quin ea charitate quae nobis de fraternis cordibus potenter imperat, obediamus. Haec est quae nos magis delitescere cupientes, producit in medium, ut ad audientiam vestram, cui ad praesens assistere non valemus, veritatis saltem verba mittamus. Hinc est quod viro illustri et honesto Scripturarum tam divinarum quam saecularium apprime erudito, magistro scilicet Godefrido, deesse nequivimus, quin sublimitati vestrae quae de ejus negotio [Col. 0814B] vidimus et audivimus, testaremur. Willelmo itaque Cumin, multis exigentibus causis, vinculis anathematis irretito, cum jam plus anno integro sub eodem vinculo perstitisset, cumque eum omni ecclesiastico beneficio generalis concilii jurisdictio spoliasset, dominus Wigorniensis consilio religiosorum virorum, praedictum Godefridum archidiaconatu suo investivit Ecclesiaeque suae archidiaconem religiosa devotione constituit. Scimus eum in eodem officio religiose perstitisse, et quae ad curam ejus spectabant, prudenter et discrete ministrasse. Scimus etiam ipsum eidem Ecclesiae fore necessarium, et in eo non solum imo et multo amplius salvum esse beneficium. Detur [igitur] in hoc consideratio, ut semper habeat incrementum gloria [Col. 0814C] vestra, concipiantque bonam spem, qui recurrunt ad vos, obtinendi consilium pariter et auxilium in his, unde recurrunt ad vos. In longitudinem dierum vos protegat omnipotens Dominus, dilecte Pater. Amen.
( Epistolae 97 et 98 eaedem sunt cum 17 et 18: sed propter inscriptionis diversitatem iterum eas exhibemus. )
Patri suo et domino summo pontifici E. G. Herefordiensis Ecclesiae minister, debitum dilectionis et obedientiae famulatum.
Clericum hunc latorem praesentium, dilecte Pater, ad sublimitatem vestram scripto titulo causae [Col. 0814D] suae transmisimus, ut qui Satanae jaculis pene confossus fuerat, ad vitam solatio gratiae vestrae reducatur. Hic quemdam decanum nostrum, sacerdotem honestum in agendis et sustinendis Ecclesiae negotiis per omnia strenuum, scientiae vitaeque merito in publicas jam gratulationes susceptum, non aliis ejus meritis, nisi quod ecclesiam quamdam quae Patris istius exstiterat, dono bonae memoriae praedecessoris nostri domini Roberti episcopi susceperat, et in ipsa ministrabat; ob hanc causam excommunicatus publice, post longam afflictionem, et inediam absolvi meruit, juramento in hunc modum praestito, quod vita comite, necessario casu non obsistente, sublimitatem vestram sub praescripta sibi lege poenitentiae adibit, jussioni vestrae, quaecunque fuerit, [Col. 0815A] ob culpae veniam pariturus. Qua in re juxta datam vobis a Domino sapientiam et gratiam peccatori providebitis, et ut culpa condigne puniatur, et qui de triumpho lapsus est antiquus hostis minime glorietur. Sublimitas vestra in longa tempora conservetur illaesa et incolumis.
Gilbertus Dei gratia Herefordiensis episcopus, amico suo Heliae de Sai, salutem.
Nosti, charissime, quam constanter amorem mihi et Ecclesiae quae circa vos est honorem et pacem promisisti, quod utinam sic servasses, ut nec querimonia de te perferretur ad nos, nec a nobis tibi quidquam, nisi pacificum et amicabile scribi oportuisset. [Col. 0815B] Multum quidem de multis mirarer, sed de te multo amplius miror, quod sacerdotem nostrum et decanum ad judicium curiae tuae trahas, et hanc tibi potestatem contra Ecclesiam vindices, quam multo sudore et labore reges et imperatores adversus eam usque hodie obtinere nequiverunt. Unde vobis mandamus, charissime, ut sinas judicari a nobis clericos nostros, et hunc praecipue et alios nequaquam judicare praesumas, sed juxta ordinem sibi concessum ipsos Domino in pace servire permittas. Si nos minus audieris, quamcunque poterimus sententiam in te et tua, etiam nolentes dare non tardabimus. Quod si quid adversus dominum Walterum habes, plenariam de ipso justitiam offerimus. [Col. 0815C] Valere te et benefaciendo Domino placere optamus.
Non queritur Walterus clericus noster duplex damnum se incurrisse. Nam nomine Hugo de Cluna, Gilberto Angl'pecuniam quam ab Hugone ipsi deberi putabat, reddidit, et cum Hugo se praedicto Gilberto nihil debuisse asserat, item cum Hugone data pecunia transegit. Vobis itaque mandando precor, ut tribus his statuto die evocatis, Walterum pecuniam redditam, quae tamen, ut asserit, Gilberto debebatur, repetentem, ad plenum audiatis, et Hugonem de Cluna de re ista veritatem testari, ex parte nostra commoneatis. Si quae praedictum militem in [Col. 0815D] debitum recepisse a Waltero constiterit, ipsi quantum accepit restituere compellatur. Quod si miles pecuniam hanc Hugonem sibi debuisse probaverit, causam inter Hugonem et Walterum nobis reservabitis.
Amico suo et parochiano Philippo de Sarnefeld, salutem.
Audio in curia domini abbatis Radingensis, tibi legem adjudicatam esse, ut manu duodecima jures, te nunquam vel praedecessores tuos de terra de Sarnefeld, ecclesiae de Lumin' quinque solidos, quos a te quaerit, reddidisse. Certa autem recordatione sanctae Ecclesiae recognosco causam hanc in praesentia bonae memoriae domini Roberti episcopi, et [Col. 0816A] agitatam fuisse, et ipsius consilio definitam. Unde quia in lege hac facienda, quaedam tuae et tuorum saluti contraria mihi videor intelligere, mandamus tibi, et super Christianitatem tuam praecipimus ne juramentum hoc aut ipse facias, aut aliquem tuorum facere permittas, quousque nobiscum locutus fueris, et super hac ipsa re consilium plenius habueris. Supplico enim domino abbati per litteras meas, ne propter exspectationem hanc, causae tuae aliquod detrimentum incurras. Valete.
Gilbertus Dei gratia episcopus Herefordiensis, caro suo magistro G. archidiacono Wigorniensi, salutem.
[Col. 0816B] Scitis, charissime, scitis, quod pacifici in praerogativam filiorum Dei adoptati sunt. Unde proximorum paci eo diligentius attendendum est, quo majus est quod ex hoc opere a Domino speramus et exspectamus. Rogamus igitur ut hac spe benevolentia vestra facilem se nobis praestet et exorabilem, ut dominum Wigorniensem a persecutione fratrum nostrorum, monachorum scilicet Evesham, revocetis, et paci inter ipsos reformandae operam impendatis. Ad quod si vos preces nostrae non impellerent, reverentia tamen domini papae jamdiu traxisse et compulisse debuerat. Ad ipsum namque appellatione facta, pacem omnem et securitatem appellatoribus observari justum esset. Audivimus tamen a [Col. 0816C] multis dominum Wigorniensem praedictos fratres postquam ad dominum papam appellaverunt, non solum suis ordinibus suspendisse, sed ad hoc operam dare, ut eos de monasterio suo ejiciat, et ne dominum papam adire possint, custodia carcerali cohibeat. Quod si fecerit, de gravi in dominum papam offensa excusari non poterit. Igitur domini papae reverentia, charitas etiam domino Wigorniensi debita, preces quoque nostrae vos moveant, ut aut paci hinc reformandae studeatis, aut his qui in archidiaconatu vestro ad nomen domini papae confugiunt, consilium vestrum et auxilium non negetis, nec eos manu quacunque laica extrahi et affligi, aut quae eorum sunt distrahi permittatis. Vobis haec ex charitate scribimus, ne consentientem [Col. 0816D] cum agente par reatus involvat. Consensus enim est non resistere cum possis aut debeas. Qua in re manifesta conclusio vobis aut consensum ingerit, aut monachis defensionem. Valete.
Domino suo dilecto fratrique charissimo, R. Exoniensi, Dei gratia episcopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et dilectionem.
Ubi multa est confidentia, multa est et saepe praesumptio. Inde est, quod amabili et amandae nobis semper benignitati vestrae preces multa securitate porrigimus, ut nobis in quibusdam quae ad vos spectant, in ea quae nobis ad praesens orta est necessitate, subveniatis. Implevit jamdiu querelis aures [Col. 0817A] omnium canonicus quidem Hugo de Cotes, asserens se a nobis ecclesia de Stanleia violenter ejectum, et rebus suis injuste spoliatum. In plenam etiam nostri suggillationem, ad dominum papam querelam eamdem protulit, et ad dominum legatum litteras hujus rei cognoscendae reportavit. Quia vero vetram non latet prudentiam, qualiter praedictus Hugo in partibus vestris aliquandiu conversatus sit, cujusmodi etiam religioni addictus, rogamus ut litteras nobis hujus rei indices concedatis, et nos vobis in omnibus amplioris gratiae debitores efficiatis. Quem arctioris observantiae gratia si se constat inclusisse, constat etiam his quae ante possederat renuntiasse. Quod quia de ipso audivimus, ab amico veritatis testimonium exspectamus. Et quia ad multorum [Col. 0817B] correctionem religionis amatoribus inhonesta frequenter honestissime proferuntur, si quid vulgo notum est, quod adversarii nostri faciem confundat, petimus ut et hoc litteris ipsis elucescat. Valete.
Rogatu venerabilis, etc. Vide inter variorum ad Eugenium epistolas, Patrologiae t. CLXXX.
Regiae nobilitatis et indolis, ut audivimus, egregiae, H. comitis Andegavensis filio, Normannorum duci, et regni Anglorum pro magna portione domino, G. Dei gratia Herefordiensis episcopus, salutem [Col. 0817C] et servitium.
Placuit vobis litteris commonere me, ut cito venirem ad vos, facturus id quod in manu domini abbatis Bord', promiseram. Ut promissa complere quam citius potui, promptus accurri, et quia processeratis ulterius, Herefordiae reditum vestrum biduo exspectavi. Auctoritate vero obedientiae me non solum vocante et monente, sed urgente et trahente ad aliud, diutius exspectare non potui. Precor itaque, si placet, ut me hac vice excusatum habeatis, et absentiam meam aequanimiter sustinendo hac vice, me vobis gratiae debitorem efficiatis. Si qui vero sunt aemuli aut malevoli mei, qui ob mei odium vos in injuriam Dei et Ecclesiae detrimentum, [Col. 0817D] suggestione maligna trahant, bonum est vobis timorem Dei consiliis malignantium opponere, et illud sapientis elogium memoriter retinere: Beatus vir qui non abiit in consilio impiorum (Psal. I) . Omnium enim sententia ex Deo procedit, quem si in initiis non bonis offenderis, exitus vestri cum honore esse non poterunt. Det vobis intellectum et modestiam Dominus, ut et pro vobis orent Ecclesiae, et dominationem vestram in longum expetant plebes subjectae. Valete.
Patri suo et domino Cantuariensi archiepiscopo T. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et obedientiam.
[Col. 0818A] Ex quo litteras vestras suscepimus, fructus nostri laboris hic est. Rogerum subpriorem, virum bonum, dominum David, G. R. et eorum complices in partem nostram convertimus. Nicolaitae vero, sicut ab initio, sic vobis adversantur adhuc, et quae itineri suo necessaria sunt, hic acquirere et praeparare modis omnibus moliuntur. Unde nisi vobis videtur aliud, consilium fore aestimo, ut dominus Ricardus prior et dominus Samson iter ad dominum papam quam citius arripiant. Indignum est enim illos tanquam conscientia bona se curiae praesentare, nostros autem qui viam Domini gradiuntur in veritate, tanquam male conscios delitescere. Unde opus est, ut litteras communes praelatis ecclesiarum et conventibus, qui in partibus [Col. 0818B] nostris sunt, dirigatis, ut juxta conscientiam suam litteris suis ad dominum papam testentur jure ista, pars illa conventus Eveshamensis, quae in electione domini Willelmi est, quam longe et numero amplior, et merito purissimo sanior habeatur. Caetera vero quae negotio necessaria sunt, vobis dominus Reginaldus aperiet, qui ad praesentiam vestram, et ad videndam electi sui faciem, toto festinat desiderio. Valete.
Patri suo et domino Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo T. G. episcopus Herefordiensis, dilectionis et obedientiae famulatum.
[Col. 0818C] Quorumdam, Domine, relatu cognovimus, W. priorem Sanctae Bar'. in causa de Stanleia suas quodammodo partes interponere, et jus sibi in ecclesia sancti Leonardi, contra ecclesiam Glocestriae vendicare. Quod quam legitime faciat, hinc potestis, si placet, advertere. Praedicta quippe ecclesia petitione domini Salesberiensis, et eorum quos ibidem secum habebat, Walteri scilicet et Rogeri atque Henrici, de manu domini Wigorniensis a nobis suscepta, dominus prior illico adversus nos apud dominum Wigorniensem querelam deposuit, et nos de praedicta ecclesia responsuros in jus vocari fecit. Cumque jam statuto die in praesentia jam dicti episcopi foret inter nos aliquandiu actio ventilata, et idem episcopus in saepe dicta ecclesia priori nihil [Col. 0818D] se unquam concessisse assereret, dominus prior adversus nos die certo audientiam vestram appellavit. Cumque appellationem prosecuti vestro nos praesentaremus conspectui, auditis omnibus quae de ecclesia Sancti Leonardi prior contra nos allegaverat, responsioni nos obtulimus judicium in nullo recusantes. Ipse vero nos praeveniens, ante omnem responsum nostrum in audientia vestra liti renuntiavit in totum, seque in praedicta ecclesia nil vendicaturum ulterius, sub multorum testimonio proclamavit. Unde vestra discernat aequitas, cum liti de praedicta ecclesia motae sponte renuntiaverit, si ipsam litem instaurare satis desiderat. Nos enim quae vera novimus, testificamur, et ea [Col. 0819A] opportuno loco et tempore probare parati sumus. Valete.
Patri suo et domino R. Dei gratia Eboracensi archiepiscopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et servitium.
Si nos admitteret solitae jam dilectionis arcanum, secreta signo clauderemus, nec ad Patrem directa, multorum oculis intuenda committeremus. Sed quia nos exclusos novimus, ideo non jam intus positas, sed foris vix habentes litteras mittimus, ut veniam postulent, et suo gratiam domino, si quomodo possint, apud vos redintegrando concilient. Quod tamen trementi chartulae factu facile non speramus, [Col. 0819B] ad quam nec manum porrigi, nec vestros facile converti oculos posse aestimamus. Unde si nos dedignatio justa repulerit, volumus saltem alios non latere quod quaerimus, quia vestram non ferentes ultra iracundiam, veniam excessui postulamus. Nam, si quid in vos diximus, hoc ipsum palinodiam in nos manu propria conscribendo recantamus, et si vestrum vel modicum movimus animum, ipso culpam fatemur ore, quominus caute prorumpendo, id nullo vestro exigente merito, in dominum offendimus et amicum. Cum charitate quidem stetimus in Ecclesiae causa quam fovemus, et si ferrum de manubrio nobis inconsiderate moderantibus elapsum est, quid superest consilii, nisi ut ad magnum [Col. 0819C] illum Eliseum cum poenitentia et lamento recurramus? Magna spes est, ut poenitentem praeco poenitentiae non repellat, et ingemiscentem altius, ipse gemituum praedicator non abjiciat. Poteramus equidem debitum charitati pensum prudenter et honeste persolvere, et disceptatione ecclesiastica, juxta juris formam, etiam Domino non in hoc indignante, resistere. Sed quid ad nos extendere digitum, brachia contorquere in vos, et tanquam alicujus essemus momenti, ore misero non solum spumantia verba, sed et tumida jactitare? Quo nobis ea die pudor, honestas, ecclesiastica disciplina, et ipsa bonae mentis affectanda sobrietas abierunt? Quam male statim in momento omnia nobis elapsa sunt, ut nudati bonis, intrinsecus statim efficeremur dignissimi [Col. 0819D] ut a gratia caderemus. Sed qui cadit, nunquid non adjicit ut resurgat? (Amos I.) Nos an sic undique premit iniquitas, ut nobis ad gratiam nullus sit aditus? An si modestia nobis excidet, misericordia quoque vobis elapsa est? Et si praecincti fune in peccati legem abducimur, zona illa aurea vobis a mamillis avulsa est? Absit, ut qui sibi quotidie remitti supplicat, supplicanti conservo debitum non remittat, et abstersa Pater iracundiae nebula, non in serenitatem solitam mens sese vestra reciperet, accessum nobis ad veniam utique non obseraret. Nam quantulum est quod deliquimus, nisi quia summi quaelibet offensa culminis magna quidem habenda est? Verbum verbo subjunximus, et ut in disceptatione [Col. 0820A] mos est, simili simile coaptavimus. Nam cum dixissetis quia nobis eo usque peperceratis, respondimus quia multa habebamus in quibus sublimitati vestrae peperceramus et nos. Quia verborum infausta clausula, nunquid incompositos vitae nostrae mores, aut animi, quod absit! vitia, cynica rabie mordendo perstrinximus? Absit, ut in mentem vestram haec subrepat opinio, ut suspicione hujusmodi confundatis innoxium. Testor inaccessibilem illam lucem, quae bonarum occulta mentium penetrat et illustrat, illam quoque communem spem quam sanctorum est amplexa devotio, nos verbis illis nil aliud intellexisse, nisi quod multa ad corpus causae spectantia, ob reverentiam vestri tacuimus, et penes nos compressa tenuimus. Nam cum de litteris corruptis [Col. 0820B] ageretur, poterant in hoc articulo multa durius objici, et per rhetoricam auxesin, ut satis ipsi nostis, amplificari. Cumque eisdem litteris et jus et spoliatio innueretur, non in coelum os nostrum posuimus, ut precum falsitatem vel in modico arguere praesumeremus. Cum juris habeat formula, ut etsi sacrum oraculum hujusmodi precator attulerit, careat penitus impetratis. Haec frivola sunt et his similia, in quibus vobis pepercimus, ad quae mentis oculum dum tumide loquebamur habuimus. Nam si ad tempus, urgente charitate, stulti facti sumus ob fratres, sed non insani tamen, ut probra diceremus in vos, quem prae caeteris huc usque dileximus, quemque laudum titulis in multorum invidiam frequenter extulimus. [Col. 0820C] De vestris, Pater, occultis nulli rectius quam nobis fidem habebitis: nam quis novit occulta hominis, nisi spiritus hominis qui est in ipso? (I Cor. II.) Ecce coram Deo quod non mentior. Nil amaritudinis habuimus intus adversum vos, nisi quod interprete praesente scripto confessi sumus. Unde et acerbius quam ipsa res expetat nosmetipsos accusavimus, eo quod indignationem vestram in nos quantulamcunque etiam molestissime sustinemus. Opinabitur quispiam ex animo non dici quod dicimus, sed ut vestrum demulcendo animum factae in nos appellationis onus aliquatenus evitemus. Non hic noster est oculus, si Christi sumus, ipsius vicario confidenter astabimus. Suo currant fata curriculo, provisos sibi quaeque sortiantur eventus. Elapsae potius amicitiae [Col. 0820D] damna plangimus, quam imminentia timeamus. Valete, et moveat vos utinam spiritus ille pietatis, ut amico revertenti etiam dum longe est in amplexum occurratis.
Venerabili fratri et utinam amico, G. Dei gratia Herefordiensi episcopo, R. Eboracensis Dei gratia archiepiscopus salutem.
Susceptam de manu dilecti filii H. quam dicitis palinodiam vestram, priusquam alicui ipsius copia fieret, diligenter inspexi, veritus in primis ne vivae vocis vestrae, ut salva pace vestra dixerim, ardorem, missi litterarum apices exprimerent. Resedissent [Col. 0821A] utique apud nos, et in manibus nostris illud deperisset arcanum, et vaga in publicum exeundi negaretur licentia, ne geminata injuria omnem reconciliationis viam excluderet. Fateor quidem me his, quae vobis calor animi ministravit, aliquatenus commotum, non tamen ut aut in me fraternae scissura facta sit charitatis, aut sol justitiae super iracundiae meae affectionem obscuratus. Habeo enim ex pristina consuetudine, ut cor ita et labia maxime erga amicum circumcisa, quae arctiori lege conclusit singulare exemplar patientiae Christus, ex quo lubricos animi mei motus per gratiam suam cingulo sacerdotali voluit astringi. Non enim mihi a pectore excidere potest, quod sacerdotali ex lege datum est in mandatis, ut cum turturem vel hujusmodi caput [Col. 0821B] ad pennulas reflectat, et quod in descriptione templi mensarum labia intrinsecus reflexa dicuntur per circuitum, quoniam verbi seminator divini ex omni parte circumspectus, ad cor debet revocare sermonem, audire quae dicit, operari quae praedicat, ne si intenderit arcum, et sagittis sacrae Scripturae vitia percusserit auditorum, convertatur in die belli, et avertatur adjutorium gladii ejus, nec auxilietur ei in bello (Psal. LXXXVIII, 44) . Miror valde, nec satis admirari possum, unde sanctitas vestra tantae me simplicitatis esse crediderit, ut quia voces meas mihi reddidistis, putetis offensum. Quibus in verbis, teste Deo et conscientia mea, nullam me tunc arbitratus sum, sed neque nunc opinor accepisse injuriam, praesertim cum hujusmodi ad iram mitigandam et [Col. 0821C] conciliandam amicorum gratiam proferri soleant. Si vero sub eorum ambiguitate meam in aliquo gravari crederem opinionem piaculari me subjicerem flagitio, qui tantum amicum prior ad hanc provocassem contumeliam. Gravius aliquid extra causam dictum est, cujus tanta est et fuit admistione personae ad quam spectare videtur acerbitas, ut contra caeterarum injuriarum naturam dissimulatione minime potuerit aboleri. Sed de his pauca. Nam quantumlibet in parte ista oratio succincta odiosa nobis quam periculosa. Ideoque ad priora redeamus. Occurrit ille epistolae vestrae locus, ubi dicitis, leviora ad gratiam nostri allegata, gravioribus deductis. Quae etiam tam vere quam eleganter frivola nominastis. [Col. 0821D] Sed secus se habere facies negotii facile declarabit. Nonne in medium deducta est accusatio falsi? Nunquid vobis durius actum fuisse videretur, si precum falsitas argueretur? Utinam omnia proposuissetis, facile judicibus violentae spoliationis non solum testibus, verum argumentis et instrumentis quibus abundamus, fides facta fuisset! Haec et his similia allegare quae causa nostri suppressistis, ad officium spectant advocati, cujus est agere quod causa desiderat, ut tamen temperet ab injuria. Et vos quidem vel duriora dicere absque adversae partis injuria potuissetis, nisi vos a causae hujus pratrocinio leges pariter et canones excluderent. Scitis enim quam diligenter hujus negotii secreta non solum antequam iter ad dominum papam arripuissem, verum post [Col. 0822A] reditum meum Wigorniam aperuerim. Facta vobis est litterarum copia, quas super hoc negotio a sede apostolica impetraveram. De his quae super transactione posueram, nihil omnino vobis est absconditum. Quare manum ad vestra jura porrigere non audeo, ne forte gravius amicum laedam quam ipse laesus fuerim. Et mihi satius est quaedam cum detrimento causae tacere, quam verecundiae dicere. Nam quod ad auxesim spectat, quam rhetoricam dicitis, quae potius oratorum est, certum est quia ei nullus ad causam istam patebat accessus, cum ipsa videlicet in ultimis duntaxat et quaestione comprobat locum elegerit. Ideo si interposita fuisset, non tam in nostram quam juris redundaret injuriam. Sed quid plura? Nunquid epistola vestra tot sacrae Scripturae [Col. 0822B] vallata praesidiis, tot gravibus onerata sententiis, tanto rethoricae exornationis decorata fulgore, in vanum laborasse et inanis ad dominum suum redire poterit? Absit! Sed veniam petenti venia dabitur, si tamen eum vestri copiam Deus dederit, animus vester ab oratione non discrepet. Ecce jam in occursum vestrum vetus festinat amicus. Jam in domo patris mei auditur symphonia et chorus, exsultant famuli, occiditur vitulus saginatus, stola vobis paratur et annulus (Luc. XV) . Expedit ergo ut utrique vitulum in ostio tabernaculi pro peccato pariter immolemus, quatenus aqua sanctuarii lotis pedibus, veste competenti iterum induti, epulemur simul et exsultemus, ne glorientur de nobis fratres, qui discordias seminant, et exsultant in rebus pessimis [Col. 0822C] (Prov. II) , sed confundantur et pereant cum his qui perdere cuncta festinant. Valete.
Patri suo et domino R. Dei gratia Eboracensi archiepiscopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et servitium.
Spirat delectabiliter hortus aromatum, et fragrantiam suavem dat odorum multorum in unum sibi juncta suavitas. Tale, pater, quiddam vestra mihi pagina contulit, quam saepe jam lectam dum repeto, horto plane quodam mihi videor inesse deliciarum. Hinc enim favorabilis illa venustas eloquii, inde sententiarum mihi spirat alta profunditas, ut dum delectat [Col. 0822D] pariter et aedificat, alligatum nexu gemino totum rapiat in se suum pagina jam dicta lectorem. Ad Patrem verba transmiseram, et placidam mentis vestrae tranquillitatem, me quam parum libet attentasse moestus ac sollicitus deplanxeram. Sed ecce planctum mihi convertisti in gaudium (Psal. XXIX) , et beate me deliquisse confiteor, qui in peccati vicissitudinem non poenam quam suspicari poteram, sed munus reporto quod desperabam. Munus enim mihi grande reputo, descendentis de monte Moysi faciem vel a longe contemplari (Exod. XIX) , et claritatem vultus ejus, quam infirmus vix capit oculus, objecti saltem velaminis quibusdam quasi rarescentibus filiis aliquatenus intueri. Transmissa namque nube et caligine, in ipso mentis vertice qui sacer [Col. 0823A] vere mons est, cum ipsa luce quam sanctae mentes inhabitant, soliloquia sancta tractastis, ubi de fonte lucis hauriens, multa in paginam quae nos docendo corrigerent, et occidentis nostri tenebras gratiosa sui plenitudine luminis illustrarent. Hinc habitum mihi bene circa vos dispositae mentis ostenditis, ut in virtutis appetitum mentem meam vel coram posito virtutis speculo provocetis. Sic sua sancti bona frequenter intimant, non ut sese laudibus efferant, sed ut aliis in se quod salubriter imitentur ostendant. Hinc ad mentem mihi cordis illa circa vos simulque labiorum circumcisio sancta proponitur, ut intus apud me de caetero quid vel cui vel quando dicendum sit, apto rationis moderamine dispensetur, et internus ille calor animi sic erumpat in medium, ut igne [Col. 0823B] illo foris vox ardeat, quem venit Dominus in terram mittere (Luc. XII) , non quem studet a gehenna semper hostis inflammare. Purgata sunt prophetae labia, ad desuper allati carbonis attactum, et oris mei poterunt purgari superflua, ad patris et domini pie commonentis exemplum. Patientiae vero quid memorem quam mihi sancte proponitis, ut hanc mihi praesentando meae me possessorem animae vel de caetero faciatis? quae nimirum anima dum rationi rebellis est, dum repugnat spiritui, dum laesa remurmurat, et in ultionem sese stimulat, et inflammat, nondum quidem possidetur. Ad Christum vero conversa et in melius commutata cum ipsius exemplo, suas remittit injurias, adversa jam jucunde sustinet, jamjam [Col. 0823C] loris alligata patientiae, ab omni inordinatae voluntatis impetu cohibetur, et subjecta rationis imperio, pleno jam dominio possidetur, attestante veritate, quae ait: In patientia vestra possidebitis animas vestras (Luc. XXI) . Persuadet idem mihi turtur ille mysticus, non abruptum habens in sacrificia, sed retortum caput ad pennulas, hoc mihi clamans, hoc praedicans, ut si quid horum quae turtur ipse figuraliter exprimit in me Domino sacrificem, non inanem gloriam sectando vel gratiam, a vero Christi corpore quod est Ecclesia fuco me quodam simulationis abrumpam, sed principale mentis, quod interioris hominis vere caput est, ad veras virtutum pennulas, et ad illas quibus volatur in coelum duas alas charitatis sincera veritate retorqueam. Nec minus [Col. 0823D] illa me mensa coelestis laetificat, quae dum labia reflectit in se, sicut sancte scribitis, divinae doctorem legis erudit, ut in his quae docet et loquitur, consideratione semper sedula recurrat ad se, ne verbo vita dissentiat, ne verbo quos aedificat subvertat exemplo, juxta quod in laude bonorum scriptum est: Sagitta Jonathae nunquam abiit retrorsum, et gladius Saulis nunquam reversus est inanis (II Reg. I) . Verbum quippe Dei et gladius et sagitta est. Gladius, quia percutit, et eo sagitta quod pungit. Qui nimirum gladius inanis revertitur, cum prolatus sermo nec vitia resecat, nec ad frugem virtutis erigit audientem. At Jonathan, qui dans columbam, vel donum columbae dicitur, sagitta reflexa non percutit, quia spiritualis quisque doctor, qui a Christo [Col. 0824A] dona gratiae percipit, et haec eadem fideliter ministrare non omittit, reflectit labium prudenter in se, dum sapienter et sancte vivit. Haec mihi de paginae vestrae collecta sunt gremio, dum per eam quasi vitae quaedam pascua, qua possum mentis exercitatione, discurro. Quibus nimirum oblectamentis, si quid forte cohaeret asperum, id gratum habeo, velut ejus admistione totum mihi sit quasi quodam sale conditum. Ut ab hujus me causae patrocinio repellatis, adnectitis, quod ejusdem secreta mihi sunt per vos Wigorniae revelata. Sed, ut pace vestra dixerim, si mecum secreta quandoque gratia contulistis solum quid vobis de transactione placuerit, et quas a domino papa litteras acceperitis, ostendistis, et ipsas quidem litteras non multo post episcoporum [Col. 0824B] commissas manibus, omnium indifferenter communicari notitiae vidi pariter et intellexi. Quid enim Brugiae quasi triviatim divulgabatur, nisi dominum Lincolniensem et Eliensem hoc accepisse in mandatis, ut causam vestram audirent, et appellatione remota dirimerent? Unde vero causae vestrae fundetur intentio, quibus nititur adminiculis, probata sit testium vestrorum an improbabilis opinio, sufficiens necne numerus eorumdem, possessionis vestrae facilis an implicita probatio, et omnino quod obesse vel prodesse causae quacunque ex parte potuerit, nec mihi in minimo patefactum est. Assertionibus itaque partium cum merita pandantur causarum, mihi de secreto hujus causae quid recte valet objici, cui nunquam horum nihil contigit aperiri? De caetero, [Col. 0824C] sicut orationem qua declamat orator rhetoricam dicimus, locos etiam et colores rhetoricos, unde illud: ยซNon est rhetoricus quem facit ira color,ยป sic et eam quam sugillatis auxesim, licet oratorum sit rhetoricam nihilominus convenienter assero, eo quod hanc rhetor edocet, cum orator eadem quod oportet, amplificet. Quae cum quaestione probata locum habeat, potuit in hac quaestione competenter interseri, ex quo coepit oculata fide de litterarum deductarum in medio corruptione, non ambigi. Sed quid ista? An ad Ciceronis me dogmata transfero, et ad salutata jamdudum et velut antiqua mihi studia, notabili quadam mentis levitate respicio? Absint ista hinc. In Patris et domini suspiro gratiam, ob [Col. 0824D] mihi reconciliandam chartulae continuavi jam chartulam, etsi plena dignitate currenti minus digne responderim, cum cyathum phiala propinanti porrexerim.
Gilbertus Dei gratia Herefordiensis episcopus dilecto fratri Willelmo de Hinet', consecrata Domino tirocinia, beato perseverante fine concludere.
Auditis quae circa te sunt exsultavi totus in Domino, illi gratiarum referens actionem, qui meritum omne praeveniens, gratiarum suis dona benigne distribuit. Audita tamen mutatione tam subita, paulisper obstupui, quousque reversus ad cor illud prae oculis habui, quod velociter currit sermo Domini [Col. 0825A] quo vult (Psal. CXLVII) , et ipsius dextera potenter immutat quem vult. Hic ad te sermo factus est, haec te dextera apprehendit, hic tibi sermo consilium, haec manus auxilium ministravit, hic velle bonum formavit in te, haec ad effectum operis ipsum velle perduxit. Hic sermo cor tuum tangens coelitus et illuminans, quod in spiritu consilii conceperas, potenter in spiritu fortitudinis roboravit. Hic in tenebris latenti tibi viam qua progrederis ostendit, haec te pariter quo ostendat tibi salutare Dei jam deduxit. Intueri mihi videor illum superni scribae calamum, cordis tui tabulas exarantem, et vocationem qua sponsus et sponsa dicunt: Veni (Cant. IV) , eisdem fortiter imprimentem, quam, ut audio, non tu, frater tepide, non segniter advertisti, sed dilecti pulsantis ad ostium, vocem prudenter [Col. 0825B] audiens et intelligens, ut ostii tui pessulum ipsi statim aperires (Matth. VII) , illico surrexisti, dicens: Vox dilecti pulsantis (Cant. V) . Usus consilio sane laudabili, qui auctori vitae domicilium, non solum in te, sed et teipsum praeparasti. Experiris illud tute, quod Apostolo de supernis innotuit: Durum est tibi contra stimulos calcitrare (Act. XXVI) . Nam quidam vitae stimulus est, et quidam mortis. Et mortis quidem stimulus peccatum est (I Cor. XV) . Nam ut pecus urgetur stimulo, ut irrumpat et impingat quo vult ipse qui stimulat, sic peccatum quem pungit, urget, et impingit indubitanter ad mortem. Stipendia namque peccati mors (Rom. VI) . Longe mentem aliter stimulus amoris exagitat. [Col. 0825C] Vitae namque stimulus est, et amantem fortiter urget ad vitam. Contra quem calcitrare, tam durum est quam charitati reluctari difficile. Nam fortis est ut mors dilectio (Cant. VIII) . Separat a carne mors, a mundo dividit, sic et amor sanctus etsi longe nobilius, a mundo tamen et a carne sequestrat. Illo trahit unde est, non a mundo est, non a carne, non ex sanguinibus, neque a voluntate carnis, neque ex voluntate viri, sed ex Deo natus est (Joan. I) . Ad ipsum trahat, ipse finis amoris est. De quo David: Omnis consummationis vidi finem (Psal. CXVIII) . In hunc finem tendit amor, nec est vagus amor ille qui sanctus est. Habet prae se quem diligit, illud corde dicens, illud ore decantans: Oculi mei semper ad Dominum (Psal. XXIV) . In hunc [Col. 0825D] oculum defixisti, in ipso tibi complacuit, cui speramus etiam complacuisse in te. Hunc per viam arctam et arduam secutus es, et amoris te trahente funiculo, non ad dexteram vel ad sinistram declinasti. Non respexistis ad prospera, et adversa formidare dedignatus es. Crucifixum crucem ejus bajulando prosequeris, crucem exprimis habitu, crucem mente pertractas. Haec sursum caput elevans, jam coelis imperat, inferna deorsum premit, ipsius affixi manibus totam mundi latitudinem hinc et inde complectens, his manibus apprehensus es, nunc portans improperium Domini Jesu, ut sis quandoque particeps et coronae. Ipsius stigmata portabis ad modicum, et in tua clavos ejus carne defiges. Vestis horrida, cibus [Col. 0826A] imparatior, lectisternia dura, labor manuum, disciplinae gravitas, juge silentium, ipsos qui te pungant in te clavos exprimunt Salvatoris. Habes et instar lanceae quae lateri ejus infixa est, ipsum charitatis aculeum, qui tuo semper pectori juge vulnus infligat. In hunc modum vulnerat, qui charitatem format in nobis, ille spiritus unus et summus. Hoc languebat vulnere, quae dicebat: Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo (Cant. II) . O vulnus bonum, et languor suavissimus, quem mors illa comitatur, de qua scriptum est: Pretiosa mors sanctorum in conspectu Domini (Psal. CXV) . Attolle jam non solum mentis oculos, sed et corporis. Vinea Domini jam saltus omnes occupat, implevit deserta, et sanctorum pugna cum spinis est. Ponunt prava in directa, et aspera in vias planas (Luc. III) , [Col. 0826B] et quod intus angunt spiritu corporis exercitio foris insinuant. Intus enim vitiorum sentes exstirpant, annosa peccati robora charitatis igne conflagrant. Tumoris alta dejiciunt, terram desertam, in aquosam, et inviam, virtutum reddunt copiis abundantem, peccato mortui simul et mundo, ut se Christo sanctificent, praeter ipsum omnia contemnentes. Mors ista sanctorum est, quam esse propheta memorat in conspectu Domini pretiosam. Nam quid Christo charius, quid in nobis ipsi pretiosius quam ut ipsum imitando mortem morte superemus? Et quae tanta mors animae est, quam vitiorum foedat congeries? Hac vero morte qua mundo morimur, haec ipsa vincitur et enecatur, juxta illud Prophetae: Persequar [Col. 0826C] inimicos meos et contra illos et non convertar donec deficiant, confringam illos, nec poterunt stare; cadent subtus pedes meos (Psal. XVII) . Primis parentibus dictum est: Morte moriemini (Gen. III) . Mors enim peccati vere mortis aeternae ministra est. Obedientiae vero filiis Apostolus ait: Mortui estis, et vita vestra cum Christo abscondita est (Coloss. III) . Vere beata mors quae vitae illius quae cum Christo est, causa simul est et ministra! Hanc tibi mortem vulnus amoris ingerit, ut de jure tibi quod dictum est vindicare jam possis: Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo (Cant. II) . Quid enim floribus nisi sanctorum recens conversio, quid malis nisi eorumdem in virtute jam solidata consummatio intelligitur? Odor quippe bonus, et futuri [Col. 0826D] fructus in flore spes est, hunc odorem spirat Ecclesiae sanctorum conversio, in quibus in virum perfectum jam formatis fructus vitae producitur et maturatur. His igitur jam languens anima fulciri postulat, stipari desiderat, ut exemplis sanctorum sibi propositis in suae conversionis initio beatae ferveat, et provectu proficiat, et in exitu fortiter inardescat. Unde mihi flores, unde mala quibus te, charissime, fulciam, tuae quibus animae in Domino Jesu jam languenti satisfaciam? Sed a me quid exigas quae penes te sunt, quae liberis jam palam conspectibus intueris? Cisterciensis Ecclesia per orbem late effloruit, quae flores mundi gratissimos undequaque decerpens, ipsos transtulit in se, et in [Col. 0827A] quosdam paradisi flores coelesti quadam mutatione transformavit. Ipsos mente conspicias, ut novellas olivarum in ipsius mensae circuitu pullulantes. In ipsorum optime curres odorem, qui velut adolescentulae, quarum non est numerus, in odorem sponsi currere non desistunt. Quod si poma post flores exigis, ipsa quoque est, quae coelesti sponso quadam praerogativa decantat: Omnia poma nova et vetera, dilecte mi, reservavi tibi (Cant. XIII) . In ipsa grex tonsarum est, qui deposito peccati vellere, de poenitentiae lavacro noviter ascenderunt. In ipsa grex fetarum est, quae in pascuis Bethel jam commoratae diutius, virtutum lanis decentissime vestiuntur. In ipsa et oves emeritae, quae post sobolem numerosam jamjam parere desinentes, ad caulas illas supernorum [Col. 0827B] civium boni pastoris humero transferri desiderant. O quis ego sum, qui pastorem illum sanctum ovemque fecundissimam, Claraevallensem abbatem clarissimum digne commemorem? Quis mihi stylus aut quae facundia, ut virtutis ejus vel in modico culmen attingam? Vir scientia clarus, sanctitate notissimus, sine fuco sanctissimus, scriptor insignis, praedicator egregius, ordinis speculum, Ecclesiae dilatatio, sui temporis sol, nebulae dissipatio, abjectus sibi, mundo Christoque charissimus, sacerdos magnus, qui diebus suis Deo placens et justus inventus, iracundiae tempore in ipso mirabiliter operante Domino Jesu, dissidentium factus est reconciliatio. Vir squaloribus horridus, [Col. 0827C] cujus consumptis carnibus, ossibus undique cutis adhaesit, cujus nec venter crapulam, nec os delicias praeterquam spirituales sapiebat. Quem cum corporalis intuebatur oculus, mundo despicabilis habebatur. Cum spiritualis attendebat nostri temporis hominem, longe virtutum meritis anteibat. Quis ejus labores digne referat? Sociatam sibi Thamar nunquam repulit, sed ejus amara toto vitae curriculo protrahens, intus virtutum delicias, foris spinas portabat. Doctus agricola plantabat undique fortiter, affluenter rigabat, et plantationibus ejus innumeris abundanter Dominus incrementa praestabat. Unde non tibi Paulos, frater, non Antonios non Hilariones, non Arsenios, non antiquarum arborum paradisi vetustos fructus in tui recreationem [Col. 0827D] spiritus anteponam. Hic ecce praesens est, cujus recens auctoritas, quem oculis ipse conspicere quemque docentem, ut arbitror, audire meruisti. A nobis equidem ad superna translatus est, et est apud Dominum merces illius. Porro nomen ejus vivet in saecula, et ejus ab Ecclesia memoria non recedet (Eccli. XXXIX) . Hoc paradisi lignum prudenter his diebus a Domino in oculis Ecclesiae plantatum est, ut virtutum gradus quisquis attentare voluerit, exemplares in illo virtutes quas imitetur omnes inveniat. Tu quoque, qui malis stipari postulas, hinc tibi quot voles, ipse decerpas. Hoc tamen scribens non statim attentare summa suadeo. Nemo repente fit optimus. Pecunia servatur optime, quae paulatim collecta manu reponitur. Suis incrementis [Col. 0828A] et gradibus virtus unaquaeque perficitur. Ipse etiam virtutum chorus in mente bene disposita, certa ratione distinguitur. Ut aedificium spirituale prudenter erigas, prima tibi jaciatur humilitas, et mentis ei benignitas adhibeatur. His adhaereat obedientia, quam suo patientia vigore corroboret. Has omnes perseverantia sancta disciplinae cibo reficiat. Sic in virum perfectum dispositus, in lata charitatis regna pervenies. Quo cum laetus intraveris, virum statim mutatus in alterum, nova omnia novus ipse in te miraberis. Deinceps in via Domini nil durum tibi reputabis aut asperum, totum quod horret caro tua, tibi spiritus in virtute dulcescit. Hinc virtutum pasceris in liliis, donec aeternitatis aspiret dies, quo Dominum Jesum quem mente secutus [Col. 0828B] es, feliciter apprehendas. In quo vale memor mei, charissime.
Patri suo et domino summo pontifici A. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Quo fratrum corda pius amor connectat vinculo, nemo vobis, Pater, altius inspicit, penes quem virtutum magistra charitas principatum nobiliter obtinens, virtutem condigne remunerante Domino, vos totius Israel currum aurigamque constituit. Hac nobis plurimum imperante, dilecto fratri nostro praesentium latori, Nicolao compatimur, et lugenti [Col. 0828C] collacrymantes, pro ipso sublimitati vestrae etsi nulla spe meriti, benignitatis tamen apostolicae confisi gratia, supplicamus. Absens enim innoxius et ignorans, archidiaconatu quem et juste possidebat, et ministrabat sobrie, nulla juris aut ordinis observatione spoliatus est. Qua de re, cum suum jam frequenter episcopum multorum etiam interventu convenerit, nil inveniens solatii, nil omnino remedii, ad oppressorum confugit speciale subsidium, ubi facit Dominus judicium inopi, et afflictae causam viduae intra sui penetrale conclavis admittit. Quem, cum id exigente justitia, et agente misericordia, clementer exaudieritis, multos id desiderii et orationis ad Dominum inflammabitis, ut in longa tempora feliciter disponatis et judicetis Israel, qui [Col. 0828D] causas ejus non ex personarum acceptione, sed aequitate summa discernitis. Valeat dominus meus et Pater in Christo charissimus.
Patri suo et domino pontifici A. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, debitum humilitatis et obedientiae famulatum.
Cum spectat ad judicem singulorum causas diligenter attendere, specialius tamen attendendae sunt quae in filiorum innocentiam sub adnotatione criminis intenduntur. Funestae namque voces et clamosae praecludendae sunt his, qui vitam innocentium persequentes et famam, quorum non probant culpam, hos tamen invidiosa malitia trahere moliuntur [Col. 0829A] ad poenam. Causae quidem ejus quae inter Osbertum Eboracensem archidiaconum, et S. clericum vertitur initium, prosecutio et finis, appellatione ille suspensus est, quem ex litteris legati vestri domini Cantuariensis archiepiscopi, plena potest veritatis luce sublimitas vestra cognoscere. Has quidem et diligenter inspeximus, et omnes causae ipsius articulos in eum processisse modum, quo litteris designantur eisdem, plane testificamur. S. enim praedictum archidiaconum super morte Willelmo archiepiscopo veneno, ut dicebat, illata, et quibusdam criminibus aliis impetens, in ipsum vinculum inscriptionis arripere, et coram judice ecclesiastico agere recusabat. Cumque in tanta multitudine parentum et amicorum archiepiscopi defuncti solus ipse staret, [Col. 0829B] et nullis fulta testimoniis verba funderet, laminam candentis ferri in praedictum archiepiscopum eo tutius offerebat, quo Ecclesia Dei probationem hujusmodi nullatenus admissuram attendebat. Ipsumque ad regis audientiam eo confidentius provocabat, quo ad judicium hoc apud cinctum judicem de jure celebrare non posse avertebat. Cumque judicis animum in eo non oporteat versus quemquam moveri, quod non potest ostendi, pro jam dicto archidiacono preces sublimitati vestrae porrigimus, ne apud vos incurrat iram, quem et multa liberalitas . . .
Desunt nonnulla.
[Col. 0829C] Domino serenissimo et praecellentissimo principi, illustri Anglorum regi, H. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, pedibus sanctis conculcato Satan, in Christo triumphare feliciter.
Te, domine dilectissime, ob id divina bonitas multorum praetulit regimini populorum, ut multis per te subveniat, et his quibus praees, dono multiplici per te gratiae suae munus impendat. Quod quidem in gente nostra impletum novimus, cui te sic dominum geris, ut et Patrem exhibeas, elatos sic reprimis, ut mansuetos et humiles mansuete disponere, regere et suscitare non dimittas. Te Ecclesiae protectorem, pupilli patrem, viduae consolatorem, et omnes injuriam passi propitium judicem, ipsis rerum [Col. 0829D] experiuntur indiciis. Et cum omnes alta pace gaudeamus, per te arva solummodo dudum herbis floribusque depicta, se in omnem jam frugum exuberantiam exerceri, nocte dieque ligonibus aratrisque sauciari secure tuo sub imperio conqueri posse videntur. A Domino in te caput regni, et a te in omnes ejus oras, oleum gratiae diffusum exuberat. Quod ad genua sublimitatis tuae corde prostratus expostulo, ut et latori praesentium nuper orphano, vestri quondam fidelis Radulphi de Wirecestre, filio primogenito, munus apud te gratiae miserantis obtineat. Incolumem te et potentem in longa tempora majestas divina conservet, in Christo domine dilectissime.
G. Dei gratia Herefordiensis episcopus, venerabili fratri et amico suo charissimo. B. Leicestriae archidiacono, bene prosperari semper in Domino.
Quid in nobis obedientia sibi vindicet, prudentiam vestram charissime ad plenum scire non ambigimus, quem in castris obedientiae laudabiliter agere, Deo devotis obsequiis militare bonae vestrae opinionis ad nos pertingentis odore cognovimus. Inde est quod dilectae nobis in Domino fraternitati vestrae preces affectuose porrigimus, quatenus clericis vestris, quos ad agendum et testificandum apostolica auctoritate citavimus, quod synodum quam celebrastis minime interfuerint remittatis, et amico pulsanti veniam [Col. 0830B] hanc apostolicae etiam auctoritatis intuitu concedatis. Nam quia qui occasionem damni dat, damnum quoque dare videtur, si ob culpam hanc, in eorum damnum zelus vester incanduerit, si absentiae suae multam exegerit, nobis id poterit imputari, qui delegata nobis potestate, non plene forsitan utentes, eorum cautius invigilare debuimus impunitati. Valere vos optamus in Domino.
G. Dei gratia Herefordiensis episcopus, amico suo Matthaeo archidiacono Glocestriae, salutem.
Veniens ad nos jamdiu hic lator praesentium, U. de Pedeure, conquestus est vos eum justa nequaquam interveniente causa suspendisse, et decanum [Col. 0830C] vestrum sententiam quam in eum dederat, auctoritate vestra promulgasse. Nunc vero ad nos iterato recurrens, se aliter quam se res habet, opinatum fuisse fatetur, et quidquid decanus vester in eum praecipitanter egerit, ipsum hoc absque vestra conscientia fecisse profitetur. Unde quantum aures vestras velut ignarus facti tunc replevit querimoniis, tantum etiam aequitatem vestram nunc extollit praeconiis. Unde cum error facti nulli ad damnum esse debeat, preces benignitati vestrae porrigimus, quatenus benevolum benevole suscipiatis, et pristina sibi restituta gratia, modicum quod intercessit delicti, prece nostra remittatis. Valete.
G. Dei gratia Herefordiensis episcopus dilectae sibi et diligendae semper in Domino A Leicestriae venerabili comitissae, salutem quae nunc est, et quam speramus in Domino.
Audito, charissima, eo quem de te ama circumquaque plangit eventu, confestim corde concussus sum, et menti meae si quid jucunditatis aut hilaritatis insederat, hoc ad diri casus auditum anxius repente dolor exstinxit. Audimus enim te lecto doloris decubuisse graviter, et viam pene carnis ingressam in te totum quod homini minari potest mors carnis, propemodum excepisse. Sed quem regis lacrymae, dum prope mors pulsaret, ut annos sibi ter quinos adderet, ad miserendum inflexerunt, [Col. 0831A] ipse sanctorum pulsatus lacrymis, multorum motus singultibus te ipsum mente et spiritu desiderantem, te in beatam patriam affectione tota tendentem, tuis ut laetus audio benigne restituit, et velut in exitu constitutam ad nos clementissime revocavit. Flores, ut aestimo, patriae coelestis odorare jam coeperas, et praegustata fortasse gaudia tibi jam differri conquerendo deploras. Patienter, obsecro, dilectissima, sustine Dominum, qui quod differt non aufert, quod suspendit ad tempus postmodum cumulatum reddit in gloria. Non est in paradiso qui ad profectum sui bonorum indigere possit exemplis. Ubi non est perfectio, opus esse constat exemplo. Exemplo tui multas profecisse cognoscimus, qui te subtracta de medio, ne in incertum currant, [Col. 0831B] habent unde gratias agant, te virtutis exemplar retinent, quod prae oculis habendo, virtuti sese conformare intendant. Age ergo, dilectissima, et quam magno Dei munere restitutam suscepimus, curam adhibe, ne per tui incuriam amittamus. Patres emeritos habes circa te, tibi fideliter assistentes, te eadem qua seipsos charitate amplectentes. Horum, obsecro, pare monitis, acquiesce consiliis, defectu nimio caro tua viribus evacuata est, utpote quae cum morte luctata nisi opem ferente Domino non evasisset. Te vero virtutem semper zelare non ambigo, unde et de his quae nunc instant jejuniis pertimesco. Obsecro ne quod scribo exhorreas; salubribus interim monitis acquiescas; defectam, quaeso, carnem carnis esu sustentes, et modicum [Col. 0831C] quo reficies in suis Domino pauperibus largiter recompenses. Fratres qui circa te sunt, in hoc mecum sentire aestimo, quatenus usque ad isti sunt dies [Col. 0831D] Hic aliquid videtur deesse. , debilia membra tua vitamque velut supremis in labiis constitutam, carnis sustentari patiaris edulio, et victu et vestitu tredecim interim fratribus erogato, tu tibi a defectu provideas, ipsorumque necessitati benigna charitate subvenias. Vale, dilectissima, et exauditu pio amici mentem supplicantis exhilara.
Domino suo prae cunctis sibi charissimo, illustri Anglorum regi H. frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, omni die ad Dominum devotae mentis obsequium.
[Col. 0831D] Obsecro ne irascatur dominus meus, si clementiae suae paucis supplicaverit humilis amicus ejus. Sollicitat me dominus cancellarius, ut curam Londoniae episcopatus suscipiam, et ex parte redituum episcopatus, episcopum ipsum et domum ejus exhibeam, reliquum vero domino meo regi, prout sibi spiritus Dei suggesserit, erogandum conservem. Quod quia periculosum mihi est, et in multum animae meae dispendium, ad pedes sublimitatis vestrae corde prostratus expostulo, quatenus huic oneri me eximat vestra sublimitas, et auram hanc alii cui placuerit administrandam committat. Confido de misericordia Domini, ut ad petitionem meam cor domini mei regis inclinet, et me pia exauditione vestra laetificet, [Col. 0832A] ut mihi redditus Deo devotius intendam, et ipsum pro salute vestra tanto purius, quanto expeditius, totis animae meae viribus interpellem. Muro suo inexpugnabili circumcingat vos Dominus, et armis potentiae suae protegat vos semper, domine in Christo dilectissime.
Patri suo et domino T. Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, frater G. Herefordiensis minister, ex affectu amoris intimi fidele munus obsequii.
Quod ad praesens dilectae nobis et diligendae semper in Domino sublimitati vestrae scribimus, haec causa est, ut virum venerabilem Hugonem Londoniensem decanum, damno imminente, quoad possumus, [Col. 0832B] eximamus, ne forte occasione damni data, sibi etiam hoc ipso damnum dedisse videamur. Dilectus quidem noster bonae memoriae Ricardus Lundoniensis dudum episcopus, cum extrema laboraret aegritudine, et omnes quos promoverat, quosque sibi beneficiis obligaverat, rerum suarum administrationem suscipere, ob plures quas praetendebant causas pertimescerent, dominus Lincolniensis et nos, cum ejus visitandi gratia advenissemus, in hoc consilium dedimus ne domum suam ulterius incerto statu fluctuare permitteret, sed suarum rerum administrationem et curam jam dicto decano et Nicolao archidiacono, ipsos ad hoc vi obedientiae compellendo committeret. Qui nimirum onus attendentes negotii, mandatum hoc multa supplicatione declinassent, [Col. 0832C] nisi tandem in hoc domini Lincolniensis nostrisque precibus et monitis acquievissent. Unde quia pactum contractus cujusque naturam auget et minuit, factoque cuilibet suae dant formam circumstantiae, sublimitati vestrae preces affectuose porrigimus, quatenus actionem quam jam dicti episcopi creditores adversus jam dictum decanum occasione procurationis hujus instituunt, quousque vobis valeamus assistere differatis, ut qualiter et quo pacto procurationem hanc susceperit, relatione nostra simul et testimonio cognoscatis. Ipsum enim onus debitorum episcopi in se nequaquam suscepisse, nec administrationem hanc aliter subisse noveritis, nisi ut rerum curam ageret, ipsumque et [Col. 0832D] domum suam fideliter exhiberent. Et si quid ex reditibus ipsius et obventionibus annuis reliquum foret, hoc ubi necessitas debiti plus urgeret, non prout creditor vellet, sed ut res esset exsolveret. Quod ob id sanctitati vestrae notificare curavimus, ne clericum vestrum quod non rapuit exsolvere compellatis, nec ipsum pietatis officium injustis solutionibus aliquatenus affligi permittendo, reliquos filios vestros a patre suo de caetero, quod absit! obsequiis absterreatis. Valere vos optamus, in Christo Pater charissime.
Patri suo et domino T. Cantuariensi Dei gratia [Col. 0833A] archiepiscopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, sic utinam pugnare, ut vincat.
Latorem hunc, domine, praesentium familiarem nostrum Ecclesiae nostrae canonicum, suis quidem commendabilem meritis dilectae nobis in Domino sublimitati vestrae commendamus attentius, preces affectuose porrigentes, quatenus amore Dei et petitione nostra causam ejus quantum nititur justitia foveatis, nec adversariorum suorum calliditate jus suum opprimi, aut in vestra deperire praesentia permittatis. Quod adversantes ei multa licet nube falsitatis involvant, de vestra speramus aequitate judicii ut cito coram vobis falsitas evanescat, ad vestri lucem examinis iniquitatis tenebrae facile dissipentur. Illum igitur optamus in vobis spiritum convalescere, [Col. 0833B] qui dudum in propheta sanguinem salvavit innoxium, ut cum clericum nostrum ab his quae adversus eum malitiose conficta sunt, in spiritu discretionis eripueritis, nos gratiae debitores, ipsumque servitio semper obnoxium habeatis. Valere vos optamus, in Christo Pater charissime.
Dilectis sibi in Domino universis sanctae matris Ecclesiae filiis, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, in Christo dilectionem et salutem perpetuam.
Consensu contrahentium inita pacta stabile tunc demum robur accipiunt, cum eorum quorum haec firmare potest auctoritas excipiuntur litteris et firmantur [Col. 0833C] sigillis. Inde est, quod conventionem inter Herebertum canonicum nostrum, et Willelmum capellanum domini T. Cantuariensis archiepiscopi, habitam super ecelesia de Hinteberga, scripto commendare curavimus, ut in hoc quod inter eos interposita fide compromissum est, obligatum utrumque alteri etiam scripto rem gestam fideliter interpretante teneamus. Herebertus ei in quamdam partem praebendae suae, ecclesiam scilicet de Hinteberga, cum capella sancti Laurentii, et aliis omnibus ad eamdem ecclesiam pertinentibus, jam dicto Willelmo in perpetua vicaria et eleemosyna, annua triginta solidorum pensione tenendam habendamque concessit, et eum in nostra et capituli nostri praesentia [Col. 0833D] investivit. Quia vero canonico de praebenda sua ultra diem functionis suae disponere de jure non licet, ego et tota capituli nostri plenitudo conventione eamdem in totam jam dicti Willelmi vitam extendimus; hoc unanimi consensu concedentes et statuentes ut, si Willelmus Hereberto superstes exstiterit, ei qui Hereberto in praebenda eadem fuerit substitutus, in eamdem et non ampliorem, si id forte voluerit, summam teneatur, sed jam dictam pensionem solvendo, nostra et capituli nostri auctoritate, securitate plenissima potiatur. Post diem vero Willelmi, libera sit facultas canonico nostro, quicunque tunc fuerit, super eadem ecclesia disponendo, ut eam vel ipse teneat, vel cui voluerit ampliori pensione concedat. Quod quia firmum inconvulsumque [Col. 0834A] discernimus, ego et capitulum nostrum praesenti scripto et, sigillorum nostrorum appositione firmamus. Testibus. . . . ( Caetera absunt. )
Dilectis in Christo fratribus universis sanctae matris Ecclesiae filiis, R. Herefordiensis Dei gratia episcopus, Dominum exspectare sollicite, et venientem gratulanter amplecti.
Quia Ecclesiam Dei regendam et in aliqua sui portione administrandam, Domino permittente, suscepimus, ejus commoditati quoad possumus consulere et providere credita nobis dispensatione debemus. Quod ita recte fieri arbitramur, si confracta [Col. 0834B] solidando et quae dissipata sunt in corpus unum redigendo, tam incolumitati ejus quam ampliando divino cultui studuerimus deservire. Quoniam igitur omnibus pie credentibus manifestum habetur, nec forum religioni convenire, nec castellum, qui tumultus et sanguinum locus est, servientium Domino paci congruere, ecclesiam Beati Petri in foro Herefordiae sitam, et ecclesiam Sancti Guthlaci intra ambitum castelli illius importune positam, et omnes possessiones et parochias et dignitates earum, in unius Ecclesiae corpus redegimus, et eam ecclesiam apostolorum Petri et Pauli, et Sancti Guthlaci, quam extra civitatem ipsam in loco religioni aptissimo aedificari fecimus, ad serviendum Domino in perpetuum episcopali auctoritate sancivimus. Et ne [Col. 0834C] auctoritate nostra gravare quempiam, aut juri cujuspiam praejudicare videamur, tam his qui sunt, quam filiis qui nascentur et exsurgent post nos, praesenti scripto notum facimus, Rogerum de Port, qui ecclesiam Sancti Guthlaci diu injuste, utpote laicus tenuerat, et possessiones ejus indigne distribuerat peccatum hoc grande cognovisse, et in praesentia mea, et fratris Radulphi decani nostri, et canonicorum nostrorum Hugonis de Clifford, et aliorum tam clericorum quam laicorum quamplurimum, ecclesiam ipsam ut divinis officiis plenius assignaretur, in manu nostra penitus refutasse. Ipso itaque Rogero devote supplicante, venerabili etiam fratre nostro abbate Glocestriae et conventu ipsius benigne annuente, praedictas ecclesias in unum [Col. 0834D] conjunximus, et hanc illarum possessionibus, dignitatibus et pertinentiis omnibus fundatam et dotatam, perpetuae apostolorum Petri et Pauli et Sancti Guthlaci venerationi designavimus. Et quia conventum ibidem fratrum Deo servientium et ibidem regulariter viventium, per manum praedicti abbatis Glocestriae, Deo disponente, suscepturi sumus, hanc ipsam apostolorum et Sancti Guthlaci ecclesiam praefati abbatis, omniumque successorum ejus obedientiae, et ecclesiae beati Petri Glocestriae custodiae et subjectioni, capitulo Ecclesiae nostrae in his omnibus unanimiter assentiente, commisimus. Quicunque ergo hoc pietatis opus pie attenderint, manumque auxiliatricem ad hoc confirmandum cum [Col. 0835A] fideli devotione porrexerint, perpetuam quae inibi agentur orationum communionem, episcopalem a me qualicunque ecclesiae ministro benedictionem, a summo autem pontifice Christo aeternam consequantur retributionem. Amen.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, apostolicae sublimitati debitam reverentiam et charitatem.
Quod beatitudini vestrae super causa pauperis et honesti clerici, praesentium scilicet latoris, Simonis Lichesfeldensis canonici, scribimus: haec, domine, causa est, quod illatam sibi injuriam in creditae vobis dispensationis culmen redundantem utique cum molestia [Col. 0835B] sustinemus. Qui, cum adversus priorem Coventrensem et fratres ejus eum a parte quadam praebendae suae, ecclesia scilicet de Hunitune, expellere nitentes, ad audientiam vestram appellasset, postea cum dominus Cestrensis et ego, ob Ecclesiae negotia, Wigorniae convenissemus, appellationem suam praesentibus nobis innovavit, et in sui rerumque suarum protectionem et patrocinium, priorem ipsum praesentem ad sublimitatem vestram ad Laetare Jerusalem appellavit. Cui, cum ob vestrae celsitudinis eminentiam in tuto jam omnia esse oporteret, manus tamen sacrilega prorupit in audaciam, ut ipsius decimas et praesentis fructus anni multo sibi labore collectos intra coemeterii septa invaderet, et hinc ablatos asportaret. Quod sive sciente sive nesciente [Col. 0835C] priore actum sit, ab ejus tamen hominibus perpetratum esse non ambigimus. Unde zelum nostrum temperare non possumus, quin sanctitati vestrae super hac corrigenda temeritate supplicemus, ut injuriam suam ob corrigendos alios manus apostolica juste puniat, et misericorditer egeno laboranti subveniat. Chartas enim domini Rogeri, dudum Cestrensis episcopi, et dilecti Patris nostri domini Cantuariensis Theobaldi inspeximus, quibus ecclesiam hanc in praebendam sibi collatam fuisse ante transactionem inter Cestrensem et Coventrensem Ecclesiam, per manum sanctae memoriae papae Eugenii initam pro certo cognovimus. Valeat in domino sanctitas vestra, domine Pater.
GILBERTUS Dei gratia Herefordiensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis ejusdem Ecclesiae parochianis et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Quod a praedecessore nostro bonae memoriae, domino Roberto episcopo, ad honorem Dei et Ecclesiae sanctae decorem pariter et utilitatem salubriter actum est et statutum, nos ejus imitati vestigia, ea quae nobis a Deo concessa est auctoritate concedimus et confirmamus. Quoniam itaque jam dictus praedecessor noster ecclesiam Beati Petri in foro Herefordiae sitam, et ecclesiam Sancti Guthlaci intra castellum Herefordiae ambitum fundatam, in corpus unum redigere, et unam beatorum apostolorum [Col. 0836A] Petri et Pauli et Sancti Guthlaci ex jam dictarum ecclesiarum possessionibus constituere, et in loco religioni aptissimo extra civitatem aedificare, et in ea monachorum conventum instaurare decrevit, nos hoc ipsum ratum habentes, annuimus, et jam dictae ecclesiae beatorum Petri et Pauli et Sancti Guthlaci omnes possessiones et dignitates et libertates, a jam dictis duabus ecclesiis retroactis temporibus habitas, et sibi a jam dicto praedecessore nostro confirmatas concedimus, et praesenti scripto et sigilli nostri attestatione, ut in perpetuum sibi firma permaneant. In his vero haec propriis duximus exprimenda vocabulis. ( Desiderantur reliqua. )
G. Dei gratia Herefordiensis Ecclesiae minister, dilectis sibi in Domino fratribus Teochesberiae domino famulatum exhibentibus, salutem.
Sapiens docetur e facili, et qui doctrinis affluunt, hos satis est succincta brevitate commoneri. Si libertati vestrae quam circa Patris electionem, apostolica vobis concedit et confirmat auctoritas, in magnum, quod absit! Ecclesiae vestrae praejudicium sponte renuntiatis, judicium utique justum est, ut ea de caetero careatis, et quod ex arbitrio suscepistis jugum illud diu sustineatis. Quod quia vobis captiosum, imo summe periculosum est, mandamus vobis et fraterna charitate consulimus, quatenus libertati vestrae conservandae unanimiter intendatis, [Col. 0836C] ne si ob cujuscunque favorem aliud fortasse feceritis, Ecclesiae vestrae detrimentum cum id jam emendare non poteritis, sera et infructuosa poenitentia lugeatis. Valeat charitas vestra, dilectissimi.
Venerabili domino et amico in Christo charissimo comiti R. Leicestriae, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et gratiam, et a manu Patris excelsi benedictionem perpetuam.
In iis, charissime, quae mea potest sedulitas adimplere, debetis non uti prece, sed jussione. Est enim vobis, eritque apud me semper jubendi plena auctoritas, mihi vero nec deest, nec unquam deerit prompta [Col. 0836D] vobis obsequendi voluntas. Vestras nimirum preces pariter et praecepta sic ratio distribuit, ornat honestas, modestia semper comes moderatur, ut volentibus quod honestum est, ea recusare sit difficillimum. In eo siquidem negotio, super quo mandatum sublimitatis vestrae nuper accepi, in negotio videlicet fratrum de Teochesberia, promptius quidem et longe expeditius illis consilio pariter et auxilio profuissem, si die quo me urgens mandatum domini Cantuariensis et injunctae vis obedientiae illuc venire, et de facta electione inquirere coegit, saltem mihi vel verbo communicassent; a quibus non admissus non potui in vitis beneficium praestare, quod nunc quidem pro amore Dei, et pro reverentia mandati vestri, non negabo vel ingratis. Honestatem namque [Col. 0837A] electae personae approbo et commendo; et si me cum negotium ipsum tractabitur, interesse contigerit, de ipsius promotione ad honorem et utilitatem fratrum et monasterii de Teochesberia, quantum potero, salva pace praelatorum, vestra prece commonitus, operam dabo. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Lincolniensi Dei gratia episcopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, Christum portando in se ambulare sapienter et sobrie.
Susceptis litteris quibus diligentia nos vestra laetificare dignata est, solito gratior et consueto serenior illico nobis dies illuxit. Auditis enim rerum . . . [Col. 0837B] . . . . . eventibus, et perplexa quadam ingenii subtilitate, pace jam sublata de medio nec fracta cito redintegrari, nec dissidentes admodum regum animos facile sibi conciliari posse speravimus. Sed qui ventis imperat et mari procellam cito in auram statuit, et quae turbata sunt, ad pacis bonum statim ut vult amota nube discordiae imperiosa qua praeest potestate convertit. Unde cum pax nostra a domini nostri regis pace dependeat, spes ipsa pacis quam annuntiatione jam bona concepimus, ecclesiae pariter et regno Angliae praeparatorium quoddam gaudii . . . . . , juvante Domino, exsultationis inducit. Quod vero speciale est ad nos, sospitati vestrae quam directa declarat epistola, intimis congratulamur affectibus [Col. 0837C] ob conservatam vobis incolumitatem, illi gratias referentes, qui cum suis benigne graditur, et iter et actus ipsorum, angelo comitante, prosequitur. Ad vestrum vero jam suspensi tenemur reditum, quia cupienti animo nunquam satis festinat, moram ipsam cum molestia sustinentes, et ut optatos occurramus in amplexus, adventus vestri nuntium de die in diem sperantes pariter et exspectantes. Valeat dominus meus et frater in Christo charissimus.
Dilectis sibi in Domino universis sanctae matris Ecclesiae filiis, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem quae nunc est et quam speramus a Domino.
[Col. 0837D] Quae litis inquietudine quandoque turbata sunt, ipsius sopito fomite, denuo revocantur ad pacem. Quae nimirum inter aliquos reformata, ne facile quibusdam emergentibus causis evanescat, ut pactis legitimis firmanda est, sic et excipienda scripto, et in perpetuam sui soliditatem litterarum memoria testificanda pariter est et roboranda. Noscat itaque vestra discretio causam, quae inter Joannem clericum et Reginaldum de Pagabam super ecclesia de Credintune diu agitata est, quae etiam a Patre nostro domino papa Alexandro nobis delegata est, ut ipsam diligenter audiremus, et rationibus partium hinc inde diligenter auditis et cognitis, ipsam; remoto appellationis obstaculo, mediante justitia, decideremus, in hunc tandem modum conquievisse. Nam, [Col. 0838A] cum Joannes adducta testium copia, jam dictam ecclesiam in integrum sibi restitui postulasset, Reginaldus esse sciens ambigua facta causarum, anticipando judicium in integram medietatem jam dictae ecclesiae Joanni per omnia concessit, sicque cum eo transigendo liti finem imposuit. Elegit enim Joannes oblatam sibi ecclesiae portionem potius in pace suscipere, quam testes suos probationibus et juramentis onerare. Tactis igitur Evangeliis utrinque juratum est ut, neuter alterum sua de caetero portione fraudet, sed uterque alteri jus suum integrum illibatumque conservet. Sane aliquo ipsorum altero tamen superstite decedente, jure suo sibi in partis alterius recuperatore, salvo per omnia permanente. Quod quia coram nobis actum est, nos ad finem pacis [Col. 0838B] cuncta redigi cupientes approbavimus, et transactioni in hunc modum initae assensum praebuimus, ipsam ut in perpetuum convalescat, praesenti scripto et sigilli nostri appositione testificando confirmavimus.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Londoniensi Dei gratia episcopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et dilectionem.
Scriptum nosti, charissime, justo quidquid acciderit, id ipsum minime perturbare. Illud enim Apostoli cordis oculis intuetur, bonis in bonum cuncta cooperari (Rom. VIII) . Unde prospera si affluant prophetae concinit dicens: Cantabo Domino qui bona [Col. 0838C] tribuit mihi (Psal. XII) . Adversa si obvient, illud cordis labiis modulatur: Obumbrasti caput meum in die belli (Psal. CXXXIX) . Haec, charissime, dum mecum reputo, in te nullius impetum fortunae perhorresco. Quae laeta si venerit, mansuete suscipitur; adversa si proruat, haud timetur. Hujusmodi mihi de te facile persuadent mentis tuae constantia et viarum tuarum jamdiu nota perfectio. Quae si quam firme speramus radicem suam solo mentis tuae inserunt, te quidem non in luto aquarum multarum vento agitatam arundinem, sed in virtutum Libano cedrum firme radicatam, tentationis flatus inveniet. Nec quidem ista profero, quasi adversum aliquid in te mihi tuae tenor epistolae nuntiaverit. Nuntiat quidem adversum te appellatum et jam factae donationis [Col. 0838D] tuae celebrationem solemnem ad dominum papam interposita appellatione suspensam. In hoc vero quid advertitur, nisi quod animi tui tepor aut torpor excitatur, aut excutitur? Nam qui hominem juxta cor tuum inveneras, te in melius gratia promovente, ipsum quidem debueras non tantum melius dico, sed et in te alterum promovisse. Jam fere sera in fundo parcimonia est, nisi quod expedit equidem et necesse est ut et corporis fatigatione aliquantula torporem redimas tuum, et quod retro minus actum est exerente se et seipsam strenue exercente animi virtute perficias. Qua in re non est quod triste reputem. Ad tempus enim a regni hujus tempestate semotus, donante Domino, quietum carpes [Col. 0839A] iter et placidum; et virtutum fultus adminiculis summi pontificis faciem videbis intrepidus, et senatorum curiae utique gratiosus assistes. Nec te moveat adversarii tui in publicas jamdiu gratulationes suscepta facies. Inde enim spem concipio, unde desperationem forsan aliquis comminatur. Nam si bene morigeratus et litteratus juvenis inter deos audiri meruit, et placere, quid non minus ornato moribus, aut munito litteris episcopo subtrahet gratiam, quin et ipse quidem ordine longe sublimior, fortunaque potentior inter bonos sibi possit gratiam collocare? Favorabilis enim reus non de lucro captando sed de damno evitando contendis. Quod ante susceptas domini papae litteras in personam omnium testimonio idoneam procuratoris beneficio [Col. 0839B] contulisti, ratum manere desideras. Novi templum illud justitiae, pectus scilicet apostolicum, unde ad omnes emanat aequitas, modeste omnia dispensare. Qui potuit alteri quod tui juris est non negare, impensa sibi reverentia debita, non magni quidem aestimabit tibi quod tuum est restituere. Honesta et utilia tibi providentur a Domino, et quod in contumeliam adversarii tibi machinatur improbitas, commutabit in gloriam bonorum oratione propitiata Divinitas. Me vero ad praesens adeo ducis Normannorum oppressit adventus, ut ad iter istud facultas non suppetat, etsi voluntas illud omnino suadeat. Ibis ergo sine me, animae dimidium meae, et qualitate sui quam praeferent suspensum ad te animum vela quae reportabis afficient. Quia vero post episcopatum [Col. 0839C] domino papae et curiae in nullo servivi, illis verba mittere formidavi. Quid enim aut in quem modum scribam nescio, et praesentiae vestrae scriptum meum modicum conferre non ignoro. Itineri autem tuo in eo quod mandasti, et in eo quod internus amor suadet amplius, jucundissime providebo. Interim autem si honesta se obtulit transactio, ipsi stari rogo simul et consulo. Valeat dilectus meus.
Patri suo et domino T. Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, Anglorum primati et sanctae sedis apostolicae legato, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et obedientiam.
Scire quae circa vos sunt, et ad posse nostrum [Col. 0839D] vobis in omnibus obedire cupientes, ad vos praesentium latorem dirigimus, ut de transfretatione vestra, de mora etiam citra vel trans mare rescripto vestro certum aliquid intelligamus: adjuvante namque Domino, non in incertum curremus, cum de vobis certa noverimus. De caetero rogamus, si placet, ut causam quae inter comitem Herefordiae, et G. de Laci vertitur, breviter advertatis. Conquestus est nobis G. de Laci, comitem Herefordiae quemdam militem suum Ricardum scilicet Britonem in quodam coemeterio cepisse. Cujus rei probationem miles de carcere quo tenebatur, directis ad nos nuntiis offerebat, supplicans officio nostro liberam sibi sui facultatem ad tempus concedi, ut pro se stare posset [Col. 0840A] in jure, et si qua in sui liberationem haberet, haec allegare. Quod aequitati concordare judicantes, haec comiti ex sententia injunximus, ut statuto die praedicto militi sui copiam concederet; quatenus et in jure, ut dictum est, stare, et pro se agere posset, cautione tamen interposita, ut nisi eum Ecclesia liberaret, idem comiti se redderet. Comes vero se gravari asserens, diem proximam post festum beati Laurentii statuens, ad vestram audientiam appellavit. Quia vero inhumanum videtur praedictum militem appellatione in longinqua protrahi, et tamen in carcere et vinculis detineri, preces super hoc sublimitati vestrae porrigimus, ut comiti injungatis ut praedictum militem coram vobis statuta die exhibeat; omni tamen securitate interposita, nisi eum sententia [Col. 0840B] vestra liberaverit, in sua vincula revertendi. Hoc enim aequum arbitramur et bonum, et vestra ad quam appellatus est auctoritate dignissimum, et non solum in hoc honori vestro, sed et paci nostrae quamplurimum providebitis. Unum enim superest quod advertere consultissimam prudentiam vestram obnixe deposcimus. Comes Herefordiae excommunicato vestro Willelmo de Bellocampo, per omnia communicat. Qua in re summe necessarium est ut districto tam ipsum quam nos mandato urgeatis, ut aut ejus communione et societate abstineat, aut ipsum par anathematis sententia involvat. Vilescit enim anathematis auctoritas, nisi et communicantes excommunicatis corripiat digna severitas. Unde si vestrum circa haec zelum exerceri placuerit, nisi a [Col. 0840C] praedictis cessaverit, excommunicatum eum publice denuntiari oportebit. Valeat dominus meus charissimus.
Pie salutantis affectum, et sincere diligentis officium.
Incolumitati vestrae, dilecte frater in Domino, quam quorumdam relatu cognovimus, affectu pleno congratulamur, et vos apostolorum limina visitasse, summoque pontifici et curiae sanctae gratiose astitisse, et bene consummatis negotiis domum remeasse feliciter, animi applausu intimo gaudemus. Unde cum rogatu quorumdam scribendi vobis se praestaret occasio, vobis animi affectionem nostri [Col. 0840D] significare dignum duximus, quatenus si quid erga nos vestrae complacuerit charitati non supplicatione utatur, aut preces porrigat, sed in amici partes se potenter extendens, suo potius utatur imperio, quam aliquatenus precis oblatae blandiatur officio. Hinc quoque spem impetrandi concipimus, si benignitati vestrae nostrum aut amici nostri desiderium exponamus. Est autem apud vos quidam familiaris noster, Petrus videlicet clericus Rogeri de Mand', quem tuitioni vestrae et patrocinio devotio nostra commendat, supplicans, ut liberalitatem quam in eum dominus suus in ecclesiis quibusdam conferre disposuit, auctoritate vestra quantum permittet ratio stabiliatis. Quatenus ipsum servitio semper [Col. 0841A] obnoxium, et nos gratiae debitores habeatis. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Londoniensi Dei gratia episcopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et dilectionem.
De negotio vestro mihi non ad praesens aliud occurrit, nisi ut si honesta se obtulerit transactio, stetur illi. Tu autem, propositum iter arripiatis, et adversantes vobis in campo Martio, juvante Domino, cornu justitiae ventiletis. Lividorum latratuum Scyllas undique erumpentes audimus; omni aura sancti Spiritus flante, prospere enavigabitis. Si necessitas [Col. 0841B] expetat, bonum est in stuporem etiam et miraculum domino papae servire, quam in certamine coepto succumbere. Dura dicimus, cum longe meliora speremus. Quia et dura scripsit dominus papa, quae tamen omnia praesentibus et pulsantibus nobis apostolica mansuetudine temperanda pro certo credimus. Valete, state in fide, viriliter agite (I Cor. XVI) ; et Deus pacis conterat omne Satan sub pedibus vestris velociter. Amen. Monachum nostrum ad vos mittimus, ut status vestri certitudinem recipiamus.
G. Dei gratia Herefordiensis episcopus, ROBERTO [Col. 0841C] Glocestriae illustri comiti, pacis et justitiae comitatum.
Inter meriti vestri laudabiles titulos id, dilecte comes, speciali quadam lampade purae lucis irradiat, quod in locis vestrae potestatis Ecclesiam Dei benigne fovetis ac protegitis, et pacem servientium Deo, non vili rubiginosi aeris conductus pretio, sed liberalitate mentis purissima conservatis. Quia vero datum optimum et omne donum perfectum desursum est, descendens a Patre luminum (Jac. I) , hoc procul dubio beneficium, non vobis de terra deorsum, sed de coelo sursum collatum est, quod unus inter regni hujus potentes et nobiles, sapientia, moribus, honestate praefulgetis, et ipsi auctori vitae vestrae condignos, ut audimus, fructus eundo semper in melius [Col. 0841D] ubertim exhibetis. Hoc quia thesauri coelestis est donum, eo conservandum est diligentius et obsignandum. Equidem mihi gratulor et congaudeo Dominum Jesum sub bysso et purpura sibi apud vos domicilium invenisse, et hominem licet aetate juvenem, sensu tamen maturum, inter regni hujus male corruptos principes absque vitii corruptela incessisse, et paci potius et sapientiae quam ludibriis juvenilibus sollicitam operam laudabiliter impendisse. Hoc est, dilecte comes, quod vobis apud Deum gratia collocat, quod vobis religiosarum mentium vota conciliat, quod vobis Deo famulantium non orationes solum, sed etiam soliloquia sancta communicat. Optamus itaque, ut qui bene currere incoepistis, cursum optime consummetis, et ab [Col. 0842A] inspectore corolum et largitore gratiarum toties sibi et Ecclesiae suae exhibitae reverentiae condigna praemia in illa die reportetis. De caetero supplicat vobis per nos paupercula Winchelcumbensis Ecclesia, ut apud aedituum vestrum, Petrum de Saltemareis, per vos gratiam inveniat, et paci ejus apud ipsum pietas vestra provideat. Quam si exaudieritis, tam ipsos obnoxios servitio quam nos gratiae debitores efficietis. Valete.
G. Dei gratia Herefordiensis episcopus, charissimo amico suo R. de Wirecestria, salutem.
Quod laboranti famae meae amicali condoletis affectu, multimoda gratiarum actione remunero, solamen [Col. 0842B] infortunii reputans eam quam in vobis experior amicitiae veritatem. Verumtamen vos eum esse cupio, qui dolenda doleat, non dolenda aequanimiter ferat. Uno namque raptantur errore quamplurimi, ut nisi voluntati suae quaecunque fuerit pareatur, sibi justitiam fieri nullatenus arbitrarentur. Hi mihi si detrahant, si famam meam, quaecunque est, lividis latratibus mordendo dilanient, aequanimiter fero et dum mecum ratio faciat, dum juris forma concordet, omnes hos, velut e quadam rationis et intelligentiae superioris arte despicio. Non enim quam multis displiceam, sed qualibus attendo. Vos quoque difficilem habere volo aurem ad crimina. ยซAd poenitendum properat cito qui judicat.ยป Si minus quam oportuerit egi; si excessi, ipsi judicate; ipsi, quaeso, [Col. 0842C] decernite. Cum pervenit ad me, comitem Herefordiae milites vestros in ecclesia Eveshamensi cepisse, sperabam me Wigorniensis Ecclesiae vicarium et nostrum super haec spectari et exspectari debere judicium. Inde est, quod diem personatibus statui, ipse quoque in medio, ut sperabam, cogniturus et judicaturus resedi. Meis ibidem e manibus judiciaria potestas sublata est, et Wigorniensis archidiaconus plenitudinem potestatis hujus adeo ad se pertinere protestatus est, ut inter ipsum et dominum Cantuariensem nullum omnino medium admitteret, omnesque personas quae convenerant, conjurando et contestando a me prorsus averteret. Sic dominum Wigorniensem in suo discessu statuisse, sic plena [Col. 0842D] auctoritate sanxisse, multorum testimonio affirmabat. Quid mihi inter haec? Me sibi, in judicandis Ecclesiae causis, inferiori quodam gradu inferiorem submittere episcopalis dignitas non ferebat. Pari vero aut superiori consistere commissa sibi potestas et gloria non sinebat. Damnum vestrum et militum vestrorum R. advertitis, sed si mihi praedictus archidiaconus in faciem conspuit, illud plane negligitis. Jam judicate, jam decernite quid mihi agendum supererat? Nunquid in ipsa Ecclesia judicandi, quae nec me judicem agnoscebat, nec mihi causas judicandas committebat? Culpa quippe est immisceri negotio ad se non pertinenti. Sed hic fortassis objicies, quidquid archidiaconus ille proclamaret, Wigorniensis tamen Ecclesiae vicarius eras, et si [Col. 0843A] quid inordinate ab ipso etiam pronuntiatum fuerat, in ipso vindicare et punire debueras. Bella mihi R. moves. Plane tibi illud respondeo, non est mihi tibia tanti. Onus mihi, non honorem aestimo alienis implicari negotiis. Obsequium mihi praestitit, qui me huic curae subduxit. Agant magna sua quibus commissa sunt, mihi pauca mea sufficient, felices illos sua sequantur praeconia; mihi semper animo sedeat, aut nullis aut veris laudibus delectari. Age ergo et me lacerantium dentibus jam, si placet, eripias, et qui mali nil merui, detrahentium verbis suffocari non permittas. Habent tui quem sequantur, a quo suas exposcant injurias, qui vigore justitiae peccata puniat, lapsa reparet, amissa restauret, quem suis extollant praeconiis, si bene fecerit, sin [Col. 0843B] autem male haec et inveniet. Volo tamen, ut quod actum est, intelligas. Dies comiti Herefordiae a domino archidiacono statuta est, et, auditis allegationibus partium, sententia dicta est. Sententiae comes paruit, et a judice absolutus discessit. Quid tibi judicium illud contulerit, satis nosti. Ego unum scio, quia litteris domini legati, quas misisti, in comitis praesentia perlectis, comes statim ad ipsum legatum appellavit, se nimium gravari asserens, eo quod causa super qua judicio Wigorniensis archidiaconi et ecclesiae stetit, per omnia paruit, denuo adversus eum instauratur, et rediviva suscitatur. Habet prae manibus quod scriptum est: Impetrata rescripta non placet admitti, si decisae semel causae fuerint judiciali sententia, quam provocatio nulla [Col. 0843C] suspendit, sed eos qui talia scripta meruerint etiam a limine judiciorum expelli. Sed jam item inflammaberis, et nisi post factam appellationem in comitem, quem judex vester absolverit, interdicti aut anathematis sententiam tulero, me . . . . . . , me justitiae ecclesiasticae contemptorem, me tuorum causam damnorum, non tuo quidem, sed tuorum judicio reputabis. Quod si feceris, patientiam mihi, molestiam tibi necessariam aestimo. Verumtamen inter molestiae fines, te laudabiliter, quaeso, contineas. Si quidem militari me crederem usquequaque negotio, quia te in hujusmodi satis expertum non ambigo, consilium in hoc tuum omni jucunditate complecterer. Tu quoque quia in campum litterarum [Col. 0843D] et causarum ecclesiasticarum non mediocriter impegisti, amici, quaeso, consilium ne despicias. Nam quia in rebus hujusmodi meam, ut ita dicam, aetatem consumpsi, mihi aliqua saltem magisterium hoc jure quodam videor vindicare. Scriptum noveris charissime: ยซNovum quod postulas, non est, quod etsi rescripti mei auctoritas intercesserit, provocandi tamen facultas non denegetur.ยป Hinc quidem patet post susceptas domini legati litteras, me comitem ab appellatione prohibere non potuisse. Item loco post illum proximo scriptum noveris: ยซAppellatione interposita, licet ab judice repudiata sit, in praejudicium deliberationis nihil fieri debere, et in eo statu omnia esse quo tempore pronuntiationis fuerunt saepissime constitutum est.ยป [Col. 0844A] Unde manifeste cognoscitur post appellationem factam, mihi quidquam circa statum appellantis, aut interdicto aut anathemate innovare non licuisse. Sed id fortasse a sententia, non ab exsecutione sententiae appellanti non attribuisse. Sed scriptum noveris; quia judicati exsecutio suspendi solet, si falsis allegationibus circumventam esse religionem judicantis, is contra quem judicatum constat esse promiserit. Quod quia comes die proximo post festum beati Laurentii se facturum asserit, nos ut a nostra ad praesens jurisdictione elapsum inconcussum dimittimus, et ipsum una cum litteris nostris ordinem rei gestae continentibus, domino legato juxta legum et canonum auctoritatem committimus. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo A. Lincolniensi, Dei gratia, episcopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem.
Spe fruendae visionis et allocutionis optatae currentes Presteberiam jam veneramus. Suspendit desiderium nostrum fatalis adversitas, et vos alias trahente necessitate, allisus ad eam nostri cursus impetus contra votum et velle nostrum cohibetur. Scribimus autem vobis in amoris experimentum, imo omnium amicitiarum gratiam, quatenus cognatum nostrum et amicum G. Foliot, in causa quae supra Ecclesia sua adversus eum instituitur, sustentetis, et vestro et vestrorum consilio eatenus sustentari faciatis; quatenus absentiam nostram [Col. 0844C] vestra illi praesentia suppleat, et an quidquam possimus apud vos, impensa sibi benignitate et gratia, recognoscat. Ad pedes vestros, quos ipsi manibus libentius amplecteremur, quia hoc ad praesens non possumus, deprecatorias has supplicando deponimus, habituri de exauditione gloriam, aut de repulsa confusionem non modicam. De caetero, si nobis secretum aliquod scriptorum non communicandum consilio intimare placuerit, antiquorum reminisci studiorum, et scholam vel ad momentum repetere, et propria exarare manu non taedeat, ad quod sensus nostri tenuitas re alii non communicata respondeat. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Londoniensi, Dei gratia, episcopo, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem.
Paci vestrae congratulor quae cum Joanne reformata est. Opto autem, ut quae nuper exorta sunt, discreta alicujus interveniente prudentia, pacificentur. Contristor autem et totus consternor animo, quod talia adversum vos permisistis erumpere, quae omnia suffocasse mediocris quidem dum tamen provida circumspectio potuisset. Nam licet falsa sint quae dicuntur, quae tam jactantur in vulgus malam orationis fabulam per multorum aures disseminant. Aestimo vero necessariam domini Lincolniae industriam, ut ipse quocunque poterit modo Henricum [Col. 0845A] ad se evocet, et negotio incumbat eatenus, ut quae motus iracundia protulit, conversus ad cor et deserat, et a proposita intentione simul et appellatione discedat. Quod equidem obtinere sapienti non erit difficile, qui lapidem noverit omnem movere. Dicere namque leve est, sed episcopum aut honestum clericum in hujusmodi convincere, ejus certe viribus impossibile. Formidandum sibi equidem ne poena quam in alterum intentat, in semetipsum obruat et involvat. Quidquid tamen egerit, vobis dominum papam adire necesse est, quod multo honestius faceretis, oblitteratis quae objecta sunt confessione poenitentis. De caetero vobis ad colloquium occurrere apud Oxfordiam die Mercurii proxima post Assumptionem beatae Virginis paratus [Col. 0845B] sum. Sed ad iter quod exigitis, omnino certe imparatus. Nam etsi in pace sunt quae possideo, ipsi tamen conservandae necessariam meam omnino praesentiam intelligo. Quam etsi, me absente, non turbari contingeret, residuum tamen locustae apud nos brucus adeo comederet, ut post brucum quod comedat eruca jam non inveniat. Valete, et colloquio nostro si fuerit, dominum Lincolniensem vocate.
G. Dei gratia Herefordiensis episcopus, domino Gilberto de Laci, agendo bene commoda salutis obtinere.
Mandavit mihi dominus meus rex ut canonicam [Col. 0845C] vobis justitiam facerem de comite Herefordiae, qui milites vestros in ecclesia et coemeterio captos, dicitur ad redemptionem compellere. Qua in re sciatis, quod in quantum, salvo ordine meo, potero, praeceptioni regiae libenter parebo. Sed juxta statuta legum, juxta auctoritatem sacrorum canonum, mihi in re ista nihil amplius licet facere, quam quod ante susceptas litteras constat a me factum esse. Diem enim causae huic statui, partium altercationem [audivi], super auditis judicavi; et quia neminem ab appellatione prohibere possum aut potui, appellationem comitis adversus rem judicatam audivi. Facta appellatione, hoc justum est, hoc canonicum, ut nulla audacia me amplius de causa hac intromittam, nisi ut litteras totam fere seriem continentes, [Col. 0845D] ad judicem, ad quem appellatum est, per partem utramque transmittam. Has vero litteras quae etiam apostoli vocantur, post appellationem statim tam comiti quam militibus vestris obtuli, quas quia non suscepistis, in ipsa appellationis die minus forsitan obtinebitis. Ultra hoc non mihi de hoc licet, quam minimo clerico episcopatus mei. Testor autem ipsam veritatem, quae Deus est, quod nisi me comes per appellationem interpositam impedisset, nec amore, nec odio, nec ulla omnino gratia sententia in eum dilata fuisset. Quod vero contra appellationem nihil possim, si mihi non creditis, ipsum ecce canonem audiatis: ยซSi quis, spreta judicis auctoritate ad quem appellatum est, rem a se [Col. 0846A] etiam legitime judicatam, nihilominus exsequendo impleverit, ipsa qua fulgebat judiciaria potestate se eximit.ยป Item alibi scriptum est: ยซAppellatione interposita, licet et ab judice repudiata in praejudicium deliberationis, nihil fieri debere et in eo statu omnia esse, quo tempore pronuntiationis fuerunt, saepissime constitutum est. Unde manifeste cognoscitur post appellationem factam,ยป etc. Si enim oves, aut boves, aut caetera hujusmodi amittimus, dante Domino, recuperare poterimus. Quod si per inscientiam, fatuitatem aut contumacem inobedientiam ab episcopatu et ordine semel dejecti fuerimus, qui alium nobis det, non facile inveniemus. Unde nobis melius in hujusmodi rebus quantamcunque jacturam pati, quam circa ordinem periclitari. Quod [Col. 0846B] si meum vobis placeret audire consilium, non occasionem quaereretis adversum me, quia ego Deo gratias ad omnem fortunam et prosperam et adversam paratus sum; et quanto minus habeo, minus certe timebo, et, adjuvante Domino, plus potero. Si litteras quas supradixi acciperetis a me, et diem statutum exspectaretis, et armigeros R. Britonis, et milites captos ad archiepiscopum mitteretis; quia, juvante Domino, ipsum ibi facta probatione liberare poteritis, et qui ex parte mea aderunt, ad hoc utique non nocebunt. De hoc quod mandat mihi rex, ut ad memoriam reducam de duobus bobus quid in ejus praesentia actum sit, bene utique in memoria habeo. Quia causam quam habebam adversum vos, ipso etiam postulante non remisi, sed archiepiscopo [Col. 0846C] se postea intromittente in bonum respectum posui. De hoc mandato archiepiscopi hoc respondebo, quod si appellationem ad se factam cognovisset, nihil utique de re ista praecepisset. Hoc itaque est ipsi obedire rei ipsius seriem aliquid innovetur, ipsi in omnibus aperire quidquid in nos dixeritis. Vos tamen valere optamus.
G. Dei gratia Herefordiensis episcopus, venerabili fratri et amico David, Menevensi episcopo, salutem et dilectionem.
Quam jucundum, quam sit utile pacis et concordiae bonum facile dignoscitur, si ex contentione et discordia quanta damna proveniant, diligentius attendamus. [Col. 0846D] Nam si motus varios, et quae nos premunt undique bella attendimus, patet liquido quam sit periculosum Ecclesiae onus super onus assumere; et praeter extera quae premunt, intestina sibi praelia commovere. Inde est, quod si placet vobis consiliis nostris acquiescere, sollicite daremus operam inter vos et dominum Landaviensem, pacis modum aliquem invenire. Quod quia facile non est nisi in locum simul tres conveniremus, precamur locum nobis designari, quo convenientibus nobis possit inter nos de vestra pace tractari. Quod si ad hoc Herefordiam delegeritis, die quacunque ad hoc statuetis, aderimus, nec apud dominum Landaviensem cessabunt preces nostrae, quousque et ipsum adesse faciamus. [Col. 0847A] Noverit autem dilectio vestra nos in eumdem hunc modum domino Landaviensi scripsisse, et placitum utriusque vestrum et rescriptum exspectare. Valete.
G. Dei gratia Herefordiensis episcopus, dilectis suis Willelmo Londoniensi archidiacono et magistro Henrico, salutem.
Juxta illud Salomonis, multi assistunt coram faciem principum, sed omnium sententia ex Deo procedit. In ejus manu corda sunt regum; et ipse ea, cum vult, ad omne quod disponit inflectit (Prov. XXI) . Inde est, quod si negotio, quod viriliter assumpsistis, suum dominus rex nondum praebet assensum, non tamen desperandum vel a proposito en . . . . [Col. 0847B] resiliendum est, cum sit facillimum Deo, cor ejus et animum ad id quod sibi placitum fuerit, inclinare. Quod in negotio summum est, jam complestis; obsecro ne cura minima deficiatis. Canonice celebrata electio, defectu vestro ne deficiat, quae cito plenum robur habitura est, si ipsi nequaquam defeceritis. Quo enim vobis major vel apud Deum gratia, vel apud homines gloria, causam Dei, postpositis omnibus, viriliter inchoasse, eo abundantior secutura est confusio; si, quod absit! fortitudinis spiritu destituti, ab eo quod vobis domini papae, et omnium fere conciliat corda, recedetis. Confortetur itaque cor vestrum in Domino (Psal. XXX) charissime, et juxta vias quas vobis aperiet Dominus, quod coepistis explete, et de [Col. 0847C] nobis in quantum facere possumus. in negotio amici confidite. Valete.
Patri suo et domino T. Cantuariensi Dei gratia archiepiscopo, et Anglorum primati, et sedis apostolicae legato, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et obedientiam.
Mandastis nobis, ob querelam abbatis et monachorum Combremarum, quatenus Herebertum de castello Halgod conveniremus, et ut praedictis monachis locum qui dicitur Prena, restitueret, et omnia in eodem loco sibi ablata redderet, commoneremus. Quod cum perlatum fuisset ad nos, monachis mandati [Col. 0847D] latoribus persuasimus, ne litem hanc absente abbate suo inchoarent, et exspectato de transmarinis partibus ejus reditu, actionem, ipso praesente, instituerent. Ipsis itaque huic consilio acquiescentibus, rem ipsorum consensu distulimus. Nuper vero cum apud Ledele ob quaedam negotia sederemus, Dobremarum, de cujus reditu nihil ante noveramus, interfuit. Qui, cum ibidem adversus priorem de Weneloc conquestus fuisset, quod prior ipse monachos suos de loco qui Prena dicitur . . . . . et non solum ipsorum pecora, sed et calices, et libros, et vestimenta, totamque domus eorum supellectilem abstulisset; prior dilatoriam opponens exceptionem, sibi litem hanc nequaquam editam, neque se super hoc ad responsionem citatum fuisse, respondit. [Col. 0848A] Cumque omnium sententia con [sentiente] decerneretur, aequum jurique fore consentaneum utrique parti diem statui, remque sufficienter auditam judicio terminari, abbas conquerens non illico sibi quae petebat restitui, ad appellationem convolavit. Si quid igitur in sic data sententia corrigendum noveritis, ipsi juxta datam vobis sapientiam corrigetis, vestroque parituris mandato, quod libuerit injungetis. Valeat dominus meus et Pater in Christo charissimus.
Patri suo et domino T. Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, Anglorum primati, et sanctae sedis [Col. 0848B] apostolicae legato, frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, salutem et obedientiam.
Causam, Pater, actam apud nos, et facta ad vos appellatione suspensam, sublimitati vestrae notifico. Quatuor milites Roberti de Laci adversus comitem Herefordiae hoc apud nos in querelam deduxerunt, quod ipse comes eos in coemeterio quodam, ad quod ejus timore confugerunt, violenter captos ad redemptionem compulerit, supplicantes officio vestro sibi ablata restitui, seque ut ab ostio evulsos ecclesiae de manu comitis liberari. Comes vero se eos extra coemeterium cepisse, et ob hoc ad redemptionem legitime compulisse respondebat, ut sibi in insidiis positos. Excommunicationi etiam qua pacis [sanctarum] dierum violatores tenentur obnoxios, qui pace non [Col. 0848C] servata Ecclesiae ipsa sancti Pentecostes hebdomada, sub sacro IV Temporum jejunio nocte ad quamdam domum ejus capiendam venerant, et in opere suo comprehensi tunc [in] manus ipsius inciderant. Praeterea quo dictis ejus fidem certius haberemus, comes se testium idoneorum assertionem probaturum, quod dictum est, adjiciebat. Hanc quoque probationem quod eos extra coemeterium, scilicet in maleficio quod sibi moliebantur cepisset, sponte semel et saepius offerebat. Scientes utique de manifestis et occultis aliter atque aliter judicandum, tam clericos quam laicos ejusdem loci adjurantes nil potuimus reperire vestigii, quo nobis veritas elucesceret. Congruebat namque tempus mysterio, et sub noctis [Col. 0848D] conticinio fuerat opus perpetratum. Attendentes etiam quia agenti incumbit probatio, et quod is qui agit, probationes afferre debeat, quibus id probet quod intendit, et ob hoc a militibus sciscitantes quam ejus quam intendebant in comitem probationem afferant, nihil aliud invenimus, nisi quod tres eorum mutuis volentes uti testimoniis, singuli duos ejusdem litis consortes testes in suae intentionis assertionem producebant, de quanto nihil adjicientes, nisi quod eum non in coemeterio, sed per coemeterium duci conspexerant. Cumque super hoc testimonio fuisset aliquandiu disputatum, ipsum tandem minus conveniens reputavimus, tum propter suspectam mutui beneficii vicissitudinem, tum quia unusquisque in causa hac adversus comitem actorem [Col. 0849A] se pariter exhibebat et testem. Et quia frequenter impunita foret ex lege malitia, si d . . . . . . . in flagitio honesta de se comminiscentibus, multis in hunc modum testimoniis uti concederetur. His itaque circa probationem deficientibus, nobisque eorum probationem nil certum indagare valentibus, comiti probationem, quam in jure obtulerat, adjudicavimus, ut sic finem controversiae poneremus. Haec sententia est quam tulimus, cujus exsecutioni priusquam lata foret, se comes obtulit. Postquam lata est ad audientiam vestram post octo [dies] appellavit. Hanc itaque juxta datam vobis sapientiam, aut corrigetis, si placuerit, aut si de jure quoquomodo stare potest, roborabitis. Noster enim potest oculus caligasse, at tamen sorde corrupti vel gratia [Col. 0849B] nihil judicavimus, sed in eumdem modum multa a Patribus judicata non ambigimus: ut actore circa probationem vacillante, reo juramentum vel ob purgationem, vel causam aliquam nocivam detulerint, sicque jurgiis [finem] imposuerunt. Scriptum tamen novimus: ยซActore non probante, reus, etsi nihil praestiterit, obtineat.ยป Inde quoque prosequimur, quia si reus nihil praestans obtinet, multo magis multorum probationem praestans obtinebit. Judex quoque ratione motus, reo saepius defert juramentum. Nos quoque et ad haec commovit haec ratio, flagrabat adhuc sacrilegium a comite in ecclesia Eveshamensi perpetratum. Crescebat et scandalum, apud Leonis monasterium ob similem comitis excessum. Quorumdam etiam qui capiendis ipsis una [Col. 0849C] cum comite adfuerunt, secreta confessione querimoniam militum veritate niti cognovimus. Quibus omnibus moti, comitem probatione jam dicta oneravimus, qui militum probationem adversus eum, si ipsa forma juris admitteret, libentius suscepissemus. Valeat dominus meus et Pater in [Christo] charissimus.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Lincolniensi episcopo, G. Herefordiensis Ecclesiae minister, gaudia pacis et salutis.
Jejunantes et abstemii conspectu vestro, charissime Pater, et alloquio, quinque jam mensium intervallo caruimus. Unde si bene valetis aut secus [Col. 0849D] est, significari nobis petimus, ut aut gaudium communicetur ex prosperis, aut si res aliter est, alterutro quoad possumus humerum supponamus adversis. Laeta quippe nobis dies caeterisque serenior illucescit, qua vobis successisse cognoscimus. Adversa vero quae nuntiat caligine nos obducit, et involvit amaritudine. Praestetur igitur animo desideranti solatium et referatur ad nos chartula de statu et incolumitate vestra, reportans utinam verbum bonum, de nobis vero nisi qualia sunt nuntiare non possumus. Capitis infirmitate continua laboramus, commonitorium habentes a Domino, ut advertamus non esse perpetuum quod interna pulsantis manu jamjam constat esse commotum. De caetero magno [Col. 0850A] frequentique commonemur imperio, duci Normannorum assistere, et sibi placitis obtemperare. Quod si hucusque distulimus, incolumi tamen statu ultra Dominicam invocavit me, amplius declinare non possumus. Assistemus igitur imperanti, et quod rerum experimento noverimus, vobis significare non tardabimus. De caetero, quia semel coepi, loquar ad dominum meum, nec, quaeso, indignemini, si loquar. Gilbertus Foliot summam gerit animi devotionem, ut vestro sese mancipet omnino servitio, et in vestro famulatu expendat, quae nunc viam consumit otio. Unde supplicat adhibita multorum prece, preces pro ipso porrigi, ut ipsum suscipiatis, et in vestris eum obsequiis suis expensis exerceatis, ut si ipsum idoneum et juxta cor vestrum inveneritis, vestris omnino [Col. 0850B] connumeretis. Quod ipsi licet honori foret, vobis tamen esse nollemus oneri. Ubi namque multae divitiae sunt, sunt et multi qui eas comedunt. Unde et ipsum circa vos suis vellemus militare stipendiis, ut emolumentum hoc de labore percipiat vestri dominium et notitiam, etsi vobis eum complacuisse noverimus, a vobis impetrandi majora fiduciam habeamus. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo W. Cestrensi Dei gratia episcopo, frater G. Herefordiae Ecclesiae minister, salutem et dilectionem.
Quaeritis an appellationi locus sit, cum mandatum domini legati susceperitis, ut Ingenulfo monacho, [Col. 0850C] remota appellatione, respondeatis. Qui forsitan Ingenulfus causam quae vertitur inter vos, domino papae non adeo diligenter exposuit, ut quod a vobis in ipsum actum est, apostolica gestum auctoritate declararet. Unde si palliata humilitate et innocentia simulata judicem ad pietatem commovendo rescriptum impetravit, quod vestram non solum gravet, sed puniat obedientiam praescriptione mendaciorum opposita, intentionem, si placuerit, elidetis. Vestram enim non latet prudentiam quod super hoc in primo codicis in hunc modum continetur: ยซPraescriptione mendaciorum opposita, si non in juris narratione mendacium reperiatur, si non in facti, si non in tacendi fraude pro tenore veritatis, non deprecantis affirmatione datum judicem cognoscere, et sententiam [Col. 0850D] ferre oportet.ยป Unde et consequenter adjicitur: Puniri judices universos jubemus, qui vetuerint pretium argui falsitatem;ยป et illico: ยซEt si non cognitio, sed exsecutio mandatur, de veritate precum inquiri oportet, ut si fraus intervenit, de omni negotio cognoscatur.ยป Quarto quoque loco subjungitur: ยซEtsi legibus quid consentaneum mendax precator attulerit, careat penitus impetratis, et severitati subjaceat judicantis.ยป Litteras itaque domini papae saepius audiri et diligenter inspici bonum est, ut si quid ex his adverteritis, unde precum falsitatem arguere possitis, arguendae falsitati insistatis, et per leges jam propositas judicem secundum vos pronuntiare compellatis. Quod si ad appellationem [Col. 0851A] confugere necessitas extrema decreverit, super hoc aliud non occurrit, nisi quod in septimo codicis invenimus, quia et in majoribus et in minoribus negotiis omnibus, quique lege excipiuntur appellandi facultas est. Unde et in eodem codicis Alexander Augustus: ยซNovum quod postulas, non est, quod etsi rescripti mei auctoritas intercesserit, provocandi tamen facultas nec denegetur.ยป Nos tamen nec os ponentes in coelum, nec scriptum domini papae judicare praesumentes, non quid de jure agendum sit ad praesens, sed quod in hujusmodi casu ageremus exposuimus. Leges certe promulgatae sunt, quorum et in quibus casibus, appellationes recipi non oporteat. Quarum non cum nulla tangeret aut notaret, ad ipsum utique appellaremus, [Col. 0851B] quem omni suscipiendae appellationi, quae lege non excipitur, debitorem utique non ambigimus. Valeat, et in spiritu consilii videat quod agendum est, dominus meus in Christo charissimus.
THOMAS Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae humilis minister, venerabili fratri G. eadem gratia Herefordiensi episcopo, salutem.
Quam sit nobilis et famosa prae caeteris regni hujus civitatibus civitas Londoniae, nulli nostrum incognitum est; in qua videlicet ob publica regni negotia et domini regis conversatio et procerum regni soleat frequentior esse conventus. Inde est, quod Ecclesia Londoniensis suo jamdudum orbata [Col. 0851C] pastore, talem sibi desiderat episcopum subrogari, qui civitatis ipsius excellentiae honestae vitae merito, litterarum scientia, rerum quoque prudentia saecularium adaequetur. Magna itaque super hoc deliberatione habita, convenerunt in hoc unanimis cleri postulatio, voluntas domini regis et nostra, ordinatio quoque apostolica, ut ob communem regni utilitatem et Ecclesiae necessitatem, ad Ecclesiae Londoniensis regimen transferri, et in ea curam et sollicitudinem pastoralem gerere debeatis. Suscepto igitur in hoc domini papae mandato, ipsius vobis auctoritate injungimus, quatenus postulationi Londoniensis Ecclesiae, quae de vestra ad eam translatione in praesentia domini regis et nostra unanimi totius cleri assensu celebrata est, assensum praebere [Col. 0851D] non differatis, et ad ejus regimen tanto devotius et maturius accedatis, quanto ipsa tantae personae consilio et gubernatione dignoscitur indigere. Ad hoc fraternitatem vestram commonemus attentius, ut ad quod trahit vos obedientiae necessitas, nostrae quoque dilectionis contemplatio affectuosius invitet, ut quem nobis sincerae dilectionis conjungit affectus, loci quoque vicinia ad nostras et Ecclesiae Dei necessitates commodius valeat exhibere. Valete.
Alexander episcopus servus servorum Dei, venerabili fratri G. Herefordiensi episcopo, salutem et apostolicam benedictionem.
[Col. 0852A] Ex litteris charissimi in Christo filii nostri Henrici illustris Anglorum regis, et venerabilis fratris nostri T[homae] Cantuariensis archiepiscopi, etc. Vide in Alexandro III, an. 1159-81.
H. rex Angliae et dux Normanniae et Aquitaniae, et comes Andegaviae, G. Dei gratiae Herefordiensi episcopo, salutem.
Mentis vestrae tantis institutae virtutibus soliditas simul et honesti corporis integritas indemnis, vestram mihi commendavit, commendabilemque reddit excellentiam. Nec mihi solum, verum omnibus ad quos vestri nominis fama pervenit; mihi tamen prae caeteris experimento fides facta est, qui saepius [Col. 0852B] animae salubre consilium a cordis vestri procedens examine datum est. De personae etiam propriae dignitate, de regni statu, de gerendis in regno negotiis, saepius et saepius sanum et efficax adhibuistis consilium. Hinc itaque vestram corporis et mentis vicinitatem assiduam si possibilitas admitteret desiderans, et mihi et haeredibus meis et regno meo, tam honoris quam utilitatis conservationi et augmento profuturam considerans, obnixe deprecor, quatenus Londoniensis Ecclesiae petitionem in vestram collatam personam, secundum domini papae mandatum exsecutioni mandare non differatis, mihi in hoc plurimum obsecuturi et eo amplius favorem meum et amoris augmentum, si erga vos augeri possit, et omnium baronum meorum consecuturi. [Col. 0852C] Ibi quippe cum negatur assiduitas, quatenus licet iterata saepius mentem meam simul et corpus vestra fovebit visitatio. Ibi quoties in regno meo de magnis aliquid agendum occurrit, concilia celebranda sunt, et consilia sumenda. Eo barones pro negotiis suis consilio fulciendis, confluunt. Ut igitur latius vestrae bonitatis et virtutis immensae diffundatur et pateat magnitudo, non immerito vobis ut Londoniensis Ecclesiae sollicitudinem et curam pastoralem suscipiatis, dominus papa mandare curavit, Ecclesiae illi tali indigenti pastore satisfaciens, mihi et haeredibus meis et regno meo non mediocriter providens. Festinantiam ergo vestram nullum retardet negotium, nulla praepediat occasio, verum omnis procul amoveatur dilatio, ut citius mandatum domini papae [Col. 0852D] et nostra omnium voluntas cum vestri et honoris et utilitatis expediatur incremento. Teste Theobaldo archiepiscopo. Apud Windlesoram.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Herefordiensis Ecclesiae minister, devotum et debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Qui nube tristitiae nuper obducti matre nostra gravi schismatis errore concussa, altius ingemiscendo doluimus, luce veritatis bonorum cordibus illucescente, tota gaudii plenitudine, in Christo dilecte Pater, exsultavimus, cum munere divino procella nobis in auram statuta est, et post noctem dies nobis [Col. 0853A] tam profecto grata quam serena resplenduit. Movebat quidem multos illud celebratum, Papiae quod dicebant concilium, cujus actionem quidam ab Ecclesia nomine peregrinus et re, oratione quidem in audientium gratiam, quibusdam quasi verborum phaleris adumbrata plurimum et ornata conscripsit. Quae cum perlata fuisset ad nos, et Ecclesia praesente perlecta, quae mente sinistra dictata sunt, quibusdam, quorum erat in laevam, oculis utique placuerunt. Alii vero bestiam quae a nequam spiritu nefande conceperat evomentem, alta quadam et in Christo nobili mente contempserunt, habentes prae manibus sacros vestri nominis apices, quos ad universalem Ecclesiam sanctae dictavit et direxit auctoritas, et huic velut columnae in loco caliginoso [Col. 0853B] lucenti, et plenum veritatis testimonium intra se continenti, firmiter innitentes, conventum illum sacrilegum vere synagogam Satanae reputantes, et hinc velut a Pilati praetorio, in quo misere declamatum est: Non hunc, sed Barabbam (Joan. XVIII) . Tolle, tolle, crucifige eum; sanguis ejus super nos et filios nostros (Joan. XIX) , mente promptissima declinantes, totum quod ab his profane statutum est, sanae mentis judicio reprobandum per omnia censuerunt. Lumini vero quasi lumen accessit, cum sacram vestram pragmaticam episcoporum, presbyterorum, diaconorum, cardinalium sancte prosecuta est; et provide plena veritatis epistola, hoc mundo clamans, hoc vociferans, ad quos apostolica spectat electio, hos quidem omnes apostolatui vestro [Col. 0853C] communi voto, assensu unanimi, sincera charitatis integritate per omnia consensisse et suae devotionis obsequium in hoc Christo pia fidelitate praestitisse. Nam si de numero pontificum unus exivit, ejus in hoc reminisci oportuit, quo de numero apostolorum exeunte, veritas in hunc modum testificata est: Nunc clarificatus est Filius hominis, et nunc clarificabitur (Joan. XIII) . Duobus etiam fratribus in partem alteram sentientibus, nunquid ad hoc totam inclinari oportuit Ecclesiae plenitudinem, cum id clamet auctoritas, ut paucorum absentia sive necessaria, sive fortuita, quod a majore parte ordinis statutum est salubriter, non debilitet? Et item: ยซDuae partes ordinis in urbe positae, totius ordinis [Col. 0853D] instar exhibent.ยป Et alibi: ยซQuod majoris partis assensus probaverit, solemnis hoc firmet auctoritas.ยป Si quid vero tantorum luminum praeclaris potuit superandi fulgoribus, id fidelis vestri domini Lexoviensis episcopi, plena suavitatis gratia et prudentiae, ad plenum cumulavit epistola. In qua, dum ipsius fidei puritas, et obedientiae virtus omnibus in commune residentibus patenter emicuit, micantes in rebus dubiis multorum animos, ne de caetero velut arundo vento agitata moverentur (Luc. VII) , quasi coram posito virtutis speculo, et tanquam Domini spiritu per eum plenius exhortante, perfectissime solidavit. Novissime vero consummans omnia sacra legatorum vestrorum attestatio, beato fine cuncta complevit, adeo ut Ecclesia sancta quod [Col. 0854A] in aure prius audierat, super tecta secure jam praedicet, et apostolatum vestrum piissimus rex noster humili devotione suscipiat, et anglorum vobis et Gallicana simul Ecclesia non in occulto jam loquens, sed in omnibus suis finibus jam patenter obediat. Vos itaque, Pater in Christo charissime, in Patrem et pastorem animarum nostrarum suscipimus, vocem vestram audivimus et agnoscimus, alienum non sequimur, sed qui Christi tunicam, quae nec in passione scissa est, misere consederunt Satanae in carnis interitum, in Spiritus sancti virtute tradimus (I Cor. V) . Divinitus itaque collato vobis honori, Pater, ut Anglorum plenius applaudat Ecclesia in uno devotissime in beatis his auspiciis vestris postulat exaudiri, ut beati regis Edwardi corpus [Col. 0854B] liceat fidelissimo filio vestro Westmonasteriensi abbati Laurentio, prout ejus expetit sanctitas honorare, et a terra levatum, et condigna theca repositum, in publicas totius populi gratulationes in Ecclesia sublimare, quam a fundamentis erectam constituit, et amplissime dotatam, omnibus quae ad decorem domus Dei sunt, in honorem Dei et beati Petri nobilitatam beatissime consummavit. Hoc quidem corpus, ut ab his quibus fides, ut credimus, habenda est, frequenter audivimus, a centum jam annis usque nunc integrum incorruptumque cum visitaretur inventum est, et qui licet in conjugio positus animi tamen summa virtute toto vitae suae curriculo, ut praedicatur, ab omnibus virgo permansit, et post mortem etiam beata sui corporis [Col. 0854C] incorruptione donatus est. Hunc prophetiae spiritum habuisse, et in carne degentem futura Domino revelante, praedixisse constanter affirmant, mitem et misericordem et mansuetum super omnes, et beato Petro tam devotum fuisse commemorant, ut diem qua ipsius Ecclesiae nihil contulerat, se prorsus amisisse deploraret. Ejus adhuc leges apud nos judicia temperant, et regni sui pauperes usque hodie in multis illaesos provida ipsius circumspectione conservant. Honorem vero qui sanctis exhibetur, quia Domino placere non ambigimus, in hoc communi voto serenitati vestrae supplicamus, ut regnum Angliae apostolicae semper sublimitati devotissimum honoretis, et fidelem populum, regi suo quem ob [Col. 0854D] multa quae epistolaris non capit angustia, vere sanctum existimant, debitum sanctis honorem et reverentiam exhibere concedatis. Conservet vos incolumem in longa tempora divina virtus, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, debitum apostolicae reverentiae charitatis et obedientiae famulatum.
Ut ostium cardine, sic sanctae sedis apostolicae moderamine sacro omnes quidem Ecclesiae, Domino sic disponente, et Ecclesiae suae sanctae pie per omnia providente, reguntur. Quae cum judicialis aequitatem censurae omnibus exhibeat, jus suum unicuique [Col. 0855A] sancte et intemerate conservat. Sic iras mitigat, sic fomitem reprimit jurgiorum, sic charitatem solidat, et per omnes Ecclesiae partes pacem, si forte inimico homine superseminante zizania (Matth. XIII) , in aliquo turbata est, sancta summeque laudabili circumspectione reformat. Inde est quod dilectae nobis et diligendae semper in Domino sanctitati vestrae tota mente totoque hominis interioris affectu preces supplicando porrigimus, quatenus erga illam sanctae Romanae Ecclesiae specialem et devotissimam filiam, Cantuariensem videlicet Ecclesiam, sereni cordis et benevolae mentis oculos habeatis; et qui jus suum cuique defenditis, ob beati Gregorii et sancti fundatoris ejus Augustini merita, ipsam vestri, quod absit! apostolatus tempore, nec opprimi, nec [Col. 0855B] injustis oppressionibus ab antiqua dignitatum suarum luce obscurari permittatis. Nam si paternis est fides habenda traditionibus, ut a sancta Romana Ecclesia Cantuariensis fide illuminata est, sic est Eboracensis per Cantuariensem ad fidem procul dubio conversa. Est enim ex historiis notissimum, beati Augustini successorem Laurentium ad hoc Paulinum direxisse, ipsiusque ministerio civitatem Eboracae ab infidelitatis tenebris eruisse, et in ipsam primatus dignitatem et gloriam hoc ipso digne promeruisse. Quem quidem primatus honorem multis praedecessorum vestrorum temporibus Ecclesia Cantuariensis obtinuit, et in Eboracensem Ecclesiam modis pluribus factisque memoria dignis exercuit. Unde sublimitati vestrae Cantuariensis Ecclesiae tota [Col. 0855C] supplicat plenitudo, ne filiam adversus matrem suam levare calcaneum, et in ejus paritatem efficaciter aspirare permittatis, neve insigne gestandae crucis, quod soli Cantuariensi concessum esse testatur antiquitas, in scandalum, quod absit! Ecclesiae Anglorum et stuporem regni, Eboracensis ille in aliena ulterius provincia circumferat, auctoritate apostolica provideatis. Si enim bene meritos beneficiis ampliare dignum est, Cantuariensi procul dubio Ecclesiae non solum antiqua convenit privilegia conservare, verum etiam novis eam semper dignitatibus insignire consequens est, quae nimirum sedi semper apostolicae se in quibus potuit obnoxiam devotissime recognovit.
Patri suo et domino summo pontifici A. frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, devotum et debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Injunctam nobis de colligendo censu beati Petri sollicitudinem quanta possumus acceleramus diligentia, quem licet nondum plene collectum habeamus, qua tamen via collectum transvehere quave cautela salvum transmittere valeamus, juxta anxia nobiscum disquisitione investigamus. In quo, quia nostra nobis non plene succurrunt consilia, vestram super hoc sublimitatem duximus consulendam. Non enim nobis tutum est per ignotos populos et regna incognita jam dictam deferre pecuniam, nisi quatenus [Col. 0856A] reverentia pacis et protectionis domini nostri regis Anglorum noscitur dilatari. Non nostros in hoc, teste conscientia, loquimur labores, aut causamur expensas, sed ipsa rerum pericula formidamus. Inde est quod vestrae supplicamus sanctitati, ut vestri, si placet, nuntii circiter Kalendas Octobris, nostris apud Rothomagum nuntiis occurrant, qui aut delatam per nos illuc pecuniam ad vos usque, cum ea qua providebitis securitate perferendam suscipiant, aut curam ipsam alicui fidelium vestrorum prout vestra decernet auctoritas, exsequendam injungant.
Patri suo et domino summo pontifici. A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, debitum dilectionis [Col. 0856B] et obedientiae famulatum.
Cum ex vestri, domine, forma mandati magistro Matthaeo illustris Anglorum regis cancellario, diem adversus R. priorem Monem [utensis] super ecclesia de Langaran statuissemus, ipse eodem die in praesentia vestra adversus jam dictum priorem experiens, ecclesiam jam dictam cum adjacente sibi parochia injuste sibi ab ipso detineri conquestus est. Asserens eamdem ecclesiam cum tota sua parochia ad jus ecclesiae suae de Langaran pertinere, ipsamque ecclesiam de Langaran hanc de qua agitur, multo tempore possedisse, nec eam aliquatenus judicio, sed sola Monem, ecclesiae violentia amisisse. Quod cum coram positis testibus probare paratus esset, prior illico exceptionem sibi peremptoriam [Col. 0856C] objiciens respondit, se super eadem ecclesia in nostra jamdudum praesentia, cum adversus eum magister Matthaeus intenderet, ad audientiam apostolicam appellasse, seque ad sedem ipsam apostolicam instructum venisse. Ubi cum magistri Matthaei diu praestolatus fuisset adventum, nec ipso nec pro se aliquo comparente, apostolico tandem judicio hanc ipsam, ut asserit, ecclesiam de Langaran ad jus Monem[utensis] ecclesiae pertinere, instrumentis testium et juramentis sufficienter ostendit, et super hac lite victoriam bonae memoriae domini papae Adriani sententia reportavit. In cujus probationis suae et secundum eum latae sententiae testimonium, privilegium ejusdem domini papae Adriani ostendit. [Col. 0856D] Hanc ipsam probationem testificans, et ecclesiam de Lanruac, ecclesiae Monem [utensi] confirmans. Magister vero Matthaeus adversum se absentem et indefensum sententiam latam fuisse audiens, priorem hoc falsa suggestione [obtinuisse] asseruit. Quod ut in vestra probet praesentia, ad audientiam vestram ad festum Omnium Sanctorum appellavit. Valeat dominus meus et Pater in Christo charissimus.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, devotum charitatis et obedientiae famulatum.
Cum instaret apud nos Godefridus de Luci, archidiaconus Derbi, ut super quibusdam decimis ad [Col. 0857A] suam, ut asserit, praebendam pertinentibus, adversus Thomam clericum, juxta vestri formam mandati justitiam consequeretur, Thomam illico nostrum intendit declinare judicium, ostendens post directas ad nos litteras vestras aliud a sublimitate vestra ad dominum Wintoniensem emanasse mandatum, ut causam nobis ante delegatam, ipse evocatis partibus et audiret et terminaret. Cum itaque litteras vestras super hoc ipse prae manibus haberet et ostenderet, nos negotium ipsum suspensum tenere curavimus, donec nobis per vos plenius elucescat, quem nostrum liti finem dare oportet. Valeat dominus meus et Pater in Christo charissimus.
[Col. 0857B] Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, debitum dilectionis et obedientiae famulatum.
Etsi rem grandem dixisset mihi dominus meus, per omnia quidem obedire debueram, quanto magis, cum sibi a me tapetum pedum humile substratorium mitti mandaverit. Mitto itaque super quo scripsit, non tamen quale descripsit vestra sublimitas, optans ut munus exiguum mittentis affectus amplificet, et si deest formae rotunditas, id quae penes nos est penuria artificis tale quid in hunc modum aptare scientis excuset. Non enim conduntur apud nos tapeta, sed a transmarinis partibus advehuntur. Quibus in tota civitate nostra diligenti scrutinio perspectis, quod [Col. 0857C] melius invenire potui, dilectae mihi in Domino sanctitati vestrae transmittere, multa mentis alacritate curavi. Muro suo inexpugnabili circumcingat vos Dominus, et armis suae potentiae protegat semper, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici ALEXANDRO, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, totum quod in se potest humilis et ad obediendum prompta devotio.
Dilecte mihi Pater, et diligende semper in Domino, sanctitati vestrae gratiarum refero totis animae meae viribus actiones, quod apostolica mihi viscera clementer aperiens, et in necessitate summa anxietati [Col. 0857D] meae pie compatiens, oculos in me misericordiae reduxistis, et cui mortis injuste nectebat laqueos adversantis mihi potestatis austeritas in vitam me respirare paterna tandem charitate voluistis in ira, si qua fuit memor misericordiae, totum tamen quod oportuit justitiae reservans et disciplinae. Quod profecto beneficium eo mihi gratius, longeque reputatur acceptabilius, quod non ad preces regias, non ad multorum in id porrecta suffragia, non ad opum oblata pondera seu promissa, sed de fonte charitatis lucidissimo, pectore scilicet apostolico, in filium pietate progressa, non meis meritis exhibitum, sed omne praeveniente meritum, sola totum gratia misericorditer indultum est. Unde quod obsequii possum, Pater, et quod honoris, vestrae circa me munificentiae [Col. 0858A] fateor in omnibus obligatum, adeo ut me velle quod volueritis, totum subire quod injunxeritis compellat pariter et suadeat non solum sedis cui praesidetis auctoritas, sed ex impensi etiam magnitudine beneficii innata, siquidem et jamdiu super hoc concepta voluntas. Suis itaque circa me sibique placitis vestra sanctitas utetur imperiis, in omnibus quae meae possibilitati responderunt, patri filius, domino servus obediet, nec durum reputando nec asperum, quod apostolicae circa me novero mansuetudine complacere. Sciat enim dominus meus, et certum teneat, me a tempestatis hujus qua jamdiu quassamur initio id semper voluntatis, id habuisse propositi, ut vobis occasione quacunque assisterem, et vobis coram positus, anxietatis mei cordis exponerem, ut a sublimitate [Col. 0858B] vestra impetrata clementer ejus cui astringor officii absolutione, ab his quibus obruor fluctibus saltem nudus evaderem, et cum multorum nequeam, saluti saltem meae aliquatenus providerem. Omnes enim ab Angliae finibus ad vos usque decurrentes, ut quibusdam non certe placeant, me seminarium discordiae, subversorem Ecclesiae, incentivum malorum, fomitem litis et odiorum omnium sinistre denuntiant; et quae nec vera sunt, nec unquam, juvante Domino, probari poterunt, sanctis vestris auribus adversum me quorumdam promissis et precibus instillare non omittunt. Et ecce, Pater, morior, cum nil horum fecerim, cum horum in nullo conscius sim. Dantur in me sententiae nec confessum, nec convictum, sed nec quidem commonitum. Formatur et [Col. 0858C] confingitur notorium, et ut grassanti nihil desit invidiae, quod nulli notum est, audacter asserunt esse notissimum. De manu mea sanguis quem non effudi requiritur (Ezech. III) , et injustissime quae non rapui cogor exsolvere (Psal. LXVIII) . Quae nimirum omnia in me recasura metuens, omnem praeveniendo sententiam apostolicam jamdudum appellavi praesentiam, ei super his optans assistere, quem in jure certum est non errare. Quam nimirum appellationem si minime prosecutus sum, haec causa exstitit, quod legatis ad dominum nostrum regem a latere vestro directis, eis omnium quae inter dominum Cantuariensem vertebatur et nos, cognitionem pariter et diffinitionem commisistis, litteris destinatis [Col. 0858D] ad nos, ut nos eis praesentes exhiberemus, et quod auditis partibus, statuerent in nos, firmiter observaremus. Quibus rem minime prosequentibus, cum ob imminens periculum in eorum denuo praesentia una cum fratribus nostris appellaverim, hujus etiam appellationis prosecutio nobis a vestra gratia domini regis interventu remissa est. Testantur hoc litterae quae penes nos sunt apostolico signo communitae. Cum vero judicem moveri non oporteat, si cum de gravamine suspectus est ad superiorem provocetur, offensus tamen dominus Cantuariensis, eo quod ad vestram appellaverim audientiam, meum caput impetere, me non servato ordine proposuit excommunicando suffocare. Cujus rei praescius, sententiam praeveniens, ad vestram item appellavi clementiam, [Col. 0859A] ejus examen expetens, qui merita causarum recte ponderans, suum unicuique jus aequa ratione conservat. Quod enim legitur ne in una eademque causa tertio appelletur, non eo spectat ut quoties episcopus se a metropolitano suo gravandum putaverit, libere non appellet, sed eo potius, ut a sententia a tribus gradatim judicibus post appellationem approbata, qui victus est appellare non debeat. Quod quidem non solem facibus adjuvando dicimus, sed ut his qui de crebra nos appellatione redarguunt vel paucis respondeamus. Ad culmen igitur apostolicum sic appellavi, sperans id subsidio futurum mihi, ne ante diem appellationi praefixum, meus posset status ab eo contra quem appellatum est aliquatenus interverti. Sedis enim apostolicae soliditas illa [Col. 0859B] est, de qua mari dictum est: Huc usque venies, et hic confringes tumentes fluctus tuos (Job XXXVIII) , ad quam appellando allisa judicis cujusque sententia jam lata suspenditur, si fuerit praeappellatum, lata postmodum viribus omnino caret, ut tam re quam nomine prorsus nulla reputetur, habenda magis irrita, quam aliqua extrinsecus solemnitate irritanda. Quia tamen populus juris apices et canonum occulta non percipit, lata in me postmodum post appellationem sententia, a doctis de humilitate culpari, quam divina celebrando de ausu quasi sacrilego a multitudine reprehendi, me sic habens, sic in omnibus exhibens, ac si me teneret sententia, quam ab ipso suae pronuntiationis initio apostolica sublimitas elidebat, ad quam praemissa appellatio [Col. 0859C] sententiam ne quid posset omnino potentissime reprimebat. Qui nimirum articulus cum possit in partem hanc, Patrum auctoritate suffragante, plurimum disputari, inspectis tamen litteris, quibus me vestra charitas instruere et consolari dignata est, altercationem respui, et juxta vestri formam consilii absolutione suscepta, praesente Evangelio me vobis in id quod vestra mihi sanctitas dederit in mandatis obligavi, vestro per omnia pariturus imperio pro possibilitate, non recessurus a promisso. Temperet, obsecro, charitas paterna mandatum, quousque meum in jure deprehenderit actore aliquo et idoneo teste peccatum. Si meritis gratiam referri distuli, aestivus calor, difficultas itineris, depraedationis metus et [Col. 0859D] carceris, id fecere differri. Si progressus in itinere ad vos usque non processi, exploratorum insidiis impeditus sum, et a nuntiis domini regis a vestra sublimitate reversis, sub multa interminatione revocatus. Obsecro per misericordiam Jesu Christi Domini nostri, ut Pater iram filio de corde remittat, et in sua protectione susceptum, totum de caetero ad omne posse meum et si suum velle possideat. Conservet incolumitatem vestram Dominus, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, debitum omnino subjectionis et obedientiae famulatum.
[Col. 0860A] Ad vestram, Pater, indignationem exhausta fletibus, et aerumna corporis mei jamdiu virtus elanguit, et obnoxia quaeque sensibus officiis indevota suis, innata doloris intimi pene fecit immensitas. Ad vestram enim aversionem factus illico sum plebis abjectio, notis meis opprobrium, et amicis plena confusionis occasio (Psal. XXI) . Et nisi pia clementis medici cura languentis vulneri vel in modico lanuginem obduxisset, in salutis desperatae cicatricem mora profusior ulcera patientis indurasset. Nunc autem, Pater, cum ex his quae paterna filio indulsit pietas aliquam mihi liceat sperare salutem, reviviscit spiritus meus, exsultat anima, et pro mansuetudine benignius exhibita, ad gratiarum actiones mens tota resurgit, et ad sanctitatis vestrae [Col. 0860B] provoluta pedes, totis supplicare viribus, totis anhelat exorare desideriis, ut post mordentia austeritatis vina, piae lenitatis oleum meis infundatur ulceribus, et paternae correptionis asperitas maternae tandem circa me pietatis uberibus excipiatur. Intus jam apud Patrem sit, qui pro filio pulset et exoret affectus, ut punitum jam satis suscipiatis in gratiam, et correctum graviter vestris devotum firmiter obsequiis habeatis. Intra castra revocatum pietas paterna promoveat, et praelibatam mihi gratiam ad perfectum manus apostolica justa tandem miseratione perducat, ne in luctu et miseria dies meos transigere, et me dierum meorum paucitatem quae superest, in amaritudine finire compellat. Conservet incolumitatem vestram Dominus Ecclesiae suae [Col. 0860C] multis profuturam temporibus, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et debitum honoris et obedientiae famulatum.
Benignitati vestrae, Pater, mihi jam frequenter exhibitae corde provolutus et corpore gratias humillime refero, quod onus a me quo premebar anxie, praevalente tandem gratia submovistis, et a moestitiae me tenebris in quamdam optatae spei serenitatem intus apud Patrem pulsante pro filio pietatis affectu, misericorditer induxistis. Unde soluto vinculo [Col. 0860D] quo tenebar, nil, Pater, est quod optem amplius, quod desiderantius affectem, quam sanctitati vestrae praesens assistere, praesentem me totum vobis exponere, et hanc dierum meorum paucitatem relictam a tumultibus et turbinibus abstractam, vestri moderamine consilii totam Domino mancipare. Unde meis graviter accrescit infortuniis, quidquid obstaculo mihi quo minus optata peragam, et labores meos diutinos et diu continuata taedia optato tandem fine concludam.
Hinc mihi dolor insidet, et meum undequaque spiritum involvit anxietas, dum ex causis plurimis emergunt plurima, quae me avocant a proposito, et non occasione quadam, sed necessitate multiplici retrahunt ab incoepto. Et quidem in causis illa [Col. 0861A] prima est et praecipua, quod exivit in aures omnium jamdiu a celsitudine vestra in me latam sententiam, cum collata mihi pro parte gratia vix adhuc paucis innotuerit. Hinc omnium qui vias obsident, qui calles directos ad vos ut formicae circunquaque discurrentes obambulant, furor accensus est, ut nec Deum verentes nec homines, impune sibi in me cuncta licere judicent, obsequium Domino praestare se reputent, si mihi injectis manibus damnis me pariter et contumeliis afficiant, et carcerali mancipatum custodiae, hominem a summo condemnatum et reprobatum pontifice, ad exactam usque stipis ultimae redemptionem, exquisita poenarum adhibitione compellant. Stratas omnes hic adversus me jam rumor implevit. Hac transiturus ille est, [Col. 0861B] quem manus apostolica cunctis exposuit, quem ut Aegyptum spoliare, suffocare, modis omnibus affligere bonus odor sacrificii Deo, et apud Ecclesiam consummata laus est. Aptate manus, adhibete custodiam, ne sub larva, aut quoquomodo subornatus evadat. Londoniae vobis opes in januis ecce sunt. Inopes vos de caetero negligentia sola constituet. Hic Pater adversum me murus erectus est, haec undique difficultas objecta, quam, etsi juvante Domino, transcendere quoquomodo contingeret, aetas tamen ultima, quae a pluribus me jam annis excepit, impedimento mihi est, ne aut iter istud arripere, aut in paribus sibi viribus laborem hunc aut possim aut audeam aliquatenus attentare. Haec mihi jam tot invexit incommoda quot enumerare longum [Col. 0861C] est, et quae magis supprimere quam scripto propalare compellit erubescentia.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, humilem et debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Venerabilis et charissimi fratris nostri, domini Norwicensis episcopi, praeclara ab ineunte aetate usque in senectutem bonam ad id plenum exigunt merita, ut quos delectat honestas vitae, quibus religio cordi est ipsum digne commendare, et apud sanctitatem vestram cum supplicante debeant affectione promptissima supplicare. Notum quippe satis [Col. 0861D] est ipsum ab ipsis fere cunabulis per omnes aetatum gradus honeste conversatum in Ecclesia ut dicitur ad senectam jam nunc uberem pervenisse, ipsumque in Ecclesia cui praesidet, et in episcopatu quem disponit, in publicas adeo gratulationes susceptum esse, ut quod sibi impenderitis honoris et gratiae, id tota ipsius Ecclesiae plenitudo cum summa gratiarum susceptura sit actione. Cum sit itaque Patris in bonis filiis delectari, apostolicae supplicamus clementiae, quatenus in necessitate praesenti, de qua per directos nuntios recurrit ad vos, oculos in ipsum misericordiae habeatis, et eos qui sibi adversantur inique apostolica severitate reprimendo, ipsum diem suum cum pace claudere, et a vobis ad Patrem omnium cum pace velitis emigrare. Alioquin [Col. 0862A] laesam se virtus erubescet, et justitiam supergressa iniquitas in multorum praevalebit perniciem; et quae nunc alta pace sopita sunt, horum exemplo facta securior utique perturbabit. Valete vos.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, verae dilectionis affectum, et humilis obedientiae famulatum.
Lux, domine, post tenebras gratius illucescit, et post moeroris nubilum restituta laetitia, mens quam dolor afflixerat jucundius hilarescit. Sic Anglicana, Pater, Ecclesia, quae suis destituta pastoribus longo jam tractu temporis luctum continuavit et lacrymas, ubi vestra sollicitudine, quam filiorum commodis [Col. 0862B] studiose semper impenditis, per directos a latere vestro viros venerabiles Albertum et Theodwinum sedis apostolicae legatos in eligendis pastoribus et praelatis gloriam libertatis obtinuit, quanto eam dolor gravius afflixerat, tanto uberiori perfusa gaudio intus in spiritu abundantius exsultavit. Datus ei fuerat juxta prophetam, pro zona funiculus, pro crispanti crine calvitium, et pro fascia pectorali juge cilicium. Quae omnia, Domino potenter virtutem operante per vos, sibi jam longe projecta sunt, et electionum sibi concessa libertate, jam quasi vestibus induta gloriae sponso suo et regi quam gloriose tam et confidenter assistit, hac usa libertate quam Domino gratiam ministrante per vos assecuta est. Sancta Cantuariensis Ecclesia illa sanctae Romanae [Col. 0862C] Ecclesiae filia spiritualis et devotissima, convocatis episcopis suis suffraganeis, et caeteris ipsius provinciae personis, in eligendo sibi Patrem et archiepiscopum sanctorum statutis canonum diligenter observatis, cum apud se inveniret idoneum, ad sui regimen accersire noluit alienum. Habens igitur prae oculis quod scriptum est: ยซHabeat unusquisque fructum suae militiae in Ecclesia, in qua suam per omnia transegit aetatem, in aliena minime stipendia alter obrepat, nec alii debitam alter sibi audeat vindicare mercedem, juxta illud Prophetae dicentis: Pro patribus tuis nati sunt tibi filii (Psal. XLIV) , filium quem nutrierat, quem regularis observantiae sacris jamdiu imbuerat institutis, Ricardum [Col. 0862D] priorem ejusdem Ecclesiae monachum, virtutum meritis commendabilem, Deo ut credimus et hominibus acceptabilem, utpote cui ad doctrinam scientia, et ad honestatem mores exuberant, totius conventus sui et episcoporum, caeterarumque personarum in hoc concurrentibus votis, in Patrem sibi et archiepiscopum celebrata solemniter electione suscepit, ipsumque ad hoc in sublime rapiens, Deo laudes et gloriam cum multa gratiarum actione populique totius applausu gratanter exsolvit.ยป Ad cujus consecrationem sequenti Dominica post octavas Pentecostes cum suffraganei convenissent episcopi, nuntiosque suos et rati-habitionis litteras qui ex necessitate aberant destinassent, ex insperato litterae sub nomine regis junioris conceptae, in [Col. 0863A] medium prolatae et porrectae sunt, appellationem continentes adversus electiones quae in regno suo nequaquam celebrarentur assensu. Cui cum Patre superstite nihil a quoquam debeatur in regno nisi salva Patris sui fidelitate, licetque litterae porrectae multis ex causis quas enumerare longum est, suspectae nobis viderentur, majestati tamen vestrae debita cum veneratione deferentes, et honorem vestrum integre cupientes servare, a consecratione abstinuimus, et rem vestrae delegandam notitiae omnes in commune decrevimus. Unde sanctitati vestrae omnes in commune preces affectuose porrigimus, ne citharam nostram in luctum, et organum in vocem flentium convertatis, sed opera manuum vestrarum benigne dexteram porrigatis. Ut sciant omnes, [Col. 0863B] domine, quia manus tua haec, et tu, domine, fecisti eam (Psal. CVIII) , et totam Cantuariensis Ecclesiae plenitudinem vobis uberiorem obligetis ad gratiam.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Qua confidentia, qua facie domino meo Patrique charissimo pro alio supplicaturus assistam, cum ad conciliandam mihi penes vos gratiam ipse potissimum advocato, ut famam late divulgat, indigeam? Non enim est mediator idoneus, quem constat in ejus oculis displicere, quem sese medium constituendo [Col. 0863C] placatum quis debuit exhibere. Attamen, in Christo dilectissime Pater, dum meipsum considero, dum totum me mihi non parcendo discutio, utique non juvenis, mihi nullatenus occurrit animo, ob quod me commisisse quidpiam a facie vestra projici, et a sacratissimo vestrae benignitatis aditu me justum sit eliminare. Vestris enim obsequiis me paratum semper exhibui, nec a fidelitate ulla unquam potero varietate casus avelli. Qui vos oderunt, illos, Pater, odio habui, et ut in libertate spiritus aliquid audeam, vestro resistentes honori, constanter aliquando repuli pariter et confudi certus.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. [Col. 0863D] Londoniensis ecclesiae minister, sincerae et verae dilectionis affectum, et humilis obedientiae famulatum.
In exsolvendis, Pater, sanctitati vestrae gratiarum actionibus, nostra plane succumbit humilitas, eo quod Ecclesia Dei multis apud nos retro temporibus jugo servitutis oppressa, omnique recuperandae libertatis spe vacua, vestra tandem sollicitudine quam commissi vobis gregis utilitati vigilanter impenditis, suis restituta natalibus, statum ejus Domino commutante in melius, desiderata plurimum libertate jam nunc ex insperato donata est. Legatorum enim quos ad Ecclesiae perquirenda remedia in partes nostras circumspectione laudabili vestra direxit auctoritas, hoc tandem cura prudenter et potenter obtinuit, ut in regno Angliae suis jamdiu [Col. 0864A] viduatae pastoribus Ecclesiae ad sui regimen idoneas eligendi personas liberam in omnibus habeant facultatem. Inde est quod apud nos quamplures Ecclesiae suis gratulantur electis, de vestra confidentes misericordia, ut hi quos concorditer elegerunt, dono vestrae gratiae promoti in melius consecrationis etiam munus valeant obtinere. Inter has Bathoniensis Ecclesia in venerabilem fratrem nostrum Raginaldum Salesberiensem archidiaconum sua vota porrexit, ipsum concorditer expetens, et, nullo reclamante, aut contradictionem in aliquo movente, solemniter eligens, eique sui curam et regimen tota animi voluntate committens. Quem apud sanctitatem vestram laudum commendare titulis ideo supersedendum credimus, quod ejus litteraturam, mores, [Col. 0864B] et industriam, et in agendis Ecclesiae negotiis efficaciam, ipsis rerum ut credimus agnovistis indiciis, utpote quam vestra donatum gratia et apud nos ex vestra magnificatum notitia, in id gratiae culmen erexistis, ut quae ipsum elegit Ecclesia non modicam ex hoc ipso speret apud sanctitatem vestram gratiam collocari. Quem quia, juvante Domino, in domo Domini cooperatorem bonum futurum credimus, fraterna charitate movente, et in hoc audaciam praestante petimus, ut operi manuum vestrarum benigne porrigatis dexteram, et consecrationem ejus accelerando vobis ipsum et propter ipsum plurimos arctius obligetis ad gratiam.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Conquestus est apud nos, domine, praesentium lator Ricardus, se ecclesia de Bardintuna injuste spoliari, et eam a Waltero clerico injuste sibi detineri, asserens se ut jam dictam recuperaret ecclesiam jamdudum bonae memoriae dominum papam Adrianum adisse, et ad venerabilem fratrem notrum dominum Cicestrensem episcopum, mandatum retulisse, ut super eadem causa cognosceret, et ipsam fine debito terminaret. Jam dicto itaque episcopo suas in hoc partes interponente juxta assertionem Ricardi, Adam clericus dictae ecclesiae, [Col. 0864D] eo tempore detentor, cum eo in hunc modum composuit, ut viginti solidos annuatim, nomine ipsius ecclesiae sibi solveret, et hos solvendo, ecclesiam ipsam vitae suae tempore retineret. Ipso vero postmodum in hac solutione cessante, Ricardus se dominum papam item adisse, et jam dictam ecclesiam sibi ab eo adjudicatam fuisse, seque sententiae hujus exsecutionem ad dominum Cicestrensem detulisse et jam dictum Adam secum denuo in hunc modum transegisse asseruit, ut quinquaginta solidos annuatim sibi redderet, hacque solutione ecclesiam retineret. Innitens itaque auctoritati apostolicae, qua sibi ecclesia jam dicta adjudicata est, cum ejus nomine jam nec viginti nec quinquaginta, nec aliquid omnino sibi solvatur, petebat ecclesiam sibi [Col. 0865A] restitui, et apostolicae sententiae reverentiam debitam exhiberi. Walterus vero res inter alios actas et judicatas, aliis nec obesse nec prodesse debere asserens, se jam dictam ecclesiam canonice adeptum, seque a praedecessore nostro bonae memoriae Roberto episcopo, ante litis memoratae tempora, in ea personam constitutum fuisse respondit. Cumque postmodum in Galliis studiorum causa demoraretur, si inter Ricardum et Adam rei suae procuratorem, ipso absente et ignorante, super ecclesia sua lis actitata et transactio interposita est, ipsam absenti sibi et ignoranti praejudicium afferre non posse, notissimi juris esse asseruit. Qui reversus a studiis, et in propria veniens, ecclesiam quam legitime nactus est, jure suo possedit, nec pactiones Adae super [Col. 0865B] re sua, ipso ignorante, initas aut ratas habuit, aut ratas habere disponit. Volentes vero jus Ricardi, si quod erat, plenius intelligere, quis eum in jam dicta ecclesia personam constituerit, diligenter inquisivimus. Ipse vero praedecessorem nostrum dominum Ricardum seniorem ecclesiam hanc sibi concessisse respondens, scriptis aut testibus, aut aliis quibuscunque adminiculis assertioni huic fidem facere, nec tunc quidem potuit, nec de caetero se facturum repromisit. Inquisitus vero, an hoc probare sufficeret, Adam scilicet tempore quo cum ipso transegit ecclesiam ipsam suo nomine possedisse, aut Walterum quod inter ipsos gestum fuerat ratum postmodum habuisse, horum etiam probatione omnino se carere respondit. Unde cum causam ejus veritate [Col. 0865C] niti non liqueret, reverentiam tamen debitam domini papae litteris exhibentes, W. ab ejus decisione non absolvimus, sed rem in diem alterum quo sibi Ricardus providere posset uberius, differendam aestimavimus. Ricardus vero denuo penes nos experiri renuens rem distulit ad sanctitatem vestram, ad festum sancti Aegidii appellavit. Valere vos optamus in Domino, Pater in Christo charissime.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, devotum charitatis et obedientiae famulatum.
Perlato, Pater, ad nos mandato vestro super comite [Col. 0865D] Hugone et Willelmo de Vaus, debitaque veneratione suscepto, comes Hugo nuntiis illico directis ad nos, anxie conquestus est fratres de Panteneia in laesionem suam vestram circumvenisse excellentiam, et falsa suggestione hanc, quae ad praesens in eum lata est, sententiam obtinuisse. Negotium vero quod inter canonicos et ipsum vertitur, asserit eo quem consequenter ostendimus, ordine processisse. Villam de Panteneia de feudo comitis Hugonis esse penes nos, fere nullus ignorat, quam se canonicis de Panteneia nunquam dedisse, nunquam scripto confirmasse, jurat, et modis omnibus asseverat. Annis vero jam duobus emensis fatetur se Willelmum de Vaus, qui villam jam dictam suo ascribebat patrimonio, et jure sibi competere [Col. 0866A] dicebat haereditario, quemque et Patrem suum jam dicti canonici possessionis quam in villa ipsa habent, auctores laudant, solemni curia convocata in jus vocasse, et villam hanc adversus eum, utpote Patri suo nunquam donatam, nunquam haereditario jure concessam, coram omnibus solemniter evicisse, seque post evictionem hanc curiae suae judicio, ad villam ipsam manus extendisse, ipsamque ut suam seu sperabat sibi aliquandiu possedisse. Praedicti vero fratres super hac necessitate recurrentes ad vos, mandatum ad nos pertulerunt, ut praedictum comitem districte conveniremus, et nisi auctoritate vestra per nos admonitus, eis villam jam dictam et omnia ablata in integrum restitueret, terram ejus totam sub interdicto ponere, et nisi vel sic satisfaceret, [Col. 0866B] excommunicationis in eum ferre sententiam non differemus. Nobis itaque mandatum vestrum multo labore complentibus, domino nostro rege manum efficaciter apponente, villa ipsa canonicis reddita est, et quaecunque sibi ablata fuerant, eis juxta juramentum et probationem suorum, per nos integerrime restituta sunt. Vestrae si quid aliter excellentiae suggestum est, sic processisse negotium venerabilis fratris nostri domini Norwicensis episcopi, aliarumque ejusdem dioecesis personarum testimoniis poteritis evidenter agnoscere. Deinde processu temporis, cum ad dominum nostrum regem Oxenefordiae convenissemus, quia super villa hac quam sibi comes Hugo vindicat, lis diu protracta est, et in longum sunt protelata certamina, in [Col. 0866C] ipsa domini regis praesentia super hoc tractatum est, ut canonici rem ipsam litigiosam comiti cederent, et aliam ipso donante susciperent, in qua cum pace degerent, et in pace Domino deservirent. Qua in re, etsi prior domus ipsius assensum daret, rege tamen sic consulente, provisum est, nil ulterius fieri, negotium effectu non compleri, quousque totius conventus Panteneiae super hoc sciretur voluntas, et communiter haberetur assensus. Conventu vero non approbante, verum improbante, negotium non ultra processum est, nec eis quidquam per dominum nostrum regem aut comitem, aut quemquam suorum commutatum est, aut allatum, aut aliquatenus ut asserunt, imminutum. Verum quod ad possessiones, in eo sibi statu permanent universa, [Col. 0866D] quo vestrorum exstabant tempore praedecessorum, cum ipsorum auctoritate inter ipsos et Willelmum de Vaus lis diu protracta sopita est et finita controversia. Comes itaque primum per nuntios, deinde per se, precum arguens falsitatem, ad vestram appellavit audientiam, ostensurus, ut asserit, se nec possessiones eorum ausu ut dicunt temerario occupasse, nec locum suum aut villam, aut quidquam quod eorum sit, commutatione quae non processit obtinuisse nec datam in se sententiam quam multa humilitate sustinet et patientia, promeruisse. Porro appellationi suae terminum diem Ascensionis Dominicae constituit, et quia sive cognitio suae causae mandetur exsecutio, precum semper [Col. 0867A] convenit argui falsitatem, has, appellationis suae testes, a nobis litteras impetravit. Qua in re, ne per ignorantiam facti pars adversa caperetur, saepe dictis fratribus de Panteneia et formam et causam factae appellationis, per litteras et per nuntios fideles denuntiare curavimus. Valere vos optamus in Domino, Pater in Christo charissime.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et humilis obedientiae devotionem.
Ad vos, Pater, referri convenit quae ad sublimitatem vestram penes nos appellatio facta suspendit. [Col. 0867B] Monachis itaque Sancti Ulmari decimationes quasdam a milite quodam parochiano nostro, qui Baldewino Norwicensi archidiacono affinitate conjunctus est in praesentia nostra repetentibus, idem miles jam dictum archidiaconum earumdem decimationum tandem laudavit auctorem. Abbate vero Sancti Ulmari et ipso archidiacono, statuto die in praesentia nostra super eisdem decimationibus adversum se experientibus, archidiaconus ipse ad Patrem nostrum dominum Cantuariensem appellavit, quibus in ipsius praesentia constitutis, abbas a domino Cantuariensi ad audientiam vestram rem appellando suspendit. Prosequentes appellationem monachi a sublimitate vestra litteras ad dominum Cicestrensem retulerunt, ut super causa cognosceret, litterasque [Col. 0867C] cognoscendo dirimeret. Evocatis ad ipsum partibus, ut ex ipsius litteris accepimus, res hunc finem sortita est. Decimationes jam dictae monachis adjudicatae sunt, et easdem saepedictus miles abjuravit. Directae sunt ad nos litterae domini Cicestrensis testificantes hoc, et auctoritate vestra injungentes, ut jam dictos monachos in corporalem earumdem decimationum possessionem induceremus. Sic monachi possessionem nacti sunt. Emenso anno, cum jam messes colligerentur, servientes suos direxit archidiaconus, ut jam dictas decimationes susciperent, et ejus nomine aptarent, et in tuto reponerent. Quibus pars altera incontinenti resistens, adjudicatas sibi auctoritate vestra decimationes asportari, minime passa [Col. 0867D] est. Verum vim inferre volentes repulit, suumque sibi detinuit. Querelam ad nos referens super hoc dominus archidiaconus, cum statuto die earumdem decimationum restitutionem sibi fieri, tanquam vim passus exigeret, auctoritas rei judicatae sibi objecta est. Qui rem inter alios judicatam, aliis obesse non debere asserens, se judicio domini Cicestrensis nequaquam interfuisse, ideoque sententiam ab eo obesse sibi non debere respondit. Aliis possessioni sibi auctoritate nostra adjudicatae innitentibus, ipsamque convelli non debere asserentibus, archidiaconus se gravari conquerens, ad vestram appellavit audientiam, et has appellationis suae testes litteras impetravit. Valere vos optamus in Domino, Pater in Christo dilecte.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Ad vestram, Pater, justum est referri notitiam, quae facta ad vos appellatione suspensa, vestrae sublimitatis expetunt in sui decisione sententiam. Unde vestrae notificamus excellentiae, nos ob instantem querelam parentum comitis Alberici, diem constituisse, et tam comitem ipsum quam comitissam uxorem ejus in praesentiam nostram evocasse, ut quae inter ipsos vertuntur audiremus, et fide veri plenius habita, mediante justitia decideremus. Partibus itaque coram positis, parentes comitis proposuerunt [Col. 0868B] copulam comitis et comitissae nequaquam fore legitimam, eo quod priusquam comes illam duxisset uxorem, frater ipsius comitis, Galfridus scilicet de Ver, super ea in uxorem ducenda cum patre ipsius comitissae fide interposita pepigisset. Asserebant etiam eatenus processisse negotium, ut pater comitissae ipsam cum trium jam esset annorum, praedicto Gaufrido, utpote futuram suam tradiderit, et Gaufridus eam fratri suo comiti Alberico sibi custodiendam commiserit, et cum jam sex complesset annos, susceptam de manu comitis, in domum propriam duxerit, sibique venerationem omnem tanquam futurae uxori suae, tam per se quam per suos, in omnibus excepta tori communione, usque ad annum duodecimum jam fere completum exhibuerit. [Col. 0868C] His igitur inter patrem comitissae et Gaufridum fratrem comitis, interposita fide, firmatis, asserebant Gaufridi et comitissae firmata fuisse sponsalia, et quae fratris sponsa fuerat, alteri postmodum fratri legitime non nupsisse. Adjiciebant etiam contractum hunc ipso comitissae consensu fuisse firmatum, cum ad aetatem jam dictam pervenerit, et toto hoc annorum curriculo nunquam his quae agebantur vel momento contradixerit. Comitissa vero, quae a patre suo gesta sunt, cum trium tantum esset annorum, aetate nondum admittente consensum, se penitus ignorasse respondit. Et si pater suus cum Gaufrido contraxit, ut dictum est, id se nec tunc scisse, nec postmodum approbasse, nec his quae inter eos [Col. 0868D] gesta sunt assensum unquam praebuisse constanter asseruit. Unde cum in contrahendis sponsalibus eorum requirendus sit consensus, de quorum futuris nuptiis agitur, ipsa Gaufridi sponsam se nunquam fuisse ait, quae nunquam de conjugali copula cum eo subeunda, a quoquam requisita est, nec in hoc unquam animi voluntate consensit. Si itaque a patre suo Gaufrido tradita, de manu Gaufridi a comite suscepta, si postmodum a comite Gaufrido reddita et ab ipso in domum propriam ducta est, et ibidem annis aliquot conversata in his omnibus necessitati paruit, cum Gaufrido nunquam in conjugale vinculum, aut opere aut voluntate consensit. Quod ut manifestis declararet indiciis, adjecit se cum jam aliquantulum excrevisset, patri suo litteras direxisse, et se connubio [Col. 0869A] Gaufridi nunquam praebituram assensum evidenter ostendisse. Parentes vero comitis patriam potestatem ostendentes in sobolem, objecerunt, patrem posse filiae maritum eligere, quem nisi vel degenerem vel indignum elegerit, ipsam ejus voluntati dissentire non posse. Partibus itaque sic experientibus alterutro, cum jam tertio sedissemus, comitissa conquesta est advocatos suos ob metum comitis et suorum, causae suae patrocinium suum, quo minus tute eo minus diligenter exhibere. In quo se gravari asserens, ad ยซLaetare Jerusalem,ยป ad vestram appellavit audientiam, et rem continentes ut gesta est, has a nobis litteras impetravit. Valere vos optamus in Domino, Pater in Christo charissime.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, ad omne patris imperium humilis obedientiae famulatum.
Sublimitatis vestrae mandata debita domine veneratione suscipimus, et exsequendis his, operam quam possumus et diligentiam reverenter adhibemus. Quae si quando non statim ad ipsa conquerentium vota peragimus, non ideo negligenter aut tepide quae nobis sunt injuncta prosequimur, cum res cito decidere, aliqua procul dubio juris aut facti necessitate praepediamur. Unde si causam Herlewini clerici adversus virum venerabilem abbatem de Ibreio aliquantula mora protraximus, id causae exstitit, [Col. 0869C] ut sub indulta mora verbis et ambagibus involuta veritas erueretur, et lis in longum protracta, fine tandem legitimo sopiretur. Eo vero processit inquisitio, ut statutis diebus pluribus, et partibus in se invicem experientibus, domino Wintoniensi et nobis et instrumentis et testibus liquido claresceret, decimationes ipsas quas modis omnibus extorquere nititur Herlewinus, ad ecclesiam de Docchinges, quam jam dicto abbati vestra jamdiu adjudicavit auctoritas, jure plenissimo pertinere, et easdem Herlewino nullo prorsus jure competere. Factum enim quo nititur Herlewinus hoc est. Tempore belli, cum in Anglorum regno licebat fere totum cuique quod poterat, ecclesiam jam dictam quidam Willelmus nomine [Col. 0869D] adeptus est. Hunc Herlewinus, ob quod ecclesiam ipsam patruus suus quidam, videlicet sacerdos ante possederat infestans plurimum, in hoc tandem induxit, ut decimationes ecclesiae sua solum auctoritate annuo sibi censu tenendas concederet, ut Herlewinus vel sic ab ejus infestatione conquiesceret. Qui nimirum Willelmus non multo post ad frugem melioris vitae se transferens, ecclesiam cum omnibus ad ipsam pertinentibus, in manum domini Norwicensis refutavit, ut eam ipse disponeret, et personam jam vacanti provideret. Ecclesia sic vacante Willelmus de Ibreio fundi ipsius dominus, abbatem de Ibreio domino Norwicensi praesentans, in supplicando obtinuit, ut cum in ecclesia ipsa personam constitueret, eamque cum omnibus ad ipsam pertinentibus [Col. 0870A] monasterio suo pia et in perpetuum valitura donatione concederet. Herlewinus vero ex pacto cum Willelmo inito, nulli nunquam episcopali auctoritate firmato abbatem ad praestandas sibi decimationes jam dictas teneri aestimans, ipsas petere non desistit, quas tamen sibi competere, nulla ratione juris ostendit. Ipso itaque in his jus suum nullum penitus ostendente, et cum has sibi episcopali auctoritate fuisse concessas quandoque diceret, in hujus etiam rei probatione prorsus deficiente, abbatem ab ejus petitione absolvimus, et domino Norwicensi ut decimationes jam dictas sibi restitueret, et ejus de caetero paci provideret, apostolica auctoritate injunxerimus. Quod totum Herlewinus evacuare moliens falso vestrae suggessit excellentiae, [Col. 0870B] nos causae quam infra duo menses terminandam suscepimus, nonnisi post undecim hebdomadas diem constituisse, et nos a vestri forma mandati taliter recessisse. Qua in re quod actum est aperimus, ut si in jure erravimus, edocti per vos in obscuritatibus hujusmodi, de caetero cautius ambulemus. Mandatum quidem causam intra duos menses terminandi suscepimus, et infra eumdem terminum causae diem constituendo, Londoniae die ipso dominus Wintoniensis et ego convenimus. Dominus vero Wintoniensis cum ipsum in curiam regis urgentissima eodem die causa pertraheret, attendens mandatae sibi jurisdictionis diem cedere, seque ob temporis angustias negotio vacare non posse, erga Herlewinum haberi se voluit excusatum. Herlewino vero instante plurimum, [Col. 0870C] et in hoc abbate praebente consensum, ultra praefixum nobis terminum diem constituimus, et eo quo dictum est causam fine decidimus. Diu tamen super hoc disceptatum est, asserentibus quibusdam id non licere, et haec ea lege probantibus, qua dictum est: ยซCum non eo die quo praeses provinciae praecepit, judex ab eo datus pronuntiaverit, sed ductis diebus alieniore tempore sententiam dederit, praeses ex integro rem cognoscet.ยป Aliis vero asserentibus, a similibus ad similia judicem procedere, et jus dicere sic debere de judice dato, ad certam summam illud inducebant. ยซJudex qui usque ad certam summam judicare visus est, etiam de re majore judicare potest, si inter litigatores hoc convenerit, quod ad simile pertrahentes inferebant, ad certum tempus judicem [Col. 0870D] datum, si partes consentiant, ulteriore quoque tempore posse cognoscere.ยป Hoc ipsum lege de arbitro comprobantes, qui licet de proferendo die cautum non sit, compromissi diem proferre potest, si partes eam sententiam ferre consentiant. Mandatum itaque vestrum in modum hunc interpretantes, et quod ob favorem alicujus indultum est, in ejus laesionem retorqueri non debere existimantes, juxta quod apud nos in mandatis hujusmodi consuevit Ecclesia, in negotio dicto jam modo processimus, id praecipuo secuti, quod in libro Digestorum expressum taliter invenimus: ยซSi judex ad tempus datus et omnes litigatores consenserint, nisi specialiter principali jussione prorogatio fuerit inhibita, possunt tempora [Col. 0871A] intra quae visus est litem dirimere, prorogari.ยป Valere vos . . . .
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, totum quod obedientiae et obsequii valet humilis et prompta devotio.
Ad vestram, Pater, justum est referri notitiam, quae facta ad vos appellatione suspensa, vestrae sublimitatis expetunt in sui decisione sententiam. Cum igitur assertione partium merita pandantur causarum, causam inter dilectum filium et canonicum nostrum, Henricum et Willelmum de Pontefracto [Col. 0871B] agitatam apud nos, et facta ad vos appellatione suspensam, sublimitati vestrae directis his apicibus aperimus. Conquerebatur Henricus, dum studiis scholaribus occupatus abesset, jam dictum Willelmum intra fines parochiae suae de Stubeheia, capellam erexisse, ibique in injuriam et dispendium ipsius matris ecclesiae, divina celebrari fecisse, et ipsius occasione capellae, ipsi matri ecclesiae decimationes, et alias obventiones ecclesiasticas injuste diu subtraxisse. Capeliam itaque in parochia sua clam se constructam dirui, et rem in statum pristinum redigi, et sibi injuste subtracta officio nostro restitui proposita ad hoc et rationum et auctoritatum multiplici copia postulabat. Willelmus vero novum opus inficians, capellam ipsam in fundo suo [Col. 0871C] antiquitus exstitisse, ipsamque se jure suo ad praesens innovasse, seque in ea in nullius injuriam aut dispendium divina communicasse respondit. Adjiciens, se decimationes terrae suae juxta pacta inter suos et Henrici praedecessores inita et firmata, matrici ecclesiae persolvisse, et annuatim earum nomine quatuor solidos, ut comprehensum fuerat pacto, reddidisse, et cum ad evacuandum pactum hoc ad dominum Cantuariensem aliquando appellatum fuisset, se ab intentione contra pactum proposita, sententialiter absolutum exstitisse. Quae cum taliter allegaret Willelmus, nulla tamen instrumentorum aut testium assertione roborabat. Henricus vero coram domino archiepiscopo de decimis tantum illius [Col. 0871D] anni, quo causa tunc agebatur, absolutorium fuisse judicium asserebat, adjiciens, se hanc etiam sententiam ad vestram audientiam appellatione interposita suspendisse, vestramque sublimitatem domino Wintoniensi totius causae cognitionem delegasse, se tamen causam hanc aliis praepeditum negotiis prosecutum non fuisse. Instante itaque Henrico, et in jam dictis decimis ecclesiae suae jus numerosa testium copia declaravit, se etiam easdem percepisse, viva voce testium ostendente, et ea quae possederat sibi restitui postulante, Willelmus nostrae declinans jurisdictionis examen, ad vestrae sublimitatis audientiam appellavit, et appellationi diem festum Omnium Sanctorum constituit. Valere vos optamus in Domino, Pater in Christo charissime.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, pedibus sanctis, conculcato Satan, in Christo triumphare feliciter.
Cum ad vestram, Pater in Christo dilecte, sublimitatem omnium, sic disponente Domino, spectet Ecclesiarum sollicitudo, ad eas tamen oculos misericordiae reducere benignius aequum est, quos amplior commendat charitas, et ad omnes obsequii devoti propensior in charitate benignitas. Quod quia in Fiscamensi Ecclesia diu viguisse ipsa rerum edocet experientia, ad sanctitatem vestram, cui sancta placere studia luce clarius enitescit, in ea qua laborat ad praesens necessitate recurrit cum fiducia, inde [Col. 0872B] proventurum sibi sperans auxilium, unde quippe referunt optatum, misericordia sibi laudabiliter compatiente, remedium. Quae nimirum hoste generis humani fidelium semper invidente successibus casuali nuper incendio concremata ad hoc miseriae perducta est, ut quae nobilissimi dudum fuerat conventus habitaculum pauperum, peregrinorum, et hospitali gratia indigentium quorumcunque refugium, jam non habeat ubi caput reclinet (Matth. VIII) , ubi divina celebret, ubi conservet ordinem, adventantium ubi relevet necessitatem. Unde cum supplicante petimus, cum exorante sublimitati vestrae preces affectuose porrigimus, ut sibi litterarum vestrarum subveniat indulta pie benignitas, ut quod, [Col. 0872C] machinante maligno, dirissime conflagratum est, in ejus ignominiam Christique perennem gloriam vestra reformet auctoritas, ut ope vestra dissipatus ordo convaleat, charitas antiqua refloreat, et statuto vobis memoriali quodam aeterno prae oculis semper habeat conventus ille fratrum, unde sanctitati vestrae gratias indesinenter exsolvat. Conservet incolumitatem Dominus vestram, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, totum quod ex se valet humilis et ad obediendum prompta devotio.
[Col. 0872D] Suspirat Pater ad vos Wintoniensis Ecclesia et quia spectat ad vos Ecclesiarum omnium sollicitudo, sua coram vobis anxie deplorat incommoda. Orbata Patre, aliunde jamdiu sibi emendicavit suffragia, et de longinquis finibus evocavit episcopos, ut commissis sibi populis statuta coelitus administrarent sacramenta. Haec etiam, vivente Patre suo, Patre jamdiu caruit, quem ab administrandis his quibus et fundatur et erigitur, et ad perfectum adducitur Ecclesia Dei, ipsa sui corporis imbecillitas multo quidem tempore praepedivit. Quae suis jam finem gaudebat provenisse suspiriis, et in electo suo quem votis omnibus exoptaverat, et in Patrem sibi pastoremque nullo penitus contradicente vel reclamante solemniter elegerat, multa animi jucunditate respirabat. [Col. 0873A] Audiens vero sua vota differri et electi sui consecrationem in longum protrahi, nubilo jam nunc moeroris obducitur et quia spes quae differtur, affligit animam, amicos suos undequaque sollicitat et vicinos, ut sua vobis vota proferant, sanctitati vestrae preces cum supplicante porrigant, ut ejus, si placet, anxietati condescendere velitis et compati, et in negotio hoc ob multiplicem Ecclesiae necessitatem, si qua valet admitti dispensatio, suum concedatis electum, cujus et honestas et conversationis integritas digne commendabilis est, absque dilatione consecrari. Est lignum vitae desiderium veniens. Unde si preces in causa hac sublimitati vestrae supplicantium, admiseritis, Wintoniensi Ecclesiae non in modico subvenietis, et omnes nos in omnem quam [Col. 0873B] possumus gratiam, vobis, Pater, obligatos habebitis. Conservet vos in longa tempora Dominus, in Christo dilecte Pater.
Domino papae dominus Londoniensis, pro Herefordiensi electo.
Herefordiensem, Pater, Ecclesiam gratum Domino praestitisse speramus obsequium, quae eligendi Patris sibi libertate concessa, ut communis habet opinio, ad sui regimen pastorem elegit idoneum virum, ut commune probat arbitrium, Deo et hominibus acceptum. Quantis enim virtutum insignibus Herefordiensis electus effulgeat, fama loquitur, probat opinio, una in ore omnium testatur assertio, [Col. 0873C] qui Robertum Oxoniensem archidiaconum omnes aetatis suae gradus adeo innocenter et honeste percurrisse denuntiant, ut ei vel in modico nunquam fama detraxerit, conversationem ejus sinister rumor nullatenus obfuscare potuerit, aut pravitatis eloquio denigrare. Hunc, pater in Christo charissime, sanctitati vestrae commendamus ad gratiam, preces affectuose porrigentes, ut decurrentis ad vos Herefordiensis Ecclesiae petitionem, quam justam vere credimus, admittatis, et ut ejus consecretur electus, paterna, si placet, gratia provideatis, ne si repulsam sustinuerit, laesa virtus erubescat, et alios in appetitum sui et cultum de caetero minus accendat.
Domino papae dominus Londoniensis.
Sanctitati vestrae scribere, et fratrum nostrorum, id exigente necessitate, preces affectuose porrigere, charitas nos Pater imperiosa compellit. Hujus enim lege constringimur, eos ut nos ipsos diligere, et negotia sua nostra reputando, quod in necessitate simili nobis exhiberi vellemus, ipsis procul dubio non negare. Venerabilem itaque fratrem nostrum Gaufridum, Ecclesiae Cantuariensis archidiaconum, virum prudentem testificamur et strenuum, providum in consilio, discretum et ornatum eloquio, agendis Ecclesiae negotiis et ipsius necessitatibus sublevandis et sustinendis aptissimum. Cui cum ad doctrinam scientia, et ad honestatem, ut credimus, mores exuberent, [Col. 0874A] ipsum sibi Eliensis Ecclesia per manum nostram susceptis legatorum vestrorum litteris, quibus de eligendo sibi episcopo, auctoritate apostolica commonebatur, in Patrem et pastorem expetiit, ipsum concordi omnium voto, nullo reclamante aut contradictionem in aliquo movente, ad Eliensis episcopatus regimen conniventiam in hoc praestante principe facta celebriter electione suscepit. Quem quia Ecclesiae ipsi ad quem vocatus est, opem et gratiam praestante Domino, in multis credimus profuturum, et omnem vobis et sanctae Romanae Ecclesiae devotionem in quibuscunque poterit exhibiturum, apud sanctitatem vestram cum Ecclesia pulsante pulsamus, cum postulante preces affectuose porrigimus, ut quod actum est, ea qua praeestis et potestis auctoritate [Col. 0874B] roboratis, et negotio huic manum supremam imponendo, et ipsius consecrationem paterna pietate maturando, et eum et commissam Ecclesiam vobis in omnem gratiarum actionem et charitatis plenitudinem arctius obligetis, ut Ecclesiae per vos in regno Angliae nuper indulta libertas in suis coalescat initiis et gratiam augente Domino, fortiter ipso tractu temporis convalescat.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, pie salutantis affectum, et devotae subjectionis obsequium.
Anglicana, Pater, Ecclesia in omnem gratiarum actionem sanctitati vestrae se fatetur obnoxiam, eo, [Col. 0874C] Pater, quod praesentatas sublimitati vestrae fratrum nostrorum electiones placide suscepistis, et easdem Patris nostri domini Cantuariensis officio confirmari, et electos ipsos ejus manu consecrari pia et paterna gratia concedistis. Quia in re juges lacrymas quas a multis diutinus jam dolor extorserat, pietatis apostolicae manus extersit, et Ecclesiam regni in statum dignitatis pristinae sublimiter erexit et potentissime reformavit. Per vos enim gratiam, ministrante Domino, sancta sedes Cantuariae vacuata dudum et diu vacua, suum jam in se recognoscit antistitem, et Wintoniae clerus cum populo electi sui sibi consecratione concessa, voti sui plenissime compos gratulatur et exsultat in Domino, Ecclesiae vero Bathoniensis, [Col. 0874D] Herefordiensis, Cicestrensis, Eliensis, suis in his quos elegerant dono vestro gratiae jam potitae desideriis, in gratiarum actionem diem celebrant solemnitatis insignem. Sola, domine, superest Lincolniensis Ecclesia, quae cum in Ecclesiis aliis undique laudes resonent, undequaque pulsentur tympana gloriae, gemitum pro cantu habet, et spiritum moeroris trahens, tota lamentis afficitur. Audiuntur in domo Patris undique symphonia et chorus, sed haec foris stans, non ingreditur, et repulsam passa semel, ad Patrem ingredi pertimescit. Charitatis tamen affluentiam considerans, quae de fonte pectoris apostolici indesinenter emanans, civitatem Dei circumquaque laetificat et evangelicum illud ad mentem revocans: Omnis qui petit, accipit; et qui quaerit, [Col. 0875A] invenit, et pulsanti aperietur (Matth. VII) , spem concipit, ut moeroris sui nubilum serenitatis vestrae candor evacuet, et in electi sui susceptione pariter et promotione preces filiae devotissime supplicantis pius Pater exaudiat. Scit tamen apud nos supra dorsum ejus quosdam fabricasse plurima, et odii sermonibus ejus innocentiam circumdedisse (Psal. CXXVIII) , et in hoc eatenus praevaluisse, ut ab eo clementiae vestrae facies, ut dicitur, aliquantulum aversa sit, et a pluribus in eum sinistra jam sit concepta opinio. Sed si placet advertere, super ejus conversatione et vita his potissimum fides habenda est, quibus a primis annis innotuit, sub quorum oculis, ut certissime testantur, innocenter excrevit, et ad annum tricesimum, ut asserunt, jam perductus, [Col. 0875B] primam aetatis suae vigiliam sub multorum testimonio et honeste et innocenter complevit, de quo spem bonam Lincolniensis Ecclesia, devota filia vestra concipiens, et ipsius prudentiam in eo quem administravit archidiaconatu contemplans et approbans, sperans quod ejus promotio multis ex causis, quas enumerare longum est, sibi plurimum profutura sit, ipsum in Patrem elegit concorditer, et ut hoc ejus desiderium a vestra sibi gratia compleantur, instanter exposcit. Spem igitur habentes in Domino, quod ejus et honestas et prudentia ad honorem Dei et Ecclesiae de die in diem habitura sit incrementum, ipsumque in sublevandis Ecclesiae necessitatibus cooperatorem fore strenuum, preces [Col. 0875C] sanctitati vestrae cum Ecclesia supplicante porrigimus, ut ei manum gratiae porrigatis, et sibi concedendo quod postulat, Anglorum Ecclesiae quod adhuc deest gaudii suppleatis, et omnes nos ex hoc sublimitati vestrae gratiae debitores efficiatis. Conservet incolumitatem vestram Dominus, in Christo dilecte Pater.
Patri suo et domino summo pontifici ALEXANDRO, frater GILBERTUS Londoniensis Ecclesiae minister, devotum et debitum totius obedientiae famulatum.
In colligendo denarium beati Petri, quantam potuimus sollicitudinem et diligentiam adhibere curavimus: dilectique in Christo fratres nostri et [Col. 0875D] coepiscopi, quorum episcopatus conditioni huic constat esse obnoxios, a nobis juxta tenorem et continentiam scriptorum quae in scriniis Cantuariensis Ecclesiae studiose requisita reperimus, vestra super noc auctoritate commoniti debitam penitus omnes quidem agnoverunt et exsolverunt quantitatem: excepto venerabili fratre nostro et coepiscopo domino Exoniensi, qui nimirum summam suae dioecesi ascriptam minime recognoscens, quia minus quam de ratione scripta exigeretur obtulit, totum quod obtulerat insolutum reportavit: sicque licet saepe et saepe commonitus, hucusque tamen penitus a solutione cessavit. Universam vero summam reliquam ducentas videlicet libras, exceptis novem libris et quinque solidis, quae a praedicto fratre solvi debuerant [Col. 0876A] abbati Sancti Bertini, juxta mandatum vestrum per fratrem ab ipso transmissum ad nos, per quemdam fidelem nostrum destinare curavimus. De caetero quid super hac portione reliqua quae solvenda superest fieri oporteat, vestra cum voluerit sanctitas providebit. Nos enim intra fines jussionis vestrae nostrum cohibentes officium, nec minus offerentem admittimus: nec solvere cessantem ulla coertione ferimus. Valeat sanctitas vestra.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, seipsum et, si quid potest, obedientiae et humilitatis obsequium.
Ad vestram, Pater, audientiam jamdiu ob mandata [Col. 0876B] Patris nostri domini Cantuariensis mihi gravamen non modicum inferentia appellavi, et audito legatorum vestrorum in Normanniam adventu, ipsis festinanter occurri, paratus in eorum praesentia appellationis ad vos factae causas ostendere, et eorum sententiae in omnibus humiliter obedire. Quibus in causa hac suas minime partes interponentibus ob evitanda pericula quae imminebant, ad vestram denuo sanctitatem appellare multa procul dubio necessitate compulsus sum. Quia vero ad iter hoc arripiendum ad vos me in Angliam remeare et itineri necessaria providere ipsa propositi necessitas exigebat, non occasione dilationis quaerendae sed legitimae provisionis intuitu appellationi terminum in diem [Col. 0876C] transitus beati Martini constitui. Unde si pietatis oculos bonitas in me divina reduxerit et iter ad vos pervium mihi clementer indulserit, statuto die vita, comite Dominoque juvante, sanctitati vestrae obstabo, quae mihi objicientur auditurus, vestraeque per omnia sententiae vel consilio devotissime pariturus. Testis est mihi enim inspector Deus, me in his omnibus quae apud nos acta sunt nec adulationi, nec elationi, nec ambitioni vel in modico deservisse, sed vestrae sanctaeque Romanae Ecclesiae fidelitati et totius Anglicanae Ecclesiae utilitati juxta modicum quod sum et sapis fideliter prospexisse. Hinc enim Patrem habens hinc dominum, inter duos gladios positus, hinc in materialem timens impingere, hinc spiritualem formidans, sola vestri nominis protectus [Col. 0876D] auctoritate vix haereo, et finem, quem his cladibus Dominus daturus est, multo jam ante taedio affectus exspecto. Affectioni itaque qua filiis suis et compati et condescendere pietas apostolica consuevit, devotissime supplico ne appellationem ad vos honesta causa et justissima interposita irritam habeatis, ne caput meum quod injusto odio Pater meus dominus Cantuariensis dire persequitur, ei penitus exponatis: sed causam quam praestringimus, ut postulat aequitas ipse vel audiatis, vel si hoc difficultas non permittat itineris, legatis vestris qui penes vos sunt cognoscendam et terminandam committatis. Quaedam nuntio meo sanctitati vestrae secretius intimanda commisi, quibus si misericorditer praebueris assensum, ad nutum vestrum . . . . hoc condigne [Col. 0877A] remunerabit obsequium. Valere vos opto in Domino, Pater in Christo charissime.
Patri suo et domino summo pontifici A., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, debitum sincerae charitatis et humilis obedientiae famulatum.
Mandatum vestrum, Pater in Christo charissime, debita veneratione suscipientes, illico filium vestrum, dominumque nostrum charissimum, illustrem regem Anglorum, etsi in ipsis jam Walliae finibus agentem exercitum adivimus, et adjuncto nobis venerabili fratre nostro Roberto Herefordiensi episcopo, juxta vestri formam mandati diligenter et intente convenimus. Cui singula quae vestris litteris [Col. 0877B] sunt nobis expressa, ante oculos ponentes, ipsum obsecrando, et quantum regiam decebat majestatem, arguendo, constanter et instanter hortati sumus, ut de propositis sibi satisfaceret, et si a rationis tramite deviaverat, ad viam veritatis et justitiae redire vestra per nos revocatus admonitione non tardaret: a Patre pie commonitus a pravis actibus omnino desisteret, et Dominum puro corde diligeret, et matrem suam sanctam Romanam Ecclesiam solita veneratione respiceret, nec eam visitare volentes inhiberet, appellationes ad eam factas non impediret, et Patrem nostrum dominum Cantuariensem benigne revocans et reducens, in beati Petri ac vestra reverentia firmus immobilisque persisteret, [Col. 0877C] et pietatis intendens operibus Ecclesias et ecclesiasticas personas, tam regni quam terrae suae, nec gravaret per se, nec per alium gravari permitteret, sed ipsas diligens regia protectione conservaret, ut ille, per quem reges regnant, temporale sibi regnum conservaret in terris, et aeternum largiretur in coelis. Alioquin nisi monitis salutaribus acquiesceret, sanctitas vestra, quae huc usque patienter sustinuit, ulterius in patientia sustinere non posset. Ad haec adjecimus timendum sibi fore, ne si errata non corrigeret, iram cito omnipotentis Dei incurreret, ut nec regnum ejus diu stare, nec suos prosperari permitteret, sed qui humilem exaltaverat, jamjam exaltatum ab ipso regni culmine durius allidendo dejiceret.
[Col. 0877D] Ipse vero correptionem vestram multa gratiarum actione suscipiens, multa animi temperantia, multaque modestia consequenter respondit ad singula. In primis asserens mentem suam a vobis nullatenus se avertisse, nec id unquam propositi mente concepisse. Quin dum paternam sibi gratiam exhibueritis, vos ut Patrem diligat, et sanctam Romanam Ecclesiam ut matrem veneretur et foveat, et sacris jussionibus vestris, salva sibi sua regnique sui dignitate, humiliter obtemperet et obediat. Quod si vos jam aliquandiu solita reverentia non respexit hanc hujus rei causam asserit, quod cum vobis in necessitate toto corde, tota mente, totis viribus astiterit, sibi postmodum per nuntios in necessitate recurrenti ad vos digne pro meritis sanctitas vestra [Col. 0878A] non respondit, sed in omni fere petitione sua se repulsam sustinuisse conqueritur et erubescit. De paterna tamen confisus gratia, quae filium cum volet exaudiet, vultus sperans et exspectans laetiores, in beati Petri ac vestra, ut dictum est, fidelitate immobili constantia perseverat. Inde est quod sanctitatem vestram visitare volentem, nullum prorsus impediet, sed nec hactenus, ut asserit, impedivit.
In appellationibus ex antiqua regni sui constitutione id sibi vindicat honoris et oneris, ut ob civilem causam nullus clericorum regni sui ejusdem regni fines exeat, nisi an ipsius auctoritate et mandato jus suum obtinere queat, prius experiendo cognoscat. Quod si nec sic obtinuerit, ad excellentiam vestram, ipso in nullo reclamante, cum volet [Col. 0878B] quilibet appellabit. In quo si juri vel honori vestro praejudicatur in aliquo, id se totius Ecclesiae regni sui consilio correcturum in proximo, juvante Domino, pollicetur.
Imperatorem illum, etsi schismaticum noverit, a vobis tamen excommunicatum esse usque hodie non rescivit. Quod si denuntiatione vestra rescierit, si foedus illicitum cum ipso aut alio quolibet iniit, et hoc Ecclesiae regni sui judicio simul et consilio se correcturum promittit.
Patrem nostrum dominum Cantuariensem suo se regno nequaquam expulisse asserit. Unde, sicut abscessit ultroneus, sic ad Ecclesiam suam, cum sibi sederit animo, plena pace reverti, sibi libitum [Col. 0878C] erit: dum tamen in satisfaciendo sibi super his, unde conqueritur, regias sibi, et in quas ipse juratus est, velit dignitates integre conservari.
Si qua vero Ecclesia vel ecclesiastica persona ab ipso vel a suis se gravatam ostenderit, satisfactioni plenae totius Ecclesiae judicio paratus erit.
Haec a domino nostro rege in responsis accepimus, qui utinam ad omnem voluntatem vestram uberius aliquid accepissemus. Eadem vero sublimitati vestrae notificanda duximus, ut ex ipsius responsis advertat vestra discretio, quo negotium hoc fine concludat. Causam namque suam dominus rex plurimum sibi justificare videtur, cum in omnibus quae dicta sunt, Ecclesiae regni sui consilio simul et judicio se pariturum, et Patris nostri domini Cantuariensis reditum, [Col. 0878D] juxta quod dictum est, se nullatenus impediturum pollicetur. Unde vestrae supplicandum aestimavimus excellentiae, quatenus illud prae oculis habentes: Calamum quassatum non conteret, et linum fumigans non exstinguet (Isa. XLII) , zelum illum sanctum, quid ad ulciscendam omnem, quae Ecclesiae Dei irrogatur, injuriam laudabiliter igne divini Spiritus accensus est, si placet, ad tempus intra fines modestiae cohibeatis, ne vel interdicti sententiam, vel ultimum illud praecisionis elogium proferendo, ecclesias universas subverti misere doleatis, et tam regem ipsum quem innumeros cum eo populos a vestra, quod absit! obedientia irrevocabiliter avertatis. Bonum est membrum capiti cohaerere vel saucium, quam a corpore sequestrari [Col. 0879A] jam praecisum. Redeunt ad sanitatem saucia, sed corpori vix coalescunt jam praecisa. Adducit desperationem praecisio, restituit sanitatem saepe medicantis operatio. Quid enim si sermo vester nondum plene capit aut capitur? Nunquid divina desperanda est gratia, quin cito, cum volet, et capiat et capiatur? Nunquid abbreviata est manus Domini, ut salvare nequeat, aut auris ejus aggravata, ut non exaudiat? (Isa. LIX.) Currens ille sermo Domini velociter (Psal. CXLVII) , statim cum vult, immutat omnia, et sanctorum precibus dat insperata. Sanguis regius tum se demum permittit vinci, cum vicerit; nec verecundatur cedere, cum superaverit. Mansuetudine tolerandus est, monitis et patientia superandus. Quid enim si jacturam quandam temporalium [Col. 0879B] invehit exhibita in tempus patientia? Non enim est dubium severitati detrahendum fore, cum strages imminet populorum: et cum tempestas ingruit, in mare debere multa projici, ut ad portum valeat navis salva perduci.
Insipienter, attamen in charitate non ficta sic loquimur, si sic rei finis exstiterit, ut amissis suis dominus Cantuariensis exsilium juge sustineat, et vestris, quod absit! mandatis ulterius Anglia non obediat, fuisse satius patienter in tempus sustinuisse, quam tanto zelo severitati deservisse? Quid? Etiamsi plures e nobis ab obedientia vestra persecutio separare non poterit, non deerit tamen, qui genu curvet ante Baal, et de manu idoli pallium Cantuariae non habito religionis aut justitiae delectu [Col. 0879C] suscipiat. Ne deerunt qui sedes nostras occupantes, et cathedras insidentes, ipsi tota devotione mentis obediant. Jam multi praemasticant ad talia, optantes ut veniant scandala, et directa ponantur in prava. Unde non propria, Pater, plangimus aut ploramus incommoda, sed nisi in his malis occurreritis, foedam Ecclesiae Dei subversionem imminere cernentes pertimescimus, ne citius ob vitae taedium optemus periisse diem, qua ad hujusmodi spectacula nati sumus.
De caetero super censu beati Petri nemo nobis in regno vel de modico respondisset, nisi dominus rex mandatum super hoc in commune dedisset. Ejus vero mandato, statuto antiquitus termino colligetur, [Col. 0879D] et sanctitati vestrae per manum nostram, juvante Domino, transmittetur.
ALEXANDRO papae, GIBERTUS Londoniensis episcopus, humilem ad omnia in quo mea valet parvitas obedientiam.
Severitatem, domine, Patris nostri domini Cantuariensis archiepiscopi ex quibusdam auditis et agnitis recte suspectam habens, ne indebitae poenae nexibus me arctaret et laqueis, ad vestram circa initium Quadragesimae appellavi clementiam, et appellationi diem, octavas purificationis beatae Mariae constitui, ut iram, qua me injuste persequitur, vestra [Col. 0880A] declinarem protectione, et nexus, quibus immeritum parabat involvere, usque ad diem cognitioni causae in praesentia vestra constitutum, objectu vestri nominis aliquatenus evitarem. Unde, dilecte mi in Domino Pater, sanctitati vestrae toto prostratus spiritu supplico, ne indultum oppressis omnibus commune remedium mihi, si placet, subtrahatis. Ne me tanquam reprobum a vestri protectione tutaminis abjiciatis. Sed facta ad vos appellatione suscepta, si qua praeter modum est in me lata sententia, ipsam, ut justum est, aut habeatis irritam, aut teneatis suspensam, ut in die qua, juvante Domino, sublimitati vestrae paratus sum assistere, juxta quod merui statuatis in me, et vel convictum abjiciatis, vel innocentem, si sic visum fuerit, absolvatis. Nam culpa mea, [Col. 0880B] si qua est, haec utique est, quod mandatorum pondere, quae utique aut declinare necesse mihi fuerat, aut cum defectu et omni miseria suscipere, me gravatum sentiens, ad apostolicam ausus sum audientiam appellare, ut vestro me per omnia consilio committerem, et consultis vobis aut a regno discederem, aut alleviato mandatorum onere in commissa mihi Ecclesia residerem. Nam, ut brevi complectar quod verum est, dum inter dominum regem et dominum Cantuariensem res in hunc modum vertitur, impossibile est me, aut alium regni ipsius episcopum unius mandatum suscipere, et alterius iram importabilem declinare. Agat itaque, si placet, paterna pietas, ut si in me, nec confessum, nec convictum, nec citatum, nec ullo modo conventum, post interpositam [Col. 0880C] etiam appellationem ad sublimitatem vestram, ulla est praepropere vel praepostere lata sententia, hanc viribus, ut justum est, evacuetis. Et si vestram ex sanctitate remittatis, injuriam saltem beati Petri, et sanctae sedis ejus ad animum revocetis, et me ad omne, quod jusseritis, obsequium utique promptissimum invenietis. Conservet vos incolumem in longa tempora Dominus, in Christo dilectissime Pater.
Venerabili domino et amico W. Papiensi sanctae Romanae Ecclesiae cardinali sibi charissimo, frater [Col. 0880D] G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et debiti munus obsequii.
Verborum facile suadet paucitas, cum ad exaudiendum prona est ipsius, ad quem scribitur amica benignitas. Quod quia de vestra sinceritate confidimus, paucis negotium, in quo nobis a benevolentia vestra subveniri petimus, aperimus. Mandatum domini papae suscepimus, quatenus Hugonem comitem de Norfolchia districte conveniremus, et nisi canonicis de Panteneia villam ipsam de Panteneia, et caetera quae sibi ablata queruntur, admonitus restitueret, ipsum, et totam terram suam interdicto subjiceremus, et nisi vel sic infra quadraginta dies resipisceret, eum excommunicationis innodare sententia non differremus. In hoc vero nobis regia se graviter [Col. 0881A] opponit auctoritas, asserens ad summam regni sui spectare dignitatem, ut dum cuique adversus comitem vel baronem suum super terris aut feudis querelam habenti, plenam paratus fuerit exhibere justitiam, ipsum nec archiepiscopus, nec aliquis regni sui episcopus aut interdicto premat, aut excommunicationi subjiciat. Hanc praedecessores suos assensu Romanorum pontificum usque nunc obtinuisse affirmat, et nos omnes regni sui episcopos id sibi juramento firmasse commemorat, exigens ut antiquitati stemus, et regni sui privilegia nequaquam sibi minuentes, ab his quae sibi a nobis sub juris jurandi religione sunt promissa, non recedamus. Unde gravi nobis interminatione interdicitur, quod auctoritate praecipitur. Sic nobis in arcto res est, ut nisi suum [Col. 0881B] temperet apostolica mansuetudo mandatum, subire nobis necesse sit, aut hinc inobedientiae, quod absit! periculum, aut apud dominum regem perjurii et non observatae fidelitatis opprobrium. Mallem episcopus non fuisse, quam horum alterutrum incurrisse. Gladius uterque gravis est, quorum unus animam, alter corpus occidit. Ille quidem gravior, attamen iste gravius. Et domino meo charissimo domino papae, quae utilitas futura est in sanguine meo (Psal. XXIX) , si descendendo in correptionem hanc, aut perjurus reputer, aut inobediens, quod semper absit! existam? Si domino meo non paruero, mors mihi est; et si paruero, solum superest, ut emigrem a regno, cujus leges non suscipio, a cujus regis fidelitate recedo. Si causa quidem esset ejusmodi pro qua dignum [Col. 0881C] foret poenam subire mortis aut exsilii, gauderem utique in proscriptione mea vel morte, obsequium me domino gratum exhibere. Sed nunquid sex fratrum in Panteneia miserrime et absque omni et regulae et ordinis observatione victitantium causa tanti est, ut ob sibi restituenda pauca agri jugera, inter summum pontificem et sibi quondam amicum, et adhuc, dante Deo, futurum amicissimum dominum nostrum regem Angliae quaestionem oporteat super suarum eminentia dignitatum agitari? Praesertim cum in expedito sit in causa hac jus suum unicuique reddere, et quae turbata sunt ad pacem et debitum justitiae finem pacifice revocare? Si domino regi permissum fuerit, causam hanc episcoporum et aliorum [Col. 0881D] virorum prudentum consiliis illico terminabit. Si causam dominus papa judicibus delegaverit, ipsorum stare sententiae comes Hugo non recusabit. Ipsum quippe districte convenimus, intentando sibi sententiam domini papae litteris designatam. Quas cum audisset, precum statim arguit falsitatem, asserens se Panteneiam jam dictis canonicis nunquam concessisse, nec scriptum quod super hoc ejus nomine praeferunt et ostendunt, ipsis tradidisse, aut ut confiteretur, assensum praebuisse. Unde cum falsi arguat instrumentum quo nituntur, attendat prudentia vestra, si adeo in expedito res est, ut convictione non egeat, nec in judicium deduci debeat, cum etsi non causae convictio sed exsecutio sententiae mandetur, de precum tamen veritate inquiri oporteat.
Venerabili domino et amico charissimo WILLELMO Papiensi sacrosanctae Romanae Ecclesiae cardinali presbytero, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem quae nunc est, et quam speramus a Domino.
Nostis, domine, quod et orbi satis innotuit, quid animadversionis jamdiu, quid poenae quoque id modo pertulerim, qui priusquam mihi culpae modus innotesceret, enormitates poenae gravioris excepi. Ad unius quidem ut audio Wallensis vocem, licet praeclarae dignitatis honore non fulgeat, non citatus, non commonitus, nec notorii quidem criminis reprehensioni obnoxius condemnationis sinistrum reportavi [Col. 0882B] calculum, et a sacerdote nec inspecta lepra mea, nec cognita, extra tamen Ecclesiae castra projectus sum. Sed quia nec in coelum os ponere fas est, et majorum acta discutere sacrilegii constat instar obtinere, ad medentis opem tutius est confugere, quam in querelae vocem impudenter erumpere. Assueti vero moris est, cum quem sua laedit conditio, ut ad eum recurrat potius, cujus promptiorem sibi fore gratiam arbitratur afflictus. Confidens itaque de vestrae dilectionis excellentia, cujus sinceritatem et fidem rerum certior edocuit experientia, instante necessitatis articulo, a vobis opem postulo, ut praelibata mihi per vos gratia vestro ad profectum studio deducatur, et quod ad mei exsecutionem officii mihi [Col. 0882C] deesse cognoscitis, vestra mihi sollicitudine, juvante Domino, restituatur. Dat postulandi fiduciam, quod manum mihi jam gratiae porrexistis, et onus quo premebar anxie, piae precis instantia submovistis, et exemptus a confusionis ignominia, ut intra castra collocer Ecclesiae, prudenter obtinuistis. Unde vobis ad gratiarum actiones eo magis devotus obligor, quod propriae voluntatis instinctu absentis amici negotia commodissime procurastis. Movit vos in hunc pietatis affectum innata bonitas, nullisque meis meritis praeventa gratia, sed quod non merui, mereri desidero, et non meruisse poenitet, nimisque sero voluisse, quod primis attentatum fuisse studiis oportuisset. Agat itaque si placet et peragat id gratia quod suum est, et quem mereri jam coepit totum [Col. 0882D] sibi reddat obnoxium, et restitutum me mihi, tam sibi quam suis in solidum de caetero pleno jure possideat. Valere vos optamus in Domino.
Domino WILLELMO Papiensi, pro Wintoniensi electo, seipsum, et si quid potest, devotae mentis obsequium.
Suadet e facili verborum paucitas, cum ad exaudiendum prona est ipsius ad quem scribitur, amica benignitas. Unde quia de vestra in nos benevolentia non nostris quidem meritis, sed vestra solum gratia nobis clementer indulta et potenter exhibita plene confidimus, sublimitati vestrae preces affectuose porrigimus, quatenus negotium amici nostri et cognati charissimi, domini Wintoniensis [Col. 0883A] electi, sustinendo foveatis, et quia vos et consilio magnum et interventu strenuum non ambigimus, ut ejus maturetur consecratio, data vobis a Domino sapientia et industria procuretis. A sapiente dispensatio solet admitti. Postulat Ecclesiae multiplicata necessitas sibi tandem subveniri. Sacramenta si prosunt, si in his animarum salus ulla consistit, detrimentum tamen est non modicum et periculum, tot populis ea subtrahi, tot ea requirentibus ob pontificum penuriam, vel sero vel nullatenus administrari. Wintoniensis Ecclesia sub veste lugubri et habitu viduali tria jam fere lustra percurrit, episcopalem benedictionem, absolutionem, manus impositionem, clericorum in ordine promotionem, chrismatis apud se innovationem, ecclesiarum consecrationem, [Col. 0883B] et caetera vitae spirituali necessaria, his diu carendo jam fere dedidiscit. Silet verbum Dei, medium tenent cuncta silentium, et multis modis, quos enumerare longum est, lucra depereunt animarum. His ope vestra periculis subveniri deposcimus, ut electo Wintoniensi consecrato per vos, in Domino cum ipsa ejus Ecclesia gaudeamus, et exhibitum nobis honorem et beneficium alta semper in posterum memoria teneamus. Valere vos optamus in Domino.
Venerabili domino fratrique charissimo JOANNI Neapolitano, sacrosanctae Romanae Ecclesiae cardinali [Col. 0883C] presbytero, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, votivis cum salute frui successibus.
In officiis gratius impensa suscipimus, quae non extorsit necessitas, sed sola gratiae sincerioris procuravit affectio. Approbati quidem moris est, ut his arctius teneamur obnoxii, qui meram exercentes liberalitatem, ultronea in nos conferunt beneficia, quam quos ad id ipsum praecedentis meriti provocavit administratio. Unde nos obsequio vestro id fortius obligat, quod praevenistis nos in benedictionibus et certis rerum experimentis fructum vestrae dilectionis ante sensimus, quam affectionis vicariae vobis innotesceret argumentum. Quod impendistis est gratuitum, quod diligendo rependimus [Col. 0883D] dispar habet meritum. Illius favorem simplex auget liberalitas, hujus remissiorem gratiam praeventa facit meritis et beneficiis excita voluntas. Haec nos omnia ad uberiores invitant gratiarum actiones, quas ut vota gerimus, utinam opere compleamus, personam siquidem nostram et facultates vobis offerimus, cum Deus opportunitatem dederit effectu verba probaturi. Super sollicitudine vestra negotiis nostris exhibita et honore clericis nostris impenso, pro gratiarum actione nos vobis et ipsos devovemus, supplicantes attentius, ut quod ex parte prospere gestum est, ad perfectum vestrae discretionis industria pertrahatur. Juxta vestri vero formam consilii, iter ad vos arripere tentassemus, nisi pacis inter dominum papam et regem spes jam uberior [Col. 0884A] appareret, et certiora devotionis ejus argumenta clarescerent. Praeterea et id duximus metuendum, ne legati nostri discessum nostrum in eorum contemptum et injuriam fieri aliquatenus aestimarent, et in causae nostrae desperationem fugam interpretarentur. Unde nostris visum est non expedire ut, eis inconsultis, aliquo divertamus, cum propter nos, ut dicitur, eos a latere suo dominus papa transmiserit. Terret nos quoque difficultas itineris, et quae peregrinantibus imminent pericula nos in re ista plurimum vacillare compellunt. Conceptum tamen desiderium curam omnem timoris excluderet, si laborem hunc quoquomodo mei corporis imbecillitas infirmita sustinere sufficeret. Nil enim est quod optem amplius, quod desiderantius affectem, quam [Col. 0884B] domino papae praesens assistere ipsoque et curia sancta praesente mihi detrahentes, et falsa suggerentes adversum me, in ejus qui veritas est virtute refellere. Quod effectui mancipare crebro sperantes, semper tamen necessitatis alicujus objectu substitimus, nunc vero senectuti sociata compellit infirmitas, ut licet optemus judicem, ipsi tamen assistere necessitate multiplici desperemus. Unde vestram instantius exoramus sollicitudinem, ut ope vestra et opera plenam nobis gratiam dominus papa impertiat, et praelibatum beneficium ad perfectum nobis apostolica tandem mansuetudine simul et miseratione perducat. Nuntio vero nostro quaedam vobis intimanda commisimus, quem precor attentius audiatis, et fidem his quae proposuerit habeatis. Valere [Col. 0884C] vos in Domino optamus charissime.
Venerabili domino et amico charissimo J., sanctae Romanae Ecclesiae cardinali diacono, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, affectum pium, et si quem potest charitas officiosa famulatum.
Amantium se mutuo sibi corda loquuntur, et affectione quadam insolubili mentes amicorum, etsi locali distent spatio, potenter tamen intus operante virtute, firme sibi connexae sunt. Praesentem enim exhibet amor sibi, quem diligit, et unicum sibi quod amodo charitas abesse non sinit. Hinc est quod non [Col. 0884D] obstantibus locis, ut praesentes sibi in necessitate subveniunt, et Christi legem adimplendo, sua vicissim onera sustinere non omittunt. Hac suggerente charitate, charissime, et de vestra nobis benevolentia plurimum suadente, dilectae nobis in Domino preces sublimitati vestrae porrigimus, quatenus praesentium latoris et fratrum ejus, monachorum de Waledene causam diligenter attendatis et ipsis amore Dei nostraque prece, prout eorum expedire videritis necessitati, provideatis. Quanta enim opprimantur injustitia, ex litteris dilecti fratris nostri domini Exoniensis intelligetis, et juxta datam a Domino vobis sapientiam oppressis pie subveniendo, remuneratorem ut speramus Dominum, et nos gratiae et servitii debitores habebitis. Valete.
Dilectis sibi in Domino universis sanctae matris Ecclesiae filiis, ad quos litterae istae pervenerint, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem in Christo.
Per apostolica scripta in mandatis accepimus, quatenus abbate de Grestene, et latore praesentium Joanne, in nostra convocatis praesentia, quidquid Joanni post appellationem ad sedem apostolicam adversus abbatem factam, per ipsum videlicet abbatem, sive per suos, ablatum aut subtractum comperiremus, sibi omni occasione et excusatione postposita, omnique remedio appellationis sublato cum integritate restitui, et eidem de damnis et [Col. 0885B] injuriis illatis congruam faceremus satisfactionem exhiberi. Restitutione autem facta et satisfactione exhibita causam quae inter eos super capella de Cherlechestone vertebatur, cessante nihilominus appellatione decideremus. Quam nos quidem formam sequentes, quia de appellatione Joannis, utpote coram nobis publice facta, plenam habebamus certamque notitiam, de illata sibi postmodum a monachis de Grestene violentia, de ejectione ejus a domo sua, de damnis per invasionem datis, per legitimam idoneorum testium assertionem, fide veri diligenter et districte inquisita, ecclesiam ipsam de Ferles, cum omni integritate et pertinentiis suis omnibus, memorato Joanni restitui debere, de fratrum consilio et motu animi nostri, apostolica in [Col. 0885C] hoc freti auctoritate pronuntiavimus, et de illatis sibi damnis sub nostra taxatione juratis, abbatem illi in summam decem et octo marcarum argenti condemnavimus. De caetero, in causa quam saepe dictus Joannes super capella de Cherlechestone diutius intentarat adversus Henricum presbyterum et memoratum abbatem de Grestene, quem sibi idem Henricus in causa illa laudaverat auctorem, juxta continentiam rescripti, hoc tenore processum est. Petebat siquidem Joannes capellam illam nomine matris ecclesiae suae de Ferles, sibi restitui, utpote intra parochiales ejusdem ut dicebat terminos ecclesiae fundatam, et ab ipsa sui fundatione filiali sibi subjectione obnoxiam.
[Col. 0885D] Allegabat ad haec, quod cum personatum et investituram matris ecclesiae de Ferles per manum Cicestrensis episcopi, praesentatione abbatis de Grestene, sicut idem episcopus tam viva voce quam scripto nobis insinuavit, olim reciperet, ipsam quoque capellam una cum majore ecclesia habendam recepit, eamque tandiu plene et pacifice possedit, donec mota sibi ab Henrico controversia, monachus quidam de Grestene, qui tunc in Anglia vices agebat abbatis, inita cum Henrico transactione, capellam illi cedere, eamque ipso reclamante, et auctoritate domini papae ne id fieret inhibente, contra justitiam et juri ordinem alienare praesumpsit. Abbas vero quem sibi Henricus acciverat, capellam illam ad matricem quidem ecclesiam de Ferles pertinere, [Col. 0886A] Joannemque ipsam diutius possedisse, publice et in jure confessus est. Hoc tamen illi in praejudicium petitionis suae, in modum exceptionis objecit, quod transactioni cum Henrico habitae interfuit, eamque suo assensu comprobavit. Cum autem super hoc articulo controversia plurimum verteretur, abbate tandem in probatione adhibiti consensus penitus deficiente, testes factae reclamationis, quos Joannes perduxit, diligenter examinatos et concordes inventos, utpote fide dignos admisimus, sicque ex eorum assertione et confessione partis adversae, saepe dicto Joanni praefatae capellae plenam restitutionem adjudicavimus, aestimatisque damnis medii temporis, et sub nostra taxatione probatis, Henricum illi in summam duodecim marcarum argenti per [Col. 0886B] sententiam condemnavimus. Quae quia de commissione domini papae nostro sunt officio celebrata, ne in dubium de caetero, aut in irritum queat revocari, universitati vestrae notificare, et ea qua fungimur auctoritate confirmare curavimus. His testibus, H. decano Sancti Pauli, Nicolao archidiacono Londoniensi, magistro W.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis sanctae matris Ecclesiae filiis, ad quos litterae istae pervenerint, salutem in Christo.
Noverit dilectio vestra, latorem praesentium H. [Col. 0886C] divina benedictione, et nostrae manus impositione, ad sacerdotii gradum esse promotum. Quod quia in dubium nolumus posse revocari, praesenti scripto universitati vestrae id notificare curavimus, vestram orantes et exhortantes in Domino dilectionem, quatenus pro amore Dei et reverentia ordinis sui, ipsum in exsecutione officii sui benigne recipiatis, et debitum illi honorem propter Deum exhibeatis. Valete.
Dilectis sibi in Domino universis sanctae matris Ecclesiae filiis, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem, gratiam et benedictionem.
[Col. 0886D] Quae donantur Domino, charissimi, donanti nequaquam pereunt, sed ei a quo donata sunt, in perpetuum utique reservantur. Inde est quod charitatem vestram commonemus in Domino, quatenus latori praesentium R., qui ob amorem Dei et salutem animae suae ad reficiendum pontem de Londonia operam praebet, de facultatibus vestris, prout vobis Dominus inspiraverit, aliquod auxilium conferatis, ut a Deo ob ipsum collata die illa in centuplum recipiatis. Omnibus autem qui ei ad praedictum opus perficiendum aliquod beneficium praestiterint, orationum et beneficiorum ecclesiae nostrae partem concedimus, et insuper de Domini confisi misericordia, confessis de poenitentia sua viginti dies relaxamus. Valete.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis sanctae matris Ecclesiae filiis, ad quos litterae istae pervenerint, salutem in Christo.
Cum venerabilis frater noster Robertus abbas de [Ib]reio, et Herlewinus clericus de Dochinge pro causa, quae inter eos super decimis de Dochinge vertebatur, in praesentia domini Wintoniensis et nostra, quibus ex mandato domini papae, ejusdem causae cognitio delegata fuit, ambo pariter essent constituti, nos ex allegationibus et rationibus memorati abbatis liquido cognoscentes [praedictas decimas] ad jus ecclesiae suae de Dochinge pertinere, [Col. 0887B] easdem abbati, et per eum ecclesiae suae, de motu animi nostri et de communi fratrum nostrorum consilio, in perpetuum adjudicavimus, ipsumque et ecclesiam suam a petitione Herlewini, qui easdem vindicans decimationes in probatione penitus defecit, per sententiam absolvimus. Quod quia in dubium nolumus aut in irritum de caetero posse revocari, praesenti scripto universitati vestrae id notificare, et ea qua fungimur auctoritate confirmare curavimus.
GILBERTUS Dei gratia Londoniensis episcopus, omnibus sanctae matris Ecclesiae filiis, salutem.
[Col. 0887C] Universitati vestrae notum esse volumus, quod Galfridus filius Baldewini, et mater ejus Beatrix de Bollers, ut ex chartis ipsorum perspeximus, et ex eorumdem viva voce probavimus, concesserunt et dederunt Dei et fratribus hospitalis Jerusalem advocationem ecclesiae de Herefelde, cum omnibus pertinentiis suis in perpetuam eleemosynam, nobisque praesentaverunt fratrem Ricardum Turcum, in Anglia priorem, ut per eum de personatu praefatae ecclesiae praedictum hospitale quantum ad jus episcopale pertinet, investiremus. Cum igitur in eis quae necessariis pauperum usibus destinantur, promptum deceat et hilarem adesse consensum, nos ejusdem hospitalis religionem praesertim et necessitatem attendentes, dictam concessionem [Col. 0887D] grate suscepimus, facileque probavimus, et cum R. presbyter tunc temporis ejusdem ecclesiae persona, liberam eam in manus nostras sponte refutasset, mox Ricardo priori tradidimus, et per eum hospitali suo personatum ejusdem concessimus. Quod quia ratum et indubitabile deinceps manere volumus. ( Desunt quaedam. )
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis sanctae matris Londoniensis Ecclesiae filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Providendum nobis est, ne coram nobis decisae controversiae, iterum revivificentur in litem. Noverit [Col. 0888A] itaque dilectio vestra, causam quae inter magistrum Godefridum et Ernaldum patruum ejus super ecclesia de Castello diutius agitata est, hoc tandem fine conquievisse. Ernaldus in jam dicta ecclesia nepotis sui jus recognoscens, illam in manu nostra per textum deposuit, quam nos Godefrido similiter per textum restituentes, ipsum in ea personam constituimus. Deinde petitione Godefridi, Ernaldum in eadem ecclesia vicarium suscepimus, hac interveniente pactione, ut Ernaldus jam dictam ecclesiam quandiu superstes fuerit, teneat sub annua pensione dimidiae marcae, Godefrido ab ipso, ipsius ecclesiae nomine annuatim solvendae, ita ut medietas debitae pensionis in media Quadragesimae, altera vero medietas in festo sancti Michaelis [Col. 0888B] solvatur. Quod quia plena utriusque partis consensu sub nostra gestum est praesentia, et juramenti religione utrinque firmatum, ne in dubium de caetero, vel in irritum possit revocari, praesenti scripto universitati vestrae rerum gestarum seriem significare, et utrique quod suum est, sigilli nostri auctoritate confirmare curavimus. His testibus Radulpho decano, Petro archidiacono, Waltero archidiacono, magistro Rannulpho, Henrico fratre comitis, Ivone thesaurario, Radulpho de Ledeberia, magistro Galfrido de Cliforde, magistro Waltero de Ardep'. Rogero de Burkell', Rogero filio Mauricii, Radulpho scriptore.
[Col. 0888C] G. Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino fratribus universis sanctae matris Ecclesiae filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Lites amicabili fine sopitas, tunc demum plene constat exstingui, cum pactiones ob pacem inter partes initae et utrinque concessae, eorum, quorum id de jure firmat auctoritas, excipiuntur litteris, et sigillis roborantur appositis. Unde transactionem inter venerabilem fratrem nostrum R. Pic', archidiaconum et A. clericum super ecclesia de Mideltona, coram nobis initam et utrinque concessam, notitiae communi praesenti scripto delegare curavimus, et redivivae litis in posterum, occasionem inter eos omnem penitus amputemus. Alexander [Col. 0888D] itaque qui ad possessionem ecclesiae de Mideltona recuperandam auctoritate litterarum domini papae possessorium intendebat, intentionem hanc coram nobis omittens, ecclesiam ipsam de Mideltona, quae ad praebendam venerabilis fratris nostri jam dicti archidiaconi quam in ecclesia Lincolniensi habere dignoscitur indubitate pertinet, ejus se de caetero nomine quindecim marcarum pensione ipsi archidiacono quandiu praenominatae praebendae canonicus exstiterit, annuatim solvenda et suscipere, et tenere consensit, in praesentia nostra tactis jurans Evangeliis, se nunquam de caetero ipsi archidiacono, dum ejusdem erit praebendae canonicus, super ipsam ecclesiam de Mideltona, litem aut fatigationem, aut inquietudinem omnino moturum et se [Col. 0889A] pactionem super memorata jam pensione ei et legitime et fideliter observaturum, jure tamen si quod ad petendam vel repetendam ipsam possidere desierit, ipsum superesse contigerit. Quod quia in nostra et in capituli nostri praesentia sic gestum est, nos cui a domino papa ejusdem causae fuerat delegata cognitio, et ratum habuimus, et paginae praesentis inscriptione et sigilli nostri attestatione roborare curavimus.
Dilectis sibi in Domino, universis sanctae matris Ecclesiae filiis, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem, gratiam et benedictionem.
Quae donantur Domino, charissimi, dona nequaquam [Col. 0889B] pereunt, sed ei a quo donata sunt, in perpetuum utique reservantur. Inde est quod charitatem vestram commonemus in Domino, quatenus latori praesentium R. qui ob amorem Dei et salutem animae suae, ad reficiendum pontem et calcedam de Stretforde operam praebet, de facultatibus vestris prout vobis Dominus inspiraverit, aliquod auxilium conferatis, ut a Deo ob ipsum collata die illa in centuplum recipiatis. Omnibus autem qui ei ad praedictum opus perficiendum aliquod beneficium praestiterint, orationum et beneficiorum ecclesiae nostrae partem concedimus, et insuper de Domini confisi misericordia, confessis de poenitentia sua, 20 dies relaxamus. Valete in Christo.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino, universis sanctae matris Ecclesiae filiis, salutem in Domino.
Notum vestrae facimus charitati, latorem praesentium R. a praedecessore nostro bonae memoriae R. Londoniensi quondam episcopo, ad gradum sacerdotii promotum, in ipso episcopatu diu ministrasse, et prout sacerdotali congruit officio, digne conversatum fuisse. Quem cum in partes exteras trahat ad praesens oborta necessitas, has sibi dimissorias ordinationis et honestatis suae, datae etiam sibi a nobis decedendi licentiae testes concessimus; dilectae nobis in Domino benevolentiae vestrae preces [Col. 0889D] affectuose porrigentes, quatenus ob divini reverentiam ordinis ipsum in quo locorum venerit inter vos in charitate suscipiatis, et honorem quem Domini ministris exhibere justum est, sibi misericorditer impendatis. Valere vos optamus in Domino.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, universis Ecclesiae filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Quae semel rite finita sunt, ne rediviva suscitentur in jurgia, propensiori cura prospicere convenit, in his praesertim quae fidei firmat religio, ne illi citra usurpatione convellantur. Unde vestrae innotescimus universitati, T. clericum querelae quam coram nobis adversus venerabilem fratrem nostrum [Col. 0890A] Norwicensem episcopum super violentiam jam secundo instituere destinaverant, in capitulo Londoniae nobis ad super eadem causa cognoscendum residentibus, in multorum praesentia renuntiasse, et se fide interposita id se in perpetuum observaturum firmasse. Quod ut in posterum liquidum fiat, praesentis scripti patrocinio et sigilli nostri appositione communimus. Valete.
Dilectis sibi in Domino universis sanctae matris Ecclesiae filiis, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem, gratiam et benedictionem.
Controversias amicabili pactione sopitas, firmitatis tunc demum robur perpetuum accipere constat, [Col. 0890B] cum eorum quorum haec firmare potest auctoritas, et litteris consignantur et appositis muniuntur sigillis. Unde transactionem inter venerabilem fratrem nostrum [Walterum] Norwicensem episcopum, una cum ejusdem loci monachis, et Herbertum clericum de Marisco, super quaestione muri, et aliis querelis inter eos habitis, praesenti scripto in lucem redigere curavimus, ut redivivae litis in posterum iniqua penitus auferatur occasio. Herbertus itaque nobis ad super eadem lite cognoscendum, ex mandato domini papae residentibus, producto in medium authentico domini Norwicensis episcopi instrumento, tactis sacrosanctis Evangeliis juravit, se omnia quae concepta fuerant in instrumento, bona fide etiam inviolabiliter observaturum, seque omnibus [Col. 0890C] querelis inter eum et praedictas personas hactenus habitis renuntiare, viva voce proposuit. Nos itaque, id exigente juris ordine, tam dominum episcopum quam monachos a jam dicti H. petitione penitus absolvimus. His testibus . . . . .
Dilectis sibi in Domino, universis sanctae matris Ecclesiae filiis, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem, gratiam et benedictionem.
Quae sententiali finita sunt calculo, aut amicabili sopita pactione, ne iterum rediviva suscitentur in jurgia, nos pacis amatores decet attentius providere. Eapropter, controversia super ecclesia de Hattona [Col. 0890D] inter R. de Warewic, et W. clericum diu agitata, et ad de ea cognoscendum apostolica auctoritate nobis delegata, quo tandem fine quieverit, utriusque partis mutuo in id concurrente voto, scripto commendare dignum duximus. R. itaque ecclesiam de Hattona quam prius petierat, tenere debet quandiu vixerit, solvendo praetaxato W. marcam argenti annuam infra octavas sancti Michaelis, praenominatae ecclesiae jure integro utrolibet eorum decedente, superstiti reservato. Hanc pactionem uterque se bona fide observaturum, interposita sacramenti religione promisit. Hoc autem tam solemniter actum, ut firmitatem in posterum obtineat, praesentis scripti testificatione confirmamus, et sigilli nostri appositione communimus. His testibus . . . .
Patri suo et domino T. Cantuariensi, Dei gratia, archiepiscopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, apto rationis moderamine semper sibi credita dispensare.
Docet nos magister bonus petere, docet et quaerere, et ut aperiatur nobis docet ad ostium cordis ejus cui supplicatur, non opportune solum, sed importune pulsare (Apoc. III) . Hoc auctore petimus et pulsamus, quatenus apud excellentiam vestram nobis, si placet, ad gratiam pandatur aditus, et ad id quod justum est non negetur accessus. Clamat post nos clericus Beati Pauli Hubertus, asserens justam adversus Baldricum clericum sibi competere exceptionem, [Col. 0891B] ut ad solvendum viginti quae ab eo postulat Baldricus, ipse de jure compelli non debeat. Unde sibi audientiam praeberi supplicat, ut Baldricum ab intentione hac, sacra legum et canonum auctoritate repellat. Quod quia juri consentaneum credimus, preces precibus antevertentes supplicamus, quatenus in re ista quod aequum est decernatis, et in clericum Beati Pauli non imperium ad praesens in ligando, sed aequitatem potius in judicando exerceatis. Cum enim liti se offerat ut impetentis se intentionem potenter elidat, vel si circa hoc defecerit, non id solum quod petitur, sed in expensis etiam, si justum fuerit, condemnationem subeat, sibi diem statui, ipsumque in haec audiri oportere quis ignorat? Nam quod objicitur, acta agi non debere, et esse varii et [Col. 0891C] inconstantis hominis contra sua pacta venire, quae etiam sententia vel amicabili conventione finita sunt, in litem revocanda non esse, quale quidem sit, vestra plene novit auctoritas. Non enim quod actum est illud agitur, sed ex transactione viginti de novo petens exceptione repellitur, ex cujus probatione nova in illum lis inchoatur. Quid enim? si debitum hoc vel jam solvit Hubertus, vel remisit forte Baldricus, vel de non petendo pepigit, vel extra naturam contractus hujus cum sit juris stricti transactio, auctoritatem si ad evincendum ageretur se praestiturum repromisit, horum quodcunque probetur, Hubertus plane non tenetur. Hujus itaque residui petitionem cum, ut sibi confidit Hubertus, plane [Col. 0891D] repellat exceptio, intimo sublimitati vestrae supplicamus affectu, quatenus sententiam qua clericum nostrum teneri praecipitis, amore justitiae nostraque prece relaxetis, et causam quae inter clericos de novo constituitur, suo inter eos Marte currere permittatis. Quod si nostra non meretur supplicatio, obtinuisse tamen debuerat ad dominum papam, et ante sententiam sub certo testium numero facta appellatio. Non enim haec causa est quam appellatione remota apostolica, terminare jussit auctoritas. Nam in qua aliud intenditur et aliud respondetur, et sententia prorsus alia desideratur alia procul dubio causa esse dignoscitur. Agit itaque, si placet vestra modestia, ut relaxatione hac amicum vestrum humilem exaudiatis, et honorem debitum et firme, ut aestimo, [Col. 0892A] promissum domino papae exhibeatis, et jus Baldrici, si quod habet, et si in tempus dilatum recte, in nullo tamen minuatis, et sic a tramite legitimo in nullius offensam vel in modico recedendo, universa jucundo fine compleatis. Valete.
Venerabili domino et Patri in Christo THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, GILBERTUS Londoniensis Ecclesiae minister, salutem.
Multiplicem nobis et diffusam late materiam profunde Pater et copiose rescribendo proponitis, et nos licet super appellatione ad dominum papam prosequenda sollicitos, vestrae tamen sublimitati rescribere, [Col. 0892B] gravi quidem et nos graviter urgente necessitate compellitis. Emissis enim sparsim elogiis nos de toto fratrum nostrorum collegio seorsum ponitis ad convitia, ut singulariter in nos, etsi immeritos, ignominiosa congeratis et probra. Sobrii sensus hominem gravitatis reverendae personam, magistrum ratione praelationis et dogmatis veritati reverenter obnoxium, mirum est ad verba veritatis exarsisse tam graviter et velut evocatum ad coleras, innocentiam filii pie patri consulentem, non solum non admisisse, sed et ipsius opinionem nota quadam malitiae cujus sibi minime conscius est, ejus non id exigente merito respersisse: unde cum Ecclesiam Dei subvertere, fas nefasque confundere, montem illum qui Ecclesia et columna Dei viventis est, non sano [Col. 0892C] capite velle dejicere, ad ea quae vestra sunt ambisse, et quod ab his obtinendis repulsi fuerimus, ob id vestram Ecclesiaeque Dei pacem temere perturbasse, in bello Domini terga dedisse, emissis scriptis publice denotemur, difficile est ut sileamus, ut hanc adversum nos opinionem, vel a praesentibus admitti, vel indefensam futurae posteritati transmitti, confessionem innuente silentio permittamus. Cum sit itaque malorum radix et origo cupiditas, ne nos hujus suspectos habeant quibus prava suadentur e facili, nos hinc ipsa jubet necessitas exordiri. Ait Apostolus: Quis scit hominum occulta hominis, nisi spiritus hominis, qui est in ipso? (I Cor. II.) Latent quidem homines occulta hominum, et abyssum cordium [Col. 0892D] de coelo Dominus intuetur. Ipsum ignota non transeunt, occulta non fallunt. Est enim sermo Dei vitus et efficax, penetrabiliorque omni gladio ancipiti; nec est ulla creatura invisibilis in conspectu illius (Hebr. IV) . Ipsi et coram ipso loquimur; sub ipsius examine non vana aut ficta, sed quae veritate conscientiae subnixa sunt, confidenter et libere respondemus, asserentes utique quoniam ad ea quae vestra sunt ambitionis stimulos nunquam vel momento sensimus. Honorem hunc nulli unquam invidimus. Nulli ad hanc gratiam munere vel obsequio, gratia vel favore deservivimus, ut ad hujus fastigia culminis accessum nobis sacrilegum quibuscunque modis aut adminiculis aptaremus. Quis hoc melius Pater quam vos, quis poterit liquidius aestimare, quem ipsius [Col. 0893A] Ecclesiae tunc temporis archidiaconum, et domini nostri regis electum, e millibus non consiliarium solummodo, sed cor fuisse constat et consilium, sine quo non quidem facile, sed non erat possibile ob haec omnino quempiam obtinere progressum? nobis itaque quam apud vos gratiam collocavimus, num per nos aut per alium vestram unquam gratiam xeniis aut obsequiis attentavimus, ut ad quod nisi per vos attingi non poterat, in id ope vestra sublevaremur? hinc nostram, Pater, justum est metiri prudentiam, quales nos aliis exhibuerimus, qui nec vestrae celsitudini quam rerum summa sequebatur ad turpe supplicare compendium, nec aliqua favoris gratia unquam vel in modico blandiri curavimus. Rem hoc fine concludimus, hoc nobis onus ipsi confidenter [Col. 0893B] imponimus, ut sit nobis illa die repositum, si nos hujus culpae conscios in aliquo reprehendit cor nostrum (I Joan. III) . Non nostram itaque, Pater, non nostram in vestra promotione repulsam planximus. Illo quidem die non nostra quaerere, sed quae Domini nostri Jesu Christi, non nobis, sed ejus nomini in omnibus gloriam (Psal. CXIII) exhiberi toto cordis affectu desideravimus, attendentes rem secus fieri condoluimus. Cernentes jus Ecclesiae subverti, fas nefasque confundi, montis illius magni quem dicitis deorsum cacumen inflecti, sponsam Christi libertate pristina, sibi semper usque tunc observata reverenter, et exhibita inverecunde privari, altis utique in Domino suspiriis ingemuimus, et dolorum quos nunc experimur assidue, praelibationes [Col. 0893C] et praesagia certa quadam divini Spiritus insinuatione, multi quidam in Ecclesia Dei praesensimus. Oportebat equidem ejus tunc meminisse quod scriptum est: ยซDifficile est ut bono peragantur exitu, quae malis fuerint inchoata principiis;ยป ad ipsa quidem si recurramus initia, quis toto orbe nostro, quis ignorat, quis tam resupinus ut nesciat vos certa licitatione proposita cancellariam illam dignitatem multis marcarum millibus obtinuisse, et aurae hujus impulsu in portum Cantuariensis Ecclesiae illapsum ad ejus tandem sic regimen accessisse, quam pie, quam sancte, quam canonice, quo vitae merito id exigente, multis quidem notum est, et stylo quodam doloris intimi bonorum est cordibus [Col. 0893D] exaratum. Diem suum clauserat ille bonus et bonae memoriae Pater noster Theobaldus Ecclesiae Cantuariensis dudum archiepiscopus, et vos qui cordis oculos in casum hunc pervigiles minime claudebatis, confestim a Normannia celeres in Angliam reditus habuistis. Ex intervallo directus est a domini nostri regis latere vir magnus et sapiens moderator regni Ricardus de Luci, quem laqueis anathematis innodatum hodie digne sic merito honorastis, regis hic ad omnes habebat imperium, ut Cantuarienses monachi et Ecclesiae ipsius suffraganei episcopi vos expeterent, vos eligerent, vos in Patrem et pastorem negotium nulla deliberationum mora protrahentes assumerent, alioquin iram regiam non utique declinarent, verum se regis hostes [Col. 0894A] et suorum procul dubio ipsis rerum argumentis agnoscerent.
Quod loquimur experto novimus, attendentes enim Ecclesiam Dei suffocari graviter, ob quod in ejus libertatem, quodam modo proclamavimus, verbum illico proscriptionis audivimus, et exsilio crudeliter addicti sumus, nec solum persona nostra, sed et domus patris mei, et conjuncta nobis affinitas, et cognatio tota. Hoc quidem calice, et aliis propinatum est. Scriptum vero est: Leo rugiet, quis non timebit (Amos III) . Et illud: Ut rugitus leonis, sic terror regis (Prov. XX) . Quod tantae voluntatis impetu praecipiebat rex, quod effectu compleri tanto nuntio perurgebat, in quod cordis oculos vos omnes injecisse noverant, in quod omnes vestri minis et terroribus, [Col. 0894B] promissis et blanditiis vigilanter instabant, quis negaret? torrenti huic voluntatis et praecepti regii qui resisteret? Stabat regni gladius in manu vestra, si in quem torvos oculos habebatis, terribilis in hunc et importabilis irae quodam velut igne coruscans. Ille quidem gladius quem in sanctae matris Ecclesiae viscera vestra manus paulo ante immerserat, cum ad trajiciendum in Tolosam exercitum tot ipsam marcarum millibus aporiastis. Qui ne limatus denuo per vos aptaretur ad vulnera, jussis obtemperavit Ecclesia, et declinando quae metuit, simulavit se velle, quod noluit. O quam longe erant omnium corda bonorum ab hoc ipso, quam dissidentia vota! Motu tamen est et impressione completum, quod interminatione dirissima [Col. 0894C] fuerat imperatum. Sic in ovile ovium non utique per ostium, sed ascendens aliunde introistis (Joan. X) , et hoc, Pater, introitu libertatem Ecclesiae tot sibi temporum conservatam curriculis, ademistis, quae si ejus vita est, ut scribitis, ipsam utique exanimem reddidistis. Deus bone, quis horror illa die, quis omnes horror invasit, cum prognosticum illud de more conspectum, et circumastantium oculis est oblatum! illud, inquam, prognosticum quod in futuri casus indicium evangelista Matthaeo quasi vaticinante prolatum est: ait enim Dominus ficulneae non habenti fructum, nunquam ex te fructus nascatur in sempiternum, et arefacta est continuo (Matth. XXI) . Oportuisset igitur illa die non recta [Col. 0894D] mandanti principi respondisse, quod oportet Deo obedire magis quam hominibus (Act. V) . Illo utinam die corda nostra plene timor ejus occupasset, qui potest animam in gehennam perdere, et non solum corpus occidere! (Matth. X.) Quod quia secus actum est, parit nobis enormitas haec erubescentiam, erubescentia confusionem, confusio poenitentiam quae condignam inferet opem, ferente Domino satisfactionem, adeo ut in maxillis nostris juges lacrymae perseverent donec convertat Dominus captivitatem Sion (Psal. CXXV) , et consoletur moerentes in Jerusalem, et clementiae reducat oculos in desolatos Jerusalem.
Interim ut quod actum est currente stylo prosequamur, [Col. 0895A] sublimationis vestrae quis fructus exstiterit, audiamus. A pio rege nostro suscepto regni gubernaculo ad illum usque diem Ecclesia quidem sancta alta pace floruerat, excepto quod, ut, diximus ad instaurandum in Tolosam exercitum manus vestras jam nimis in se graves agnoverat, de caetero, sub bono principe cuncta gaudebant, jucundissime laetabantur universa. Regnum sacerdotio devotum sancte praestabat obsequium, et sacerdotio firmissime fulciebatur ad bonum omne regis imperium. Exercebantur in Ecclesia gladii duo, devoto Domino Jesu famulantes obsequio. Nec sibi stabant ex adverso, nec tendentes in contraria repugnabant alterutro. ยซUnus erat populus et,ยป ut scriptum est, ยซunius labii, studens peccata persequi, gaudens [Col. 0895B] vitia fortiter eradicari.ยป Haec regni fuit et Ecclesiae pax, alterna sic gratia fovebantur et unanimi voluntate jungebantur. In vestra vero promotione gratiarum sperabamus et exspectabamus augmenta, et ecce peccatis exigentibus illico turbata sunt universa. Virtus est peccato cum exsurgit occurrere, mentisque sinistros fetus ad petram quae Christus est, statim cum nascuntur allidere. Oportebat itaque vestram providisse prudentiam, ne dissensiones inter regnum et vos paululum exsurgentes in immensum excrescerent, ne de scintilla tenui in multorum perniciem tantus ignis exsurgeret. Actum secus est, et ob causas quas enumerare longum est, dissensiones adauctae sunt, inflammata [Col. 0895C] est ira, et odium fortiter obfirmatum. Haec causa fuit, hinc emersit occasio, cur ad requirendas dignitates regias, et in commune commemorandas suum dominus noster rex animum applicaverit et consilium, quarum observatio cum a vobis et a suffraganeis Ecclesiae vestrae exigeretur episcopis, eo quod in quibusdam earum Ecclesiae Dei videbatur libertas opprimi, assensum dare recusavimus praeterquam his quae salvo honore Dei et ordine nostro poterant observari. Exigebat instanter dominus noster rex observationes earum absolute sibi a nobis repromitti, sed quod libertati repugnabat Ecclesiae, et domini papae fidelitati, a nobis nequaquam potuit obtineri. Ob causam hanc coacti sunt coetus, et convocata concilia. Quid [Col. 0895D] meminisse opus est, quae sunt acta Londoniis? quae denuo Oxenefordiae? Quae gesta sunt Clarendoniae, ad memoriam revocemus. Ubi continuato triduo id solum actum est, ut observandarum regni consuetudinum et dignitatum a nobis fieret absoluta promissio. Ibi quippe vobis vobiscum stetimus, quem in domini Spiritu stare fortiter aestimabamus. Stetimus quidem immobiles, stetimus imperterriti. Stetimus in fortunarum dispendium, in cruciatum corporum, in subeundum exsilium, subeundum quoque, si sic Dominus permisisset, et gladium. Quis unquam pater filios in sua plus habuit confessione concordes? quis unquam plus unanimes? inclusi eramus omnes conclavi uno die vero tertio cum jam regni principes et omnes quidem nobiles [Col. 0896A] in summas coleras exarsissent, facto quidem fremitu, et strepitu conclave quo sedebamus ingressi rejectis palliis, exertisque brachiis nos taliter allocuti sunt: ยซAttendite qui regni statuta contemnitis, qui regis jussa non suscipitis. โ Non nostrae sunt manus istae quas cernitis, non nostra brachia, non haec demum corpora nostra, verum domini nostri regis Henrici sunt ad omnem ejus nutum, ad omnem ejus ulciscendam injuriam, ad omnem ejus voluntatem quaecunque fuerit, jam nunc applicari promptissima. Ipsius mandatum quodcunque fuerit ex sola nobis voluntate ejus erit justissimum; revocate consilium, inclinate animos ad praeceptum, ut declinetis, dum fas est, quod jam non poterit evitari periculum. โ Quid [Col. 0896B] ad haec? quis fugit? quis terga vertit? quis animo fractus est? vestra nobis exprobratur epistola, quod in die belli conversi sumus (Psal. LXXVII) , quod ex adverso non ascendimus, quod nos murum pro domo Domini non opposuimus. Judicet Dominus inter nos, ipse judicet ob quem stetimus, ob quem ad minas principum flecti nequivimus, judicet ipse quis fugerit, quis in bello desertor exstiterit, stetit procul dubio vir nobilis, et spiritus in Domino constantissimi Wintoniensis Henricus, stetit Eliensis Nigellus, stetit Lincolniensis Robertus, Cicestrensis Hilarius, Salesberiensis Jocelinus, Exoniensis Bartholomaeus, Cestrensis Ricardus, Wigorniensis Rogerus, Herefordiensis Robertus, Londoniensis [Col. 0896C] Gillebertus. His omnibus percussor defuit, non ii virtuti; ii quoque temporalia reputantes ut stercora pro Christo et Ecclesia exposuerunt se et sua.ยป Dicatur itaque quod verum est, fiat sub sole quod praesentibus nobis et cernentibus actum est, terga dedit dux militiae ipse, campi ductor aufugit, a fratrum suorum collegio simul et consilio dominus Cantuariensis abscessit, et tractatu seorsum habito ex intervallo reversus ad nos, in haec verba prorupit: ยซEst domini mei voluntas, ut perjurem, et ad praesens subeo et incurro perjurium, ut potero poenitentiam acturus in posterum.ยป
Auditis his obstupuimus et mutuis haerendo conspectibus ad lapsum hunc a summo ut aestimabamus virtutis et constantiae viro suspirantes ingemuimus. Non est [Col. 0896D] apud dominum est et non, nec ejus sperabamus sic moveri posse discipulum. Languente capite, languent cito caetera membra, et ipsius infirmitas ad caetera statim membra dilabitur. Ipse quod exigebatur annuens, et dignitates regias, et antiquas regni consuetudines antiquorum memoria in commune propositas, et scripto commendatas, de caetero se domino nostro regi fideliter observaturum, in verbo veritatis absolute promittens, in vi nobis obedientiae adjunxit, sponsione simili nos obligare. Sopita est hoc fine contentio, sacerdotii sic est pax conciliata cum regno. Descendit Israel in Aegyptum, unde cum multa gloria legitur postmodum ascendisse. Nobis quoque spes magna resederat, in quod dominus noster rex ad tempus ira motus exegerat, sedato ipsius animo [Col. 0897A] ad Dei gloriam et ipsius honorem in bonum denuo esse reformandum. Invidit paci tenerae pacis ille turbator pristinus. Et qui procellis enavigatis sperabamus tenere jam portum, aquilonis ecce flatibus compellimur in profundum. Recens erat illa in verbo veritatis regi facta promissio, vos nisi ab eo impetrata licentia non discessurum a regno. Scriptum est: Verba sacerdotis comitem semper habeant veritatem (Malac. II) ; illud quoque, quod quis dicit veritati debet, et quod promittit, fidei. Emensis tamen diebus paucis ventis vela commisistis, et egressum a regno rem rege penitus ignorante procurastis; quo audito, nemo rege plus stupuit, nemo plus doluit, stupuit non esse completum, quod fuerat a pontifice quasi juramento promissum. Doluit [Col. 0897B] in se grave sciens scandalum suscitari, et illaesam hactenus opinionem suam ex fuga hac apud gentes et regna gravissime lacessiri. Quid enim veritatis ignari, quid poterant ex his aliud suspicari, quam regem regiae pietatis immemorem in tyranni rabiem exarsisse, et odio Christi ministrum ejus a regno suo et dominationis suae finibus expulisse? Mallet in carne sua manu vestra vulnus gravissimum excepisse, quam hoc famae suae dispendium toto orbe Christiano per vos et vestros incurrisse. Quid plura? aquilone vela perflante completa fuisset jam navigatio, nisi flatu meliore coeptis auster obstitisset, quo flante prospere navis ad littus unde coepit navigare perducta est. In manus itaque regis cum vos rei deduxisset eventus, nunquid iram secutus [Col. 0897C] aut potentiam in vos, aut excessit opere, aut est quidquam locutus aspere? Absit! at benigne susceptum et veneratione qua decuit honoratum remisit ad propria; et vos in regno manere, commissam vobis Ecclesiam regere, animi vestri dilectionem et dulcedinem sibi rebus ipsis ostendere, humiliter et benigne supplicando commonuit. Vix auster detonuerat et jam circius fulminabat; motus animorum vix utrinque resederant, et ecce de novo emersit unde ferventius ebullirent. Perlatum est ad vos mandatum regium, ut cuidam regni nobilium super praedio quod a vestra vindicabat Ecclesia, quod justum foret exhiberetis.
Qui post statutos dies ad regem reversus, asseruit [Col. 0897D] se penes vos justitiam assequi nequivisse, et se id ipsum juxta regni statuta coram vobis suo congruoque testium juramento comprobasse: quo regem prosequente diutius, et super exhibenda sibi justitia quotidie supplicante, domini nostri regis ad vos est emissa citatio, ut statuto die se vestra sublimitas sibi exhiberet, ut quod ipso mandante non egerat, eo cognoscente litemque judicio dirimente compleret. Non est a vobis haec admissa citatio, verum vos in hoc sibi minime pariturum declaravit a vobis ad ipsum delegata responsio. Arbitratus hoc ipso dominus rex juri suo detrahi graviter et potestati, Ecclesiam regni jussit ad consilium Northamtoniam convocari. Convenit populus ut vir unus, et assidentibus sibi quorum id dignitati congruebat et ordini, [Col. 0898A] quod dictum est super exspreto mandato suo in querelam adversus vos usus qua decuit modestia et venustate proposuit. Porro quod intendit, fratrum vestrorum non exspectato vel expetito consilio, vestra incontinenti confessio confirmavit, adjiciens vos ob id non paruisse mandato, quod Joannes ille qui regis ad vos mandatum pertulerat, in vestra praesentia non Evangelio sed tropario quodam proposito juravisset. Est itaque dictum in commune, causam non eam esse ob quam mandatum regium oportuisset omisisse, regnique fore consuetudinem in offensis hujusmodi mulcta pecuniaria suam rem taxante misericordia placari regem; paruit sublimitas vestra sententiae ad plenum cavens super judicati solutione, vestram tamen non latebat prudentiam decretum [Col. 0898B] illud apostolicum, quod in hunc modum expressum est: ยซNullus episcopus, neque pro civili, neque pro criminali causa apud quemvis judicem, sive civilem, sive militarem producatur, vel exhibeatur.ยป Et illud: ยซClericus apud saecularem judicem, si pulsatus fuerit, non respondeat aut proponat.ยป Et illud Gelasii papae ad Helpidium episcopum: ยซQuo ausu, qua temeritate rescribis ad Ravennam te parare proficisci, cum canones evidenter praecipiant nullum omnino pontificum nisi nobis ante visis aut consultis ad comitatum debere contendere?ยป Sed haec altiori forte scientia et spiritu clariore discernitis, et quia regem unctio divina sanctificat, unguitur ei manus in sanctitatem operum, brachiorum nexus in castitatem complexuum, pectus in cordis munditiam, [Col. 0898C] scapulae in laboris pro Christo tolerantiam. Chrismate caput infunditur, ut secundum Christum a quo chrisma dictum est, et ejus nomine consecratum, apto semper moderamine studeat sibi credita dispensare, ipsum a caeteris secernitis, et judicem non saecularem solummodo, sed et ecclesiasticum reputatis, ad quod roborandum id fortasse proponitis, quod imperiali judicio papa Leo quartus emendare voluit, si quid in subditos injuste commisit, Ludovico Augusto sic scribens: ยซNos si incompetenter aliquid egimus, et in subditis justae legis tramitem non conservavimus, vestro aut missorum vestrorum cuncta volumus emendari judicio, ut eorum legitimo cuncta terminentur examine, ne sit in posterum [Col. 0898D] quod indiscretum valeat permanere.ยป Si vobis mens ista est, discretioni vestrae quamplurium in hoc consentit opinio, ut ob sacramenti reverentiam regem aestiment, non omnes, sed quas distinguunt Ecclesiae et personarum Ecclesiae causas oportere discutere, et regiae jurisdictionis examine terminare: habet enim Ecclesia quaedam divino tantum jure, quaedam ut testantur humano. Gradus ecclesiasticos, ordines sacros, et dignitates his cohaerentes et potestates divino tantum jure sortitur. Unde si baptizat aut consecrat, solvit aut ligat, praedicat et informat, haec tantum spiritualia sunt, collata desuper ab homine in hominem, nec hominis dono, sed divino intus operante Spiritu propagata, hunc sibi nemo sumit honorem, sed qui vocatur a Deo tanquam [Col. 0899A] Aaron (Hebr. V) ; affectaverunt haec Core, Dathan et Abiron a Domino non vocati et inaudita morte perierunt (Num. XVI) . Immiscentes se sacrificiis Jeroboam et Ozias, alter manus ariditate, alter lepra percussi sunt (Zach. XI) .
Est igitur in his omnibus sacerdos quilibet ut pater, ut pastor, omni rege superior, rex ut filius, ut discipulus, longe inferior aestimatur. Si itaque rex delinquat in Deum, imitando Theodosium conciliari studeat opera sacerdotum. Si sacerdotes se accusent alterutro, haec suo rex non usurpet judicio, sed ne Patrum verenda conspiciat, incedens retrorsum causam hujusmodi pallio laudis operiat. Sunt et Ecclesiae corporalia quaedam divino tantum jure possessa; in his decimae [Col. 0899B] numerantur oblationes et primitiae, quae segregando sibi sanctificavit Dominus, et in usus sibi ministrantium aeterna lege sancivit; quae quia divino tantum jure praecipit, ad cognoscendum super his potestas se regia non extendit, humano vero jure multa possidet quae sola sibi sunt hominum donatione concessa, non id praecipiente Domino vel legem super hoc statuente, ut jam non levitica solum portione limitata sit, verum donis eximiis et possessionibus ampliata; transtulerunt ad eam ampla sua patrimonia reges, transtulerunt electi principes, ut jam sit etiam corporaliter impletum quod de filiis Ecclesiae dudum est propheta vaticinante praedictum: Fortitudinem gentium comedetis et in gloria eorum superbietis (Isai. LXI) , et illud: Ut det illis haereditatem gentium [Col. 0899C] (Psal. CX) ; item Isaias: Dilata tentorium tuum, longos fac funiculos tuos, ad dextram et ad laevam dilataberis (Isai. LIV) . Vetus quidem habet historia in opus illud tabernaculi antiquum, illum populum ea devotione contulisse donaria, ut compulsi artifices dicerent Moysi: Plus offert populus quam necesse est (Exod. XXXVI) , quorum quantacunque devotio filiis tamen gratiae non aequatur. Quibus saepenumero non satis est donare singula, nisi supererogent universa. Est vero cuique liberum cum transfert donando quod suum est, donationi conditionem quam velit adnectere, quantum nec legibus nec bonis constat moribus obviare; hanc itaque donationi regum conditionem annexam aestimant, hoc consuetudine [Col. 0899D] tot temporum obtinente curriculis affirmant, ut regibus Ecclesiae militaria et annexa praediis alia quaedam persolvant obsequia, et possessiones ipsas a regibus personae suae principalis hominio et fidelitate praesente Evangelio promissa recognoscant. Sic igitur Ecclesiae geminata potestas est, ut hinc regi coelesti serviat, hinc terreno principi quod ad eos spectat exhibeat, ejusque ministros efficit potestas, hinc a Deo collata pontifices, hinc a rege suscepta comites aut barones. Potestas haec est, qua magnum in palatio obtinet Ecclesia principatum, cum in omnibus regni judiciis, praeterquam si de vitae periculo tractetur aut sanguine, locum habeat ipsa praecipuum: haec regi nos obligat, ut affirmant, ut ab ipso citati debeamus assistere, et singulorum causas [Col. 0900A] universi discutere et judicare. Nam qui in his quae ad Deum sunt gradu quodam distinguuntur, ut superiores quidam, inferiores alii reputemur, et simus, nos in hoc pares aestimant, ut si de fundis ad Ecclesiam libertate regia devolutis, inter nos aut in nos fuerit oborta contentio, apud regem quae spectant ad singulos universorum definiat pronuntiatio. Nec mirum, si patrem teneat a filio lata sententia, cum ipsum qui est filius patris sui dominum fore convincat ratio manifesta, et cum hominio fidelitas reverenter exhibita.
Cum sit ergo a Deo gemma potestas, hinc sacerdotalis, hinc regia, utrumque secundum quid praeesse alteri, et ab altera secundum quid posse judicari, Patrum auctoritate confirmant, ut sit regum et praesulum [Col. 0900B] vicissitudo haec qua se vicissim judicant, et judicantur a se, forte quoddam charitatis vinculum, reverentiae debitum, et utique necessitudo quaedam conservandae pacis ad alterum; haec et his altiora considerans regem quasi praecellentem (I Petr. II) , prout monet Apostolus, honoratis et ejus parendo sententiae recte judicem agnovistis, sibique servando quod suum est, ipsum in his quae ad Deum sunt vestrae parere sublimitati prudenter et provide monuistis. Omni humanae creaturae propter Deum sancta se submittit humilitas, et quo se dejicit inferius, eo juxta verbum Domini meretur altius et gloriosius exaltari. Atque in his utinam humilitatis finibus res ipsa tota resedisset, et cum a vobis quaedam debita reposceret Dominus noster rex, cum de summa pecuniae [Col. 0900C] quam in manu vestra ex caducis quibusdam excrevisse memorabat, quod jus dictaret, id sibi solum peteret exhiberi, ad declinandum regalis curiae judicium, tunc se vester minime zelus erexisset. Nam quid poterat inferre periculi danda super hac petitione sententia? Ad regimen Ecclesiae vos a curia transferri voluit, et ab ipsius nexibus hoc ipso vos ut plures opinantur absolvit; quod si ad debita minime referendum est, ut evectus loco sic absolvatur a debito, poterat negotium per exceptionem in rem versum plurimum expediri, et si quid compoto nequivisset includi, irate magis repetenti sua quam avide, de reliquo poterat satis dari, et civilis haec causa absque hoc rerum turbine pace poterat honestissima [Col. 0900D] terminari. Sed inauditum dicitis, ut in regis curia Cantuariensis unquam compelleretur ad talia, et id dixeritis inauditum, officialem curiae repentino transitu ad illam sic Ecclesiam unquam hactenus sic ascendisse, ut hodie quis curiam, cras dispensaret Ecclesiam, ab avibus et canibus caeterisque curiae jucundis usibus cito quis astaret altaribus, et episcopis totius regni spiritualia ministraret et sacerdotibus. Usus igitur in diversa tendente consilio, domum regiam crucem gestans in manibus introistis, et exsecrandae cujusdam malitiae suspectum regem omnibus illico reddidistis. At ejus innocentiam summis offerendam praeconiis patientia declaravit; illationem crucis adversum se, etsi moleste tulerit, fines tamen regiae modestiae non excessit. [Col. 0901A] Non ira motus efferbuit, non verbo malignatus aut opere; causam quam sua repetens intenderat fine studuit justitiae debito terminare. At declinando judicium ad dominum papam appellastis, et sicut in ingressu, sic in egressu vestro summam regis mansuetudinem et tolerantiam vobis observatae pacis indiciis agnovistis. Nam ut in Absalonem prodeunte exercitu paterna pietas exclamavit: Servate mihi puerum Absalon (II Reg. XVIII) , sic ejus mandato voce statim praeconaria cunctis innotuit, ut si quis vobis aut e vestris cuiquam molestus existeret, ultore gladio deperiret.
Addidistis ad haec, et tanquam vitae vestrae vel sanguini machinaretur insidias, fuga nocte inita, mutato habitu post latitationem aliquantulam, a regno [Col. 0901B] clam transmeastis, et nemine persequente, nullo vos expellente extra dominationis suae loca in regno vobis altero ad tempus sedem elegistis. Inde, navem gubernare disponitis, quam in fluctibus et tempestate subducto remige reliquistis; hinc nos vestra jubet et hortatur auctoritas ut convertamur ad vos, et salvi simus, ut vestris inhaerendo vestigiis pro Christo mortem subeamus, et pro liberanda ipsius Ecclesia animas ponere non metuamus. Et utique si attendamus quanta nobis promittantur in coelis, debeant animo vilescere quaecunque possidentur in terris. Nam nec lingua dicere nec intellectus capere valet, illa supernae civitatis quanta sint gaudia angelorum choris interesse, cum beatissimis spiritibus [Col. 0901C] gloriae Conditoris assistere, praesentem Dei vultum cernere, nullo metu mortis affici, incorruptionis suae munere perpetuo gloriari. Passiones hujus temporis minime condignae sunt ad futuram gloriam quae revelabitur in sanctis. Et quod modo leve est et momentaneum tribulationis, supra omnem modum aeternae gloriae pondus operabitur in electis (II Cor. IV) , haec nostris jamdiu sensibus insederunt; nostra jamdiu studia haec post se promissa traxerunt. Caput utinam quod mihi scapulis insidet, lictoris gladius projecisset in medium, dum tamen legitime Deoque placito certamine decertassem! At martyrem non poena facit, sed causa, dura sancte perpeti gloria est, improbe, pertinaciter, ignominia. Pro Christo subire gladium consummata laus est et [Col. 0901D] victoria, hunc in se temere provocare late patens insania, et si vestra, Pater, non solum dicta verum facta pensemus, in mortem nec temere, nec leviter impingemus. Nam genu Clarendoniae curvando, fugam Northamtoniae ineundo, mutato ad tempus habitu delitescendo, a regni finibus clam emigrando, quid actum est? quid haec agendo procurastis? nisi quod mortem quam nemo dignabatur inferre, tam sollicite declinastis? Nos igitur ad mortem qua fronte, Pater, invitastis, quam vos et formidasse et fugisse indiciis tam manifestis toti mundo luce clarius ostendistis. Quae vos suadet charitas, nobis onus imponere, quod abjecistis? Gladius nobis imminet, quem fugistis, in quem funda jacere non dimicare cominus elegistis. Ad similem forte fugam nos invitastis. [Col. 0902A] At nobis mare clausum est, et post digressum vestrum, naves nobis sunt omnes et portus inhibiti. Insulae terrarum claustra regum fortissima sunt, unde vix evadere vel se quis valet expedire. Si nobis pugnandum est, de proximo contendemus. Si cum rege pugna conseritur, unde percutiemus gladio, nos ibi gladius repercutientis inveniet, unde vulnus infligemus, vulnera declinare nequibimus. Et annui vestri reditus nunquid vobis tanti sunt ut fratrum vestrorum sanguine vobis hos velitis acquiri? At Juda reportante pecuniam hanc Judaei respuerunt quam sanguinis esse pretium agnoverunt. Sed aliam nobis causam fortasse proponitis. Paululum itaque divertamus, ut mortis nobis suadendae causam plenius attendamus. Gratias Domino, nulla penes nos est [Col. 0902B] de fide contentio, de sacramentis nulla, nulla de moribus, viget recta fides in principe, viget in praelatis, viget in subditis. Omnes fidei articulos regni hujus Ecclesia sane complectitur. A summi pontificis obedientia praesentis schismatis insania nemo dividitur, Ecclesiae sacramenta venerantur omnes et excolunt, suscipiunt in se et aliis pie sancteque communicant.
Quod ad mores, in multis quidem offendimus omnes (Jac. III) . Errorem tamen suum nullus praedicat aut defendit, verum poenitentiae remedio sperat posse dilui quod admittit. Tota igitur in regem est, et de rege contentio ob quasdam consuetudines suis praedecessoribus observatas, ut asserit, et exhibitas quas sibi vult et expetit observari. Super [Col. 0902C] hoc a vestra sublimitate commonitus non desistit a proposito, non renuntiat iis quae firmavit antiquitas et longa regni consuetudo. Haec causa est cur ad arma decurritis, et in sanctum caput et nobile gladium librare contenditis, in quo refert plurimum quod has ipse non statuit, sed ut tota regni testatur antiquitas, sic eas reperit institutas. Nam difficilius evellitur quod altius radicatur, haeret planta tenacius quae suas in altum jamdiu radices immiserit. Quam si quis transferre desiderat, non viribus evellenda est, ne protinus exarescat. Circumfodienda prius est et humus est ejicienda, denudanda radix undique, ut sic prudens expleat diligentia quod vis commode non expleret incompetenter [Col. 0902D] adhibita. A bonis exempla sumenda sunt, et cum tractantur hujusmodi, ipsorum sunt opera diligentius attendenda. Praedecessor vester ille Pater Augustinus multa a regno hoc exstirpavit enormia, et ipsum regem fide illuminans pravas ab eo consuetudines, non quidem paucas eliminavit, non maledictis equidem, sed benedicendo potius et praedicando, exhortando salubriter, et potentum animos ad bonum fortiter inclinando. Cremensis ille Joannes diebus nostris in partes has a sancta Romana directus Ecclesia, regni consuetudines in quibus jam senuerat, immutavit! Quod non maledictis aut minis, sed doctrina sana et exhortationibus sanctis obtinuit. Benedicendo seminavit, de benedictionibus et messem fecit. Hi si ad arma decurrissent, nihil [Col. 0903A] aut parum profecissent. A pio Francorum rege optata diu prole sibi jam concessa divinitus, nuper illi regno multa sunt remissa gravamina, quae firmaverat antiquitas hactenus inconvulsa, haec suggerente, ut audivimus, Ecclesia, et monente, non in electum principem minas impetente sublata sunt. Quae denique quantaeve dignitates, libertates, immunitates, possessiones Ecclesiae Dei a piis regibus orbe toto pietate sola, non maledicti necessitate collata sint, quis valeat explicare? utique tempus id volentem explicare deficiet, haec namque regum est laude digna nobilitas. Ab ipsis supplex obtinet quod erectus in minas nullis unquam conatibus obtineret, ipsis minimi pretium tam reputatur vile quam exiguum, quod sibi vi subripere quisque violenter [Col. 0903B] intenderet, magnos in re modica rei suae defensores spe cito frustratus agnosceret.
Haec itaque non fervore novitio, sed maturo fuerant attendenda consilio; erant fratrum vestrorum et aliorum plurimum in his exquirenda consilia, attendenda Patrum prudentum opera, cum incommodis Ecclesiae pensanda commoda, et haec tunc demum danda forte sententia, cum jam non foret spes ulla superesse remedia, quo profecto cum datur juxta sacrorum formam canonum attendendum est in quem detur, cur detur, quomodo detur, an expediat Ecclesiae quod detur, et obfuturum sibi si non detur. Is vero quem impetistis, ut nota vobis referamus, nunquid non ipse est quem dulcissima pignora, nobilissima conjux et honesta, subjecta [Col. 0903C] sibi regna quamplurima, amicorum coetus et suis obsequentium nutibus tot populorum agmina, mundi quaeque pretiosa vix detinent, vix blandiendo persuadent, quin spretis omnibus post crucem suam portantem Dominum Jesum nudus exeat, et paupertatem contemplando quam subiit, id facto studeat implere quod docuit ipse, dicens: Qui non bajulat crucem suam et venit post me, non est me dignus (Luc. XIV) ; haec mentis ejus obstinatio est, haec maledictis opprimenda crudelitas, haec in Ecclesia Dei toto orbe declamata malignitas; in hunc si maledicta congesseritis, partem sui nobilissimam suis laedi jaculis Ecclesia recte condolebit, ipso namque vulnerato laesam se non filiorum paucitas, [Col. 0903D] sed populorum ampla numerositas ingemiscet. In hoc vero sacra sic docet auctoritas in ejusmodi causis, ubi per graves dissensionum scissuras, ยซnon hujus aut illius est hominis periculum, sed populorum strages jacent;ยป detrahendum est aliquid severitati, ut majoribus malis sanandis charitas sincera subveniat; et iterum: ยซNon potest esse salubris a multis correctio, nisi cum ille corripitur, qui non habet sociam multitudinem.ยป Medico namque quis ascribat industriae ut vulnus unum sanet, aliud longe majus, longe periculosius infligat? discretioni quis attribuat ob quaedam quae poterunt et levius et expeditius obtineri, Ecclesiam sic deserere, in principem exsurgere et Ecclesiae totius regni concussa pace animarum in subditis corporumque pericula non [Col. 0904A] curare? Agris cessit Ambrosius, Ecclesiam deserere non approbavit. Nam quid a bono principe vestra, Pater, prudentia poterat non sperare, quem divino compunctum spiritu in Christum a Deo noverat anhelare? Illae consuetudines temporalis commodi nil prorsus sibi conferentes, quanti sibi sunt, cum ipsa mundi gloria quantam se cumque offerat jam tota fere viluit, et a cordis sui desiderio tam procul est, ut Domino loquens saepius id dicat, quod scriptum est: ยซInsigne mei capitis odi, o Domine, tu scis.ยป Nunquid non hic fovendus erat, et in ipso nidificanti columbae sanctae dimittendus, donec plene formatus in ipso Christus occulta ejus in lucem traheret, produceret, et libertates Ecclesiae non tantum has de quibus agitur, sed et longe propensiores [Col. 0904B] ipse quasi manu propria distribueret?
In his quidem quod scimus loquimur, quod novimus id confidenter asserimus. Consuetudines in quas plus excandescitis, dominus noster rex jampridem punitus exsprevisset, si non hoc propositum duo graviter impedissent. Unum quod sibi timet esse dedecori a Patribus ad se devoluto regno diebus suis subtrahi quidquam vel imminui. Alterum, si quid remittat ob Dominum, erubescit ut hoc sibi vi reputetur extortum. Primum tamen illud jam sanctitatis pede calcaverat, et ipsum in hoc Dei timor, innata bonitas, domini papae sancta monitio, multorumque in hoc supplicatio continuata produxerant, ut ob ejus reverentiam per quem ultra omnes suos Patres longe magnificatus est, Ecclesiam [Col. 0904C] Dei convocare, et regni consuetudines quae gravamen sibi noscerentur inferre multa devotione spiritus immutare vellet ultroneus et corrigere. Et si penes vos coepta perseverasset humilitas, Ecclesiam Dei in regno exhilarasset jam diffusa late jucunditas. Nam finem in quem tenditis evicerat jam supplicatio, cum male totum impedivit a vobis orta recens turbatio: nam cum suis nondum Britannia titulis accessisset, et levaret in eum usque tunc indomita gens illa calcaneum, cum produceret in turbatores pacis exercitum, terribiles in illum litteras devotionem Patris, modestiam pontificis, minime redolentes emisistis, et quod summi pontificis admonitio multorumque elaboraverat supplex et [Col. 0904D] intenta devotio, suspirando minas illico sustulistis, et tam regem quam regnum in scandalum cunctis retroactis fere gravius impulistis. Avertat Deus finem quem negotio sic procedente metuimus, qui ne nostris erumpat temporibus ob honorem Dei et sanctae Ecclesiae reverentiam, ob vestrum, si placet, commodum, ob pacis commune bonum, ob minuenda scandala, et quae turbata sunt ad pacem, juvante Domino, revocanda, ad dominum papam appellavimus, ut vestri cursus impetum vos in regem prone rapientis et regnum, ad tempus saltem cohibeamus. Qua in re honum est ut intra fines modestiae vester se velit zelus cohibere, ne ut regum jura subvertere, sic quoque debitam domino papae reverentiam, appellationes ad ipsum interpositas [Col. 0905A] non admittendo, nimis e sublimi studeat exinanire. Quod si placeret advertere ad Zachaeum non divertisse Dominum, nisi cum de sycomoro jam descendisset (Luc. XIX) , descenderetis forsitan et quem minis exasperastis verbis alloquendo pacificis mitigare studeretis non solum exigendo, sed et satisfactionem humilem, etsi forte injuriam passus, offerendo. Puerum apostolis proposuit exemplo Dominus qui laesus non irascitur, injuriae cito non meminit, nec quidquam malitiose moliens dum magna non affectat sibi, totum hoc innocentis vitae remedio vitaeque jucunditate plenissima recompensat (Luc. IX) . Singulare virtutis exemplar ipse est qui se crucifigentes absolvit, qui lata charitate persequentes et odientes amari praecipit, et si peccet frater in [Col. 0905B] nos veniam non solum septies, sed et septuagies septies imperat impertiri (Matth. XVIII) . Ista quid non posset humilitas apud dominum nostrum regem, quid non obtineret viarum ista perfectio? Callis iste rectus est, ad pacem recte perducens; quem, Pater, cum intraveritis pacem illico apprehendetis, et dispersis tristitiae nebulis cuncta pace, gaudio cuncta replebitis, et a rege piissimo dominoque nostro charissimo non solum quae ad praesens petitis, sed et longe majora his Domini Spiritu cor ejus accendente, et in amorem suum semper dilatante feliciter obtinere poteritis.
[Col. 0905C] THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, GILBERTUS Londoniensis episcopus, apto rationis moderamine sibi credita dispensare.
Severitatem vestram, Pater, dominus Salesberiensis, et ego, aliique fratres nostri ex retroactis et agnitis non immerito suspectam habentes, pertimuimus ne in dominum nostrum regem Angliae, aut in regnum ejus, vel in nos Cantuariensis Ecclesiae suffraganeos episcopos, aut commissas nobis ecclesias maledicti aut interdicti sententiam ferendam esse decerneretis, et nos indefensos, juri tamen semper stare promptissimos, jam dictae poenae nexibus involveretis. Quod ne vobis omnino foret liberum, ad clementiam domini papae juxta Quadragesimae initium appellavimus, et appellationi diem, [Col. 0905D] octavas Purificationis beatae Mariae, constituentes hoc vobis scripto praesenti significare curavimus, ut si quid habetis in nos, quod judicio prosequi libeat, in ejus tunc praesentia, juvante Domino, respondeamus, et ejus per omnia sententiae humiliter et devotissime pareamus. Avertat iram suam Dominus, ne quod proponitis optato fine concludatis.
G. dei gratia Londoniensis episcopus, universis Ecclesiae Cantuariensis suffraganeis, salutem et debitum fraternae charitatis obsequium.
Pervenit ad Patrem nostrum dominum Cantuariensem [Col. 0906A] archiepiscopum, eos, quos necessitas pro compendio poenitentiae vel causae remedio aut visitationis debito compellit ad dominum papam iter arripere in regno hoc, ab itinere suo praepediri, spoliari, tractari atrocius, et a transfretatione prohiberi, vel ab his qui occasiones quaerunt ut faciant mala, vel coacti illicita de praepediendis clericis vel poenitentibus praestiterunt sacramenta. Unde nobis omnibus apostolica auctoritate in virtute obedientiae et in periculo ordinis nostri injungit, quatenus hoc de caetero fieri inhibeamus, et in eos, qui in clericos violentas manus injiciunt, qui appellantes, vel poenitentes ad dominum papam, vel ad ipsum tendentes, vel ab ipso redeuntes impediunt, publice excommunicatos denuntiemus, et per episcopatus [Col. 0906B] nostros denuntiari faciamus, tam facientes hoc quam hoc facere compellentes. Quod quia nobis districte injungitur, mandare vobis et denuntiare curavimus, ut mandantis imperio prout justum est pareamus. Valere vos optamus in Domino.
Venerabilibus fratribus et amicis in Christo charissimis sanctae Cantuariensis Ecclesiae suffraganeis, G. Dei gratia Londoniensis Ecclesiae minister, salutem in Domino.
Exemplum litterarum domini et papae nostri Urbani papae, quas transmittente nobis domino Cantuariensi [Col. 0906C] nuper recepimus, fraternitati, vestrae ex officii nostri debito direximus, ut ejus continentia diligentius inspecta, vos de caetero non lateat quo pastore divina provisio Romanam de novo instituerit Ecclesiam, et in quantum ejusdem pastoris gratia venerabilis Patris nostri Cantuariensis archiepiscopi auxerit dignitatem. (Epistola Urbani de qua hic agitur, infra est in ordine suo collocata sub num. 381.)
GILBERTUS, Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico charissimo G. eadem gratia Cantuariensi archidiacono, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Talentum vobis, charissime, commissum est, [Col. 0906D] quod augere, et in multorum commoditates expendere, discretioni vestrae necessarium est, ut cum istud multorum subveniendo necessitatibus adduxeritis, mercedem in centuplum a Domino in illa die reportetis (Matth. XIX) . Talentum hoc domini nostri regis est vobis a Domino concessa familiaritas, quam si quis auro comparet pretiosior est, et recte quantacunque pecunia longe charior aestimatur. Talentum hoc ut fideliter erogetis, opus est ut ipsum de sublevanda oppressorum miseria frequenter et sollicite commoneatis, et in hoc non opportuna solum, sed inopportuna, si id pietas exigat, instantia perseveretis, ut et ipsi meritum apud Dominum [Col. 0907A] collocetur, et apud Deum et homines gratia vobis non modica ex studiis hujusmodi cumuletur. Haec ideo praelibavimus, quia lator praesentium Rogerus de Derneford ea nobis affinitate conjunctus est, ut ei deesse nequeamus, quin apud hos, de quorum gratia nos et charitate confidimus, ipsius id exigente necessitate, supplicemus. In hunc vero dominus abbas Westmonasterii manus in tantum aggravat, ut ab haereditate, quae sibi praedecessoris sui et totius capituli charta confirmata est, et insuper dominae imperatricis matris domini nostri regis charta roborata, severe nimis exstirpare intendat. Unde benevolentiae vestrae preces quanta possumus affectione porrigimus, quatenus hujus servitium suscipiatis, et ut dominus noster rex matris suae [Col. 0907B] donationem, sibi ea quam ipse laudabitis servitii taxatione moderata confirmet, obtineatis, ut et ipsum servitii semper obnoxium, et me ad placitum vestrum et servitii et gratiae debitorem habeatis. Valere vos optamus in Domino, charissime.
In codice legitur: ยซQuod si quis dixerit imperatorem perfidum, atrocem, injustum, vel quid simile profuderit, si ex levitate processerit, contemnendum: lubricum enim linguae ad poenam facile trahendum non est; si ex insania, furoris vinive rabie, miseratione dignum; si ab injuria, ad nos transmittendum.ยป Ideo ex personis hominum pensemus dictum tale debere puniri, impunitumve relinqui.
Venerabili domino fratrique in Christo charissimo M. Parisiensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Notum sit charitati vestrae quod nos secuti fidem mandati vestri, simul et auctoritatem scripti vestri authentici, quod vestro penes nos residet sigillo insignitum, burgensibus Parisiensibus pro quibus nobis scripsistis, creditoribus videlicet Willelmi de Beaumont, quanta potuimus et debuimus diligentia, ad indemnitatem prospeximus. Porro in praesentia missorum vestrorum per idoneos et sufficientes fidejussores pro Willelmo cautum est, quod ad instantem [Col. 0907D] festivitatem sancti Laurentii, octo marcae argenti praedictis creditoribus in solutionem reddentur. Infra quindecim vero dies post sequentem Sancti Michaelis festivitatem, item octo marcae. Consequenter autem infra 15 dies post proximum Pascha, quod residuum fuerit, usque ad summam sexaginta quatuor libras Parisienses et decem solidos persolvetur. Quod quia pro inopia creditoris promptius expediri non poterat, ( Haec epistola imperfecta est. )
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, cognato et amico suo charissimo, R. Pictaviensi archiepiscopo, caeterisque domini regis justitiis, fructus operando justitiae mercedem justi reportare.
[Col. 0908A] Regium, dilectissimi, gladium circumfertis ad tempus, quem, quia in vindictam malorum laudemque bonorum consecratus est, sic opto de manu vestra experiantur mali, ne, quod absit! eo puniantur et boni, sic putrida recidantur, ne membra quae sana sunt morboque carentia plagis et cruciatibus attententur. Audistis piaculare flagitium, honestum scilicet clericum ad malorum insidias non vulneratum solummodo, sed et plagis impositis relictum misere semivivum (Luc. X) . Cujus quidem perpetratores sceleris in proxime celebrata synodo Satanae tradidimus, in suae carnis interitum, ut quem instigatorem admiserunt, commissi sceleris, urgente Domino, sentiant et experiantur ultorem. Ex his quosdam, ut audio, apprehendistis, eosque juris laqueis ut potestatis [Col. 0908B] judiciariae severitas expetit innodantes, legitimos in nullo tramites excessistis. Laudo vos et commissam vobis sollicitudinem laudabiliter exercere totus applaudo. Quorum ne vel in modico decoloretur administratio, rogans supplico, quatenus diaconum illum et acolythum quos ob causam hanc includit fecistis ob reverentiam Domini Jesu, cujus sunt signati charactere, cujus similitudinem gestant coronae, mihi si quid adversus eos habet accusator ecclesiastica coercendos jurisdictione restituatis. Ne si Dominum Jesum in membris suis inclusum carcere, audaci, quod absit! securitate detinueritis, ipsum vobis in illa die januam vitae claudere, divina id exigente justitia, compellatis. Valere vos optamus in Domino, charissimi.
Venerabili domino Patrique charissimo R. Rothomagensi Dei gratia archiepiscopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Gratiarum Domino tota mentis alacritate referimus actiones, quod in vobis congesta virtutum bona produxit in medium, et vos altiori superpositum candelabro, in totius aedificationem Ecclesiae, solito voluit eminentius elucere. Nos vero veterem sed nullatenus inveteratam vobis amicitiam servare volentes, de benevolentia vestra confidimus, ut qui de [Col. 0908D] collata nobis gratia congaudemus, amplioris etiam gratiae apud vos locum obtineamus. Inde est, quod dilectae nobis in Domino bonitati vestrae preces affectuose porrigimus, quatenus dilecto nostro, magistro Ranulfo filio Erchem beneficium ecclesiae Sancti Amani quod sibi praedecessor vester sub nostro et multorum testimonio tanquam ejusdem ecclesiae personae restituit, salvum fore concedatis; et vicarium et fraudatorem suum Rogerium, aut a vicaria ipsa, si justum fuerit, amoveatis, aut firmatis fide interposita pactis stare compellatis. Aget oblatae precis exauditio, ut et magistrum Randulphum obnoxium servitio, et nos amplioris gratiae debitores habeatis. Valere vos optamus in Domino, Pater in Christo charissime.
Venerabili domino et amico charissimo R. Dei gratia Eboracensi archiepiscopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem.
Litteras dilectionis vestrae suscepimus, quae nos tanto verius gaudio refecerunt, quanto certius de statu vestro, de prospero reditu, de adventu ad partes nostras, et nostris ad votum desideriis responderunt. Vobis itaque, ne nostra longius vota remoremur, dante Domino, occurremus, ut proxima die Dominica post Purificationem beatae Mariae gloriosae [virginis] venientes constituti, in crastino, vestro si placet ( Caetera desiderantur ).
Venerabili domino Patrique charissimo R. Eboracensi Dei gratia archiepiscopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, apta quaeque saluti, et si quid ipsi possumus, honoris et servitii.
Verborum facile suadet paucitas, cum ad exaudiendum prompta est ipsius ad quem scribitur, amica benignitas. Unde quia de vestra in nos benevolentia fiduciam jamdiu multam ipsa rerum exhibitione concepimus, ex praeteritis futura conjicientes, de vestra ad omnes modestia per omnia bene sperantes, preces excellentiae vestrae, quanta scimus et possumus affectione porrigimus, ut clericum vestrum et cognatum nostrum W. Foliot, quem minus benigno [Col. 0909C] jamdiu perstrinxistis oculo, clementius respiciatis, et in solitam, si placet, gratiam admittatis. Satis est, si placet, quod immeritum afflixistis jamdiu, et patienter omnia sustinentem humiliastis. Excessum ejus nullum fortassis, aut certe modicum, severe corripuistis, et in omnibus his filium sapienter erudistis. Unde cum jam vulneri vinum abundanter infuderitis, obsecramus ut oleum de caetero admittatis, ut clerico vestro subtracta sibi plene restituendo, et ipsum et nos, et nostra si placet, ad libitum habeatis. Valete.
GILBERTUS, Dei gratia Londoniensis episcopus, J. [Col. 0909D] decano de Augy, salutem.
Audivimus et pro certo accepimus, quod quidam sacerdotes sive diaconi de decanatu vestro, spretapenitus et abjecta admonitione nostra, interdicta sibi feminarum consortia nequaquam devitant, sed assueta concubinarum suarum contubernia tam impudenter adhuc etiam quam irreverenter fovent et frequentant. Unde ne patientia nostra, quam tanto sunt abusi tempore, trahatur ad consensum, per praesentia vobis scripta in vi obedientiae praecipiendo mandamus, quatenus omnes praedicti ordinis personas in vestro decanatu constitutas, quae tam infami societate et familiaritate, tam illicite irretitae noscuntur, et adhuc illaqueatae, auctoritate Dei et nostra a sacerdotali et a levitico suspendatis officio, et tandiu [Col. 0910A] suspensos teneatis, donec condigna satisfactione restitutionis gratiam a nobis obtinuerint. Valete.
Dominus Londoniensis domino Cestrensi, salutis gaudium, et cum omni hilaritate promptae devotionis obsequium.
Quos nobis, domine, reddit natura conjunctos, non sinit a nobis ratio charitatis esse disjunctos. Unde est ut eorum negotiis, quantum cum Deo et justitia possumus, nos conveniat intendere, et quo nostra diligentia ad optatum perduci debeant effectum, modis omnibus laborare. Quoniam igitur saepius experimento vestri gratia didicimus quid apud benevolentiam vestram in nostris et nostrorum negotiis [Col. 0910B] efficere possimus, certa quodammodo spes nobis promittitur ex praeterito, quod innata vobis liberalitas refrigescere nesciat in futuro. Devotissimas itaque litteras preces vestras, charissime frater et domine, affectu quo solebatis, si placet, accipite, et in R. cognato nostro qui sanctitati vestrae, sicut audivimus, ad Ecclesiam de Idelesham praesentatus est, ipsam sibi conferendo, non remoratae munus institutionis quod petimus adimplete. Nostis namque quantae soleant in talibus occasiones ex mora reperiri, quae praesuli plerumque auctoritatem instituendi adimant, et ne instituendus beneficio quod sibi juste conferri potuisset gaudeat, iniqua quorumdam calliditate praepediant. Divina ergo misericordia viscera pietatis vestrae commoveat, quae nobis [Col. 0910C] est ad vos dilectio simul et devotio; in cumulum charitatis accedat, quatenus praefatum R. in praescripto negotio dignemini promovere, et ob indultam sibi gratiam tam nos quam caeteros amicos suos vestris velitis obsequiis arctius obligare. Valere vos optamus in Domino, charissime.
Venerabili domino fratrique charissimo HILARIO Cicestrensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Quod in causa Joannis cognitoris partes sustinuimus, obedientia fuit. Quod pro eo adversus abbatem [Col. 0910D] de Geresten pronuntiavimus, juris et legum observantia fuit. Quod citra conscientiam vestram per officialem vestrum, decanum videlicet de Beddig', sententiam exsecutioni mandaverim, temporis procul dubio necessitas effecit. Eramus enim nos sicut et vos, ex mandato domini regis procincti ad peregrinandum, proxima quarta feria post latam sententiam apud Duur' ex condicto conventuri, et inde ad dominum papam, quam citius profecturi. Unde ne protracta in longum negotia occasione profectionis vestrae in dispendium pauperis clerici differrentur ulterius, decano vestro, qui in ipso tunc temporis opportunus advenit, nos cum multa quidem confidentia dilectionis vestrae, auctoritate sedis apostolicae hujus rei exsecutionem injunximus. In [Col. 0911A] quo, si mansuetudo vestra adversum eam aliquatenus exasperata est, hanc nobis pro reverentia domini papae veniam dari, ipsumque in gradum et gratiam pristinam restitui quanta possumus devotione supplicamus, ne in nostram, quod absit! confusionem destitutus, de vestra, quod absit! benevolentia nos minus soliti sperare compellat; peteremus adhuc instantius, et preces precibus accumularemus attentius, nisi quia quoddam quasi diffidentis animi judicium hoc est, et de fraterna charitate minus praesumentis. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo, H. Dunelmensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis [Col. 0911B] Ecclesiae minister, salutem et sincerae charitatis affectum.
Usu celeberrimum esse solet, ut quoties honesta deposcit occasio, cum obtinendi fiducia his de quorum dilectione spes nobis est uberior, affectuosas preces porrigamus. Cum itaque amicis nostris et his praecipue quos naturae nobis unit ratio, in suis negotiis deesse, nec debemus nec possumus, de strenuitate vestra magis quam de merito confidentes, vestram attentius exoramus benignitatem, quatenus quod in provectu vestrorum scilicet W. et H. laudabiliter coepistis, feliciori fine consummetis, ut apud vos preces nostras sibi profuisse sentiant, et nos gratiarum debitores, ipsos autem servitii habeatis. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo B. Exoniensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et debitum fraternae charitatis obsequium.
Amicis nostris et benevolis negare non possumus, quin apud hos de quorum in nos charitate confidimus ipsorum vel suorum id exigente necessitate supplicemus. Unde quia praesentium lator amicorum nostrorum familiaris et amicus est, dilectae nobis in Domino benevolentiae vestrae preces benigne porrigimus, quatenus ipsius negotium, quod penes vos est, quantum permittit aequitas promoveatis, et ejus providendo indemnitati ipsum vobis obnoxium servitio [Col. 0911D] et nos gratiae debitores efficiatis. Valere vos optamus in Domino, Pater in Christo charissime.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, R. Oxenfordensi archidiacono, salutis gaudium, et quem naturae gratia superaddit affectum.
Multorum prece commonitus benevolentiae vestrae preces offero, ne a pactis, quae inter vos et magistrum Adam de Longa villa firmata sunt, quocunque suadente vos aliquatenus aut interpellante recedatis, sed ecclesiam quam ejus nomine annua ut asserit pensione tenetis, ipse in manu vestra habeatis, ne si per vos aliter in illam irrepserit, post vestram, [Col. 0912A] Domino donante, promotionem aut ad humilioris vitae studia, inspirante Domino, translationem, aut diem forte quem nullus evadet extremum ipsum rem suam nancisci denuo suis, ut fieri assolet, implicata difficultas impediat. Quia vero quod aequum est vos libenter observare non ambigo, preces una cum obtinendi fiducia porrigo quatenus quod eratis me non supplicante facturus, oblatis a me precibus compleatis alacrius. Valere vos in Domino optamus.
GILBERTUS, Dei gratia Londoniensis episcopus, R. Oxenefordensi archidiacono, multiplicem ex accepta consolatione gratiarum actionem.
Multis curarum oppressus oneribus, quid amico [Col. 0912B] rescribam promptum non habeo, nisi propheticum illud solummodo, quod cum saepe decantaverim, nunc in amaritudine positus experiri compellor ut dicam: Tota die verecundia mea coram me est, et confusio faciei meae cooperuit me (Psal. XLIII) . Spectaculum factus sum mundo et hominibus (I Cor. IV) quia fortiter afflixit me inimicus (Psal. XLI) : manus Domini tetigit me (Job XIX) , quae me multum elevans tandem graviter allisit me. Ad miseriarum accedit cumulum quod in promptu non est unde queat expeti vel sperari remedium. Mare mihi clausum est et portus omnes circumquaque prohibiti. Inter amicos et notos commorari mors mihi est; ab his elongari penitus impossibile. Unde nuntium ad dominum regem quanta potui festinatione transmisi, [Col. 0912C] ut impetrata transfretandi licentia dominum papam adeam et penes eum causam meam vel defendam si possibile est, vel inflicto vulneri, si sic est, ab eo medicamenta requiram. Vestrum vero plurimum exopto colloquium, obsecrans ut Sabbato Pentecostes vestri copiam Londoniae habeam, ut quid mihi in conventu illo expediat vestro fratrumque meorum consilio instructus intelligam. Valere vos exopto, charissime!
GILBERTUS, Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis in Domino sibi Roberto eadem gratia Herefordiensi electo, totique ejusdem Ecclesiae capitulo, [Col. 0912D] salutem.
Quae ad pacem Ecclesiae stabiliendam seu tutius muniendam pertinere dignoscimus, iis diligentius assensum dare, et ut in perpetuum valitura permaneant, haec scriptis et munimentis aliis roborare charitate id procul dubio suggerente debemus. Eapropter fraternitati vestrae praesenti scripto notificamus causam, quae inter venerabilem fratrem nostrum Rogerum priorem Malverniae, et Rogerum sacerdotem de Lenhale super ecclesiam de Lenhale diu ventilata est, et ob varios eventus rerum protracta plurimum, super qua mandatum apostolicum accepimus, ut ei aut finem amicabili compositione imponeremus, aut ipsam auditis utrinque partibus, canonico fine decideremus, in praesentia vestra hoc [Col. 0913A] tandem conquievisse, et finem paci congruum accepisse. Praedictus siquidem Rogerus de Lenhale jus ecclesiae de Malvernia in saepedicta ecclesia de Lenhale recognoscens, ipsam in manu nostra resignavit, et priorem ecclesiam de Malvernia per manum nostram apostolica auctoritate eadem investiri concessit. Quo debita solemnitate peracto, prior totius capituli sui assensu eamdem ecclesiam ipsi Rogero per manum nostram apostolica interveniente auctoritate, annua dimidiae marcae pensione in Pascha solvenda tota vita sua tenendam concessit. Hoc etiam in charitatis augmentum totius capituli sui conniventia annuens, ut cum praedictus Rogerus aut vita decesserit, aut se ad frugem melioris vitae transtulerit, Walterus presbyter de Daubo, qui in [Col. 0913B] eadem ecclesia nomine Rogeri aliquandiu ministravit, in eadem nomine prioris et ecclesiae de Malvernia ministret, et usque vel decesserit vel saeculari vitae renuntiaverit, annua marcae unius pensione in Pascha solvendae annuatim perpetuus in ea vicarius perseveret. Nominato vero Waltero vel obeunte, vel se ad religionis habitum transferente, ecclesia de Lenhale cum omni integritate sua Malvernensis Ecclesiae bonis accrescat, ipsamque Malvernensem Ecclesiam de caetero plene possideat. Quod quia salvo jure Herefordiensis Ecclesiae ratum inconvulsumque manere decernimus, scripti praesentis adnotatione et sigilli nostri appositione confirmamus. His testibus, Roberto de Broi, Mauricio de Sabricteswrde, Rogero de Herefordia, Ricardo de Salesberia, Ludovico, [Col. 0913C] Waltero eleemosynario, magistro Willelmo de Bernes, Hugone capellano de Hedam, Samsone clerico prioris, Reginaldo camerario, Waltero Foliot, Ricardo Brudle, Jocelino, Alano.
GILBERTUS, gratia Dei Londoniensis episcopus, venerabili fratri dominoque charissimo R. Herefordiensis Ecclesiae eadem gratia electo, salutem et optatos in Domino semper ad vota successus.
Verborum facile suadeat paucitas, cum ad exaudiendum prona est ipsius ad quem scribitur amica benignitas. Inde est quod dilectae nobis in Domino benevolentiae vestrae preces affectuose porrigimus, [Col. 0913D] ut ecclesiam de Lideberi amore Dei nostraeque petitionis intuitu, ob sedem episcopalem quam jamdiu obtinuit, et ob sanctorum episcoporum reverentiam, quorum ibidem corpora requiescunt, tam in capite quam in capellis ad eam pertinentibus in ea conservetis integritate, qua tam nostro quam decessorum nostrorum tempore stabilita fuisse dignoscitur, ut cum nostras in hoc preces exaudieritis, Deum inde vobis propitium et nos vobis amplioris gratiae debitores habeatis.
Domino et amico suo charissimo ROBERTO Dei gratia Herefordiensi episcopo, frater GILBERTUS, Londoniensis [Col. 0914A] Ecclesiae minister, humiliter in his exerceri quae Dei sunt, et in iisdem fine beatissimo consummari.
Ne tuae, domine, jussionis vana mihi aut vilis videretur auctoritas, tibi illico direxi librum quem postulasti; librum siquidem, quem in Cantica canticorum, juvante Domino, nuper edidi, etc. Vide Opera exegetica Gilberti, inter Patroligiae tomos proxime edendos. EDIT. PATR.
Venerabili fratri R. Herefordiensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem.
Si verba postulavimus, satisfactum est, si rem, [Col. 0914B] non adeo. Verum quod tam honorifice, quod tam eleganti repulsa, vota nostra reprobastis, vobis et notariis vestris quantas debemus gratias referimus, ipsas, annuente Domino, cum res erit gratiarum actiones relaturi. Quod autem preces nostras quas pro dejectorum nostrorum restitutione vestrae porreximus fraternitati, juxta intelligentiam vestram nequaquam admittendas scribitis, ne in Ecclesiam Dei et sacros canones graviter, quod absit! committatis, non satis admirari sufficimus. Cum prima haec sint tam divini quam humani juris elementa, nulli permissum esse sibi jus dicere, vi pulsos ad omnem causam debere restitui, praedonibus etiam violentisque possessoribus adversus veros dominos per interdictum subveniri, et multa in hunc modum [Col. 0914C] quae leges affirmant, confirmant decreta et optima utrorumque interpres consuetudo commendat, quae licet in nostram fortasse dissimulentur injuriam, vestram tamen prudentiam scimus non ignorare. Nunc vero quia nihil quod amico possitis concedere, nobis, ut vestra conclusit oratio, vultis ullatenus negare, quod nec inimico negandum est, diem videlicet, locum, et audientiam dejectis nostris petimus exhiberi.
Dominus Londoniensis domino Herefordiensi, salutem et debitum verae dilectionis affectum.
Vereor ad amicum molestus precator accedere, et ab eo quidquam unde vel in modico moveatur exigere. [Col. 0914D] Verum cum digne commendabilem illam vestrae mentis attendo modestiam, spem mente concipio, ut benigne sustineatis amicum, etsi magna petentem, vos tamen ad petitiones ejusmodi sibi offerendas et cum Dominus opportunitatem dederit, ab ipso alacriter exaudiendas, ipsa precis audacia provocantem. Quorumdam relatione didici Radulphum de Lideberi, clericum vestrum id habere mentis et propositi, ut praebendam quam habet in ecclesia de Herefordia, in manu vestra resignare desideret, si spem tamen habuerit ut eam in Henricum nepotem meum conferre benevolentiae vestrae placuerit. Hoc itaque est quod postulo, quod in affectionis experimentum et charitatis augmentum [Col. 0915A] nobis exhiberi desidero. Quod si vobis in aliquo molestum intellexero, ab ipsa prorsus postulatione recedo. Valeat dominus et amicus in Christo charissimus.
Quidquid in hoc mundo constat esse felicius, et in futuro praestantius, sincerae postulatio voluntatis effectu debet prosequente compleri, ut devotionis sinceritas laudabiliter enitescat, et res postulata vires indubitanter assumat. Quocirca excellentiae vestrae gratias et gratiarum actiones.
Quantum mei cordis affectus de vestra dilectione delectetur, nec vox nec scribentis calamus potest intimare. Tamen ut multa paucis concludam, scitote me pro posse meo vestrae semper voluntati esse obnoxium. Hoc utique vestra probabit dilectio, cum [Col. 0915B] aliquid a me fieri optaverit.
Sibi dilectis electis domino Herefordiensi, et Wigorniensi, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutis gaudium, et si quem potest in Domino charitas officiosa, famulatum.
Vestram scimus non latere prudentiam, quod facti saepius ignorantia juris ignorantiam parit, et frequenter in controversiis cum minus apparet quid actum sit, quid etiam sit statuendum non instructus judex minus plene intelligit. Inde est quod de causa quae inter Robertum et Henricum ad praesens vertitur, praesenti vobis scripto notificamus, [Col. 0915C] quod vidimus, quod audivimus, imo quod ipsi formam legum secuti et canonum multis nobis assidentibus et judicavimus, et judicatum exsecutioni legitimae mandare curavimus. Defuncto namque Ricardo, qui in ecclesia de Witeberne multo jam tempore ministraverat, nos ipsum usque ad diem decessionis suae, personatum ipsius ecclesiae habuisse, suoque in ea nomine ministrasse existimantes, a Roberto fraude tacendi quod noverat circumventi, multaque precum ejus instantia tandem moti, ecclesiam jam dictam ipsi concessimus, ipsumque ea etsi juris alieni conscientiam habentem, hoc quidem ignorantes investivimus. Quo agnito, Walterus de Broward Herefordiensis Ecclesiae canonicus, praesentiam nostram adiens, ecclesiam [Col. 0915D] jam dictam sui juris esse, ipsamque sibi a praedecessore nostro bonae memoriae Roberto episcopo canonice concessam fuisse asseruit, postulans sibi ad id probandum diem constitui, et Robertum super hoc in jus evocari. Statuto itaque die duobus Lidebiriae convocatis capitulis, Walterus, praesente Roberto, ecclesiam de Witeburne, ut jam dictum est, sibi de jure competere asseruit, et ipsam a Richewardo in manu domini Roberti episcopi refutatam, in se canonice ab eodem episcopo collatam fuisse, sufficienti idoneorum testium copia juramentis super hoc corporaliter exhibitis, plenissime comprobavit. Unde ecclesiam eamdem Roberto abjudicatam, jam dicto Waltero ex sententia restituimus, et post ipsius decessum, ipsam alii [Col. 0916A] cuidam clerico vestro Rogero concessimus, quam ab eo postmodum refutatam, latori praesentium Henrico, omni vacantem persona et possessore donavimus. Quorum quis in jure potior habendus sit, decernentis e facili qui jure celebrata, an qui donatione nititur, ex sententia retractata. Valere vos optamus in Domino, fratres in Christo charissimi.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus dilectis sibi in Domino G. Herefordiensi decano totique capitulo, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Usu celebre est, ut a quibus repulsa non metuitur, et de quorum charitate fides habetur certior, his cum indubitata obtinendi quae cupimus fiducia [Col. 0916B] preces uberius offeramus. Cum itaque praeteritorum exhibitio in postulandis nos tutiores efficiat, cum universis singulos affectuose rogamus, quatenus certa negotia R. Colec' . . . ad fidem et canonici vestri divinae pietatis et nostrae petitionis intuitu misericorditer agatis, ut dum in scholis moratur portionis quae eum contingit non sentiat dispendium. Pium est enim his subvenire quos amor scientiae facit exsules. Nec certe trahendum est ad consequentiam si quid impiis causis fiat extra ordinem. Gratius ut nostis fieri solet accipienti postulatum dum offertur, quam cum ab invito judicii calculis emungit, et utinam necessitatem faciendi voluntas antecedat, et coercionem mera liberalitas praeveniat! Scitis etenim quid nobis datum sit in mandatis, quod [Col. 0916C] exsequi supersedimus, laboribus vestris et expensis parcere cupientes, sub spe certissima id exspectantes, ut voto et necessitati jam dicti Ricardi, magis voluntate quam sententia satis fiat, quod adhuc futurum speramus preces precibus adjungentes, quatenus apud vos nostras sibi profuisse preces res ipsa declaret, et ipsum servitii nos gratiarum debitores habeatis.
G. decano et toti capitulo Herefordiensis Ecclesiae, salutem in Domino.
Magna quadam securitate benevolentiam vestram et gratiam semper vindicamus, ideoque cum nostra [Col. 0916D] seu nostrorum necessitas efflagitat amicorum, confidenter ad vos ingredimur, cum omni spe impetrandi quidquid amico potest et debet amicorum charitas indulgere. R. siquidem nepos noster, vesterque canonicus, de proposito suo et consilio nostro, per Dei gratiam studiorum causa nuper transfretaturus est. Proinde dilectae nobis et diligendae semper in Domino universitati vestrae preces obnixe porrigimus, quatenus intuitu tam favorabilis propositi, nostraeque si placet petitionis interventu, unam hanc nobis licentiam indulgeatis, sine diminutione beneficiorum praebendae suae, suamque interim absentiam cum sui si placet indemnitate excusatam habeatis, ut et ipsum vestris devotiorem obsequiis et nos vobis pro ipso amplioris gratiae debitores efficiatis. [Col. 0917A] Bene valeant singuli, bene valeant et universi.
Venerabili domino fratrique in Christo charissimo UHTREDO Dei gratia [Landaviensi] episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem in Domino.
Veniens ad nos quaedam parochiana nostra, Mathildis nomine, lacrymabili nobis saepe conquestione monstravit, quod quidam Jacobus nomine, Lebrandi filius, vester natione, et nunc conversatione parochianus, qui eam solemni, ut asserit, matrimonio et cum sacerdotali benedictione in suam [Col. 0917B] accepit et duxit uxorem, ipsam postmodum absque judicio et conscientia Ecclesiae, per totum jam septennium desertam, et contra fidem tori et legem Christi, tam nefarie quam irreverenter altera superducta, virili prorsus destitutam solatio, dereliquerit. Super quo, ut vera vobis scribere, et certa secure significare possemus, per archidiaconum, per sacerdotem ipsius ministrum et auctorem matrimonii, per laicos etiam quamplures, graves et honestos viros, fide veri districte et diligenter inquisita, verum esse manifeste deprehendimus, quod nobis memorata Mathildis de contractis cum Jacobo nuptiis, plus lacrymis quam verbis saepenumero persuaserat. Unde quia praedictus J. in jurisdictione vestra, et in vestro, ut dicitur, territorio apud Grenning' [Col. 0917C] commoratur, fraternitati vestrae preces affectuose porrigimus, supplicantes et obsecrantes in Domino, quatenus illum ob reverentiam Dei, canonica severitate corripiatis, et ut uxori debitum provideat, et praestet subsidium, ecclesiasticae districtione justitiae compellatis, ut sciat eumdem esse tam vobis quam nobis zelum legis Christi, et sentiat utrinque adversus praevaricatores ejus non deesse ultores. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo NICOLAO Landaviensi episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et debitum fraternae charitatis [Col. 0917D] obsequium.
Esse me sanum et incolumem noveris, tuumque affectuose desiderare colloquium, ut percipiam ex amici praesentia quod affectat plurimum anima solatium. Quod quia variis rerum impeditur eventibus, quod corporalis alterutro nobis absentia subtrahit, id, quaeso, charitas illa suppleat, quae nescit absentiam, quaeque ipsum quem diligit, sibi semper in spiritu novit exhibere praesenti. De caetero, Willelmi filii R. prece pulsatus, benevolentiae vestrae preces offerre compellor, quatenus B. clericum ipsius ad diaconatus ordinem promotum jamdiu, ad sacerdotium promovere velis. Quod amore Dei meaeque petitionis intuitu complendo, et ipsum orationis obnoxium, Deo meque tibi gratiae, ut in [Col. 0918A] omnibus, debitorem exhibebis. Valeas in Christo, charissime.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Lincolniensi episcopo, fratrer G. Londoniensis Ecclesiae minister, in senecta uberi pie Christo famulari.
Quae sint opes loci qui dicitur Haliwelle, divulgante fama, notum forsitan habuistis. Angustus quidem locus est et exiguus, adeo ut trium agri jugerum spatio totus plene limitetur. Locum hunc inhabitant viginti sorores velatae et consecratae Domino, divinis jugiter insistentes laudibus, et Domino regulariter obsequentes. Temporalem his victum et vestitum ministrat ecclesia de Dunt' ipsis a praesentium [Col. 0918B] latore magistro Rogero pie collata, et misericorditer a gratia vestra confirmata. Hac deducta, locus quem praedictae sorores inhabitant, ipsis quidem ad sepulcrum, ad victum vero nullo modo sufficiet. Mentem itaque vestram moveat precor illa calamitas, in quam jam dictae sorores procul dubio casurae sunt, si judicii severitate, quod absit! jam dicta ecclesia fuerint destitutae. Interponat itaque se pastoralis illa clementia, quae usque in diem hanc collato beneficio Domini paruit et vestivit ancillas, ne totum ipsis quod sub coelo possident abjudicando, ipsas desolatas reddat, et omni penitus auxilio et consilio destitutas. Canonice, si placet, eis induciae concedantur; dilationes eis legitimae non negentur; provideatur advocati suffragium, ut pectus in vobis [Col. 0918C] sentiant quantum permiserit aequitas paupertati suae compatiens, et religionis amicum. Si causae id exegerit arcta necessitas, transigatur potius quam ovili Domini vellus ad cutem usque judiciali sententia detrahatur. Latorem praesentium magistrum R. de Duntone fraternitati vestrae commendamus attentius, quem jam dictae sorores in praesenti causa sub testimonio nostro procuratorem sibi constituunt, eo quod vehiculum quo subvehantur ad vos inopia praepediente non inveniunt. Valere vos optamus in Domino, frater in Christo charissime.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Lincolniensi [Col. 0918D] Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem quam sibi.
Amicus et affinis noster R. Brito, talem se exhibet, et tam strenuum in quibus potest negotiis, ut in illis necessitatibus quae suam transcendunt facultatem, suorum videatur amicorum auxilio non indignus. Qui, largiente Domino, in cujus manu corda sunt regum (Prov. XXI) , tantam in conspectu regis gratiam obtinuit, quod idem dominus noster rex baroniam Willelmi Gulafre, quae in suam reciderat manum, cum filia et haerede ejusdem Willelmi, primogenito filio suo dotalem concessit, filiam quoque suam honorifice maritare, nobilique marito et grandi maritagio, regia liberalitate nobilitare curavit. Qua in re et regis non immerito laudatur [Col. 0919A] munificentia, et Patris nihilominus diligentia comprobatur. Quia qui bene meretur et qui bene remunerat, uterque laudandus est. Superest adhuc filius alter, quem litteris erudire, quem Deo dedere, quem ecclesiastico ordini mancipare destinavit. Ad cujus promotionem quia paterna non possunt, nec debent obsequia suffragari, una post Deum spe, specialiter ad nos duos suspensus est, quod curam ejus habere, ipsique propter Deum providere debeamus. Ob hanc igitur causam mea ad vos legatione fungitur, ut gratiam quam non desperat ex se, mea tamen promptius apud vos obtineat intercessione. Pater itaque pro filio, ego pro nepote, ambo pro nostro vobis abnepote supplicamus, ut quae paterna devotio divinis deputavit obsequiis, vestrae, si placet, [Col. 0919B] Ecclesiae titulis ascribatis, et in haereditatem sanctam et in ecclesiasticam familiam praestatione praesentis seu futuri promissione beneficii, asciscatis, ut sollicitudo Patris, quae tota resedit in filio, re ipsa vel spe saltem exhilarata respiret. Qua in re, si mea vobis improba videtur et onerosa petitio, scitote quia vobis fratrique vestro, domino Willelmo de Caineto id potius imputare debetis. Ego namque Britanniam nesciebam, Britones non noveram, R. Britonis neque notitia, neque nomen ad me pervenerat, quin vos duo illum mihi commendastis ad gratiam, multaque diligentia in amicitiam et affinitatem gentis nostrae induxistis, eaque mihi necessitudine confoederastis, ut non jam improbitas aestimari debeat, sed officii magis necessitas pro ipso [Col. 0919C] vestrae supplicare dilectioni. Praeter haec autem et super haec multa mihi suggerit audacia orandi et exorandi fiduciam, dominus R. de Almari, qui in hoc ipso, ut dicitur, negotio, suas ad vos partes audacter interponit, et more curialium imperiose cuncta disponit. Non enim in ea possum apud vos causa desperare, quam hinc majestas curiae inde mea et aliorum humilitas amicorum apud vestram nititur benevolentiam in tam honesto desiderio perorare. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Linc. Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae [Col. 0919D] minister, salutem.
Vobis loquimur sicut et nobis, nec volunt alii secreta committi. Super causa quam nobis intimare curastis, ad praesens illud in primis occurrit, quod certam promulgastis super re incerta sententiam. Et cum de facto non constaret, pronuntiare tamen sic curastis, ac si de facto constiterit. Nam cum actioni nostrae adversarium pariat ipsa possessio, non ante sententiam solum, sed in ipso litis ingressu oportebat constare quis possideret, a quo petitor ipse quod sui dicebat juris esse, repeteret. Nunc vero Ricardo de Ambli in possessione posito, et per negotii gestorem rem sui juris esse protestante, non inter petitorem et ipsum in possessione positum, sed magis alios extra possessionem constitutos, non [Col. 0920A] quidem cognitum, sed judicatum est. Vobis enim notionem ferre non valuit, monachorum de se vel archidiaconi vestri, vel decani, super altero nulla exhibita probatione confessio. Unde palam est, Ricardo de Ambli sententia sic lata quid officiat, cum aliis res inter alios judicata non noceat. Advertat itaque prudentia vestra, quid domino papae scripseritis, cui ut litterarum ipsius tenor exprimit, causam inter Rogerum et Ricardum ventilatam et judicio terminatam esse scripsistis. Quod si sic actum est, sicut factum ipsum, sic improbamus et scriptum. Si vero non, sed ut frequenter humanus caligat oculus, negotium secus quam gestum aut scriptum est, dominus papa concepit, videtur nobis illorum admittenda exceptio, qui precis oblatae et suggestae [Col. 0920B] rei arguunt falsitatem. Haec enim non quaecunque falsitas est, sed quae totam perimit causae substantiam. Quae ipsi possessionem adimit, qui nunquam citatus est. Adversus quem nec actitatum in jure, nec unquam pronuntiatum est. Inter quem et Rogerum latam sententiam qui confirmat, cum haec nulla sit, nullam confirmare videtur. Mandatum vero domini papae si differtis, non omittitis, nec frustratoria dilatio illa habenda est, quae veritate simul et ratione subnixa est. Erit itaque, si placet, domino papae rescribendum, et ipsius mandatum, qua causa quantaque ratione distuleritis, aperiendum. Quod cum ex suggestis pendeat, ipsis derogata fide differendum esse nullus ignorat. Pauperi vero extraordinarie et in alterius injuriam subvenire, non aequum [Col. 0920C] ducimus, cum super hoc divina lex habeat: ยซNon misereberis pauperis in judicio,ยป et judicem calamitosis illacrymari non debere, Justinianus ipse decernat. Valete, et saniorem praeferre sententiam non omittite.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, R. Lincolniensi archidiacono, salutem.
Diem tibi ad causam quae inter te et R. sacerdotem vertitur, apostolica auctoritate constituimus, ad quem ob purgandam domino papae sanctaeque Romanae Ecclesiae a te, ut dicitur, illatam injuriam, nec venisti, nec responsalem mittere procurasti. [Col. 0920D] Diem igitur alterum et hunc peremptorium constituimus, mandantes et apostolica auctoritate tibi injungentes, ut nisi jam dictum R. sacerdotem a sententia interdicti prorsus absolutum susceperis, et ei obvolutiones Ecclesiae suae dum appellationem suam ad dominum papam subtractas, prosequeretur, plene reddi feceris, tuam nobis praesentiam XI Kalendas Septembris apud Windeleshores exhibeas, ut mandato domini papae super memorata causa prout jus dictabit obedias. Qui vero excipienti incumbit id probare quod excipit, si pronuntiationem illam quam contra statuta canonum adversum me in domini papae et sanctae Romanae Ecclesiae injuriam dominus Cantuariensis institutit, me tenere et ligare et ab apostolici exsecutione mandati repellere [Col. 0921A] et praepedire intendis, cum exceptionem hanc in jure probaveris, nostrum tunc recte judicium declinabis. Vale.
G. Dei gratia Londoniensis Ecclesiae minister, dilectis sibi in Domino universis ejusdem Ecclesiae parochianis et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Est apud nos in castello de Storteford locus reverendae venustatis, locus olim sanctuario Dei et divinis deputatus obsequiis, quem etiam nunc post ruinas, ob ea quae ibi crebro apparuisse dicuntur sanctitatis indicia, fidelis populis cum multa veneratur et reveretur devotione. Nos igitur ob amorem Dei et sacri loci reverentiam, in statum pristinum [Col. 0921B] rem reformare, et basilicam ibidem Deo reaedificare disponentes, propositum pii laboris charitati vestrae denuntiamus, optantes ut et vos pii nobiscum operis adjutores, debitique fructus et dignae mercedis simul participes efficiamus. Hinc est quod vestram oramus et exhortamur in Domino dilectionem, quatenus pietatis intuitu sancto operi huic opem et operam impendatis, et ut ad complementum incoepta perveniant, ad reparandam domum Domini qui omnia contulit, aliqua de bonis vestris conferatis, scituris his qui nostris in hoc monitis acquiescunt, quod orationum et beneficiorum sanctae Londoniensis Ecclesiae, eos specialiter constituimus esse participes. Poenitentibus autem et peccata confessis, qui in opus hoc ad honorem Dei aliquid [Col. 0921C] charitative impertierint, de injuncta sibi satisfactione misericorditer viginti dies relaxamus.
GILBERTUS, Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis sanctae Londoniensis Ecclesiae parochianis et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Particeps mercedis efficitur, quicunque se bonorum operum adjutorem exhibet, nec irremuneratum relinquitur, quod in pietatis usus fuerit intuitu pauperum erogatum, dicente Domino: Quod uni ex minimis meis fecistis, mihi fecistis (Matth. XXV) . Inde est quod universitatem vestram monemus attentius, [Col. 0921D] et rogamus, et in peccatorum vestrorum remissionem injungimus, quatenus ad construendum xenodochium, quod in honore Dei et beati Thomae martyris Londoniae apud Suthwercam, ad pauperum et infirmorum susceptionem pariter et sustentationem de novo est inchoatum, amore Dei et pietatis intuitu, manum auxilii misericorditer porrigatis, et ad pauperum refectionem pariter et sustentationem de concessis vobis a Domino facultatibus impertientes, Deum ob collatam sibi in membris suis gratiam, remuneratorem et vitae vobis aeternae largitorem habeatis, et orationum et beneficiorum quae in jam dicto fient xenodochio participes vos constituatis. Omnibus vero qui ad praedictum pietatis opus manum auxilii porrexerint, et ejusdem [Col. 0922A] loci pauperibus vel in modico subvenerint, de Domini confisi misericordia viginti de injuncta sibi poenitentia dies relaxamus, et orationum et beneficiorum quae in nostra fient Ecclesia eos participes esse concedimus.
GILBERTUS, Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino archidiaconis, decanis, et omnibus qui in episcopatu Londoniae consistunt, ecclesiarum praelatis, salutem, gratiam et benedictionem.
Officii nostri nos admonet et hortatur auctoritas, ut beneficia quae in nostra dioecesi fidelium devotio pauperibus Christi in charitate contulit, aut collatura est, in posterum ipsis confirmare et perpetua [Col. 0922B] stabilitate communire curemus. Proinde ecclesiam de Standuna cum pertinentiis suis, et ecclesiam de Chingesboria cum suis itidem pertinentiis, et ecclesiam de Chauria cum omnibus ad ipsam pertinentibus, quas earumdem fundatores et advocati ecclesiarum, sicut ex authenticis eorum scriptis agnovimus, Deo et sancto Joanni, et fratribus Hospitalis Jerusalem, pro sua et suorum salute, in perpetuam destinarunt eleemosynam, concessa nobis a Domino episcopali auctoritate, memoratis fratribus Hospitalis concedimus, et sub hujus scripti testimonio in perpetuum confirmamus. His testibus, Hugone decano Sancti Pauli, Ricardo archidiacono Oxenefordiae, Ricardo archidiacono Colecestriae, magistro Nicolao, magistro Waltero, [Col. 0922C] Willelmo de Norhala, canonicis Sancti Pauli, Willelmo de Piro, Henrico Pictore, Roberto Huscharle, Roberto de Fuleham, Alfredo Bechet, Willelmo de Ver, et caeteris. Valete.
GILBERTUS, Dei gratia [Londoniensis] episcopus, dilectis sibi in Domino universis ejusdem Ecclesiae parochianis et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Qui Domino devotius obsequuntur digne ab ipsius fidelibus in petitionibus suis justis exaudiuntur. Inde est quod universitati vestrae praesenti scripto notificamus, nos dilectis fratribus monachis scilicet Cluniaci et nominatim priori de Rumuli et ipsius [Col. 0922D] loci conventui omnes ecclesias et ecclesiastica beneficia concessisse, quae sibi a comite Eustachio donata et concessa sunt, et ipsius charta quam inspeximus confirmata et ab ipsis multis jam ante annorum curriculis quiete et inconcusse possessa. In his vero haec ex propriis duximus exprimenda vocabulis, ecclesiam de Stanford, et ecclesiam de Angra, ecclesiam de Lahaphara, et Lagaphara parva, ecclesiam de Cogeshala, ecclesiam de Orteia, ecclesiam de Langahou, et quidquid ad eas pertinet in capellis, in terris, et decimis, videlicet de porcis, de agnis, de lana, de caseis, de vitulis, de pullis equorum, de pasnagio, de feno et lino. Has jam dictas ecclesias cum omnibus ad ipsas pertinentibus, [Col. 0923A] jam dictis fratribus concedimus, et episcopali auctoritate confirmamus, et hanc donationem nostram sigilli nostri attestatione corroboramus. Testibus Ricardo archidiacono . . . .
GILBERTUS, Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino, universis sanctae Londoniensis Ecclesiae parochianis et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Cogit nos charitatis affectio pro indigentia fratrum de Priten' universitati vestrae supplicare. Qui nimirum inchoatam ecclesiae suae fabricam suis non sufficiunt impendiis consummare, nisi devotio fidelium votis eorum misericorditer subveniat. [Col. 0923B] Proinde latores praesentium nuntios et procuratores paupertatis suae, sub nostrarum testimonio litterarum vobis commendamus ad gratiam, orantes et exhortantes in Domino, et in remissionem vobis injungentes delictorum, quatenus eos pro communi fratrum necessitate pie laborantes, propter Deum benigne suscipiatis et de collatis vobis a Domino facultatibus, ad exstruendam praedictae fabricam ecclesiae, eleemosynas et beneficia vestra misericorditer impendatis, ut domum Domini in terris aedificando, permansura vobis aedificia praeparetis in coelo. Clericis vero, presbyteris et personis ecclesiarum, per nostram constitutis parochiam specialiter supplicamus, ut illis suscipiendis, exhibendis et honorandis sollicitius intendant, et ad [Col. 0923C] commissas sibi plebes devota eos exoratione commendent. Scituris omnibus, qui eos hospitio seu beneficio quolibet honoraverint, quod eos orationum et beneficiorum sanctae Londoniensis Ecclesiae constituimus fore participes. Poenitentibus etiam et peccata confessis, sub nostro scilicet constitutis sacerdotio, quia majori indigent remedio, majorem adjicimus misericordiam, et si in septem annorum vel supra poenitentia fuerint, viginti, si minus, decem, de injuncta sibi satisfactione dies relaxamus.
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis ejusdem Ecclesiae parochianis [Col. 0923D] et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Quo magis, dilectissimi, inter charitatis opera lucet eleemosynarum largitio, eo propensius earum erogationi insistere vos exhortamur in Domino. Si enim opera misericordiae in hujus saeculi peregrinatione seminatis, multiplicato fructu, vitam aeternam metetis in coelo. Unde rogamus et monemus vos attentius, quatenus inopiae fratrum de Cuwella qui pro defectis facultatibus Ecclesiam suae religioni congruam construere non possunt, compatiamini, et pia ducti compassione, eis optata subsidia aeternorum intuitu praebeatis, ut vestris adjuti suffragiis oratorio sibi constructo ferventissime legi mandatorum Dei inhaerere possint. Nos vero his qui de suis facultatibus eidem loco quidquam [Col. 0924A] largiti fuerint, de Dei misericordia confisi, de eorum poenitentia decem dies relaxamus, et bonorum omnium quae in nostra fiunt Ecclesia, adjuvante Domino, eos participes constituimus. Valete.
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino episcopis, archidiaconis, clericis, per episcopatum Londoniensem constitutis, salutem, gratiam et benedictionem.
Quae in usus pauperum misericorditer impenduntur, donantibus non pereunt, imo ad aeternae retributionis gloriam conservantur, et temporalium pia largitio vitam aeternam operatur. Unde nos de salutis vestrae profectu solliciti, propensius charitatem [Col. 0924B] vestram exhortamur in Domino, quatenus piis operationibus providere indulgeatis, ut de bonis vobis, permittente Domino, concessis, dum tempus habetis, dum licet, aeternitatis fructum mereamini. Nos itaque ancillarum Christi, Deo et beatissimae Mariae de Northamtonia jugiter servientium, egestati compatientes, rogamus, monemus, et vos exhortamur in Domino ut, cum ad vos venerint suam proponentes miseriam, eas benignius suscipiatis, et de facultatum vestrarum copia earum relevetis inopiam, ut bonorum quae tam in nostra quam sua fiunt Ecclesia auctore Domino sitis participes. Valete.
[Col. 0924C] G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino archidiaconis, decanis, et omnibus, qui in episcopatu Londoniensi consistunt, ecclesiarum praelatis, salutem, gratiam et benedictionem.
Noverit dilectio vestra, quod R. clericus de Ardel', ecclesiam de Ardel' in manus nostras tam spontanee quam absolute resignavit, seque quod nihil in ea juris ulterius esset repetiturus, interposita juramenti religione, obligavit. Quam nos petitione quidem et praesentatione advocati, dilecto nostro G. de Sur', cum omni integritate sua perpetuo habendam et canonice possidendam concessimus, ipsumque in ea personam debita solemnitate constituimus. Quod quia in dubium nolumus, aut [Col. 0924D] in irritum de caetero posse revocari, praesenti scripto universitati vestrae id notificare, et episcopali auctoritate confirmare curavimus. His testibus . . . .
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, omnibus sanctae matris Ecclesiae ministris, nec non et universis Christianae professionis in sua dioecesi commorantibus, ad quos litterae istae pervenerint, compassionis abundare visceribus.
Capiat in nobis, fratres charissimi, evangelicae doctrinae frequens et quotidiana admonitio, qua instruimur et informamur opis indigentibus manum misericordiae alacriter porrigere, et oppressorum necessitatibus coeli remedio occurrendo subvenire [Col. 0925A] Scriptum namque est: Alter alterius onera portate, et sic adimplebimus legem Christi (Galat. VI) . Et iterum: Hilarem datorem diligit Deus (II Cor, IX) . Et alibi: Date et dabitur vobis (Luc. VI) . Et iterum: Charitas operit multitudinem peccatorum (I Petr. IV) . Et alibi: Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII) . Nos igitur ecclesiae Sanctae Virginis N. et fratribus in Christi servitio ibidem commorantibus alacriter succurrentes, unusquisque juxta facultatis suae mensuram imminentis paupertatis aggravationem misericorditer supportemus, et ad reaedificationem ecclesiae, ignis incendio vastatae, aliquid de beneficiis nobis a Deo collatis, cum cordis hilaritate largiamur. Omnibus autem qui ad praefatum opus misericordiae, ea devotionis intentione qua oportet [Col. 0925B] manum auxiliatricem porrexerint, de Domini gratia et meritis tantae virginis confisi, duodecim dies de poenitentia sua relaxamus, et bonorum omnium quae in nostra fiunt Ecclesia, adjuvante Domino, eos participes constituimus.
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino archidiaconis, decanis, et omnibus Ecclesiarum personis per episcopatum Londoniensem constitutis, salutem, gratiam et benedictionem.
Quae religiosis locis divinae contemplationis intuitu collata sunt, episcopali justum est auctoritate firmari, ne valeant inposterum rerum facili mobilitate [Col. 0925C] convelli. Inde est quod authenticum instrumentum illustris viri Walteri filii Roberti sequentes, quo ecclesiae Sancti Neoti et monachis ibi Deo servientibus, jus divini et advocationis quod habuerat in ecclesia de Wimbis et in ecclesia Sancti Andreae infra muros Londoniae confirmat; nos quoque id ipsum eisdem concedimus, et ut sibi de caetero firmum et inconvulsum permaneat, episcopali eis auctoritate et sigilli nostri attestatione corroboramus. Valete.
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis ejusdem Ecclesiae parochianis et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
[Col. 0925D] Vestram spero, charissimi, non latere prudentiam, quam sit utilis multorumque necessaria commodis hospitalis illa domus quae prope ecclesiam Beati Bartholomaei Londoniae constructa est, in qua misericordiae deservitur operibus, et pauperum Christi necessitas assidue multo studio, multaque diligentia sublevatur. Quae cum actis retro temporibus studiis hujusmodi vigilanter intenderit, ad praesens tamen Domino gratiam ministrante, solito clarius enitescit, et studio bonorum fratrum, Adae videlicet, G. et G. qui se nuper ejusdem domus pro Christo mancipaverunt et subdiderunt obsequiis, uberius solito pietatis opera omnibus ad eam divertentibus exhibendo, odoris boni fragrantia jamjam plenius ex se circumquaque diffundit. Hi nimirum [Col. 0926A] cum jam sibi gloria plurimum arrideret, et rerum temporalium affluentia satis responderet ad votum, totum quod sibi vel jure patrimonii a parentibus obvenerat, vel quod laboribus anxiis terra marique perquisierant pro Christo relinquentes, id ipsum in usus Christi pauperum contulerunt, et ut holocaustum Domino acceptabile plenius exhiberent, pro sua seipsos eorumdem obsequiis humillime devoverunt. Qui cibum esurientibus, potum sitientibus, nudis operimenta, fatigatis tecti lectique requiem, uberem aegrotis misericordiam sollicite subministrantes, laboris et obsequii sui mercedem sperant et exspectant a Domino, ipsam utique quam repromisit ipse diligentibus se. Quorum conversationem et opera, quia Domino placere non [Col. 0926B] ambigimus, universitati vestrae preces affectuose porrigimus, ut domum illam in qua Domino jugiter obsequuntur, affectuosius diligatis, et eleemosynas vestras per manus illorum in commune bonum pauperum Christi fideliter erogandas sibi, vel his quos destinaverint, ad vos fidentissime committatis. Omnibus vero qui de suis facultatibus eidem domui ad opera misericordiae sustentanda quidquam, inspirante Domino, largiti fuerint, de Domini misericordia confisi, de injuncta sibi poenitentia 20 dies relaxamus, et orationum et bonorum quae tam in nostra quam sua fiunt ecclesia, participes in hoc, fiduciam, subministrante Domino, constituimus. Valete.
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino archidiaconis, decanis, presbyteris et omnibus ejusdem Ecclesiae parochianis et filiis, salutem et omnis gratiae plenitudinem.
Cum loca sanctorum omnium in quibus eorumdem reliquiae sancta fidelium devotione repositae, beatam praestolantur octavam, venerari, sublimare, et piis bonorum largitionibus reverenter ampliare oporteat, nulli dubium relinquitur, illum praecipue locum, qui in vallis Josaphat medio inter montem Sion et montem Oliveti sepulturae beatae matris Domini donatus est, et ad humanitatis ejus obsequium ab aeterno provisus, summae devotionis ejus [Col. 0926D] obsequiis debere celebriter excoli, et ob ejus memoriam quae manibus angelorum inde in coelum corporaliter etiam ut credimus evecta est, modis omnibus honorari. Agatis itaque, dilectissimi; monitis salutaribus acquiescite, et nuntios beatae matris Domini velut ab ejus latere directos, jucunda mente suscipite, et de eorum gaudentes adventu, de his quae vobis a Domino collata sunt, ut hilares decet datores in eorum manus confidenter reponite, quod per eos beatae matri Domini digne mittatis, quo ejus sepulturam exornetis, et locum quem praevidit sibi filius, ejus Dominus Jesus ut ad se inde ascenderet collatis beneficiis infidelium repellendo rabiem defendatis. His vero qui nostris acquiescentes monitis, in causam hanc aliquid de suo contulerint, de beatae [Col. 0927A] matris Domini confisi patrocinio, si in poenitentia septem vel amplius annorum sunt, 20 dies relaxamus, si pauciori tenentur numero, dies decem remittimus. Valete in Christo.
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis ejusdem Ecclesiae parochianis et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
Latores hi praesentium, nuntii sunt infirmorum de Berceram', qui per ipsos suam vobis ostendentes inopiam, devote supplicant, ut ob Dei reverentiam sibi subveniatis, et de his quae vobis divina contulit misericordia, ad eorum sublevandam inediam beneficium [Col. 0927B] aliquod prout vobis Dominus inspiraverit, impertiatis. Quorum precibus nos quoque preces adjicimus, rogantes et exhortantes in Domino, ut corda vestra Christi pauperibus aperiatis, et dum potestis et vobis vita superstes est, Dominum in membris suis honorando, illud ad memoriam revocetis, quod suis in fine dicturus est: Quod uni ex minimis meis qui in me credunt fecisti, mihi fecistis (Matth. XXV) , et hoc prae oculis habendo et opere complendo, quod hic pauperibus Christi ob ejus reverentiam erogaveritis, in futura vita in centuplum recipiatis (Matth. XIX) . Qui vero nostris acquiescendo monitis, eis in aliquo ad vitae sustentationem pro Christo subvenerint, de ejus confisi misericordia, [Col. 0927C] de injuncta sibi poenitentia decem dies relaxamus.
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino archidiaconis, decanis, et omnibus in Londoniensi dioecesi constitutis ecclesiarum praelatis, salutem, gratiam et benedictionem.
In luce lucerna opus non est, et cum quid sui per se natura clarescit, id testibus aut testimoniis evincere citra necessitatem est. Quanta siquidem charitatis studia, quanta suffragia pietatis, quanta denique totius humanitatis obsequia peregrinis pauperibus Christi et omnibus necessitate patientibus impendat sanctum xenodochium Jerosolymitanum, [Col. 0927D] sancta scilicet domus Hospitalis, ipsis jam olim rerum indiciis orbi innotuit, ut non jam nostro super hoc testimonio, sed pervulgatae magis veritati fides debeatur. Qui nimirum locus venerabilis ob meritorum insignia nonnullis meruit a regno simul et sacerdotio privilegiis insigniri. Nos igitur Patrum et praelatorum nostrorum vestigia debita veneratione subsequentes, latores praesentium nuntios et procuratores illius religiosae domus, cum testimonio litterarum nostrarum destinamus ad vos, et quanta possumus devotione commendamus ad gratiam, orantes et exhortantes in Domino, et in remissionem vobis injungentes delictorum, quatenus cum ad vos colligendis fidelium eleemosynis eos declinare contigerit, ipsos pii ministros operis, pietatis intuitu benigne [Col. 0928A] recipiatis, ope et opera misericorditer promoveatis, et juxta commonitionem domini papae, et indulta sibi privilegia, debitam in omnibus reverentiam exhibeatis. Subjectos quoque vestros eorum fraternitatem suscipere, susceptamque ad finem usque fideliter observare, sedulo commonere satagatis, scientes quoniam non possunt fructus non esse participes, qui bonorum se operum exhibent adjutores. Omnes autem qui ob contemplationem Dei et pauperum Christi, fraternitati huic se addixerint, eamque annua, ut moris est, observatione compleverint, orationum et omnium beneficiorum commissae nobis a Deo Ecclesiae participes statuimus. Parochianis vero nostris, quibus praecipue debitores existimus, poenitentibus videlicet et peccata [Col. 0928B] confessis, qui hanc societatem debita devotione servaverint, si in septem aut eo amplius annorum poenitentia fuerint constituti, quadraginta; si minus, viginti de injuncta sibi satisfactione dies misericorditer relaxamus.
G., Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis ecclesiae Beati Pauli apostoli parochianis et filiis, clericis et laicis, salutem, gratiam et benedictionem.
Scribentes charitati vestrae, dilectissimi, vobis ad memoriam beatum illico Paulum apostolum hac mente reducimus, ut ob Domini nostri Jesu Christi et ejus Apostoli reverentiam et gratiam, ad ipsius [Col. 0928C] Ecclesiam respiciatis, et ejus necessitati, quae satis omnibus innotuit, prout vobis Dominus inspiraverit, benigna devotione subveniatis. Quae a multo jam tempore fundata, et vestris eleemosynis magna jam sui parte constructa, tot sumptus exigit et haurit expensas, quod quia per nos subministrare non possumus, nisi ferat opem vestra benignitas, de caetero providere recusando desperabimus. Quia vero quod inutiliter conatur unitas, hoc saepius efficaciter adimplet universitas, si vos adjutores habuerimus, spem bonam concipimus, ut in diebus vestris diu protractum opus, Domino per vos manum misericorditer apponente, completum videatis. Agatis itaque, et patrono vestro et advocato optimo, beato [Col. 0928D] videlicet Paulo, devotum praestetis obsequium, ut ei domum construendo in terris, beatam ejus interventu mansionem obtineatis in coelis. Id, quaeso, prae oculis habeatis, quod patronus vester et apostolus Paulus plus omnibus apostolis laboravit, qui ut mundum infidelitatis purgaret errore, semel ob Christum lapidatus est, quinquies flagellatus, ter virgis caesus, et post innumera pericula quae terra marique sustinuit, Romae tandem pro Christo gloriosam sustinens passionem, gladio consummatus est (II Cor. XI) . Hoc vobis patrono gaudendum est, sub tanto gratulandum advocato. Qui licet ecclesias orbe toto plantaverit, fide mundum illuminaverit, sedes sibi tamen episcopalis nusquam, ut audivimus, in terris posita est, praeterquam hic inter vos, ubi [Col. 0929A] in ipsius venerationem et sempiternam memoriam fundata est Ecclesia, et episcopali dignitate, Domino vobis hoc misericorditer et specialiter praevidente, sublimata. Habetis itaque beatum Paulum apostolum episcopum animarum vestrarum, qui de manu Domini id specialiter suscepit officii, ut in carne viventes, vos oratione sua sancta muniat et defendat et cum exuti carne fueritis, vos perducat ad thronum Patris. Utar ad vos ipsius verbis. Ait enim: Noli errare: Deus non irridetur. Quae enim seminaverit homo, haec et metet (Galat. VI) . Audite magistrum vestrum, audite sanum et suscipite consilium: ยซSeminare nunc potestis, quod in aeterna vita suscipiatis. Nunc hiems est, tempus sementis jaciendae nunc est, hora vobis oculos extrema si [Col. 0929B] clauserit, non jam seminandi tempus erit. Cum januam post se clauserit sponsus, fatuarum jam virginum clamor inanis erit.ยป Audiamus igitur episcopum nostrum sic exhortantem: ยซ Ergo dum tempus habemus operemur bonum ad omnes (ibid.) . Misericordiae tempus quod nunc est, injustitiae tempus impingit. Qui misericordiam in praesenti non exhibet, a Domino justitiam tunc exspectet. Ad vos itaque recurrentes, charissimi, vestrum attendatis initium, consideretis cursum, prospiciatis et exitum. Materni vos uteri primo conclusit angustia, postmodum nudos et in hunc mundum nihil praeter peccatum inferentes, excepit haec vita arcta sepulcri, deinceps coarctabit mansio, ad ultimum suscipiet procul dubio aut inferni, quod absit! latitudo, aut [Col. 0929C] coeli altitudo. Indicibilis est homini in hac vita, tam inferni deorsum miseria, quam quae sursum est in coelis beata gloria. Supra linguam est, quod electis et reprobis utrimque paratum est.ยป Agat ergo discretio vestra, charissimi, ut juxta quod monet episcopus vester et apostolus Paulus, viam declinetis inferni, et juste et sancte vivendo pertingatis ad gaudia coeli. Monet vos per nos episcopus vester, ut corporum vestrorum vasa munda et honesta custodiatis, ne sanctum a vobis Spiritum qui haec sibi in templum vindicat, vivendo turpiter abigatis. Misericordiae partibus insistatis, ne his, quod absit! omissis, a Domino judicium sine misericordia in verbo nimis aspero die illa sentiatis (Jac. II) . Ad [Col. 0929D] ecclesiam beati Pauli Patris et episcopi vestri, pietatis oculos habeatis, et ei et annua et ultima in fine vestro beneficia singuli conferentes ipsum vobis arctissime beneficiis praestitis obligetis, ut protectioni vestrae et saluti invigilet, et pauca quae nunc datis in tempore, a summo largitore Domino Jesu, vobis in centuplum restitui impetret in aeternitate. Omnibus vero qui ecclesiae beati Pauli apostoli aedificandae et conservandae, de suo quidquam annuatim et in fine suo contulerint, si septem vel amplius annorum poenitentia onerati sunt, nos de misericordia Salvatoris Jesu Christi, et ipsius beati apostoli confidentes, annis singulis 40 sibi dies relaxamus et intra parietes ecclesiae divinis interesse concedimus, excepto quod una Quadragesima in singulis septem [Col. 0930A] annis foris sint, et sic jejunia compleant. Quia vero in missarum celebratione sancta nobis summa salvatio est, totius synodi nostrae consensu et firma et certa promissione statuimus, ut pro omnibus qui fraternitatem hanc susceperint et servaverint, ab uno quoque sacerdote totius episcopatus beati Pauli, triginta missae cantentur, pro his qui adhuc in carne sunt, quindecim, et pro his quindecim qui decesserunt. In ipsa etiam ecclesia beati Pauli, singulis septimanis missas duas, unam pro vivis, alteram pro fratribus jam defunctis celebrari, totius capituli nostri consensu statuimus. Adjicientes etiam, ut si quis fratrum ecclesiae beati Pauli, ut exigentibus peccatis saepe contingit, morte praeventus in eum casum inciderit, pro quo defunctis in locis [Col. 0930B] sacris sepultura negari solet, nihilominus tamen, tanquam frater et adjutor ecclesiae beati Pauli suscipiatur, in loco sacro sepeliatur. Ne vero liberalitatem vestram et gratuitam hanc donationem vobis in necessitatem quandoque redigendam suspicetis, omnes a quidquam dandi necessitate et consuetudine praesenti scripto absolvimus, ne quid hujusmodi a vobis quasi debitum exigatur; sed gratuito praestitum a Domino vobis in illa die in centuplum retribuatur. Amen.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino universis Ecclesiae beati Pauli parochianis et filiis, salutem, gratiam et benedictionem.
[Col. 0930C] Clamat ad vos, charissimi, sancta civitas illa Jerusalem, in qua vos a morte perpetua Dominus noster Jesus Christus sua morte liberavit. Clamat ad vos sepulcrum Domini, locus ille sanctissimus, a quo Dominus Jesus die tertia, morte superata resurgens, nos in fide et spe resurrectionis et salutis aeternae confirmavit. Clamant ad vos sancta loca illa omnia quae jamdudum Dominus praesentia sua corporali frequentans, ad nos ab infidelitatis errore revocandos, ea signis et virtutibus mirabiliter illustravit. Haec fidelium Christi labore magnifica a paganorum jamdiu potestate liberata et eruta, in eorumdem manus et potestatem iterato recidere perhorrescunt. Plorant loca sancta principum suorum lamentabilem [Col. 0930D] casum, quorum aliis gladio caesis, aliis in servitutem deductis, terra illa sancta propugnatore jam carens, tanquam praeda infidelibus et inimicis crucis Christi, nisi cito manum Dominus apposuerit, exposita est. Onus istud sustinent fratres nostri charissimi et milites Templi, qui ob locorum sanctorum et in his manentium fidelium Christianorum defensionem, omnibus se periculis exponere, mortem etiam ipsam pro Christo et fratrum salute subire parati sunt. Quibus ad repellendam multitudinem illam infinitam quantis opus sit, discretio vestra non ignorat. Unde pietati vestrae tota supplicat orientalis Ecclesia, ut qui sibi praesentia corporali subvenire non potestis, facta sibi rerum vestrarum largitione, per manum defensorum suorum, militum scilicet Templi subveniatis, [Col. 0931A] et imminentia sibi pericula fraternae charitatis ope submoveatis. Hortatur in hoc charitatem vestram dominus papa, hortamur et nos, in Christo charissimi, omnibus qui eorumdem fraternitatem susceperint, et eis annuatim et in fine suo quod sibi Dominus inspiraverit, prece et admonitione nostra contulerint, orationum Ecclesiae nostrae suffragia concedentes, et de injuncta sibi poenitentia dum in eadem fraternitate permanserint, quadraginta dies annis singulis concessa nobis a Domino potestate relaxantes. Valere vos optamus, in Domino charissimi.
GILBERTUS Dei gratia Londoniensis episcopus, dilecto [Col. 0931B] suo ROBERTO archidiacono Essexiae, salutem, et gratiam et benedictionem.
Attendas, quaeso, charissime, in quam longinqua migraveris, quantum etiam laborem quantumque taedium solo litterarum amore subieris, et des operam sollicite, ut laboris tanti condignos fructus ad nos quandoque valeas, cooperante gratia, reportare. Non effluant tibi dies, dum potes, et aetas permittit idonea, disce quod postmodum doceas, et in sinum mentis collige, quod, exigente necessitate, suo queas tempore pluribus erogare. Nihil est quod idonee tuam possit industriam excusare, corpus tibi, donante Domino, sanum est et incolume, aetas habitis, facultas suppetens, locus abundans mercibus [Col. 0931C] quas optasti, magistrorum copia, sociorum grata frequentia. Adsit amor studii et mentis applicatio voluntaria, de die poteris in diem proficere, et longe teipso effectus melior, tuis jucundissime laboribus arridere. Attende quid sit moram fecisse Bononiae, et ea quibus jam dicta civitas insignis effecta est, turpiter ignorare? Haec altera jam Carihat sepher, quod est civitas litterarum, digne meruit appellari, quae summi subtilitate ingenii hebetem tot temporibus mundum exacuit, legum thesauros aperuit, et abdita sapientiae summi tandem vigore studii in lucem potentissime protraxit. Hinc te litterarum, quod absit! inscium, sensus inopem reverti, charissime, deprecor, erubescas, ne quod cunctis fere cessit ad gloriam, in opprobrium tibi cedat et ignominiam. [Col. 0931D] Ricardum archidiaconum revoco, quem si diutius moram fecerit, de medio subtrahi pertimesco, te ejus onera sustinere necesse est, quae statim cum venerit, juvante Domino, levigabimus. Valere te et omnimodis proficere desideramus, charissime.
P. Dei gratia Nivernensi episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, si non expressum schedula, conceptum tamen corde piae salutationis affectum.
Ex relatione dilecti fratris Ebroicensis episcopi acceperamus ego et dominus Saresberiensis episcopus, abbatem Pontiniacensem in Galliam remeasse. Cupientes itaque in nobis adimpleri negotium de [Col. 0932A] absolutione nostra, vobis et praedicto abbati a domino papa commissum, cum festinatione ad vos labores arripueramus itineris, jamjamque Cenomannum propinquantes, festini nostri a domino papa reditu revocati sumus, afferentis ejus rescriptum continens vobis et domino Belvacensi episcopo sollicitudinem absolutionis nostrae esse injunctam. Quia igitur personae vobis adjunctae mutatio vestrum immutari poscebat consilium, incontinenti nuntios nostros ad praedictum episcopum direximus, domini papae rescriptum ei deferentes, et diem et locum nobis designatum a vobis intimantes. Sed quoniam casus fortuiti qui provideri nequeunt, diligentissimis etiam saepius adversantur, incerti ubi aut qualiter se habens praedictus inveniatur episcopus, benevolentiae [Col. 0932B] vestrae cui in multis tenemur obnoxii preces affectuose porrigimus, ut duorum vel trium dierum spatio ultra quam in proposito habuistis, Senonis nuntios nostros exspectetis, reportaturos vobis praedicti episcopi responsum, si mora tamen adventus eorum id fieri postulaverit. Omnem enim daturi sumus operam, ut moram hanc praeveniamus, et statuto nobis die et loco vobis, juvante Domino, occurramus.
Scitis, charissime, jacula quae praevidentur obesse minus, et quod tempore longo melius sit occurrere, quam vulnerata causa de quaerendo remedio jam [Col. 0932C] nimis sero deliberare. Unde considerantes Patrem nostrum Cantuariensem ad maledictionem promptissimum et potestatem quam in aedificationem et non destructionem Ecclesiae suscepisse debuerat, in dominum nostrum regem et regnum ejus, in nos et commissas nobis Ecclesias, contra formam sacrorum canonum exercere paratum, et ad apostolicam jamdiu audientiam appellavimus et ad datos nobis judices appellationem hanc prosequendo tempestatem hanc qua concuti metuebamus, administrante gratiam Domino, usque . . . .
Dominus Cantuariensis cum adversus rempublicam regni hujus mala haec machinetur quanta potest, [Col. 0932D] praecipue tamen nos duos, sicut dicitur, scorsum ponit ad sagittam, in quos primos effundat impetus et potestatem exerceat in malo quam non me beneficio memini vel sensisse. Ille namque, ut dicitur, emissis de novo vocationibus nos duos in Gallias ex nomine vocavit, comminans et protestans publice se in nos excommunicationis latum ire sententiam, si non in Galliis suae quam citius assistamus praesentiae. In quo quia me praegravari sentio, adversus hoc ad sedem apostolicam publice jam appellavi, quod et per litteras et per nuntium unum videlicet ex clericis meis proximo die Veneris, juvante Deo, profecturum, domino Cantuariensi denuntiare disposui. Super quae vestram quoque dilectionem certificare curavi, ut si ejusdem placet uti consiliis, [Col. 0933A] aliquis clericorum vestrorum missus a latere vestro simul iter arripiat ut mutuis uti consiliis et societate mutua possint consolari. Si quid certius accepistis super hac re, significare nobis, si placet, apud Londoniam, ubi moram facere disposui a sexta feria praesentis hebdomadae usque ad quartam feriam septimanae sequentis. Vale.
[G.] Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri J. Salesberiensi eadem gratia episcopo, salutem quae nunc est, et quam speramus a Domino.
Quoniam in Ecclesia regni hujus vitia pullulant, et in vinea Domini sarmenta succrescunt, consultioris [Col. 0933B] falce judicii succidenda, visum est Patri nostro Ricardo Canturiensi Dei gratia episcopo, totius Angliae primati, et sedis apostolicae legato, secundum antiquam Patrum consuetudinem, fratres et coepiscopos suos, et alios Ecclesiarum praelatos ad concilium convocare, ut quae corrigenda fuerint, communicati censura consilii, vel omnino damnentur, vel in melius, Domino gratiam ministrante, reformentur. Quia vero ad sollicitudinem nostram pertinere dignoscitur fratres et coepiscopos nostros ad concilium convocare, ab ipso ut id faciamus in mandatis accepimus. Inde est, quod fraternitati vestrae ipsius auctoritate mandamus, et in vi obedientiae injungimus, ut Dominica qua cantatur: Cantate Domino canticum novum (Psal. XCV) , ob causam memoratam [Col. 0933C] assessuri sibi Londoniae sitis, et medio tempore cum omni cautela et diligentia excessus quibus dioecesis vestra laborat inquiratis, ut in medium deducti, correctioni subjaceant et censurae. Ipsius etiam vobis auctoritate injungimus, ut dioecesis vestrae abbatibus, archidiaconis, prioribus et decanis locorum conventualium verbum hoc notificetis, et eos ut designato loco et tempore in concilio domino legato praesentiam exhibeant, ipsius auctoritate citetis. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo J. Salesberiensi Dei gratia episcopo, frater GILBERTUS [Col. 0933D] Londoniensis [episcopus], salutem.
Laetatur evangelica mulier, quae drachmam reperit quam amisit (Luc. XV) . Nobis quoque gaudendum est, quia quos in longinqua direximus, et quasi perdidimus, lividorum latratuum Scyllis tandem enavigatis sanos et incolumes et prospera nuntiantes, Domino cuncta pie disponente, recepimus. Unde mihi videtur rem fore consilii, ut ad locum quem assignavit dominus rex, scilicet Argentomrem mora minime pertrahente concurramus, ut ibi domini regis aut praestolemur adventum, aut si nos ad se venire jusserit, expeditiorem habeamus hinc ad ulteriora progressum. Hoc domino Cicestrensi communicabitis, qui si quid aliter senserit, hoc mihi, si placet, recurrente cursore, ne panem comedat [Col. 0934A] otiosus signare velitis. Valere vos opto in Domino, charissime.
Venerabili domino fratrique charissimo J. Saresberiensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister salutem et debitam domino dilectionem.
Suadet e facili verborum paucitas, cum ad exaudiendum prona est ipsius ad quem scribitur amica benignitas, quam quia de vestra gratia spem plene concipimus, dilectae nobis in Domino benevolentiae vestrae preces affectuose porrigimus, ut viginti solidorum beneficium quod nepoti meo in ecclesia de Chiltuna concessistis, integrum ipsi manere velitis, [Col. 0934B] ne si rei modicae quidpiam detraxeritis, rem ipsam mutilatam quodammodo suo indignam donatore reddatis. Vestram vero volumus celsitudinem non latere, nepoti meo et ipsius clerico W. pacto rem firmante sic convenisse, ut W. sibi annuos viginti solvat et ipsius Ecclesiae onera omnia quae vestra vel archidiaconi vestri imponet modestia, in se suscipiendo sustineat. Unde preces iterato porrigimus ut si juxta quod moris vellus ovi detraxeritis, agno . . . . adhuc anniculo, quousque lanis vestiatur uberius, gratia miserante, parcatis. Valere vos optamus in Domino, frater in Christo charissime.
Venerabili domino fratrique charissimo J. Salesberiensi [Col. 0934C] Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, munus quod penes se maximum reputat, seipsum.
Evangelicum, ut audio, paradigma complestis, et saginato vitulo, occisis altilibus, reverso filio gaudia debita celebrastis. Superest, ut cum stola prima calceamenta sibi provideatis et annulum, ne quid ex Evangelio deesse sibi sentiat ad perfectum. De caetero quia Cenomanis orgia celebrare disponitis cum mandatum vobis regium insonuerit, me, si placet, a Sagio a Cerealibus evocetis. Valere vos optamus in Domino, charissimae.
Dominus Londoniensis domino Wigorniensi, in gratiarum plenitudine virtutum Domino complacere.
De naturali bonitatis vestrae praesumens privilegio, quoties opus est, et id fieri res exigit, confidenter ad vestram decurro benevolentiam, et repulsae nescius munus statim gratiae ad votum mihi respondentis excipio. Quod quia saepenumero ipsis jam rerum argumentis expertus sum, in consuetae mihi gratiae limina confidenter irrumpo, postulans ut fratrem W. cui ad doctrinam scientia, et ad honestatem mores exuberant, quemque, ut audio, in gratiam jam, admisistis, et electione fratrum Malverniae priorem constituistis, amore Dei meaeque petitionis intuitu, de charo chariorem habeatis, ipsumque, prout honori [Col. 0935A] vestro congruit et ejus expedit humilitati, protegendo et honorando, et ipsum et me, pluresque nobiscum amplioris ex hoc et gratiae et servitii debitores habeatis. Diu valeat et in Domino perseveret incolumis vestra benignitas, dilectissime.
Venerabili fratri et amico charissimo R. Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem cum intimo dilectionis affectu.
Ad tuam, frater charissime, consultationem in charitate respondeo quod mihi charitas super hoc requisita respondet, deprehensos a te et in tua comprehensos parochia textores de quibusdam, ut asseris, [Col. 0935B] fidei nostrae articulis male sentientes, quos non tantum nuda blasphemiae protestatio verum etiam constans assertio et propositi pertinacia haereticos esse demonstrat, sub arcta consulo cautaque custodia detineri, donec aliquo locorum ob Ecclesiae necessitatem aut negotium regni celeber fiat sacerdotum caeterorumque fidelium conventus, ubi invocata sancti Spiritus gratia, de communi negotio communis exeratur sententia, quae quid super hoc agi oporteat, et secure et sincere possit diffinire. Illis vero interim seorsum constitutis, ne mutuis se possint in malum obfirmare colloquiis, bonos viros et graves, viros probatae fidei, divinae legis et litterarum peritos, eorum curae convenit et custodiae deputari, qui [Col. 0935C] eos visitent in verbo praedicationis sanctae, monitis emolliant, minis et metu poenarum exterreant, flagris interdum et flagellis cum moderata severitate coerceant, et ad Ecclesiae unitatem omnimodis, prout charitas suggeret, revocare procurent. Haec namque et hujusmodi ecclesiasticae correctionis medicamenta, quae nobis exempla sanctorum proponunt, cum de salute agitur subjectorum, in charitate nos convenit experiri, qui in populo Patris nomen et pastoris officium obtinemus, ne vel perniciem aut periculum fraternae salutis aliquid unquam praepropere statuamus. Saepe enim quos verba non movent, verbera promovent, et quod metus poenae non efficit, ipsa poenarum experientia nonnunquam extorquet, bona est necessitas quae vel a malis prohibet, [Col. 0935D] vel ad meliora compellit. Utrumque per Dei gratiam hac nobis via sperandum est, si nec poenitendi illis tempus adimitur, nec ulla relinquitur facultas malignandi. Utinam votis tuis sanctiori succurrat consilio, quos altius imbuit, quos ampliori gratia Spiritus infundit. Valete.
Venerabili domino fratrique charissimo R. Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et affectus intimi dilectionem.
Moris solet esse prudentum, etiam in non dubiis efflagitare consilium. Quod et vestra discretio prudenter observans, a nobis sciscitari voluit, quid super [Col. 0936A] his textoribus sentiamus, qui vestram nuper ingressi dioecesim telis araneae quas misere texuerant, ipsam operire moliti sunt et involvere, et nisi sanctus per vos eis Spiritus restitisset, nequiter superseminatis zizaniis infatuare. Qui corde conceptas haereses in vulgus spargendo praedicant, et in jure conventi et commoniti, easdem attrita fronte defendere non formidant. Quorum sermo, ne canceris in modum in imis serpat, et errore simili quamplures involvat, ipsos arcta consulimus custodia cohiberi, ot ne pietas desit officio, per honestiores et prudentiores clericos vestros visitari saepius, et ut ad poenitentiam et Ecclesiae unitatem revocent animos, et corda commutent, diligentius admoneri. Est sermo Dei vivus et efficax, qui per idoneum ministratorem cito vertit [Col. 0936B] imperium, et suscitat illico peccatorem. Quia vero corrumpunt mores bonos colloquia prava, seorsum constituatis singulos, ne si invicem sibi misceant verba, animentur in pertinacia, et respuant consilia sana. Quod si nec vexatio sancta nec pie exhibita commonitio dederit intellectum auditui, quaestionem hanc ultimam de poena, an scilicet plectendi sint, quave poena plectendi, quo etiam judicante vel eos ad poenam tradente puniendi sint, communi fratrum nostrorum et coepiscoporum conventu consulimus reservari. Grandis enim haec quaestio est, et a sanctis Patribus et Ecclesiae doctoribus non mediocriter agitata, quibusdam Ecclesiae mansuetudinem et clementiam praedicantibus, juxta quod dictum est: [Col. 0936C] Lex clementiae in lingua ejus (Prov. XXXI) , et illud Domini: Nec ego te condemnabo (Joan. VIII) ; aliis, ne multi pereant, in talium poenam sancti procul dubio zeli pietate ferventibus. Hi filium phreneticum vinculis arctandum, sicque custodiendum commemorant. Alii quod in religionem divinam committitur, in omnium ferri injuriam protestantes, in crimen hoc publicum legem Juliam majestatis intentant. Alii exemplis judicantes hujusmodi, cremandos judicant. Alii severitatem hanc beati Augustini sententia temperant, qui Donatistas non interfici, sed flagellis et suppliciis exorat emendari. Unde quia scriptum est quod ยซad poenitendum properat cito, qui judicat,ยป quaestionem hanc communi fratrum nostrorum conventu reservari consulimus, ut sicut [Col. 0936D] est in regno hoc, donante Deo, Ecclesia una, sic sit et in talibus eadem omnium sententia et actio non divisa. Sententiae non praejudicamus saniori, qui vos semper cupimus potiora sectari. Valere vos optamus in Domino, frater in Christo charissime.
Venerabili fratri et amico ROGERO Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater GILBERTUS Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et affectus intimi dilectionem.
Dilectus filius noster, lator praesentium Willelmus de Northal, quadam magna se asserit spe suspensum ad vos, quam de promissione vestrae liberalitatis et gratiae dudum concepit. Verbum namque [Col. 0937A] nec irritum debet nec vacuum reputare, quod vestra sibi constat sponsione firmatum. Proinde nos cum ipso et pro ipso vestrae supplicamus benevolentiae, quatenus propositam promissamque beneficentiam, data vobis a Domino opportunitate, et sui contemplatione, et nostra, si placet, promptius petitione, ea benignitate compleatis in illo, ut et voto ejus et veritati vestrae satisfaciatis, scientes quia quod dicimus, veritati debemus, quod promittimus, fidei. Valete.
Venerabili fratri et amico R. Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem et dilectionem.
[Col. 0937B] Gratum habemus, quod magister From' eam apud vos gratiam invenit, qua ex scripto vestro, sed ex sua certius relatione cognovimus. Desideratis enim, sicut eodem asseritur scripto, per nos instrui de beneficio quod prior et canonici de Stodlege in eum contulisse dicuntur, quid illi scilicet et quantum in nostra fuerit assignatum praesentia. Desideramus et nos suam in omnibus justitiam pro hominibus abundare instrumentis, ne qua possit unquam falsitate subverti. Verum nos tantus circumstrepit negotiorum tumultus, ut vix nostra possimus curare negotia, nedum aliena, quae et loco et tempore tam remota existunt, ad eam quam exigitis distinctionem recolligere. At si testes non desunt, quibus plusquam testimoniis credi oportet, [Col. 0937C] si prior et canonici, de quorum facto agr' beneficium non revocant, si caetera causae necessaria domi succurrunt et suffragantur, utquid nostra requiritur attestatio, utquid ad supervacua sudatur? Rogamus igitur ne sit scrupulosa adversus eum conscientia vestra, eo quod nostrum non reportat testimonium, quia si forte factum tenemus, non tamen ipsas facti circumstantias, quas scripturae forma requireret, ad memoriam revocamus. De caetero, dictum nostrum dilectioni vestrae commendamus, ut quem sui merito in notitiam admisistis, et gratiam, nostra, si placet, petitione commendatum habeatis, et sua illi jura per vestram integre justitiam conservetis, ut et ipsum vestris exinde [Col. 0937D] devotum obsequiis, et nos vobis pro ipso amplioris gratiae debitores efficiatis. Valete.
Venerabili fratri R. Wigorniensi Dei gratia episcopo, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem.
Insperatas quidem et plenas ingratitudine gratias, vestrae mihi litterae retulerunt, quas super capella Sancti Michaelis, per manus improbissimi portitoris novissime suscepi. Quid namque merui ut adversus me vestra debeat fraternitas excandescere, ut in meam personam vestra prorumpat appellatio, ut ad lites provocer et ad labores? Nunquid has mihi refertis gratias, quia me partes vestras benigne sustinuisse [Col. 0938A] meministis? Nunquid mediatoris nostri, imo mentitoris vestri id de me persuadere potuit oratio, ut aut vestri quod juris est occupem, aut occupanti velim, quod absit! ullatenus assentire? Non est sanctum de moribus amici tam cito perperam sentire. Vester ille missus et procurator causae, quam vestrum dicitis, adversus me et adversus Ecclesiam meam pariter appellavit. Vos autem eamdem, ut scribitis et scripto asseritis appellationem prosecuturi, indultam nobis ab ipso prius appellatore dilationem, usque ad Quasimodo, vestra revocatis auctoritate, et ad Invocavit me, appellationi terminum coarctatis. Quod quia in gravamen et praejudicium partis nostrae redundat, petimus si placet, desistatis. Sin autem persistitis, ne teneat [Col. 0938B] illa coarctatio appellationis, ut verbo prius, ita etiam nunc scripto appellavimus, diem Ascensionis nostrae constituentes terminum appellationis. Apostolos quoque postulatis a me. Quae est ista rerum confusio? Judicem agnoscitis, a quo petitis apostolos, sed adversarium eligitis, in quem libellos editis appellationis. Nosse autem debuerat prudentia vestra, neminem sibi in testamento neque in apostolis, neque in publicis instrumentis scribere debere; nemo enim sibi judex, aut testis, aut publica potest sibi esse persona. Petitis etiam ut pro debito officii mei memoratae capellae statum reformem. In quo me prius instrui necesse, est, an judicis officium in eo debeam exercere negotio, quod jam per appellationem a mea penitus est jurisdictione exemptum, praesertim cum [Col. 0938C] me super hoc tanquam adversarium provocatis, quem nihilominus ut judicem interpellatis. Denique supplicat vobis Londoniensis Ecclesia, supplicamus et nos pariter, ut non tanti sit apud vos mentientis improbitas, ut scissuram inter nos fraterna charitas patiatur. Certum namque teneatis, quod sicut non possumus nec volumus vestro in aliquo juri derogare. In quo si nostro non creditis testimonio, veritati credite, quae certius inquisita, vobis attestabitur. Si vero contentiosum funem trahere necesse est, dicimus quod olim Hannibal dixisse legitur: ยซSuscipio, inquit Hannibal, pacem peto. Ex quo si insolescis, utrinque ferrum, utrinque corpora humana erunt.ยป Valere vos optamus in Domino, [Col. 0938D] frater charissime.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico priori Charitatis, et toti conventui, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Quanta, fratres in Christo dilectissimi, charitatis plenitudine vos et vestram domum amplectamur, nec verba explicant, nec operis argumenta declarant. Si quid tamen vestrum est apud nos, a nostra id sollicitudine non reputamus alienum, laeta vestra laete suscipimus. Si quid, quod absit! secus accidit, non id vobis tantum incumbit, quod et nos non aliena mentis afflictione pariter sustinemus. Vestrae si quid vel eorum in quibus vos promoveri certum est, promotionis [Col. 0939A] opportunitas, si quando nobis occurrit, non eam negligere, non eam nos otiose praeterire permittit illa procul dubio, qua vobis astringimur, devotio charitatis. Unde cum conventu fratrum et coepiscoporum nostrorum, nec non et aliorum religiosorum virorum, qui ad expedienda negotia ecclesiastica Cantuariae convenerant, de electione abbatis Eveshamiae tractaretur, vestro quidem consilio, licet alii quamplures aliorsum tenderent, ad hoc tandem omnium inclinata est voluntas, ut specialem filium Ecclesiae vestrae, priorem Bermundesheye, illi quorum erat electio, eligerent; alii vero, quorum in hoc exspectabatur assensus unanimiter assentirent. De quo licet morum merita et honesta ejus apud nos conversatio sancte et laudabiliter [Col. 0939B] enuntiarent, in hoc non parum gavisi sumus, nobis tam favorabiliter fuisse applausum, quod de vestrae schola disciplinae prodeuntem, tanti nominis discipuli pastoralis magisterio culminis dignum diceremus. Jam vota nostra concurrunt. Quod nos probamus, dominus noster rex Angliae approbat, dominus Cantuariensis idem sua auctoritate confirmat. Jam ad vos omnium nostrum spectat intentio, ut supremam manum adhibeatis; hujus enim operis consummatio a vestra dependet sententia. Inde est, quod dilectae nobis fraternitati vestrae pro desolata jamdiu ecclesia Eveshamiae, quae suum expetit et exspectat electum, preces affectuose porrigimus, quatenus suae electioni vestrum praebentes assensum, quem sibi elegit pastorem concedatis, et quod ad honorem [Col. 0939C] Dei et sanctae utilitatem Ecclesiae, pia devotione inchoavimus, benigno favore mancipetis effectui. Valete.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico in Christo charissimo, A. Cirecestriae eadem gratia abbati, et toti ejusdem loci conventui, salutem et sinceram in Domino dilectionem.
Praesentium lator frater A. jamdudum recessit a vobis, spiritu fortasse non bono instigante. Revertitur autem nunc, sancto ut speramus Spiritu revocante, pulsat ad ostium misericordiae vestrae, et in subsidium miserabilis et meticulosae causae quam [Col. 0939D] agit, nostra ad vos fungitur advocatione, ut gratiam quam diffidit ex se, nostro queat interventu promptius obtinere. Difficultatem ordinis vestri jamdiu expertus exhorruit, et se tanto oneri et tam arctis observantiis imparem esse agnovit. Idcirco pulsat et postulat, et ut pro ipso pariter supplicemus lacrymis nos invitat, et ad hoc inclinat uberrimis, ut cum licentia vestra in obedientia fratrum Hospitalis, immunis possit et absolutus de caetero ministrare. Hoc ipsi fratres Hospitalis amplius expetunt et exoptant, qui nimirum jam dictum fratrem vestrae licet professioni inaequalem, suis tamen usibus utilem jam olim experti sunt. In quo et nos quoque, si ultra locus est, vobis supplicamus, ut de fratris infirmitate compassionem habentes, etsi non sit sublime [Col. 0940A] quod petimus, pium tamen pro fratre desiderium nostrum exaudiatis, et datis dimissoriis, iis quibus expedit, liberum et absolutum assignetis, ne cum nostra, quod absit! omnium repulsa simplicitate, ipsius malo desperationis confundatis. Valete.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico charissimo A. abbati Cirecestriae totique ejusdem Ecclesiae capitulo, salutem, gratiam et benedictionem.
Ex injuncto nobis officio Ecclesiae Dei, quam ipsius permissu aliqua sui portione regendam suscepimus, ad ejus honorem cui desponsata est debita sollicitudine providere compellimur. Unde quia [Col. 0940B] vestrae conversationis opinio ipsa meriti sanctitate ad omnes longe lateque diffusa est, insedit Ecclesiae sanctae Trinitatis Londoniae, Domino ut credimus id inspirante, et Ecclesia cui praesidemus assentiente consilium, ut priorem Ecclesiae vestrae, magistrum videlicet Osbernum, cui ad doctrinam scientia, et ad honestatem mores exuberant, sibi in priorem unanimiter eligerent, ipsumque sibi in Patrem et pastorem concedi concorditer omnes exoptarent. Quia vero juvanda sunt et promovenda semper honesta consilia, dilectae nobis in Domino benevolentiae vestrae affectuose preces porrigimus, quatenus jam dictorum fratrum desideriis effectu respondeatis, et ipsum ad honorem Dei et Ecclesiae vestrae ab obedientia vestra regulariter absolutum, [Col. 0940C] et Londoniensis Ecclesiae de caetero obediturum, praedictis fratribus ad domus suae curam suscipiendam et agendam non interveniente dilatione quae periculum infert saepe negotiis, prompte et libere concedatis, ut totam Londoniensis Ecclesiae plenitudinem obsequiis amodo vestris obnoxiam habeatis. Valere vos in Domino optamus, charissimi.
Venerabili domino patrique charissimo STEPHANO Cluniacensi Dei gratia abbati, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutis gaudium, et si quem potest apud se charitas officiosa famulatum.
Exsultavi, charissime, totus in Domino et spirituali [Col. 0940D] jucunditate perfusus sum, audiens matrem nostram Cluniacensem Ecclesiam tandem respirasse in te, et in Patrem et dominum te sibi quam provide tam, ut spero, salubriter et feliciter elegisse. Te enim custode commisso tibi gregi, pabula vitae deesse non poterunt, qui pectus tuum Domino, ut sic dicam, Scripturarum sanctarum apothecam et aromaticam virtutum cellulam a puero fere consecrasti. Non ejulabit clamans terra tua post te, quae doctrinae fluentis affluenter irrigabitur, et ut virtutum frugi plene respondeat, in te propositum virtutum exemplis incessanter ad ea quae sancta et summa sunt, provocabitur. Beatum collegium, cujus id virtutum debebatur meritis ut a tribulatione malorum et dolore tanti Patris respiraret solatio, [Col. 0941A] et procellam quam jamdiu sustinuerat, in auram sibi verteret boni Patris familias circumspecta sollicitudo. Fateor, in Christo charissime, fateor, datum mihi coelitus conspectum tuum, et alloquium mihi non mediocre incitamentum exstitisse virtutis, ut ex hoc beatos aestimem, qui tibi semper assistunt, qui te comitantur assidue, quibus hoc virtutis speculum quo semper in meliora proficiant, habere concessum est. Annuntiant de homine, ut Scriptura commemorat, vultus ejus, incessus, et habitus, quae tui attendentes in te in virum facile poterunt transformari perfectum. Quae quidem menti meae, etsi ad momentum inspecta, tamen altius insederunt, adeo ut tui quandoque contemplatione in novum quemdam hominem transiens [Col. 0941B] meipsum mihi videar quodammodo transilisse. Inde est quod totis ulnis charitatis amplector absentem, quem praesentem videre, et devotis et debitis venerari obsequiis intime concupisco. Quia vero praesumptuosum quandoque charitas efficit, postulationem hanc finis epistolae continebit, quatenus fratrem nostrum dominum Thomam, priorem Lantonae super absolutione sua pro qua plurimum instat, clementer exaudiatis, et substituto sibi fratre nostro, Roberto de Broi, ipsum servitii et me amplioris, si fieri potest, gratiae, tuae debitorem sanctitati constituatis. Valeat dominus meus, et Pater in Christo charissimus.
GILBERTUS Dei gratia Londoniensis episcopus, dilecto suo R. archidiacono Colecestrensi, salutem, gratiam et benedictionem.
Directas a te mihi litteras multa gaudii alacritate suscepi, inspectas tamen paululum, aegra procul dubio mente percurri. Laeta mihi nuntianda sperabam, et ecce gravem ingerunt mihi nuntiata tristitiam. Doleo super juvene nobilissimo, qui praemature fati munus implevit. Casum circa te similem metuens, quem morbus, ut audio, modis jam pluribus attentavit. Unde tibi mando, mandansque praecipio, quatenus occasione postposita, si statum Bononiae tibi suspectum tuaeque adversum valetudini vel in modico senseris, ad salvandam animam [Col. 0941D] tuam ocius exeas et fugias, et tuum ad nos reditum maturare non omittas. Responde vero in quibus te impeditum noveris, obliges, et ad nos cito veniens ipsum expedire et debitis exonerare festines. Me vero noveris in Normannia adhuc moram facere, et tuum ad me reditum praestolari pariter et optare. Vale, charissime.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico H. sancti Edmundi abbati et conventui, salutem.
Quae in nostra geruntur praesentia, tali volumus firmitate roborari, ne prudentius ordinata, aliqua malignantium perversitate possint convelli. Unde [Col. 0942A] vestrae innotescimus universitati, nos sub multorum praesentia Reginaldo clerico de Cotona instrumentum authenticum exposuisse, quo inter vos pactio super ecclesia de Cotona continetur inserta. Requirentes igitur coram omnibus ab eodem R. si quae scripta fuerant omnibus praebuisset assensum, accepimus ab ejus responso, secundum instrumenti tenorem sibi omnia complacuisse. Et ad cautelam abundantem jusjurandum tactis sacrosanctis Evangeliis, eodem H. petente, suscepimus, quod bona fide secundum quod convenerat et scripto fuerat insertum, inviolabiliter observaret. Ne hoc igitur tam solemniter actum in dubium revocetur in posterum, praesentis scripti attestatione et sigilli nostri appositione communimus. His testibus . . . .
GILBERTUS Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico suo charissimo II. eadem gratia abbati Glocestriae, salutem et debitum fraternae charitatis obsequium.
Decessum chari nostri magistri Walteri, sine lacrymis ad memoriam non revocamus. Habemus in ejus occasu, quod communiter doleamus, qui communiter clericum et amicum fidelissimum, manum in nos aggravante Domino, in ipso flore gratissimae suae juventutis amisimus. Quae vero bona cum ipso nobis sublata sint, quot sancta subtracta solatia, experiri quidem possumus, paucis explicare non valemus. Ipsi vestra, quaesumus, et fratrum nostrorum [Col. 0942C] sancta suffragetur oratio, quatenus sublatum nobis, suorum velit Dominus admitti collegio. Ipse vero in extremis agens, superstitem fratrem suum unicum, praesentium hunc latorem Wigodum, per nos vestrae commendare benevolentiae supplicavit. Unde dilectae nobis in Domino benignitati vestrae preces affectuose porrigimus, quatenus amore Dei nostraeque petitionis obtentu, et amici in extrema voluntate supplicantis intuitu, ipsum in protectione vestra suscipiatis, nec status sui conditionem in aliquo aggravari permittatis. Sed quod ad praesens incurrit damnum, vestrae sibi suppleat misericordiae et charitatis augmentum. Valere vos optamus in Domino, charissime.
MATTHAEO Glocestrensi archidiacono, salutem.
Haec quaestio est quam formatis, cui ut repondeatur exigitis. An mulierem, de qua agitur, ad juramentum, ut sibi judicatum est, debeatis admittere, an laminam candentis ferri subeat, prout viro sibi mortem minitante spopondit, oporteat vos de jure permittere. Et casus quidem varii frequenter emergunt, et mulier in opere quandoque deprehenditur, non deprehensa quoque quandoque suspecta tamen rea postulatur. Deprehensam lex Moysi lapidabat (Levit. XX) , suspectam lex zelotypiae examinabat (Num. V) . Aquas enim amarissimas in quas sacerdos maledicta congesserat suspecta mulier [Col. 0943A] hauriebat, quae quidem innocentem non laedebant, et ream sceleris illico dirumpebant. Adulterum et adulteram lex principum puniebat, et miseris mortalibus quorum in lubrico status est, poena multipliciter imminebat. Gratias Domino Jesu qui cuncta novando mutavit in melius, et aquis Maram lignum crucis admiscendo, dura legis et amara temperavit, hic deprehensam et ream sceleris adductam ad se liberavit, et duros legis lapides illos commutavit. De quibus dictum est: Quoniam placuerunt servis tuis lapides ejus (Psal. CI) . Nostri namque lapides hi sunt, increpatio, correptio, peccatoris ad lacrymas, ad gemitus, ad confessionem et satisfactionem multimodam provocatio. Quibus bene lapidatur adultera cum peccato moritur, et illo intus vivificante [Col. 0943B] qui ait: Nec ego te condemnabo, vade et amplius noli peccare. (Joan. VIII) . A morte animae quam incurrerat in novitatem vitae suscitatur. Quo nimirum modo cum uxorem suam vir bonus lapidari conspicit, debet ipse morienti commori, lugenti collacrymari, largiri sua ut ad manum poenitens habeat quo peccatum redimendo necessitatem patienti subveniat, ut duo non tantum in carne una, sed et in uno spiritu inveniantur. Quod si suspecta solum est, ut suspicio perimatur, ut pax viro concilietur, taxatum juramentum sufficiet, cum omnis controversiae finem juramentum Paulus esse commemorat (Hebr. VI) . Nam si quid coacta spopondit, absit ut hoc judex ecclesiasticus admittat, quod [Col. 0943C] saeculi judices reprobare non ignorat. Nam quod vi metusve causa factum vel dictum est, ratum non habet, et juxta papam Alexandrum, si quid ab aliquo per vim, per metum, aut fraudem extortum est, ad nullum ejus praejudicium vel nocumentum valet. Valete.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico W. eadem gratia abbati Radingensi, salutem et dilectionem.
Gratias ago benevolentiae vestrae quae non solum mihi prospicere, et meis non desistit utilitatibus excubare, verum super his quae maligne fabricantur [Col. 0943D] adversum me, fraterna me charitate praemonere curavit et praemunire. Remedium vero, quod adversus extraordinaria quaelibet gravamina unicum omnibus sacri suggerunt canones, adversus emissas jam ut dicitur vocationes, adversus propositas domini Cantuariensis insidias, appellationis subsidium publice jam proposui. Et ne quid circa personam meam aut possessionem meam, ne quid circa ordinem aut honorem meum praejudicii fiat, invocata auctoritate sedis apostolicae me communire curavi, de divina quidem gratia et de clementia sanctae Romanae Ecclesiae penitus confidens, quod si quid super haec enormiter in nos actum fuerit, illi potius ad confusionem quam nobis ad poenam redundabit. Valete.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico WILLELMO eadem gratia abbati Radingensi, salutem et sincerae dilectionis affectum.
Suscepimus litteras dilectionis vestrae, quae nos tanto verius gaudio perfuderunt, quanto de statu et salute vestra, nostrae certius sollicitudini responderunt. Prodiga namque verborum fama, quae vestrum ad nos nuntium praevolarat, de profectione vestra, de statione in littore, de procella, de periculis, multa varie inconstanterque nuntiabat. Unde pessimus in dubiis augur timor anxie distrahebat nos scientes quidem et expertos toties, quod navigatio [Col. 0944B] saepe periculosa est semper aut incerta. Nunc autem accepto nuntio salutis et incolumitatis vestrae, pro vobis divinae gratiae gratias referimus, quae vos in tantis periculis periclitari non permisit. Vestrum autem colloquium summopere desideramus, sed ante diem adventus vobis occurrere, nos ad illud trahente necessitate, non valemus. Tunc vero Londoniis esse disponimus, et si usque Fuleham procedere fuerit opportunum et placitum, nobis id recurrente nuntio quam citius significari postulamus. Valere vos optamus in Domino, charissime.
Dominus Londoniensis abbati Rievallensi.
[Col. 0944C] Quanto vestra domusque vestrae fama praedicatur hilarior, tanto magis vobis observandum est, ut quod communis habet opinio, nullius fratrum vestrorum consilio denigretur aut facto. Conqueruntur plurimum filii Bricthmeri de Tantuna, dudum fratris et benefactoris vestri, quod summam magnam pecuniae patri suo debitam, sibi super hoc jam saepe requisiti reddere contradicitis, nec patris sui meritis juxta quod vestram deceret religionem, opere respondetis. Qui super hoc a domino rege jamdiu litteras ad vos expetiissent, nisi ob vestram domusque vestrae reverentiam, nostra eos sollicitudo retardasset. Unde benevolentiae vestrae preces affectuose porrigimus, quatenus amore justitiae nostraeque petitionis intuitu, eis aut quod postulant juste solvatis, aut si [Col. 0944D] repetunt indebitum, hoc in jure declarare, moleste ne feratis.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili domino fratrique charissimo F. Salmurensi eadem gratia abbati, salutem et sincerae charitatis affectum.
Vestra, frater charissime, multa animi benignitate salutamus auspicia, optantes laudabile illud vestrae promotionis initium, felici semper cursu dirigi et, Domino manum misericorditer apponente, beato tandem fine compleri. Gratulamur equidem et plena mentis jucunditate perfundimur, attendentes manum Domini multa gloria deducentem vos et a bonis ad meliora continuo pertrahentem. Haec enim est, quae [Col. 0945A] vos a mundi hujus avulsit illecebris, quae vos per gradus virtutum deducens, sobrie ab humili quem elegeratis loco, suis utens verbis quibus humiles ut superius ascendant affari consuevit, ad pastorale tandem jam culmen, multa bonorum conniventia, et unanimi fratrum vestrorum, ut audimus, electione sublimavit. In quo praevenienti gratiae gratias reddimus, subsequenti, preces porrigimus, ut in sublimi positus, in domo Domini, tanquam virtutis speculum eluceatis, et virtutis iter hoc honeste conversando, virtutis amatoribus, ut dux ad vitam vere praevius, ostendatis. Agit hoc ille qui suos quo levat altius dignitate, eo firmat et fundat solidius humilitate, et ad perfectum adducit ea quae per ipsius Spiritum ad omnes diffunditur charitate. Liberet in hunc modum [Col. 0945B] fraternitati vestrae plura suggerere, sed confisi de ea, quae vos intus ad plenum edocet unctione, illi vela vestra committimus, quem suos ad portum perducere enavigata mundi hujus tempestate, suavi sancti Spiritus aura sinus mentium feliciter implente, certa veritate cognovimus. Ad illum stylum vertimus, pro quo vobis ad praesens scribendi necessitatem suscepimus. Tria in petitione proponimus, in quibus a serenitate vestra exaudiri, toto mentis affectu, tanta animae pulsantis instantia postulamus, tres pro tribus ad praesens quasi legatione fungimur. Hi sunt dilectus filius noster Baderun de Munemne . . . Ecclesiae vestrae benefactor, et amicus noster in Christo charissimus, Robertus [de Castro novo] de Casteillunarco, amicus vester humilis et devotus. Luget enim [Col. 0945C] Baderun pristina parentum suorum, et sua postmodum erga Ecclesiam beneficia in irritum adeo devocari, ut a corde non solum quasi mortuus occiderit, sed et iram vestram nullis suis, ut sperat, meritis, unde totus turbatur incurrerit. Si quid vult, vos illud nolle conqueritur; si quid postulat, vos avertere faciem erubescit. Mallet cum domo vestra amicitias non iniisse, quam multis acquisitas meritis taliter amisisse. Unde si quid est, quod serenitatem vestram adversus ipsum obnubilet, donari nobis hanc veniam, et nubilum hoc flante sancti Spiritus aura, prorsus evacuari, postulamus, et in plenam gratiam magnum vestrae domus amicum suscipi et blandis et honestis responsionibus foveri postulamus, [Col. 0945D] mandamus atque praecipimus. Expedit enim Ecclesiae vestrae non . . . quemque ab ejus alienari gratia, cujus liberalitas eidem ampla contulerit beneficia. Priorem nostrum virtutum meritis in publicis jam diutione domus vestra ad nos non intercedente dilatione remittit, rogans et nobis ut amico, de quo per omnia bene. Hinc ad fratrem charissimum Robertum de Castro novo nostrae cursus orationis illabitur. Cujus dum reminiscimur, animo in diversa distrahimur. Nam si amicus est, ejus a nobis elongari praesentiam tantopere cur optamus? Sed amicum magis absentem vivere quam praesentem mori optandum est. Subarctophylace, sub arcto, sub axe boreali, cuncta sibi infesta sunt. Aer frigidus, aeterna glacies, aqua inutilis et coctione potabilis, febri, [Col. 0946A] qua fatigatur assidue, plenam praestant causam atque materiam. Inde est, quod dilectae nobis benignitati vestrae preces porrigimus, ut eum quasi postliminio reversum, cum gratia suscipiatis, et ne jugo pressus obedientiae tristius ingemiscendo deficiat, vobis commanentem, suis stellius et originem piis hausit aere frui permittatis. Confidenter in amici castra migravimus, et si multa, tamen ut credimus inoffensa vestri postulantes. In quibus nos exaudiens, gratia vestra, non antiqua solum familiaritate, sed et beneficio recenti, nostra sibi secure vendicabit servitia. Incolumitatem vestram et successus conservet Dominus.
[Col. 0946B] G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili fratri et amico L. Westmonasteriensi eadem gratia abbati, et dilecto sibi in Domino ejusdem Ecclesiae conventui, bene semper sapere, et intelligere ac novissima providere.
Quorumdam, fratres, relatione didici, quod priusquam majori communicetur audientiae ad vestram per me referri notitiam tam utile quam humile reputavi. Inter ecclesiam beati Pauli et nos novae litis est, ut dicitur, accensa scintillula, quae si non exstincta citius in flammas eruperit, in partis utriusque dispendium sese procul dubio dilatabit. Solent enim causae modicae dissensionis gravissimae fomitem ministrare, quae nisi in ipsis reprimantur initiis, studio partium tractuque temporis adeo saepius invalescunt, [Col. 0946C] ut post sumptus plurimos et labores immensos admodum sit difficile diffidentes sibi diu partes in pacis pristinae serenitatem aliquatenus revocare. Unde quia rerum metiri solet exitus inspectio prudens, dilectam mihi in Domino fraternitatem vestram porrecta prece convenio, paterna quoque charitate consilium do, ne adversus matrem et fratres occasionem quaeratis discordiae, ne a suae matris amplexibus filiam studeatis avellere, sed solitam debitamque sibi reverentiam exhibendo, paucitatem hanc dierum nobiscum velitis in pace et charitatis unitate transigere, sancta quadam animi nobilitate dedignantes, ob quaestum modicum et ignobilem a bono pacis, quod inter commissas nobis Ecclesias [Col. 0946D] perseveravit hactenus, inconsiderata quadam animi praesumptione resilire. Ecclesiam quippe Sanctae Margaretae, super qua recens haec est orta dissensio, a primis suis fundamentis usque ad dies hos episcopis Londoniensibus et eorum archidiaconis sine contradictione et reclamatione fuisse subjectam consonum totius undique vicinae testimonium clamat, et hanc meo quoque tempore R. archidiacono debitum et consuetum cathedraticum exsolvisse in illis fere partibus nullus ignorat. Si itaque matri vestrae annuos XII subtraxeritis, in modico grave sibi dedecus inferetis, et emolumentum communi mense certe permodicum in summa modica conferetis. Utilibus igitur acquiescendo monitis, meum sustinete, si placet, hac vice consilium, ut appellationibus [Col. 0947A] hinc inde remissis, laxatis si quae datae sunt in quemcunque sententiis, memoratos jam nummos archidiacono solvi permittatis, et in eo statu quo in discessu meo fuerant stare cuncta permittatis, nec ob leve compendium a matris vestrae gratia recedendo dulce reputetis et sapidum, quod in ejus injuriam vestra sibi fuerit usurpatione detentum. Sic inter nos gratiam conciliare poteritis, sic ad obsequium me vestrum promptum et paratum habebitis, sic ob depressionem meam vos ad Ecclesiae mihi commissae depressionem minime prosiluisse ipsa vestri operis evidentia luce clarius ostendetis. Sufficit diei malitia sua (Matth., VI) . Satis oneratus sum ea quae me premit injuria. Si dolori dolorem injuriae injuriam addideritis, vos meo parum compati [Col. 0947B] infortunio nulli dubium relinquetis. In quantum possumus nobis decem non possumus, et si coeptis stare contenditis, omnes nos et nostros ad propulsandam pro viribus injuriam fortiter exacuetis. Valere vos et nobis in tribulatione parcere desideramus, charissimi.
Domino suo charissimo illustri Anglorum regi H., frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem quae nunc est, et quam speramus a Domino.
Vestra nos, domine, fovente praesentia, omnis a nobis alte conquievit injuria. In abcessu vero vestro pacis nostrae detrimentum illatis illico experituri [Col. 0947C] sumus. Novit enim excellentia vestra, quod cum Herefordensi adhuc deserviremus Ecclesiae, essarta quaedam Malverniae ad coronam vestram pertinentia, nobis munificentia regia et liberalitate sola concessistis. Illa vero quatuor servientibus nostris, qui in ipsius Ecclesiae negotiis nobiscum fideliter aliquandiu laboraverant, tenui quidem servitii sui remuneratione donavimus, et vestrum in hoc assensum et confirmationem a gratia vestra impetravimus. Venerabilis vero frater noster dominus Herefordiensis episcopus, post vestrum statim transitum, ipsos eisdem possessiunculis expulit, et requisitus super hoc, nec chartae vestrae reverentia, nec prece nostra motus in aliqua, in omnibus sese nobis inexorabilem exhibuit. Inde est quod ad nota praesidia clementiae [Col. 0947D] vestrae recurrentes, humili [vobis] supplicamus affectu, quatenus collata nobis tot bona, hac etiam, si placet, gratia cumuletis. Willelmum Folet, in quem modicam donationem contulimus, etiam dictos servientes nostros his quibus post transitum vestrum absque audientia et judicio spoliati sunt, usque ad reditum vestrum resaisiri praecipiatis, et cum in regnum vestrum gratia vos divina reduxerit, quae a nobis gesta sunt praesentibus nobis audiatis, et quae corrigenda videritis, regia, prout placuerit, aequitate corrigatis. Summa quam restitui petimus, non X plene marcarum est, cum sit tamen ejus Ecclesiae, donatione quidem vestra, nostroque labore, tempore quo in ea ministravimus, centum plene marcarum reditu, melior facta conditio. Incolumitatem [Col. 0948A] vestram conservet in longa tempora Deus, in Christo dilecte domine.
Domino suo charissimo illustri Anglorum regi H. frater G. Londoniensis Ecclesiae minister salutem et debitum devotae fidelitatis obsequium.
Vestram, domine, credimus excellentiam non latere, qualiter in me et quosdam alios fideles vestros manum suam dominus Cantuariensis aggravaverit, et quoad potuit, gladium in nos spiritualem in juris publici laesionem dextera iniquitatis intorserit. Canon namque notissimus hic est, ut nemo praepropere vel praepostere, id est non commonitus neque convictus judicetur, nec episcopus omnino quemquam [Col. 0948B] excommunicet, donec causa probetur, super qua reus impetitur. Unde cum a jure exorbitaverit, de Domino confidimus, ut in nos vibrando gladium aerem potius verberaverit, quam aut corpore aut anima spirituale nobis vulnus inflixerit. Ictus enim ejus ad dominum papam appellando praevenimus, et in initio Quadragesimae facta appellatio, sententiam die Palmarum latam plene viribus evacuavit. Sixtus enim papa sic statuit: ยซQuoties episcopus se a suo metropolitano putaverit praegravari, vel eum suspectum habuerit, mox Romanam appellet sedem, a qua dum se audiri poposcerit, nullus eum excommunicet, antequam causa summi pontificis auctoritate finiatur, quod si aliter praesumptum fuerit, nihil erit, [Col. 0948C] sed viribus omnino carebit.ยป
Domino regi dominus Londoniensis, salutem et amoris intimam de ipsis cordis sui medullis affectionem.
Vestrae, domine, celsitudini scribere tardavi, quia quae de Ecclesiis regni vestri gesta sunt, vobis priusquam possem scribere, per nuntios justitiae vestrae manifestata fuisse cognovi. Nunc autem scribo vel sero, et ob Dei misericordiam supplex obsecro ne mihi detrahentibus acquiescatis, ne monachis Cantuariae in his quae maligna loquuntur adversum me, fidem aliquatenus habeatis. Aiunt enim me ad archiepiscopatum Cantuariensem ambire, et ob hoc [Col. 0948D] electiones quas de aliis faciunt, modis omnibus impedire. Novit ipse qui Veritas est nullum horum verum esse. In promotione mea prima Cluniaci prior quidem sum constitutus in ordine, dehinc prior abbatis Villae. Hinc abbas Glocestriae, post episcopus Herefordiensis. Hinc translatus Londoniae, confidenter assero, quod ad nullum horum ambivi, quorum tamen unumquodque, permittente Deo, consequenter obtinui. In secretis itaque cordis mei dico Domino Deo meo, quod sufficit mihi gratia sua; dico et vobis domino meo charissimo, quod sufficienter mihi in his indulta a vobis benignissime gratia vestra. Avertat a me Dominus hanc cupiditatem. Avertat a vobis Omnipotens assensum in hoc praebendi omnimodo voluntatem. Si vero electiones suas aliquatenus [Col. 0949A] impedivi, hinc potestis advertere. Primo de domino Bajocensi actum est. Quod episcopis regni vestri licet grave videretur, omnes tamen opem ferente Domino, ad hoc induxi, ut in ipsum assentirent, ipsumque suscipere parati essent. Soli monachi respuerunt, quod vos praecipue velle cognoverint. De Beccensi postmodum actum est. Quod licet gravissimum omnibus regni episcopis videretur, multa tamen instantia et industria obtinui, ut in ipsum assentiendo suae praejudicarent voluntati. Ad ultimum, ad abbatem de Cereseio decursum est. Quod licet et episcopis et omnibus terrae vestrae abbatibus, omnibusque regni vestri personis non solum grave videre tur, verum et indignissimum, ego tamen, ne pax Ecclesiae turbaretur, nec quam desiderabatis, [Col. 0949B] electio ulterius differretur, etsi cum multa ira et indignatione omnium, tandem tamen obtinui, ut si monachi Cantuariae in electionis pronuntiatione episcopis regni vestri vel modicam exhibere voluissent reverentiam, in ipsum acquiescerent, et ne vester adversus eos turbaretur animus, rem hoc fine terminare permitterent. Verum hi sibi omnia usurpantes, et episcopos omnes a consilio et electione, et electionis pronuntiatione severius excludentes, quod cum aliquantula modestia agentes tunc obtinere potuerunt, nimia utentes obstinatia, ulterius differri compulerunt. Qua in re, si placet, honori vestro consulite, diligenter attendentes quid vobis magis expediat, an monachis totum ascribere, qui vobis [Col. 0949C] nec hominio tenentur affectu nec fidelitate, aut in eligenda maxima persona regni vestri, reverentiam aliquam episcopis attribuere, qui vobis aut hominio aut fidelitate obligati, honorem vestrum in Deo conservare duplici necessitate tenentur obnoxii. Bonum est itaque si placet, ut rigorem monachorum, quae tot de humilitate vestra concipiunt, ea qua scitis modestia et sapientia temperetis, et ad aliquam, si placet, regni vestri personam ipsorum consilium revocetis, et salvo jure utriusque partis, in posterum de prima voce in electione habenda, cum de eo agi fuerit opportunum, electionem ipsam per priorem et aliquem episcoporum simul aut alio quocunque modo, quod Deus vobis et consilio vestro revelaverit, pronuntiari faciatis, ut per sapientiam [Col. 0949D] vestram pacificato statu Ecclesiae, nebulam quae ex dissensione hac regno vestro adhuc impendet, gratiam praestante Domino, prorsus evacuetis.
Domino regi dominus Londoniensis, salutem et devotum debitae fidelitatis obsequium.
Vestra, domine, dignos speramus gratia, quos in Ecclesia Dei et litteratura commendat et vita. Inde est, quod apud excellentiam vestram clericum nostrum ecclesiae Beati Pauli archidiaconum Radulphum de Diceto, eo securius commendamus, quod ei et scientiam ad doctrinam et ad honestatem mores exuberare jamdiu experientia rerum certa cognovimus. Accedit ad haec amor integer et affectionis [Col. 0950A] ejus erga vos plena devotio, ut vos ulnis charitatis corde complectens, honori vestro gloriaeque congratulans, felices vobis in Domino successus semper exoptet, et sibi commissos ut a summo rege vobis id impetrent cum se praestat opportunitas, indesinenter admoneat. Quem in oborta sibi necessitate recurrentem ad vos, nilque nisi quod juri debetur et aequitati postulantem, cordis intimo supplicamus affectu, quatenus ob Dei reverentiam nostraeque petitionis et honestatis ejus, et exhibitae vobis et semper exhibendae fidelitatis intuitu, clementer exaudiatis, et ut praebendae suae portio quam sibi et apostolica et regia vestra concedit et confirmat auctoritas, ipsi in integrum restituatur, juxta datam vobis a Domino sapientiam, tam juste quam misericorditer [Col. 0950B] efficiatis.
Domino suo charissimo illustri Anglorum regi HENRICO, frater GILBERTUS Londoniensis Ecclesiae minister, pedibus sanctis conculcato Satan, in Christo triumphare feliciter.
Mandatum domini papae, domine, nuper accepimus, quo nobis injungitur ut censum beati Petri a fratribus et coepiscopis nostris suscipiamus, et per nuntios quos direxit ad nos, ipsi cito transmittamus. Quod quia de vestra totum pendet misericordia, nec potest effectu compleri nisi per vos, vestrae id notificamus excellentiae, ut vestris si placet justitiariis super hoc scribatis, et quod vestrae voluntati placuerit, [Col. 0950C] id fieri praecipiatis. Optamus autem ut cor vestrum divinitas sancta possideat et actus vestros omnes sic disponat et dirigat, ut nec in Deum offendatis, nec adversum vos aut regnum vestrum domino papae, quem vos plurimum dilexisse novimus, justam querelae causam et materiam praebeatis. De caetero dies instat, quem appellationi ad dominum papam factae praefiximus: de qua prosequenda necesse est nobis, ut voluntatem vestram et consilium amodo certius agnoscamus. Nam, cum minus laedant jacula quae praevidentur, timendum nobis est ne, si ad momentum temporis omnia reserventur, singula quo praescita minus et minus praetractata fuerint, eo minus commode quam exigat expediantur. Inscribat [Col. 0950D] cordi vestro digitus Dei quid fieri expediat et nos manus ejus ubique protegat atque custodiat, domine in Christo dilectissime.
Censum, domine, beati Petri suscepimus, exceptis quadraginta duabus libris quas de Lincolniensi episcopatu et centum solidos quos de Eliensi episcopatu nondum habuimus. Nuntios vero domini papae, octo scilicet mercatores Flandriae, qui sibi ter centum marcas argenti Romae mutuo praestiterunt, sperantes se summam eamdem de manu misericordiae vestrae suscepturos, apud nos jamdiu detinuimus, sperantes a sublimitate vestra verbum aliquod audire per decanum de Waltham quod et dominum [Col. 0951A] papam et nuntios ejus possit exhilarare. Quod quia nondum actum est, ipsos ulterius detinere non possumus. Sed quod revertuntur inanes, posse causae vestrae plurimum obesse pertimescimus. Qua in re discretio vestra providebit utiliter quid expediat: quid honorem vestrum deceat; quid animae vestrae saluti proficiat. Fideles vero vestri, qui penes vos sunt, qui vices vestras per omnia prosperari desiderant, vellent vestrum in re ista mutari consilium, ut domino papae reddendo suum ipsum ad negotia vestra non adversarium, sed per omnia benevolum haberetis et obnoxium. Illuminet Dominus vultum suum super vos et vestra semper negotia bono fine concludat, in Christo domine dilectissime.
HENRICO regi Angliae GILBERTUS Londoniensis episcopus, piae salutationis affectum et fideliter obsequentis officium
Venerabilem fratrem nostrum dominum Saresberiensem episcopum vestrae, domine, sublimitati digne duximus commendandum. Quem vobis utique fidelem novimus, et charitate non ficta vestros per omnia desiderare successus, indubitanter agnovimus. Unde majestati regiae honori procul dubio cedet et gloriae, ut in ipsum clementer respiciatis, et regiae pietatis oculos in ipsum attentius habeatis. Fidelem quippe clericum vestrum transmittet ad vos, ut quam pie dominus Cantuariensis sit circa [Col. 0951C] ipsum sollicitus, et verbis ejus et scriptis, quae prae manibus habet, agnoscatis. Onus siquidem suspensionis ad praesens sustinet, et jam citatus, juste sive injuste, excommunicationis sententiam, ut ex scriptis perpendimus, et retroactis manifeste conjicimus, nisi per vos in proximo non evadet. Quam si contigerit in ipsum dari, erit utique sibi dedecori, et omnibus regni vestri personis concussioni pariter et timori. Quem si vestra benignitas evocaret ad se, iter acceleraret ad vos, et imminens hoc periculum ope vestra fretus, juvante Domino, optime declinaret. Unde cum petente petimus, cum supplicante supplicamus, quatenus suspiranti in hoc fideli vestro accessum ad vos ad praesens, si placet, concedatis, et ipsum conatus ejus, qui vobis adversatur [Col. 0951D] in omnibus, et appellationibus et modis aliis, quos revelabit Dominus, usque ad legatorum vestrorum adventum elidere permittatis. Hoc siquidem vobis honori, securitati vero nobis omnibus futurum credimus, qui vices nostras in protectionem vestram fratri nostro fidelissimo committere sane poterimus, ut amoveat abundans cautela, si quid in regnum vestrum male machinari voluerit potestas, quod absit, indiscreta. Valere vos optamus in Domino, diuque regnare feliciter, in Christo dilectissime.
HENRICO regi Angliae, GILBERTUS Londoniensis episcopus, salutem quae non est et quam speramus a Domino.
[Col. 0952A] Placuit excellentiae vestrae, quod ecclesiae clericorum archiepiscopi, quae in episcopatu Londoniensi, sive in Cantia consistunt, sub nostra essent custodia constitutae. Quod quia pietatis affectu vobis intelleximus inspiratum, ne per manus scilicet laicas dispensarentur res ecclesiasticae, oblationes scilicet fidelium, eleemosynae pauperum, et decimationes populorum aliter quam fas est tractarentur, nos cum multa et mera, Deus scit, charitate libenter onus illud suscepimus, ut et vos a peccato in parte hac mundum et immunem servaremus, et clericos nihilominus, si quando debita humilitate vestram recuperarent gratiam, indemnes pariter conservaremus. Archiepiscopus autem, qui quasi sedens in insidiis, adversus meam specialiter personam occasiones [Col. 0952B] quaerit, inde mihi nocere nititur, unde aliis prodesse studebam. Qui directis litteris mihi nuper injunxit in vi obedientiae et in virtute Spiritus sancti, ut quiquid ex iisdem recepissem ecclesiis, infra quadraginta dies post litterarum susceptionem sibi suisque clericis restituere non omitterem. Ego vero invocata Spiritus sancti gratia, objectoque appellationis remedio mandatum, quo meam injuste gravare volebat innocentiam, usque ad audientiam domini papae suspendi, suspensumque declinavi ad tempus, certus quidem quod haec et graviora his supra dorsum meum fabricantur ab eo, et illi assistentibus. Hinc est quod vestrae sublimitati supplico in ea fiducia, qua me semper audire consuevistis, ut custodiam [Col. 0952C] praedictarum ecclesiarum alii, cui honeste praevideritis, committatis, et me, si placet, hoc onere eximatis, ut alia quae mihi parantur onera fortius sustinere, et promptius possim expedire in Domino. Pecuniam quoque, quam exinde recepi et consignavi, ad summam centum octo libras et quatuordecim solidos et sex denarios, peto, si placet, liceat mihi cum gratia et permissione vestra in tuto deponere penes quamcunque personam ecclesiasticam, eamque, licet ingratis, his quorum gratia fit, adhuc consignatam salvamque conservare, donec Dominus judicaverit ad quem finem debeat res ista pervenire.
Superest adhuc aliud, in quo tota vobis nobiscum supplicat Anglorum Ecclesia, et illi praecipue, qui [Col. 0952D] salutem vestram et vestrum honorem maxime diligunt et amplexantur. Durius enim, quam vestrae expediat magnificentiae, agitur apud vos cum illis, quos dominus domesticos suos esse constituit, quos in privatam ascivit familiam, quos mensae suae dispensatores ordinavit. Cum sacerdotibus videlicet, qui in regno Angliae nec laica fruuntur libertate, nec judiciis tractantur ecclesiasticis. In quo si omnes tacent, ego non tacebo; si omnes desperant, sed non ego. Absens igitur corpore, sed spiritu praesens oro et obsecro vos per salutem vestram et propter salutem vestram, ut Willelmum, quondam capellanum archiepiscopi, et quamplures clericos per Angliam, quos nec confessos nec convictos vestri prius praesumunt, quam judicent, punire ministri, [Col. 0953A] Ecclesiae Dei, cujus sunt obsequiis deputati, restitui jubeatis. Vale.
Tanta nos, domine, mandati moles ad praesens opprimit, tanta se nobis auctoritas opponit, ut consilium pariter et auxilium a vobis expetere a summa compellamur necessitate. Nam quod auctoritas apostolica praecipit, hoc appellatio non suspendit. Nec adversus ejus mandatum potest nullum esse remedium, cum quod praecipitur implere necesse sit, aut inobedientiae reatum incurrere. Die namque beati Pauli, cum Londoniis ad altare consisteremus, litteras domini papae de manu cujusdam nobis penitus ignoti suscepimus, quibus legatio in totam [Col. 0953B] Angliam, excepto Eboracensi episcopatu, domino Cantuariensi conceditur, et apostolica auctoritate confirmatur. Omnibus etiam nobis ipsius regni episcopis eadem auctoritate injungitur, quatenus ei, tanquam apostolicae sedis legato, humiliter obediamus, et ad ejus vocationem absque contradictione conveniamus, et super his quae ad nostrum spectant officium, ei plene respondeamus, et quae statuerit, firmiter observanda suscipiamus. Adjicitur etiam, ut omnes, qui beneficia clericorum archiepiscopi in eorum absentia mandato vestro perceperunt, ad plenam eorum infra duos menses restitutionem anathematis sententia, omni appellatione remota, compellamus. Denarium etiam beati Petri a fratribus [Col. 0953C] et coepiscopis nostris praecipimur exigere, et nuntiis destinatis ad nos integre consignare. Litteras etiam legationis jam dictae, et litteras archiepiscopi, quas ad plures transmittit episcopos, ipsis aut mittere aut praesentare praecipimur, si in nostri status et ordinis integritate ulterius perseverare curamus. Ad pedes itaque sublimitatis vestrae corde prostrati deposcimus, ne ob magna negotia, quae cura regia subministrat, respicere desinatis in nos, sed ne in summam nostri ignominiam ex toto redigamur in nihilum, pietate regia provideatis. Quod quidem bene facietis, si nos mandatis apostolicis pace vestra obedire concesseritis, et reddito denario beati Petri, et clericis quae sua sunt in misericordia vestra restitutis, episcopis omnibus mandaveritis, ut si in litteris [Col. 0953D] archiepiscopi adversus regni consuetudines gravamen aliquod intellexerint, ad dominum papam statim, vel ad legatos, qui diriguntur ad vos, confidenter appellent. Sic enim opus misericordiae perficietis, et nos ab inobedientiae reatu conservabitis, et causae vestrae, ne in aliquo detrimentum accipiat, communi omnium appellatione providebitis. Doceat vos Dominus facere voluntatem suam, et eam sublevare moneat, quam ad praesens experimur, angustiam. Valeat dominus meus in Christo charissimus.
HENRICO regi Angliae, GILBERTUS Londoniensis episcopus, devotae fidelitatis obsequium.
[Col. 0954A] Vestram, domine, credimus non intere excellentiam, qualiter in me, et quosdam alios fideles vestros manum suam dominus Cantuariensis aggravaverit, et quod potuit, gladium in nos spiritualem, in juris publici laesionem, dextera iniquitatis intorsit. Canon namque potissimus hic est, ut nemo praepropere vel praepostere, id est non commonitus, neque convictus judicetur, nec episcopus omnino quemquam excommunicet, donec causa probetur, super qua reus impetitur. Unde cum a jure exorbitaverit, de Domino confidimus, ut in nos vibrando gladium, aerem potius verberaverit, quam aut corpore aut anima spirituale nobis vulnus inflixerit. Ictus enim ejus ad dominum papam appellando praevenimus, et in initio Quadragesimae facta appellatio sententiam in die [Col. 0954B] Palmarum latam plene viribus evacuavit. Sixtus enim papa sic constituit: ยซQuoties episcopus se a suo metropolitano putaverit praegravari, vel eum suspectum habuerit, mox Romanam appellet sedem, a qua dum se audiri poposcerit, nullus eum excommunicet, antequam causa summi pontificis auctoritate finiatur. Quod si aliter praesumptum fuerit, nihil erit, sed viribus omnino carebit.ยป
Mittimus ad vos, domine, familiarem clericum nostrum magistrum H. . . . . utique fidelem vestrum, quanto possumus affectu supplicantes, ut ipsum in petitionibus nostris benigne, si placet, audiatis, et [Col. 0954C] nobis in summa necessitate nostra regia clementia subveniatis. Quod bene quidem facietis, si domino papae pro nobis aliquantulum affectuose scripseritis, ut appellationem, quam ad ipsum fecimus, ut juris dictat aequitas, admittat, et post appellationem in nos latam sententiam, ea qua potest et debet, aequitate suspendat, donec causam nostram audiat, et digna meritis cuique retribuat. Ad cardinales etiam amicos vestros litteras, si placet, exposcimus, ut ad hoc dominum papam inflectant, et super admittenda appellatione nostra indultum omnibus oppressis beneficium prece vestra nobis obtineant. Sixtus enim papa sic statuit: ยซQuoties episcopus se a suo metropolitano senserit praegravari, vel eum suspectum habuerit, mox Romanam appellet sedem, [Col. 0954D] a qua dum se audiri poposcerit, nullus eum excommunicet, antequam causa summi pontificis finiatur auctoritate. Quod si aliter praesumptum fuerit, nil erit, sed viribus omnino carebit.ยป De caetero quia crebra allocutione frui vestra summopere nobis necesse est et consilio, excellentiae vestrae devotissime supplicamus, ut nobis transfretandi licentiam concedatis, et in partibus transmarinis nuntios, quos ad dominum papam mittimus, nos exspectare permittatis. Conservet incolumitatem vestram in longa tempora omnipotens Dominus
Domino suo charissimo illustri regi Scotiae M., [Col. 0955A] frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, per quem reges regnant diu regnare feliciter.
Sublimitati vestrae, charissime domine, hac confidentia scribimus, quia vos sincero cordis affectu diligimus, et in omnibus haberemus acceptum si gratum vobis in aliquo praestaremus obsequium. Speramus etiam ipsa manu Spiritus sancti plantatam esse in corde vestro radicem aequitatis et judicii justi, et ideo in causis subditorum vestrorum mentem vestram posse bonorum precibus ad id quod justum est facile inclinari. Scriptum enim est: Beati qui custodiunt judicium et faciunt justitiam in omni tempore (Psal. CV) . Et Sapientia ait: Tolle rubiginem de argento et exibit vas purissimum. Tolle injustitiam de corde regis, et justitia firmabitur [Col. 0955B] thronus ejus (Psal. XXV) . Inde est quod regiae nobilitati vestrae pro praesentium latore, Helia proximo cognato nostro, preces affectuose porrigimus, quatenus pro amore Dei et petitione nostra ejus servitium accipiatis, et de haereditate sua ipsum exaudiatis, et nos et multos nobiscum gratiae vobis et servitii debitores efficiatis. Si gratiam in oculis vestris invenerit, ad servitium vestrum multos adjutores inveniet, quorum sibi quisque de suo libenter subveniet. Istud vero postulare nequaquam praesumeremus, si patrem ejus perfide se aut maligne adversum vos et patres vestros habuisse cognosceremus, sed ipsum pro fidelitate patris vestri exhaeredatum audivimus, et speramus de misericordia [Col. 0955C] vestra ne quem patri vestro fideliter ad posse suum servisse cognoscitis, ejus unquam canos cum moerore ad inferos deducatis. Valeat dominus meus charissimus et cor ejus Spiritus Dei repleat atque possideat.
Venerabili domino et amico suo charissimo ROBERTO comiti Leicestriae, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, consecrata Domino tirocinia beatae perseverantiae fine concludere.
Cum sit vitiis et divitiis admodum grata societas, gratulor et mihi totus applaudo, charissime, divitias in te quadam singulari gratia deservire virtuti. Audisti divitem illum purpura et bysso vestitum, [Col. 0955D] epulantem quotidie splendide, miserabiliter ad inferna deductum, ubi cum flammis anxius aestuaret, in linguae suae refrigerium nec aquae guttam valuit impetrare. Audisti et in Evangelio, divitem, cujus uberes fructus ager attulit, dicentem intra se: Destruam horrea mea et majora faciam, et illuc congregabo omnia quae nata sunt mihi bona, et dicam animae meae: Anima, habes multa bona posita in annos plurimos, requiesce, comede, bibe, et epulare (Luc. XII) . Cui divinitus dictum est: Stulte, hac nocte animam tuam repetent a te. Quae autem parasti, cujus erunt? (Ibid.) Et si mentis oculos in mundi plenitudinem, Dei Spiritu lucem ministrante, circumquaque reducimus, divitibus hujus mundi mundum abundare cognoscimus, quibus suae divitiae [Col. 0956A] fomento vitiorum sunt non incremento virtutum, cum magis possideantur ab his quam eas quadam animi sancti nobilitate possideant. Divites hujusmodi, ait Dominus, non facile regnum Dei adepturos, et camelum per foramen acus intrare posse facilius, quam ipsos in regnum coelorum. Tremenda vox, et divitibus hujusmodi exhorrenda. Gratulor, et totus mihi applaudo, charissime, quod istorum abhorres semitas, horum jamdiu vestigia declinasti. Gaudeo te tua cogitare novissima, et illud Psalmistae mentis oculis intueri: Dormierunt somnum suum, et nihil invenerunt omnium viri divitiarum in manibus suis (Psal. LXXV) . Qui sibi credita si fideliter erogassent, evigilantes illa die a somno mortis suis haec in manibus invenissent. Divina [Col. 0956B] voce dictum est: Non apparebis vacuus ante conspectum Domini Dei tui (Deut. XVI) . Totum quod Ecclesiae Dei, quod pauperibus ad praesens erogas, illa die paratum invenies, et quod modo larga miseratione distribuis, illa die Domino cum fiducia praesentabis. Beati multi sunt et sapientes, hos tamen tantum beatos judico, hos solummodo sapientes, qui mansura semper bona crebra meditatione considerant, in his mentem occupant, his invigilant, et haec ut queant apprehendere tota animi ratione pertractant. Credo, charissime, Patri complacuisse in te. Spero columbam sanctam quae super Dominum in Jordane apparuit jam nidificasse in te. Curre post Spiritum qui trahit te, qui suis intus bonis ornabit te et amore Christi perfecto ditabit te. Cujus [Col. 0956C] amor verus si tangit te, si rapit te, si absorbet te, levabit te juxta prophetam super te, quia super altitudinem extollet te. Scribendi tibi nactus occasionem, vix me cohibeo, charissime.
Venerabili domino et amico charissimo, R. comiti Leicestriae, frater G. Londoniensis Ecclesiae minister, salutem quae nunc est, et quam speramus a Domino.
Verborum facile suadet paucitas, cum ad exaudiendum prompta est ipsius ad quem scribitur amica benignitas. De vobis itaque per omnia sperantes optime, charitate sic exhortante confidimus, ut unde [Col. 0956D] recurrimus ad vos, in hoc repulsam minime sentiamus. A sublimitate vestra ad quemdam canonicum nostrum et amicum Baldewinum nomine, litterae vestrae citationis emissae sunt, ut apud Oxenefordam in conventu proximo, praesentem se vobis exhibeat, et cuidam homini suo et fere rustico, de non observata pactione quadam inter ipsos, ut asserit, chirographo confirmata respondeat. Res exilis est, causa permodica, dimidia virgata terrae est, de qua agitur, duodecim nummorum census, qui annuatim exsolvitur. Unde si inter clericum beati Pauli et ipsius hominem super fundo ecclesiae suae pertinenti, lis aliqua aborta est, spectat ad nos, si placet, audire quod gestum est, et conquerenti justitiam in omnibus exhibere. Qui cum partes nostras despiciat, et ad sublimitatem vestram [Col. 0957A] non transiliendo prosiliat, petimus, beato Paulo et nobis, si placet, hanc reverentiam exhiberi, ut de conservanda Ecclesiae Dei dignitate sua mentem vestram et animum ad nos remissus, per vos etiam quod justum fuerit plene responsurus intelligat. Ad vos litteras citationis vestrae remittimus, eo quod in his notariorum vestrorum stylum minime recognoscimus. Valere vos optamus in Domino, et sua Caesari sic reddere, ut quae Dei sunt, reddatis et Deo.
G. Dei gratia Londoniensis Ecclesiae minister, A. venerabili comitissae Leicestriae, quod petit accipere, quo tendit pie tandem completo cursu pertingere.
[Col. 0957B] Dilectioni vestrae, dilectissima, rogatus litteras mitto, quas quidem misisse debueram non rogatus. Quod si omisi jam aliquandiu, haec causa exstitit, quod de die in diem meum ad te nuntium ipse praeire et praevenire existimabam. Et quia spes dubio vultu nos semper protrahit in cras, et quod non feci, cras, ait, efficiam, sperabam me finem dare negotiis, et sopitis aliquandiu causis et curis omissis, ocius transmeare ad te, et optatae mihi allocutionis tuae jucundae solatio recreari. Sed opportunitatem quo plus appeto, minus invenio, et quibusdam amputatis capitibus, cum mundi bestiam exstinxisse me reputo, ad capita multipliciter renascentia totus illico perhorresco. [Col. 0957C] Curarum siquidem nullus est finis, et mundus in dies parturit, unde miseras affligat animas, et a piae proposito intentionis avertat. O mihi quid memorem soliloquia sancta, quae cum sponso suo anima quondam mea, dum eam claustri silentia tegerent et tenerent, in spiritum elevata permiscebat! Dum saecularium nescia in montem quodammodo cum Moyse conscendebat, subtus se nubem relinquebat et nebulam, et mundo posthabito, in ignem illum quem Deus inhabitat, nihil nisi illum appetens tota tendebat. Unde cum ipsam sua revocasset infirmitas, non abscedens longe, non foras exiens, ad ipsos pedes Domini mente residebat attentius, et annos suos praeteritos in amaritudine recogitans, excessus pristinos ipsis suarum lacrymarum fluentis abluebat. [Col. 0957D] Nunc me rei familiaris hinc cura distrahit, hinc causarum saecularium pondus involvit. Nunc timor opprimit, nunc protrahit spes, nunc levant prospera, nunc adversa dejiciunt, ut quantis miseriarum cumulis misera subjiciatur humanitas, ipsis pene rerum argumentis experiar. Quid tibi ergo, dilectissima, meus poterit dictare jam spiritus, quae puritatem mentis inhabitas, et spiritui tuo delicato nihil in refectionem nisi delicias spirituales appetis et exoptas. Nidificavit in te columba illa quae super Christum in Jordane volitans, ipsum cum omni gratiarum plenitudine semper inhabitat. Et de hac quidem plenitudine quantum ipse tribuit accepisti, et ejus dona quanto gustas uberius, tanto et uberius ministrari tibi avida spiritualium mente desideras. [Col. 0958A] Intueri mihi videor tuam illam animam in sui fervore spiritus, hoc declamantem et cantantem: Fulcite me floribus, stipate me malis, quia amore langueo (Cant. II) . Unde mihi flores, charissima, quos tuo subministrem spiritui, ut ardens plus accendatur et tendens in superna avidius illuc rapiatur? Hi flores paradisi sunt, quos tibi sancti communicant, qui nescientes et respuentes quae mundi sunt, sacratae quodammodo paradisum mentis inhabitant. Quos tua, quaeso, prece mihi concilies, ut sub curarum gementem pondere, ipsorum me apud Dominum interventu subleves et sustentes. Id enim modicum quod habeo, tibi ab amicitiarum nostrarum exordiis in Domino communicare, nec destiti, nec omitto. Valere te in Christo opto, charissima.
GILBERTUS Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili viro comiti ALBERICO, salutem, gratiam et benedictionem.
Pervenit ad audientiam nostram, quod occasione controversiae, quae inter vos et comitissam aliquandiu ventilata est, et ad sedem apostolicam tandem per appellationem suspensa, eam districte supra modum teneatis inclusam, ut nec causam instruere nec parti suae defensorem possit ullatenus procurare. Sed nec ecclesiam frequentare, nec in publicum, ut dicitur, prodire permittitur, ut non jam custodiae deputata, sed carcere potius damnata videatur. Cubilis quoque corporisque et colloquii vestri, omni sibi [Col. 0958C] jam olim copia negata dicitur, ut quos Ecclesiae conjunxit auctoritas, vestra quodammodo disjunxisse videatur voluntas. Quae si vera sunt, ut accepimus, quam citius vobis emendanda denuntiamus. Alioquin valde vobis timendum est ne provocetis iram et indignationem Dei adversus vos, quae quanto serius advenit, tanto severius affligit. Recolite quanta reverentia dignum sit sacramentum conjugii, quod Dominus ab origine mundi primum introduxit et sua benedictione confirmavit, quod et ipse in Cana Galilaeae sua corporali sanctificavit praesentia, quod et apud omnes gentes tam fideles quam infideles, cum summa veneratione mandatur observandum. Certum est enim et per historias simul et exempla notissimum, [Col. 0958D] quod praevaricatores sacramenti hujus, non solum ultimae reservantur ultioni, ut a terra viventium, quae est paradisus Dei proscribantur, sed et in hac quoque terra morientium, in se aut in sua successione frequenter exhaeredantur, ut haereditas eorum transferatur ad exteros, et in labores suos introeant alieni. Proinde episcopali vobis auctoritate mandamus, orantes et exhortantes in Domino, et consulentes in charitate, et in remissionem vobis injungentes delictorum, quatenus propter Deum et propter reverentiam legis Christianae, modestius et mitius agatis cum uxore vestra, quae est pars corporis vestri, amotoque praedictae districtionis excessu, ipsam sibi ad debitam libertatem et vos ipsi ad societatem et solatium, sicut decet sponsum [Col. 0959A] sponsae, benigne restituatis, ne sine judicio Ecclesiae maritali privetur contubernio, quod sibi teste Ecclesia, sub solemni fide sponsaliorum promisistis. In quo si nobis non creditis, Apostolo credite, qui ait: Viri, diligite uxores vestras, sicut et Christus dilexit Ecclesiam (Ephes. V) . Et iterum: Alligatus es uxori, noli quaerere solutionem (I Cor. VII) . Charitas cogit nos et necessitas officii, haec et hujusmodi vestrae suggerere dilectioni. Unde quia spes nobis est de vobis in Domino, quod nostris sicut debetis sic et velitis in his quae ad Deum sunt consiliis acquiescere, consilium vobis damus in charitate, ut legem et conditionem conjugatorum, cui subjecistis vos legitime, et sine simulatione observare studeatis, ne incidatis in manus judicis qui non irridetur, [Col. 0959B] cujus non potestis judicium declinare reus praevaricationis legis suae, quod avertat omnipotens Dominus. Amen.
GILBERTUS, Dei gratia Londoniensis episcopus, dilecto suo magistro DAVID, salutem et optatos ad vota successus.
Inspectis litteris a tua mihi diligentia directis, palam datur advertere, te et commotionis et irae fomitem, inter nos aliquo discordiam seminante, concepisse. Quem quicunque ille est de caetero minus audias, nec ejus commentis, obsecro, fidem ulterius adhibeas. Amicorum namque saepe confundit animos lingua tertia, digna confundi, quam irae [Col. 0959C] et odiorum incentiva portantem, a nobis obsecro non admitti. Nil enim de te sinistrum concipio, nil intus adversum te corde foveo, sed admissum semel in gratiam mihi et gratiae et benevolentiae vicissitudinem observare deposco. De caetero, quia sales vestros abunde jam diu lambit Italia, bonum est, ut eosdem amodo cum tamen libuerit, experiatur et Anglia. Vale, charissime.
G. Dei gratia Londoniensis Ecclesiae minister, amico suo charissimo WILLELMO de Mala Palude, salutem et sinceram dilectionem.
Cum me vobis in multis obliget benigna jam diu [Col. 0959D] servitiorum exhibitio, hoc tamen in consummatam amicitiam me praecipue vobis reddit obnoxium, quod fratri meo et nepoti in necessitate sua subvenistis, et eis consilium et auxilium, prout res exigebat, impendistis. Precor autem ut si item urgente necessitate recurrerint ad vos, non ipsis, sed mihi et ipsis propter me de vestro quod opus fuerit tradatis, ut me servitii et gratiae debitorem habeatis. Illico vero cum ad nos reversi fuerint, nuntium nostrum habebitis, et si quid erga nos volueritis, per ipsos nobis mandabitis, et obtinebitis. Valeat amicus meus charissimus.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, venerabili [Col. 0960A] domino et amico suo charissimo H. comiti Norfolciae, salutem et dilectionem.
Responsum canonicorum de Panteneia, nuntio ad nos redeunte, et litteras capituli sui sigillo impressas afferente, suscepimus, quo vos certificari postulant, quod nec pecuniam, nec terram, nec quidquam aliud a vobis accepturi sunt, ut vobis Panteneiam concedant, et ab ea quam adversus vos intendunt, petitione recedant. Exsilium subire et adversa ut asserunt quaeque perpeti magis eligunt, quam locum Domino consecratum, et divinis usibus apostolica toties auctoritate confirmatum, cuiquam cedere, et ab Ecclesia alienare consentiant. Inde est quod a nobis instanter exigunt, ut effectui mandatum domini papae mancipemus, et quod nobis [Col. 0960B] injunctum est super eis exhibenda justitia, ulterius non differamus. Inde est quod familiarem vestrum et amicum, dominum Stephanum canonicum Sanctae Osythae, ad vos destinare curavimus, ut quod nolumus scripto committere, per ipsum vobis aperiamus. Scitis quidem necessitatem hanc nobis incumbere, ut aut sententiam proferamus in vos, aut causam qua praepedimur domino papae denuntiemus. Quod cum exstiterit, in proximo futurum est ut quod a nobis ad praesens omissum est, ab ipso procul dubio compleatur, et sententia quam ad praesens forte differimus, tanto periculosius in vos, quanto a judice longe sanctiore, longeque sublimiore proferatur. Unde quia rerum exitus prudens [Col. 0960C] metitur, magis quidem ob commodum vestrum quam ob vitandum periculum nostrum discretioni vestrae supplicamus, quatenus non tantum cum his qui terrena sapiunt, sed cum viris sapientibus Deumque timentibus consilium super hoc habeatis, et illum per quem vivitis, per quem spiritum trahitis, per quem bona multa possidetis, qui vos inter adversa servavit, adversus hostes protexit, qui spiritum vestrum cum volet auferet, qui omnia opera vestra in judicium deducet, coram oculis habeatis. Hodie estis, et cras fortasse non eritis, et inferni miseria sicut et coeli gloria sine fine mansura est. Illa quippe die qua hinc erunt accusantia peccata, inde terrens justitia, foris ardens mundus, intus urens conscientia, subtus patens horridum [Col. 0960D] chaos inferni, desuper iratus judex, parum procul dubio cuique videbitur, quod Domino dum hic vivitur exhibetur. Tangat itaque cor vestrum Spiritus Dei, ut in praesenti negotio bonorum sic consiliis acquiescatis, ne sententiam, quod absit! apostolica in vos experiendo, confusionem longe quam ad praesens aestimetis graviorem sentiatis. Sapere et intelligere, et novissima providere vos optamus, charissime.
G. Dei gratia Londoniae episcopus, amico suo charissimo R. de Sancto Walerico, virtute meriti promissam bonis gloriam feliciter adipisci.
Tua, charissime, munificentia, tua liberalitas in [Col. 0961A] me adeo jam multis innotuit, ut in negotiis quae habent ad te se sperent aliqui meis posse precibus apud te si pro se porrigantur adjuvari. Unde quos in Christo diligo, de quorum bona in Domino conversatione non ambigo, tuae confidentius charitati commendo, affectuose supplicans, quatinus ob beatam illam spem qua in Deum tendimus, qua bene sperando post Christum currimus, humilibus fratribus de Oseneio misericordiae tandem sinum aperias, et eorum compatiendo doloribus ipsorum fatigationibus finem pietatis imponas. Memorare, charissime, quanti sit meriti loca sancta construere, mansionem Domino, qua usque in adventum suum sine fine laudetur, honoretur, et adoretur aedificare, considera quantum sit bona spiritualia non solum [Col. 0961B] non impedire, sed ut in Dei gloriam exuberent his opportunitatem et causam de tuis etiam exhibere. Memento, charissime, quod bella Domini strenue gesseris, quod tuis etiam stipendiis pro ipso militaveris, quod infideles et incredulos te ipsum opponendo et velut in holocaustum offerendo repuleris, et qui rebelles Domino confudisti in Asia, ejus servos humiles obsecro ne confundas in Anglia. Sed ut bene consummes omnia, cum capite Domino caudam etiam hostiae offeras, ut cum bono tuae satisfactionis initio, finem etiam laudabilem addideris, a magna manu Domini cuncta quae servis ejus pro ipso impenderis, in illa die centies multiplicata recipias. Opto ut valeas, et pro quibus supplico, tui [Col. 0961C] apud Dominum memores pie miserando constituas. Valete.
Filius regis supernae Jerusalem coelestis egressus est ut contemplaretur regna Patris sui inferiora. Qui circumspectis omnibus regressus ad Patrem, ait: ยซPater, omnia terrarum regna circuivi, et quae in omnibus agerentur diligenter inspexi; clamorem etiam Sodomorum, qui ad te ascenderat, verum esse comperi, et ultione condigna punivi. Sed jam tempus est, ut in futurum mihi prospiciam, uxorem ducam, filios procreem, familiam jam per me regam. Sponsam quam mihi habendam complacuit, in domo regis Babylonici vidi, quam rex ille [Col. 0961D] captivam tenet, et e quis sic valeat cognosci, vilibus ac sordidis vestibus eam induit,ยป Ad haec Pater ad Filium: ยซAbsit a teยป, inquit, ยซut rem istam facias, coaeterne et consubstantialis mihi unice fili. Aethiopissa illa, de qua dicis, non est condigna tuo generi, vel tuae immensitati.ยป Ad quem Filius: ยซFixum,ยป inquit, ยซhabeo, et me uxorem velle ducere, et nullam nisi hanc mihi velle conjungere.ยป ยซSi ita est,ยป inquit Pater, ยซtu coaeternus et consubstantialis, et coomnipotens mihi, in manu habes et eam de captivitate Babylonica liberare, et prout vis tibi sponsam assumere.ยป Statim adfuit innumera multitudo angelorum et coelestium agminum, in his nuptiis Filio summi Regis ministrare sese parantium. E quibus unum, scilicet Gabrielem, [Col. 0962A] qui paranymphus ejus fieret, elegit. Gabriel electus Filio summi regis ait: ยซEn fortitudo tua sum, illam quam tibi quaeris, de media Babylonia rapere vi si imperas, et valeo et paratus sum.ยป ยซNon ita agendum est,ยป inquit Filius aeterni Regis, ยซviolentia nulla Babylonico regi inferenda est, consiliis occultis et sapientia quae mihi jungenda est de captivitate Babylonica, est eripienda. Ad Mariam virginem de stirpe David mysterium consilii mei, O Gabriel, est occulte deferendum, apud eam in thalamo suo convivium nuptiarum mearum est initiandum et celebrandum. Ad Mariam Gabriel descendit, quod sibi injunctum fuerat fideliter peregit. Sed qui eum miserat, antequam nuntiaretur, jam ad virginem venerat. Initiatum est ibi, ibi celebratum est sanctissimum [Col. 0962B] nuptiarum convivium. Sed nunquid tantus ac talis iste sponsus ad sponsam suam vacua manu veniet? Nequaquam. Sed donativa detulit, delata erogavit. Et quia hiemis tempore venit, hiemales vestes primo sponsae suae dedit, agninam videlicet pelliciam et cappam, quod utrumque fit de agno. Sed alterum sine dolore agni, scilicet lana, de qua fit cappa, sumitur, alterum, videlicet pellis, unde pellicia, absque dolore gravi ab agno non accipitur. Sponsus iste Agnus est, sicut Scriptura testatur: Quasi ovis ad occisionem ductus est (Joan. LIII) , et caetera. Et alibi: Ecce Agnus Dei (Joan. I) , et caetera. Agnus iste de lana sua cappam sponsae fecit, cum humilitatem verbis docuit, dicens: Discite [Col. 0962C] a me, quia mitis sum, etc. (Matth., XI) . Pelliciam dedit, cum jejuniis, et orationibus, et vigiliis, et aliis carnis suae afflictionibus ad ultimum passionem crucis mortificationem carnis sponsae ostendit. Cappa itaque, qua indutus est, absconditur. Significat humilitatem, quia qui sponsa Christi est, latitat, et a saeculo cognosci refugit, pelliciaque de mortuis animalibus facta mortificationem carnis insinuat. Haec autem hiemis tempore. Paschali vero tempore dedit ei arminiam pelliciam circa collum, et circa manus, rubeis gulis praeparatam. Pellicia haec sunt sancti praedicatores, albi propter resurrectionem quam in Christo factam annuntiant et in sponsam futuram praedicant. Qui cum passionem Christi annuntiant, rubeam gulam circa collum [Col. 0962D] portant. Sed quia quidam praedicationem Christi praedicant, quam corde non sentiunt, de quibus dicit apostolus Paulus: Quidam annuntiant Christum, non sincere existimantes se suscitare tribulationem vinculis meis; oportet ut quod ore dicunt, corde sentiant (Philip., I) . Nam minus decenter ornata esset, si tantum circa collum et non usque ad pectus decentes gulas pellicia haberet. Circa manus etiam praedicatores gulas habent, cum in operibus suis, passionibus Christi communicant. Igitur pellicia sponsae de arminio fit, quando candidum est in significatione laetitiae spiritualiter, ob spem resurrectionis, circa collum et usque ad pectus, et circa manus gulis rubeis ornata est, quia passionem Christi quam ore praedicat, corde sentit, et operibus [Col. 0963A] attestatur. Dedit etiam Christus paschali tempore sponsae suae cordubanos suos, qui significant duo Testamenta, quibus affectus sponsae ne terram tangant muniuntur, vel continentiam et charitatem, quae duos affectus, quorum alterum ad carnem suam, alterum ad vitia sponsa olim habuit, calciat. E quibus ille qui ad carnem est, continentia sive distinctione disciplinae munitur, ille qui est ad vitia, charitate exstinguitur. Sed hi cordubani nisi professione et obedientia ligentur, e pedibus elabuntur. Multos enim vidimus, qui continentia carnis ex charitate habuerunt, vel secundum duo Testamenta vivere disposuerunt, sed quoniam sub obedientia et professione sese non religaverunt, graviter lapsi sunt. Cordubani itaque sunt vel duo Testamenta, [Col. 0963B] vel continentia et charitas. Ligaturae, professio et obedientia. Dedit etiam Christus sponsae suae duas chirothecas: manus sponsae sunt operatio et contemplatio, et quamvis per laevam alibi accipiatur activa, per dextram contemplativa vita, ut est illud: Laeva ejus sub capite (Cant., II) , et caetera, hinc tamen per sinistram contemplatio, per dextram operatio designatur, hac similitudine, quia sinistram frequentius sub vestimento tenemus absconditam, dextram vero saepius ad operandum exponimus. Igitur manus dextra, id est operatio, habet chirothecam in quinque follicullis ad quinque digitos recipiendos divisam, quia bonum opus debet esse rectum, voluntarium, purum, discretum, et [Col. 0963C] firmum. Rectum intentione, voluntarium, ut nec fiat timore nec aliqua coactione; purum, ut dum fit aliqua aura vanitas non inanescat; discretum ut non ultra modum tendatur; firmum, ut perseveret. Sinistra autem habet chirothecam similiter in quinque divisam. Nam in contemplatione quinque sunt, scilicet consideratio peccatorum et gehennae, contemptus praesentium et futurorum, et regnum, status corporis post resurrectionem, et glorificatio spiritus humani, et aeternitas, cum qua uniendus est. Qui enim contemplatur optimum, considerat peccata sua, qualia et quanta perpetravit, quae considerare non multum prodesset, si non pro illis puniri in gehenna metueret, et ideo considerationi peccatorum recte adjungitur consideratio gehennae. Item, si consideraretur [Col. 0963D] quae et quanta sunt tormenta gehennae, et nulla peccatorum memoria haberetur, secura forsitan mens gehennam consideraret, cum nulla eam recordatio peccatorum contereret. Hac de causa in mente contemplatoris utrumque, id est peccata et gehenna conjunguntur, ut ex utroque terror incutiatur, sed in mente sic perterrita statim suboritur contemptus praesentium, cui adjuncta est spes futurorum. Sed ne spes mentem dissolutam reddat, restringatur per judicium, quia considerat ad ea quae speravit transeundum esse per illum horrendum et districtum judicium. Sed terrorem de judicio consolatur regnum, et ideo subjunctum est judicio regnum, in quo consideratur regno quid erimus, et primus status corporis quod erit immortale et impassibile, [Col. 0964A] deinde glorificatio quod erit ineffabilis pulchritudinis, et praefulgidum, sicut scriptum est: Fulgebunt justi sicut sol (Matth. XIII) . Post haec consideratur beatitudo animae, scilicet ipsa anima, et Deus cui vivenda est, quod est ultimum, et consummatio omnium. Haec autem quinque quae in consideratione contemplavimus, per quinque fenestras videntur. Christus vero est ex humanitate, quasi pariete et divinitate inter humanitatem lucente. Itaque Christus fenestra est, imo fenestrae quinque in eo considerantur. Id est incarnatio, conversatio, doctrina ejus, resurrectio, ascensio, per quae illa quinque de contemplatione dicta sunt. Nam per incarnationem Christi multis manifesta sunt peccata et gehenna, quae prius non attendebantur. Conversatio ejus aperte docuit [Col. 0964B] praesentia contemnere, et ad futura spem dirigere. In doctrina ejus satis agitur de judicio et regno. In resurrectione ejus ostensus est corporalis status et glorificatio, quia qualis ipse, tales et sui pro modulo futuri sunt. In ascensione autem quantulumcunque revelatum est, quomodo spiritus noster cum Deo vivendus est. Homo enim ille quomodo sine omni vehiculo absque omni alicujus creaturae adminiculo elevari et transferri potuit, nisi per divinitatem sibi unitam? Itaque chirothecae sponsae sunt in manu dextra, id est actione quod ipsum sit rectum, voluntarium, purum, discretum et firmum. In sinistra manu, id est contemplatione, quod primum considerarentur peccata, et gehenna, deinde sequatur contemptus praesentium et spes futurorum, post [Col. 0964C] judicium et regnum, subsequatur status corporis, et glorificatio, ad ultimum unitio nostri cum Deo. Christus ascendens haec omnia in sponsa sua consummavit, et eam conservandam apostolis commisit, et ne ab Hierosolymis discederent praecepit, donec induerentur virtute ex alto. Post dies decem ipso die, scilicet Pentecosten, exercitum magnum et fortem misit e coelo, id est Spiritum sanctum, qui contulit eis pacem, gaudium, et caeteros fructus spiritus quos enumerat Apostolus. Quibus facti constantes et fortes hostiles cuneos aggrediuntur, et Petrus una die quinque millia hominum, alia die tria millia hominum de Judaeis ad Christum convertit. Quibus gestis, aiunt apostolis: ยซAbsit ut domina nostra Christi sponsa [Col. 0964D] pedes amplius gradiatur! Quaeramus ei animal, quo subvehente, celerius et honestius, quocunque eundum ei est, deferatur: Sed hic non erit equus, qui animal superbiae et discordiae est, nec asinus, quia fatuus et immundus, sed mulus, quia firmiter et mature graditur.ยป Mulus itaque sponsae datur, quia populus ex Judaeis et gentibus ad finem conversus est. Sicut enim mulus ex diversis animalibus nascitur, sic primitiva Ecclesia ex diversis populis collecta est, videlicet ex Judaeis et gentibus, ex praesumentibus vel desperantibus. Christus enim diversis et contrariis infirmitatibus laborantes miro modo sanavit, et uno medicamine, id est cruce sua; nimis confidentes et desperantes fuerunt, et adhuc sunt qui dicunt, ยซre mea conceptus sum,ยป et ยซnulli nunquam per vim rapui,ยป et similia, et [Col. 0965A] ยซquid est quare de vita desperem et gehennam timeam?ยป Sed si attendant quod Christus, qui peccata non fecit, nec inventus est dolum, et caetera, morte tamen turpissima, id est cruce vitam finivit, deficiunt a superbia sua, et timore contriti, ad humilitatem et ad communicandum passionibus Christi convertuntur. Sed iterum qui tot et tantis facinoribus sunt inquinati, ut sibi indulgeri diffidant. Sed si isti attendant quod Christus non pro se, sed pro peccatoribus sustinuit, spiritum sumunt, et a desperatione sanantur. Itaque Christus cruce sua et praesumentes sanat, quia innocens passus est, et desperantes, quia pro peccatoribus sustinuit. Et ex his diversis peccatorum generibus Ecclesia congregata mulus est, quem apostoli praeparant sponsae, et ei in talibus quiescenti [Col. 0965B] et per eos ad diversa progredienti, dat calcar unum, scilicet amorem sponsi, quo suos proficere compellat. Datum et flagellum, quo retro percutiat, quia pro perpetratis iniquitatibus anxiantur. Multiplicata et dilata sancta Ecclesia apostoli peracto agone sui certaminis de vita discedentes eam martyribus regendam committunt. Illi autem pro ea viriliter decertantes et in defensione ejus sanguinem fundentes, dicunt: ยซApostoli dominam nostram mulo uno donantes, aequum est et nos in ornatum ejus et decorem aliquid conferre, et quia jam aetas incaluit, grossioribus indumentis non est oneranda, novum aliquid facimus ei decorum, et subtile varium scilicet mantellum rubea purpura coopertum.ยป Varium istud [Col. 0965C] mantellum sunt martyres sancti, ex parte virgines, quod significat album varii, ex parte vidui vel conjugati, qui significantur medio colore varii, rubeum supponitur, quia pro Christo trucidati, sanguine asperguntur. Et hi suis temporibus rexerunt viriliter Ecclesiam, provexerunt et multiplicaverunt. Quibus discedentibus, successerunt sancti doctores et magnifici confessores, Ambrosius, Hilarius, Augustinus, et similes. Videns autem diabolus aperto bello quod contra Ecclesiam tempore apostolorum et martyrum gesserat, se nihil profecisse, sed jam tribulationibus magis crevisse et profecisse, ad fraudulentas et occultas persecutiones convertitur, sed ut aliquos ex membris ejus seducat, per quos negotium suae malitiae tanto efficacius quanto occultius peragit. [Col. 0965D] Instruxit itaque suis artibus Arium, Pelagium Fotinum, et his similes, qui ministros Christi se simulantes, sponsam ejus longe in devium ducunt. Quod percipientes sancti doctores occurrunt, disputationibus confligunt, confutant haereticos, et dominam suam ad viam veritatis reducunt. Cui reductae, quia dum per deserta Arii et devia Pelagii graditur, vestes ejus aliquantulum attritae erant, paludamentum de famis faciunt, id est vita sua pudica et honestis moribus eam adornant. Ecce jam victus est hostis et in apertis persecutionibus et in occultis haereticorum seductionibus, nam sponsa nulla contra occurrente, cum multo comitatu graditur. Adhuc tamen coluber tortuosus eam spoliare conatur, et cum in via non possit, juxta viam laqueos suos parat, ibi [Col. 0966A] tentoria sua erigit, et hic quidem trapezitas suos cum multo auro et argento posito sedere facit, illic autem vestivit cum multo et vario apparatu diversorum ornamentorum, alibi vendentes cibos omnium generum collocat, alibi vendentium vina et omnium potionum genera tabernas disposuit, alibi triumphales arcus gloriantium in pompa saeculari erigit, choreas puellarum, et omnia libidinum incitamenta ostendit. Qui sapiens est, cum sponsa graditur, sponsae recta via gradienti adhaeret, fatui et vecordes viam deserunt, et in tabernaculis diaboli jucundantur, et ad sponsam amplius non redeunt. Et revera multi hodie viam deserunt, et in tabernis diaboli esse jucundantur. Nam quicunque argentum diligit, auri specie capitur, et haec Christo praeponitur, in [Col. 0966B] tentorio diaboli demoratur. Similiter qui veste pretiosa, qui cibis lautioribus, qui vino mellito et aliis potionum pretiosarum generibus, qui in mulieribus, qui in jocis et saeculi cantionibus delectantur, et haec Christo praeponunt, in tabernaculis diaboli est. Quid etiam dicam de illis qui cum Ecclesiam Dei regere debent, egredientes via, ea quae in tentoriis diaboli admirantes circumspiciunt et concupiscunt, et non habentes unde cupita comparent, ornamenta sponsae diripiunt, et in explendis malis concupiscentiis suis turpiter insumunt. Ita undique lacerata circa humeros, vix parum quid de amictu, id est paucos monachos, in quibus non est perfecta religio, et paucos regulares canonicos, de aliis fere hominum generibus [Col. 0966C] fere nullos retineat eum. Haec sponsa patiatur.
Post iram misericordiae reminisci.
Veniens ad nos praesentium lator H. lacrymabili nobis planctu monstravit se mentis vestrae tranquillitatem offensa gravi perturbasse, et iracundiae calore motum se vobis non solum verbo restitisse, verum et calcaneum adversum vos irreverenter erexisse. Unde tactus dolore cordis intrinsecus, disciplinam regularem quam ipse decreveritis subire paratus est, et vobis humili devotione satisfacere, et de caetero vobis ut patri charissimo in omnibus obedire. Quia vero dignos poenitentiae fructus offerentem nunquam repellit Dominus, sed et angelis [Col. 0966D] Dei gaudium super peccatore poenitentiam agente, et singulare virtutis exemplar dans poenitenti et revertenti filio in amplexus occurrit et osculum, rogamus ut ob ejus reverentiam nostraeque petitionis intuitu quem repulistis aversum, conversum suscipiatis, et quia perierat mundus nisi iram finisset misericordia, iram ei remittendo, H. abbati litteris vestris significetis, qui ut quorumdam testimonio didicimus, eum si vobis reconciliatum noverit, fratrum collegio aggregabit.
Jucunditas mihi et exsultatio exuberat quoties obsequio famae vos bene valere et vigere cognosco. Etenim solemne mihi est, vos ut dominum colere, [Col. 0967A] vos amplecti, vestramque promotionem et sospitatem inter meos assignare successus. Inde est ut mihi ad plenitudinem gaudii cedant, quae circa vos prospera sunt, ad cumulum vero vos esse incolumem. Mendacii arguar si frustra postulatis a me, quod possit et expediat amico erogari. Interim rogo ut ad me vestra transferatur pagiua, qua mysterium vestrae voluntatis et salutis agnoscam.
Hospitium in se Domino laudabiliter exhibere.
Benevolentiae vestrae, frater charissime, gratias affectuose referimus, quod petitionem nostram quocunque processerit tramite, benigne tamen exaudire voluistis. Nos tamen nostram perscrutantes [Col. 0967B] undequaque conscientiam, in nobis adversum vos nihil penitus odii, nil amaritudinis aut simulationis, aut versutae duplicitatis, Deo teste reperimus. Sed simpliciter ambulantes, quod vobis, quod domui vestrae honestum sperabamus et utile, nulla mentis elatione, nullo praelationis fastigio aut exactione aliqua, sed fraterna solum charitate postulare curavimus. Equidem fratrem vestrum R. dileximus, et in negotiis vestris quae sedule gessit apud nos, sustinuimus, attendentes quod ejus opera Dominus benigne dirigeret. Hoc ipso gavisi sumus. Quod si faciem vestram altiore fortasse consilio a nostra petitione averteritis, nos, quia charitas alligari non potest, ipsum quocunque eum traxerit obedientia, amore saltem prosequemur.
Dum vices agimus Wigorniensis Ecclesiae, dum onus ejus, etsi iuviti sustinemus, utique Domino delinquimus, nisi parochianos ejus et filios super his quae ad salutem sibi sunt, cum id expetit ratio, commoneamus. Inde est quod celsitudinem vestram diligenter obsecramus et commonemus in Domino, quatenus ecclesiam vestram de Teochesberia, quae pro salute vestra et vestrorum manus omni die levat ad Dominum, libere sibi patrem et pastorem eligere permittatis, et libertatem quam sibi apostolica confirmat auctoritas, quamque et avi vestri et patris vestri benigna hucusque sibi conservavit pietas, [Col. 0967D] nullatenus impediatis. Hoc enim vobis tam periculosum est et vestrae saluti contrarium. Ex eorum namque privilegiis intelleximus quod omnes qui libertatem hanc vi aut metu aut machinatione quacunque impedierint, apostolica ligat auctoritas durissime, et eos Satanae in interitum carnis traditos a corpore et a sanguine Domini nostri Jesu Christi, nisi condigne poeniteant, prorsus reddit alienos. Quod ne unquam devolvatur in vos rogamus et monemus et vera utique charitate consulimus, quatenus offensam habeat iram declinando, Deo quae Dei sunt reddatis, et quae divina sunt divinitus administrari permittatis. Ut cum debitam Deo reverentiam et in hoc et in aliis exhibueritis, ipse vos et in temporalis vitae hujus cursu conservet, [Col. 0968A] et post hujus elapsum vitae una cum suis debita obedientiae et pietati mercede remuneret.
Talentum vobis, charissime, commissum est quod augere et in multorum commoditates expendere discretioni vestrae necessarium est, ut cum illud multorum subveniendo necessitatibus adauxeritis, mercedem in centuplum a Domino in illa die reportetis. Talentum hoc, id est domini nostri regis vobis a Domino concessa familiaritas quam si quis auro comparet, pretiosior est, et recte quantacunque pecunia longe carior aestimatur; โ talentum hoc ut fideliter erogetis opus est, ut ipsum de sublevanda oppressorum miseria frequenter et sollicite commoneatis, [Col. 0968B] et in hoc non opportuna solum, sed et importuna si id pietas exigat, instantia perseveretis, ut et ipsi meritum apud Dominum collocetur, et apud homines gratia vobis non modica ex studiis hujusmodi cumuletur.
Esse me sanum noveris et incolumem tuumque affectuose desiderare colloquium, ut percipiam ex amici praesentia quod affectat plurimum anima mea. Solatium, quod variis rerum perpenditur eventibus quod corporalis alterutro nobis absentia subtrahit, id quaeso charitas illa suppleat quae nescit absentiam, quaeque ipsum quem diligit sibi semper in spiritu novit exhibere praesentem. De caetero, Willelmi [Col. 0968C] filii R. prece pulsatus benevolentiae in B. preces offerre compellor, quatenus B. ad diaconatus ordinem promotum tandiu ad sacerdotium promovere velis. Quod amore Dei et petitionis meae complendo, et ipsum orationis obnoxium meque tibi gratiae ut in omnibus exhibebis.
Moris esse solet amantium, ut rei dilectae mentionem nunquam audire fastidiant, qui, potius ex ipsa confabulandi frequentia, humanus affectus circa rem quam diligit, amplius inardescat.
Quae ad honorem Dei et utilitatem sanctae Ecclesiae in usus pauperum devotione fidelium collata [Col. 0968D] sunt, eis nequaquam cuiquam temeritate sunt auferenda, sed eis potius observanda sunt et augenda.
Ex quo vestrae personae notitiam habuimus, vobis propensiori charitate adhaesimus, et ad vestrum honorem quoties se opportunitas obtulit, attenta sollicitudine operam dedimus. Inde est, quod ea quae litteraturae et honestati vestrae honores accumulare videntur, discretioni vestrae confidenter suggerimus. Rogamus itaque omnifarie et monemus diligenter, quatenus D. diligatis, et ad ipsius profectum totis viribus intendatis. Siquidem plurimum commendationis et favoris vestra consequetur honestas, si tantae honestatis et tam profundae litteraturae virum, quem eloquentiae pulchritudo venustat [Col. 0969A] Ecclesia Londoniensis acceptum habet, et valde commendat, charum habueritis et studueritis exaltare. Provideatis ergo ei quemadmodum deceat dantem et accipientem, ne forte si ejus tam laudabilia merita irremunerata remanent, famae vestrae inde merito detrahi posset.
Cum hactenus apud clementiam vestram facilem votorum nostrorum obtinuerimus effectum, evidenter conjicimus ex praeteritis, quod sperare debeamus de futuris. Hinc est quia de benignitate vestra simul et dilectione confisi, liberalitati vestrae devotissime supplicamus, quatenus pro amore Dei et nostrae si placet precis intuitu, opere complere velitis [Col. 0969B] quod ore promisistis. Exsultat siquidem spiritus noster in Deo salutari nostro quia respexit et visitavit vos Oriens ex alto. Cui gratias ago quod zelum poenitentiae inspirare vobis sua dignata est clementia. Impulsus eratis machinatione diaboli ut caderetis, et per Spiritum sanctum suscepit vos dextera Domini.
Notum sit tam praesentibus quam futuris, quod ego Gilbertus Londoniensis episcopus dedi Willelmo Coquo, servienti meo, pro servitio suo, totam illam terram de antiquo managio apud Fuleham, quae jacet circa ecclesiam, sicut illa divisa est per fossatam, hinc a virgulto episcopi, inde a via publica, [Col. 0969C] quae descendit in Tamisiam. Hanc autem dedi illi tenendam de me et successoribus meis libere et haereditabiliter, pro una libra piperis annuatim, ad festum Sancti Michaelis exinde solvenda. Quod, quia firmum et inconvulsum manere volo, praesenti scripto et sigilli mei attestatione confirmo. His testibus . . .
G. Dei gratia Londoniensis episcopus. ( Linea sequens in litura est. )
Audio te Siculas, frater, olfecisse divitias, fulvique metalli nuper afflatum aura, in externas non jam animo solum, sed et corpore tendere nationes. [Col. 0969D] Qua in re quis sis quamve turpiter ambias, evidenter ostendis, qui fractus animo vel pertaesus inediae divitias tibi, ipso vel animae tuae dispendio misere comparare disponis. Fortunam Crassi legisti, qui bibendo quod sitiit, ignominiosa morte male satur, occubuit. Tu quoque non ditescere, sed statim dives esse desiderans, mavis in mortem dives impingere, quam momento temporis quod desideras id non esse. Unde ne in mortem insalutatus exeas, nolenti jam salutem verbum tibi salvationis emisi, si quo tandem modo resipiscas, si memor affectionum, si memor patriae, si parentum, si societatis et gratiae, oculi caecutientis ophthalmium manu tandem discretionis abstergas, et desperationis foveam, in quam ignavia te pertrahente corruisti, tam prudenter [Col. 0970A] quam fortiter exiens, de bono Jesu qui dat omnibus affluenter, et non improperat, nihil haesitans, cum magna spei certitudine ad nos reditum maturare contendas.
Pro litteratis et honestis viris attentius intervenire, et eorum commodis diligenter intendere, sacerdotalis officii cura nos admonet, et debitum exigit charitatis. Inde est quod dilectionem vestram de qua plurimum confidimus, cum omni sedulitate rogamus, quatenus R. archidiacono jamdudum clerico et amico nostro, ecclesiam Sancti Joannis, quam sibi a Lamberto cessam esse accepimus, concedatis, et inde vobis eum clericum devotum et [Col. 0970B] fidelem, nostrarum precum interventu constituere procuretis, ut de vestrae dilectionis effectu, cum ampliori praesumptione de caetero possimus confidere et eam exinde debeamus ex meritis commendare. Quidquid enim humanitatis et gratiae nostrae praesertim petitionis obtentu, ei a vobis impensum fore noverimus, non aliter quam nobis impensum gratum habebimus et acceptum. Valete.
Inter mundi hujus varietates, illuc dirigere mentis intuitum, ubi nullum est varietatis periculum.
Quos honestas vitae commendat ad gratiam, et piis meritis jam diu declarata religio, his apud serenitatem [Col. 0970C] vestram et conversationis honestae testimonium perhibere justum est, et ut in justis petitionibus suis a vestra gratia clementer exaudiantur, devote porrectis precibus exorare. Ecclesia siquidem Sanctae Trinitatis, quae a bonae memoriae Mathilde, dudum Angliae regina, Londoniae aedificata est, et honesto canonicorum regularium conventu nobiliter instituta, ab ipsa sua fundatione usque nunc et plenitudine charitatis et suscepti a se ordinis observantia, late claruit, et odoris boni suavitatem emittendo ex se, caeteris sui ordinis ecclesiis velut speculum quoddam et defaecatae religionis exemplar emicuit. Quae cum ad praesens in oborta sibi necessitate, interposita appellatione confugerit ad vos, cum postulante petimus, cum supplicante postulamus, [Col. 0970D] ut directum ad sanctitatem vestram ejus nuntium benigne suscipiatis, et ne possessionis suae qua multorum necessitati subvenit, detrimentum sustineat, quantum permiserit justitia, paterna, si placet, gratia provideatis.
Salutem et debitum cum omni devotione famulatum.
Dilectio, dilectissime, et honoris exhibitio, quam a multis retro annis mihi impendere non destitit excellentia vestra, eam in vos affectionem meam promeruerunt, ut et quaecunque vestris seu vestrorum commodis aut honori credimus expedire, omni studio et conamine tanquam propria negotia [Col. 0971A] merito debeam procurare. Inde siquidem est, quod si dominus abbas sollicitudinem vestram circa negotium hoc affectuosam compererit, nec volet, ut credo, nec audebit vestrae contraire voluntati. Eo etiam studiosius huic negotio insistere debeatis, quod alii istius exemplis incitati, libentius se vestris consiliis committent, qui istum viderint in jus suum vestro juvamine esse promotum. Valete.
Quo penes vestram, dilectissime, celsitudinem nostra fere nulla sunt merita, eo beneficium gratius aestimabitur, quod munificentia vestra solis inclinata precibus exhibebit. Lator hic praesentium, affinis [Col. 0971B] et familiaris noster, tuitioni vestrae per nos commendari desiderat, sperans sibi successum optime, si vobis obsequentium eum numero velitis ascribere, et eum vero multa et animi liberalitas, et litterarum copia commendat ad gratiam, ut quod alio petente cupit assequi, in id sit ipse propter se dignus admitti. Quem cum prece nostra juveritis opemque sibi in necessitate contuleritis, et ipsum servitio obnoxium, et nos vobis amplioris gratiae debitores efficietis.
Si de vestra in nos benevolentia confidimus, nostra non id exigunt erga vos merita, sed operatur sola vestra liberalitas et gratia. Vos tamen id pro [Col. 0971C] certo nosse volumus, quod servitio vestro animo promptissimo parati sumus. Idem vero de gratia vestra sperantes, affectuose rogamus, ut negotium amici nostri, praesentium latoris, R. diligenter audiatis, et illud per servitium suum apud D. regem promovendo, nos et servitii et gratiae debitores habeatis. Valete.
Quoniam generatio transit, et generatio advenit, et quod a transeuntibus geritur a succedentibus, nisi certis indiciis elucescat, ratum non tenetur, utile duximus rerum gestarum series litterarum testimonio et sigilli impressione confirmare. Sciant [Col. 0971D] ergo universi:
Infortunio pauperum amicorum affectu pietatis condescendere;
Sacro proposito firmiter adhaerere;
Perfectam dilectionem cum debita subjectione;
Magis sperare in Domino quam in homine.
Apud Deum adoptari in filium.
Satagendum nobis est et procurandum sollicite, ne lites in nostra decisae praesentia, ulla possint iterum occasione in controversia denuo suscitari.
Lator praesentium A. honeste apud nos conversatus, a nobis susceptus est in clerum, et ad diaconatus gradum canonice promotus. Quem quidem [Col. 0972A] litterarum studia ad vestram usque provinciam secutum, vestrae, ut asserit, mores gentis et amicitia sancta eatenus devinxerunt, ut natale solum tanta cupiat compensare dulcedine, et ibidem nostra cum licentia conversando, vitae consummare curricula. Illius ergo votis et precibus tandem acquiescentes, ad sublimitatem vestram cum hujus scripti testimonio eum transmittimus, rogantes quatenus ob amorem Dei et reverentiam suscepti ordinis, ipsum benigne recipiatis, et in ordine suo apud vos ministrare permittatis, et si vitae honestas meruerit, ad ulteriora velitis promovere, quem liberum et a nostra de caetero subjectione absolutum, vestrae, si placet, obedientiae deservire permittimus. Valete.
G. Dei gratia Londoniensis episcopus, dilectis sibi in Domino, clericis et laicis per episcopatum Londoniensem constitutis, salutem, gratiam et benedictionem.
Pium est, fratres charissimi, operibus misericordiae ad propositum charitatis sic properare stadium, ut tempore messionis aeternae, salutis optatae bravium comprehendamus, sic dum vivitur seminare, ut multiplicato fructu exspectatae jucunditatis stolam excipiamus. Unde vos attentius exhortamur in Domino, quatenus promissae remunerationis fiducia, cura propensiori piis actibus indulgeatis, inter quos eleemosynarum lucet largitio quae peccatorum [Col. 0972C] delet offensa, quae dilectionis Dei et proximi nobis lumen infundit. Cum itaque leprosi Sancti Leonardi de Northamtonia, non solum corporis intolerabili torqueantur cruciatu, verum extrema laborare dignoscuntur inedia, pro eis universati vestrae supplicare, pietatis affectio nos impellit, quatenus per hunc latorem praesentium, eorum nuntium, de facultatibus vestris aliquam portionem ad eos mittentes, eorum relevetis miseriam, et quod propriis non possunt, vestris impendiis adjuti, quod ad miserabilem victum sufficiat, per vos habere se gaudeant. Nos vero de Dei confisi misericordia, his qui saltem modicum jam dictis fratribus erogaverint, viginti dies relaxamus, et bonorum omnium quae in nostra fiunt Ecclesia, participes constituimus. [Col. 0972D] Valete in Christo.
Pastoralis officii nos admonet auctoritas, singulari cura prospicere, ne lites coram nobis transactione sopitas, in jurgia suscitet litigantium perversitas, et quod utiliter est ordinatum, iterato revocetur in dubium. Ut igitur plenum robur obtineat compositio inter M. et A. mutuo consensu inita, nos eam litteris mandare decrevimus, quae in praesentia nostra tandem hoc fine conquievit. Nos itaque hanc conventionem non solum injuncta nobis auctoritate approbamus, verum etiam sigilli nostri appositione communimus, fraternitatem vestram [Col. 0973A] rogantes attentius, ut vestrum in his assensum praebeatis et auctoritatem.
( Multa in hac epistola desunt. )
Qui ad coelestem patriam pervenire desiderant, opus est ut misericordiae operibus diligenter intendant, et de facultatibus sibi a Deo collatis, pauperibus, et praecipue piis locis ignis incendio vastatis, eleemosynas largiantur. Unde nos de salutis vestrae profectu, ut justum est, solliciti, universitatem vestram rogamus, monemus et exhortamur in Domino, quatenus operationi ecclesiae Sancti N. aliquod auxilium conferatis, ut tam per haec quam per alia [Col. 0973B] bona quae in hac vita feceritis, ad gaudia aeterna feliciter pertingere valeatis. Valete.
Vir honestae eruditionis et illibatae opinionis lator praesentium R. nostris apud benevolentiam vestram se postulat precibus adjuvari. Cui cum in petitione probabili deesse nec possumus nec debemus, liberalitatem vestram exoratam habere desideramus, pro eo et cum eo rogantes, quatenus pietatis intuitu et precum nostrarum interventu eum in petitione sua exaudiatis, et negotium ejus quod penes vos est, charitative promoveatis, ut ipsum vobis obnoxium servitio, et nos gratiae debitores constituatis.
Salutem et gaudere semper in Domino.
Licet omnibus quos fidei Catholicae commendat religio, benefacere debitores sumus, his tamen propensius intendere pietas hortatur, qui, Judaeorum spreta perfidia, sacra baptismatis unda renati, Jesu Christi fidem nudi plus eligunt, quam ut caducam habentes opulentiam occidentem legis litteram sectari velint. Et ne rectitudinis zelum in bonae voluntatis voto quotidianae necessitatis turbet instantia, eo solertius providendum, quo timetur justius, ne in neophitis eruditionis novae planta marcescat citius, quam in manentem charitatis radicem solidetur. Unde vestram, in Christo dilecti, exhortamur [Col. 0973D] charitatem, ut in latorem praesentium ad fidem Christi Londoniae noviter conversum, oculos misericordiae et pietatis viscera benignius intendatis, quatenus fraternae charitatis in eum exhibita devotio eum tam novellum adhuc ad susceptae gratiae summam fortius augeat, et ad idem alios invitet. Nos autem his qui remunerationis aeternae intuitu, huic Nicolao aliquam de facultatibus suis portionem, ad relevandam ejus tenuitatem dederint, de Dei misericordia et apostolorum Petri et Pauli intercessione confisi, de injuncta sibi poenitentia viginti dies relaxamus, et orationum et beneficiorum quae in nostra fiunt Ecclesia, participes constituimus. Valete in Christo.
. . . . . Et ut conventio haec inter eos illaesa conservetur, eam praesenti scripto et sigilli nostri appositione confirmamus.
Gratum mihi, Pater charissime, munus existimo, quoties directis a sanctitate vestra litteris, quae circa vos sunt, statu perseverare incolumi, recognosco. Exsultat siquidem spiritus meus, et diem sibi festum agit homo meus ille interior, cum amicum meum dominumque charissimum sanum et incolumem, et in cunctis agentem prospere litteris aut nuntio de vobis laeta referente intelligo. Agit [Col. 0974B] hoc illa charitas in virtutibus obtinens principatum, quae amicorum mentes insolubili sibi lege confoederans, locali distantes spatio unit spiritu, affectione conjungit, et absentes sibi praesentes assidue potenter intus operante virtute, constituit. Haec a memoriae meae pagina deleri non poterit, hanc nulla rerum vicissitudo perturbabit, quin vestris maneam et devotus obsequiis et promptus obedire mandatis. Valete.
Quae ad honorem Dei et utilitatem sanctae geruntur Ecclesiae, justum est firma consistere, et suis radicibus inconvulsa permanere. Inde est quod conventionem inter A. abbatem Sanctae Osythae et [Col. 0974C] ejusdem Ecclesiae conventum, et G. Londoniensis Ecclesiae thesaurarium, super Ecclesia de Simin habitam, nos quia Deo placidam et Ecclesiae sanctae commodam attendimus, sicut chirographo inter eos conscripto, et sigillis eorum utrinque firmato, concepta est, approbamus, et concessa nobis a Deo auctoritate roboratam, ut in posteris inconvulsa permaneat, sigilli nostri attestatione firmamus.
Salutem, et honoris debiti reverentiam.
Justis postulantium desideriis assensum praebere justum est, quoties petentium vota a rationis tramite non discordant. Religiosam itaque fratrum de [Col. 0974D] Dunestaple attendentes affectionem, circa personam dilecti filii nostri canonicique vestri, domini T. cujus mores honestatem redolent, et prudentia virtutem sapit, benignum eorum petitioni assensum praebuimus, ipsumque ab ea qua nobis tenebatur obedientia absolutum, in ministerium ad quod a Domino concordi fratrum electione vocatus est, liberum concedimus, ut Ecclesiae Lincolniensi de caetero pareat, et ejus mandatis et monitis, ut justum fuerit, acquiescat. Unde ne a vestro, quod absit! capite recedatis, ne in communem etiam legem fraternae charitatis offendatis, mandamus vobis, et consulimus, et quae nobis a Domino commissa est, episcopali auctoritate injungimus ut quod a nobis actum est ratum habeatis, ipsumque [Col. 0975A] ab ea qua vobis tenet obedientia absolutum, pie postulantibus concedatis, ut a Domino gratiam et debita charitatis praemia percipiatis.
Quae donantur Domino, charissimi, donanti nequaquam pereunt, sed juxta vocem Domini, ei a quo donata sunt amplissime remuneranda conservantur, [et] mensuram bonam et confertam et coagitatam et supereffluentem conferent in sinum vestrum. Nos itaque de salutis vestrae profectu solliciti, charitatem vestram commonemus in Domino, quatenus [ad repar]ationem, ecclesiae Beati Ivonis, et ad ref[iciendum] ejusdem villae pontem et calcedam, ubi dis[junctus] admodum est commeantium [Col. 0975B] transitus de [facul]tatibus vestris aliquod auxilium conferatis, et [Deum in] sanctis suis honorando, divinam vobis [gratiam] et peccatorum veniam acquiratis. Omnibus vero [qui ad prae]taxatum opus aliquid ob Deum hortat . . . . contulerint, de Domini confisi misericordia, de in[juncta] sibi poenitentia, decem dies relaxamus, [et] bonorum omnium quae in nostra fiunt Ecclesia [et orati]onum participes constituimus. Valete.
Noverit dilectio vestra, charissime, me in omnibus vestro gratanter pariturum servitio, et si [quid] forte immineret, sponsioni respon[debit de]vota operis [Col. 0975C] exhibitio.
De benignitate vestra simul et dilectione paternitati vestrae pro latore praesentium N. pre[ces hu]miles et devotas porrigimus, impense rog[antes,] ut eum amore Dei et ob reverentiam beati . . . . nostrae si placet precis intuitu benigne s[uscipiatis et] clementer exaudiatis. Quidquid autem in oc[ulis vestris] gratiae et benignitatis invenit, nobis indultum [reputetis].
Lator hic praesentium, zelum ut fatetur habens aliquando sine scientia, patrem quondam suum [Col. 0975D] Simonem secutus, a coetu vestro, quod modo lacrymabiliter deplorat, minus considerate discessit. Qui modo compunctus et conversus ad cor, rerum edoctus experientia quam grave sit a fratrum unitate sejungi, pulsat et suspirat ad vos, supplicans, et totis animae viribus expetens ut misericordiae sibi januas aperiatis, et ipsum utpote de caetero prudentius et perfectius obediturum, intra numerum vestrum admittatis. Unde quia revertenti nunquam sinum claudit Ecclesia, magis super uno gaudens converso ad poenitentiam, quam super multis qui poenitentia non indigent, cum pulsante pulsamus, cum supplicante preces effundimus, quatenus amore Dei, fraternaeque charitatis intuitu, iram si qua adversus eum concepta est, de corde sibi remittatis, [Col. 0976A] et petitionem tam ejus quam nostram, si absque laesione ordinis vestri fieri potest, et sine scandalo, clementer exaudiatis. Valete.
Salutem et pronum devotae fidelitatis obsequium.
Vetus est et antiquum: Qui confidenter diligit, loquitur confidenter, nec de ejus affectu haesitare qui potest, cujus sincera dilectio omnem suspicionis faecem eliminat. Inde est quia preces vestras negare non possumus, praesertim ubi vos vincit instantia, et magna intercedit auctoritas et dilectio.
[Col. 0976B] De vestra, domine, confisus liberalitate, obnixe vestrae supplico paternitati, quatenus ut vobis in omnibus ex devoto devotior existam, ad ecclesiae vestrae beneficium aliquod vestra me vocare dignetur excellentia, quod vobis honestum sit dare, et mihi a vestra suscipere largitate.
Quod aliquid a bonitate vestra postulare praesumo non praecedentium confidentia meritorum, sed vestrae benignitatis facit intuitus.
Graviter, ut audio, delinquis, qui manus tuas ad [Col. 0976C] decimas ecclesiae quae ad solum jus divinum pertinent, manum mittere non formidas. Unde tibi mando, et super Christianitatem tuam injungo, quatenus decimas ad ecclesiam de Fuleham pertinentes, sibi sine dilatione restitui facias, ne si eas injuste detinueris, iram ex hoc Dei incurras, et sententiam in te quam mereris excipias.
Cum singulae virtutes, charissimi, acceptentur in conspectu Dei, nulla magis Deo placere legitur quam eleemosyna. Scriptum namque est: Date eleemosynam, dicit Dominus, et omnia munda sunt vobis (Luc. XI) . Quicunque igitur Deo placere desiderat, ex beneficiis sibi divinitus collatis, pauperibus erogare [Col. 0976D] alienis necessitatibus subvenire intendat, ut a Domino ob ipsos collata, die illa in centuplum recipere valeat. Unde quia ex injuncto nobis officio vestri curam gerimus, vestram studiosius fraternitatem commonemus, quatinus ut et eleemosyna vestra pluribus in exemplum boni operis pateat attendatis.
Nonnullis innotuisse credimus, quanto foveantur solatio pauperes Christi divertentes ad hospitale juxta Sanctum Bartholomaeum in Londonia, et quantis egeat domus illa, quae tot millibus singulis diebus est necessaria et solatium ministrat universis. Hujus ergo tam religiosae domus intuitu, universitatem [Col. 0977A] vestram hortamur attentius, rogantes et obsecrantes in Domino, et in remissionem vobis injungentes delictorum, quatenus latores praesentium, nuntios et procuratores illius venerabilis loci, benigne inter vos ad seminandum Dei verbum recipiatis, et fratribus qui ibidem sunt, divinis mancipati obsequiis, per vos et per commissos vobis populos, beneficia et eleemosynarum largitione misericorditer subveniatis. Nos quoque de divina confisi misericordia, omnibus qui pro a [more] Dei aliquod illi domui beneficium contulerint, omnium orationum et beneficiorum Londoniensis Ecclesiae concedimus participationem. Valete.
[Col. 0977B] Gloria et honore in perpetuum coronari.
Latorem praesentium, filium nostrum B. honeste quod ad conscientiam nostram conversatum apud nos, charitati vestrae commendamus attentius, preces in hoc devote porrigentes, ut eum tanquam devotum filium cum gratia suscipiatis, et nostrae petitionis intuitu de chariore chariorem habeatis, ut nos ex hoc et dilectionis et amplioris gratiae debitores habeatis.
Universitati vestrae praesenti scripto notifico me ecclesiam de Wicham cum capella sua, ecclesia videlicet de Langeforde, caeterisque omnibus ad eam pertinentibus, H. clerico in eleemosynam concessisse, [Col. 0977C] ipsumque in eisdem ecclesiis personam, ea quae nobis a Deo concessa est auctoritate constituisse. Quod ne revocari possit in dubium, paginae praesentis inscriptione, et sigilli mei appositione testificari pariter et confirmare curavi.
Quia pius desideriis pronum adhibere debemus assensum, universitati vestrae praesenti scripto notificamus, nos ex concessione nobilis feminae, Ceciliae, videlicet Talbot, ecclesiam de Feenges, quae in ejus patrimonio sita est, ecclesiae Beati Jacobi supra montem Rothomagi et fratribus et infirmis in eadem commanentibus, et jugem Domino famulatum exhibentibus, ea qua permittente Domino fungimur [Col. 0977D] auctoritate, in perpetuam eleemosynam concessisse, et venerabilem fratrem nostrum Herbertum [Col. 0978A] ipsius ecclesiae Sancti Jacobi priorem, in ea personam ipsius ecclesiae Sancti Jacobi nomine, debita solemnitate constituisse. Quod ne deinceps revocari possit in dubium, aut aliqua forte machinatione convelli, praesenti scripto confirmamus, et sigilli nostri appositione corroboramus, et qui funiculus triplex non facile rumpitur, donationem hanc primo jam dictae ecclesiae, deinde nostra, postmodum sancti Thomae dudum Cantuariensis archiepiscopi charta, firmatam in perpetuum valituram, Domino juvante, confidimus. His testibus.
Infirmorum apud Colecestriam diuturna aegritudine [Col. 0978B] laborantium egestati condolentes, dilectam nobis in Domino benignitatem vestram rogamus, et attentius exhortamur in Domino, quatinus amore Dei et pietatis intuitu, nuntios et procuratores eorum, cum ad vos declinaverint, ob animarum vestrarum remedium benigne recipiatis, et eorum paupertatem de eleemosynarum vestrarum largitione prout vobis Deus inspiraverit, sublevetis. Omnibus vero qui de peccatis suis confessi fuerint, et eis manum misericordiae in aliquo impenderint, de Domini confisi misericordia, de injuncta sibi poenitentia XX dies relaxamus, et orationum et beneficiorum ecclesiae nostrae participes esse concedimus.
[Col. 0978C] Tutum, fratres, reputamus et utile, litterarum monumentis excipere, quae paci inter personas ecclesiasticas reformandae, vel firmius in posterum conservandae certum fuerit expedire, ne quae conniventia judicum et assensu partium transactione vel amicali compositione ad pacem redacta fuerint, a memoria, tractu temporis evanescere, aut in litem redivivam iterato contingat exsurgere. Hinc quod controversia. . . . . Caetera desunt.
Praefatio in librum Homiliarum.
Habes, frater, quod optasti, quod pulsanti jam diutius charitas ultra negare non potuit. Intus [Col. 0978D] enim positus, etc. Vide Opera exegetica Gilberti, inter Patrologiae tomos proxime edendos. EDIT. PATR.
Gilberti epistolam CCCXXX, ad suffraganeos Cantuariensis Ecclesiae, de electione Urbani III papae, quae in editione De Gilles loco suo exciderat, sub num. 196 bis supra reposuimus. EDIT.
ALEXANDRI III papae ad Willelmum et Ottonem cardinales epistolae tres, ad Albertum et Theodwinum cardinales, de reconciliatione Cantuariensis Ecclesiae; ad eosdem, ad Bituricensem archiepiscopum et Nivernensem episcopum, ad Thomam Cantuariensem archiep., de canonizatione Anselmi; ad eumdem, ad universos suffraganeos Cantuariensis Ecclesiae, ad Cantuar. archiep. et suffraganeos epistolae quinque, ad Cantuar. archiep. et Gilbertum, ad monachos et canonicos Cantuar., ad W. priorem et capitulum Cantuar., ad Ricardum Cantuar. archiep., ad Rogerium Eborac. archiep., ad eumdem, ad . . . . de dignitate Ecclesiae Eboracensis; ad Rotrocum Rothomagensem archiep., ad episcopos Angliae, ad Aurelianensem episcopum, ad Bartholomaeum Exoniensem episc., ad eumdem et Simonem abbatem, ad Lincolniensem archidiaconum, ad Gilbertum London. episc., ad eumdem, ad eumdem et R. archidiac., ad eumdem epistolae quatuor, ad Willelmum Norwicensem episcopum, ad eumdem, ad Rogerum Wigorniensem episc., [Col. 0979] ad eumdem epistolae tres, ad Simonem abbatem S. Albani, ad abbatem et monachos S. Andreae, ad abbates et fratres Cisterc. in Anglia constitutos, ad Rogerum abbatem monasterii de Ibreio, ad monachos S. Mariae de Laurentio, ad abbatem et fratres de Neubothe, ad Henricum regem, de Thoma Becquet (spuria); ad eumdem, ad Ludovicum Franc. reg.
( Vide in ALEXANDRO III, an. 1159-1181.)
URBANUS episcopus, etc.
Coelestis altitudo consilii, etc. Vide in Urbano III papa, an 1185-87.
HONORIUS episcopus, servus servorum Dei, universis Christi fidelibus, nobilibus et aliis per Angliam constitutis, salutem et apostolicam benedictionem.
Rex coelestis, Dominus angelorum, regnum Angliae [Col. 0979B] caeteris altius nostris temporibus honoravit, et speciali quadam praerogativa gentem Anglicam insignivit, dum mundo posito in maligno, et malitia hominum excrescente, virum sibi exinde sine macula praeelegit, qui non solum in tempore iracundiae reconciliato factus est ut sacerdos, verum etiam ad coeleste convivium invitatus, illum saporare meruit, quem biberat Dominus calicem passionis. Et quia inventus dignus Deo, coronavit eum gloria et honore, coronam ipsius capiti superponens de lapide pretioso, ut sic unus ex Anglicis inter angelos super opera manuum Domini constitutus, pro peccatis populorum omnium fieret intercessor. Cantet igitur novum Domino canticum felix Cantuariensis Ecclesia, [Col. 0979C] cujus aram suo purpuravit pretioso sanguine martyr Thomas. Quinimo civitas ipsa tota potest et debet in exsultationis voce non immerito jubilare, quae cruore roseo sui martyris rubricata, pulchra facta est et apparuit speciosa. Unde diversarum multitudine gentium ex omni fere, quae sub coelo est, natione celebritatem ipsius summopere venerante, quondam quasi felici praesagio suum videtur esse sortita vocabulum ex eventu, ac si dicatur expresse Cantuaria cantusare.
Vos, inquam, si diligenter attenditis hunc honorem, gratiarum actiones assiduas largitori bonorum omnium exsolvere debetis, cui vos ex impensae benedictionis gratia terrae vestrae cognoscere potestis debitores, ut ingratitudinis evitetis vitium, et possitis [Col. 0979D] devoti filii nuncupari. Et quidem omni tempore puro corde benedicere ac honorare Dominum debeatis, isto tamen praecipue vos oportet vestes induere nuptiales, et cum jucunditate in laudes vestro assurgere Creatori, cum venturae festivitatis solemnitas id exposcat. Sane a venerabili fratre nostro Stephano Cantuariensi archiepiscopo, sanctae Romanae Ecclesiae cardinali, nuper accepimus, intimante quod idem volens ostendere in effectu, quanto devotionis fervore martyris supradicti memoriam [Col. 0980A] veneretur, sacratissimum corpus ejus sublevare proponit de terra, ipsumque translatum honorabilius collocare, cum dignum sibi et condecens videatur, illum quantum in eo est, exaltare in terra quem in coelo Dominus exaltavit. Nos igitur pium et laudabile archiepiscopi memorati propositum acceptantes, universitatem vestram monendam duximus et hortandam, per apostolica vobis scripta mandantes, quatenus pacem mutuam et concordiam in charitatis vinculo conservantes, vestras conscientias cunctis perversitatibus expietis, et sic vos in bonis studeatis operibus exercere, ut cum dies ipsius solemnitatis advenerit, in occursu vestri sanctissimi martyris et patroni ipsum possitis honorificentia debita taliter venerari, quod doceatis alios per exemplum, quantum [Col. 0980B] esse debeat celebris per diversa mundi climata praefati martyris memoria gloriosa.
Data Laterani VIII Kalendas Februarii, pontificatus nostri anno tertio.
HONORIUS papa, etc. dulcissimis filiis priori et conventui Ecclesiae Christi Cantuariensis, salutem et apostolicam benedictionem.
Ecclesiae vestrae, quam venerabilis martyr Thomas reddidit sui corporis sanguine decoratam, illum nos decet impartiri favorem, ut sicut inter alias nominis est majoris et famae, sic apud nos Romanam effetam Ecclesiam praerogativam reparat [Col. 0980C] gratiae specialis: cum igitur sicut vobis referentibus intelleximus, archiepiscopi et episcopi qui ex diversis locis ad translationem corporis ipsius martyris convenerint, accessuris infra quintum decimum diem ad translationis solemnitatem ejusdem diversas remissiones duxerint faciendas, iisdem nos ipsi dies relaxamus quadraginta de injunctis iis poenitentiis, vestris vero precibus inclinati quod super hoc a vobis et ipsis factum est decrevimus ad unius anni et praedictorum quadraginta dierum remissionem perpetuis temporibus valiturum. Nulli ergo omnino hominum liceat hanc paginam nostrae concessionis infringere, vel ei ausu temerario contraire. Si quis autem hoc attentare praesumpserit, indignationem omnipotentis Dei et beatorum Petri [Col. 0980D] et Pauli apostolorum ejus se noverit incursurum.
Dat. Laterani XV Kal. Januar. pontificatus nostri anno quinto.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo ALBERTUS cardinalis.
Gavisus est dominus papa, gavisi sunt cum eo et fratres, quod pacem vobis et Cantuariensi Ecclesiae redditam audierunt. Et ego ipse, unus exspectantium [Col. 0981A] et gaudentium, nisi quod gaudium meum haesitatio quaedam de adversariorum tergiversatione proveniens suspendebat: supervenientibus autem litteris vestris, et intellecto quod plus vobis in accidentibus quam in substantia sit exhibitum, magis adhuc coepimus haesitare: et intelleximus, quod non facile mutat Aethiops pellem suam, aut pardus varietatem suam. Nunc autem quia sicut homo non est laudandus in vita sua, ita nec judicandus ante tempus, quemadmodum non sumus sine gaudio de hoc quod audivimus, ita nec possumus plene gaudere propter id quod timemus. Fluctuantes igitur inter spem et timorem suspiravimus ad eum, qui potens est superabundantius facere quam petimus aut speramus, ut ipse adimpleat gaudium nostrum, [Col. 0981B] et gaudium istud nemo tollat a nobis.
HENRICO Dei gratia regi Angliae, A. dignatione divina tituli Sancti Laurentii in Lucina et T. Sancti Vitalis presbyteri cardinales et apostolicae sedis legati, salutem in eo qui dat salutem regibus.
Ne in dubium veniant quae geruntur, et usus habet, et communis consideratio utilitatis exposcit, ut scripturae serie debeant adnotari. Inde siquidem est, quod nos mandatum illud in scriptum duximus redigendum, quod vobis pro eo facimus, quia malefactores illos, qui sanctae memoriae Thomam quondam Cantuariensem archiepiscopum occiderunt occasione [Col. 0981C] motus et turbationis, quam viderunt in vobis ad illud facinus processisse timetis. Super quo tamen facto purgationem in nostra praesentia de voluntate propria praestitistis, quod videlicet, nec praecepistis, nec voluistis ut occideretur, et quando pervenit ad vos rumor, plurimum doluistis. Ab instanti siquidem Pentecostes usque ad annum tantam pecuniam dabitis, unde ad arbitrium fratrum templi ducenti milites valeant ad defensionem Hierosolymitanae terrae spatio unius anni teneri. Vos autem, a sequenti Domini nativitate usque ad terminum, crucem accipietis, proxima tunc aestate illuc in propria persona ducente Domino profecturi, nisi remanserit per dominum papam vel catholicum successorem ejus. Sane si contra Saracenos in Hispaniam pro [Col. 0981D] urgenti necessitate profecti fueritis, quantum temporis fuerit ex quo arripueritis iter, tantumdem supradictum Hierosolymitanae profectionis poteritis prolongare. Appellationes nec impedietis, nec permittetis impediri, quin libere fiant in ecclesiasticis causis ad Romanam Ecclesiam: bona fide, et absque fraude et malo ingenio, ut per Romanum pontificem causae tractentur, et suum consequantur effectum. Sic tamen, ut si vobis suspecti fuerint aliqui, securitatem faciant, quod malum vestrum vel regni vestri non quaerent. Consuetudines, quae inductae sunt contra ecclesias terrae vestrae, tempore vestro penitus dimittetis, nec ab episcopis amplius exigetis. Possessiones Cantuariensis Ecclesiae, si quae ablatae sunt, plene restituetis, sicut habuit uno [Col. 0982A] anno antequam archiepiscopus de Anglia egrederetur. Clericis praeterea et laicis utriusque sexus, pacem vestram et gratiam, et possessiones suas restituetis, qui occasione praenominati archiepiscopi destituti fuerint. Hoc autem vobis auctoritate domini papae in remissionem omnium peccatorum vestrorum injungimus, et praecipimus observare bona fide absque fraude et malo ingenio.
Juravit hoc rex, juravit et de consuetudinibus novis dimittendis filius ejus: et juraverunt ambo quod a vobis et successoribus vestris non recederent, quandiu eos sicut Christianos reges et catholicos habueritis.
ALBERTUS et THEODWINUS cardinales conventui Cantuariae.
Laetamur nos, laetatur et quae audit congregatio universa justorum, quod mortem sanctae memoriae Thomae, quondam archiepiscopi vestri ita in conspectu suo Deus pretiosam ostendit, et venerandam ejus memoriam tot miraculis illustravit, ut odor unguentorum ipsius jam fere per totum corpus Ecclesiae se diffundat, et virtus ejus in Oriente et Occidente communiter praedicetur. Ita ut qui felicibus illius actibus, dum viveret, invidebant, nunc casibus humanis eo exempto, et ad supernorum societatem, ut credimus, fide ac zelo sacerdotali promerente translato, [Col. 0982C] venerentur virtutem ipsius, et ei qui facit mirabilia magna solus, gratiarum referant actiones. Quia igitur videtur idoneum, ut cum magnalia, quae facta sunt apud vos, populorum turba decantet, et gratiarum actio et vox laudis resonet in commune, Ecclesia vestra, quam tanto munere gratia divina donavit, sub atrocitatis obtentu diutius non debeat a Conditoris laude cessare, reddentes nobis mutuae salutationis alloquium, et petitioni vestrae devoto concurrentes assensu, fraternitati vestrae mandamus, quatenus convocatis episcopis et abbatibus provinciae vestrae, qui vobis ad hoc idonei visi fuerint, cum solemnitate congrua, adhibito, sicut majoribus visum fuit, moderamine, denuo ecclesiam vestram consecretis. Si quid minus fuerit solemnitate, [Col. 0982D] divinorum miraculorum poterit illustratione suppleri. Nos sane si aliquid fuerit, quod ad profectum vestrum et ecclesiae vestrae facere valeamus, quantum cum Deo poterimus, libenti animo faciemus. Te Deum laudamus.
Venerabili fratri et in Christi visceribus amplectendo semper amico W. Dei gratia Senonensi episcopo apostolicae sedis legato, ALBERTUS dignatione divina tituli Sancti Laurentii in Lucina, et THEODWINUS tituli Sancti Vitalis, presbyteri cardinales, apostolicae sedis legati, quod promisit Deus diligentibus se.
Quoniam exspectare vos credimus, ut de statu [Col. 0983A] nostro et injuncti nobis promotione negotii aliquid audiatis, idcirco qualiter nobiscum et per ministerium mediocritatis nostrae Deus egerit his diebus, fraternitati vestrae praesenti scripto duximus indicandum. Noveritis ergo quod postquam illustris Anglorum rex venisse nos in regnum suum in veritate cognovit, totius obstaculo tarditatis amoto, de Hibernia in Angliam, incumbentibus sibi negotiis praetermissis, de Anglia vero in Normanniae partes accessit, atque incontinenti plures ad nos nuntios et honorabiles destinavit, inquirens a nobis in quo loco potius convenire cum eo et loqui vellemus. Placuit tandem ad Saviniacense monasterium pro colloquio habendo concurrere, ubi religiosorum virorum possemus orationibus adjuvari. Convenimus illuc, convenerunt [Col. 0983B] et multae personae utriusque ordinis de regno ipsius, et tractavimus diligentia qua potuimus, quod ad salutem ipsius et injunctam nobis obedientiam pertinebat. Cum autem non possemus in omnibus convenire, recessit ipse a nobis velut in Angliam profecturus, et nos exspectavimus sequenti die ad Abrincas civitatem ituri, postero autem die venerunt ad nos Lexoviensis episcopus et duo archidiaconi, et concesso quod petebamus, ad praedictam processimus civitatem, ad quam Dominica, qua cantatur Vocem jucunditatis, convenimus cum personis plurimis et ipse nobiscum, et cum tanta humilitate quod fuerat condictum implevit, ut illius exstitisse opus sine dubitatione credatur, qui respicit terram et facit eam tremere, qui tangit montes et fumigant. [Col. 0983C] Sane quam timoratum Deo, quam obedientem ecclesiae se curaverit exhibere, non est opus praesenti abbreviatione referre. Satis enim ipsius opera manifestant et manifestabunt adhuc plenius, sicut et nobis spes data est in futurum.
Primum itaque super mortem sanctae memoriae Thomae quondam Cantuariensis archiepiscopi non de nostra exactione, sed de propria voluntate, tactis sacrosanctis Evangeliis, suam conscientiam expurgavit, jurans videlicet quod nec praecepit nec voluit, et quando audivit, doluit vehementer. Quia vero quod factum fuerat ex sua occasione factum esse timebat, de satisfactione praestanda tale praestitit juramentum. Primo quidem juravit quod [Col. 0983D] a domino nostro papa Alexandro et ejus catholicis successoribus non recedet, quandiu eum sicut catholicum regem et Christianum habuerint, et hoc ipsum fecit jurare filium suum majorem. Juravit etiam quod usque ad annum tantam pecuniam dabit templariis, unde ad defensionem terrae Hierosolymitanae ducenti milites valeant retineri. Ab instanti vero nativitate Domini usque ad triennium crucem accipiet sequenti aestate, Hierosolymam profecturus, nisi per dominum papam steterit vel ejus catholicos successores. Si vero interim pro necessitate contra Saracenos in Hispaniam iverit, quantum temporis in illo itinere consumpserit, tantumdem praedictum spatium prolongare poterit. Abjuravit etiam omnes consuetudines quae contra [Col. 0984A] ecclesias regni sui tempore suo introductae videntur. Appellationes ecclesiasticarum causarum ad dominum papam libere sinet fieri, et tractari per eum causas et suo fine concludi. Si quis tamen ei suspectus fuerit, securitatem ei faciet quod damnum ejus et regni sui non quaerat. Possessiones Cantuariensis Ecclesiae, si quae sint ablatae, restituet, sicut habuit primo anno quando archiepiscopus de terra exiret. Id ipsum faciet et de personis quae causa ipsius exisse videntur. Quibus etiam gratiam suam et bonam reddidit voluntatem, et hoc quidem sub juramento. Promisit autem et alia de libera voluntate gerenda, quae non oportet scripturae serie denotare. Haec autem scripsimus, ut agnoscatis eum obedientem Ecclesiae atque ad divinum obsequium [Col. 0984B] multo amplius quam adhuc fuerit animatum. Noveritis adhuc filium ejus de praedictis consuetudinibus dimittendis pariter cum eo jurasse. Sane quod ibi factum est, iterato adhuc, ne dubitationis locus alicui remaneret, apud Cadomum in majori frequentia personarum publice statuit se acturum. Relaxavit praeterea episcopos de promissione, quam ei fecerant de consuetudinibus et promisit quod non exiget in futurum.
Venerabili in Christo et dilecto fratri GILBERTO, [Col. 0984C] Dei grata Ravennensi archiepiscopo, ALBERTUS dignatione divina tituli S. Laurentii in Lucina et THEODWINUS tituli S. Vitalis, presbyteri cardinales, apostolicae sedis legati, quod promisit Deus diligentibus se.
Quoniam desiderare vos credimus, ut de statu nostro, etc. ( Eadem quae in epistola superiori usque ad: ) Et hoc ipsum jurare fecit filium suum majorem in charta absolutionis pro morte beati Thomae. Juravit etiam et alia, clero et populo valde necessaria, quae omnia diligenter et per ordinem, sicut ea juraverat, in absolutionis ejus charta pernotavimus. Promisit etiam et alia de libera voluntate gerenda, quae non oportet scripturae serie denotare. Haec autem scripsimus, ut cognoscatis ipsum obedientem [Col. 0984D] Deo atque ad divinum obsequium multo amplius quam adhuc fuerit animatum. Noveritis ad hoc filium suum de praedictis consuetudinibus pariter cum eo jurasse. Sane quod ibi factum est, iterato adhuc, ne dubitationis locus alicui remaneret, apud Cadomum in majori frequentia personarum publice statuit se acturum. Relaxavit praeterea episcopos de promissione, quam ei fecerant de consuetudinibus conservandis, et promisit quod non exiget in futurum. In crastino autem praedicti cardinales ibidem celebraverunt magnum concilium cum archiepiscopo et episcopis et clero Normanniae, et ibi haec decreta suscripta statuerunt, et universis firmiter et inviolabiliter injunxerunt.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, BERNARDUS Portuensis episcopus.
Quoniam sub uno capite Christo sumus invicem membra, non debet vestra dilectio ambigere, quin vestra tanquam propria negotia nostra curemus, maxime cum in vestra causa res nostra profecto agatur. Unde si aliquid aliquando nos agere contingat, quod actum in parte vobis fortasse displiceat, redire sub rationem displicentia debent, ut minus moleste feratis, quod pro nobis ad modicum temporis dispensamus, eo nimirum libentius quia [Col. 0985B] vobis totum militat, quidquid est quod in vestro negotio vobis etiam contraire videtur. In hoc siquidem quod dominus papa quasi contra suum propositum regi Angliae scribit, hoc agit, ut si forte, quod non credimus, hac vice non resipuerit, non possit etiam sibi ipsi videri injusta fore super se lata sententia. Eapropter vestram fraternitatem, quantum possumus, in Domino exhortamur, ut sicut coepistis, et hactenus laudabiliter perseverastis, sitis et fortis et patiens, scientes quod si modo non se correxerit, nequaquam amplius manus suas mater Ecclesia continebit, sed eo fortius eum feriet, quo ipsum in majori patientia sustinuit. Nam jam adeo in aperto contra Ecclesiam ejus malitia se erexit, ut jam non inveniatur, qui ejus dolos feriri non [Col. 0985C] velit. Valete semper in Domino, et spiritus consilii et fortitudinis maneat semper cum omnibus nobis. Amen.
GRATIANUS sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconus, et domini papae notarius, GAUFREDO Cantuariensi archidiacono, et NIGELLO de Saccavilla, et THOMAE filio Bernardi, sic transire per bona temporalia, ut non amittant aeterna.
A vestra non debet excidisse memoria, qualiter a vobis accepto juramento vos in spe pacis promissae fecerimus absolvi. Et quia pax, ut sperabatur, secuta [Col. 0985D] non est, vobis per venerabiles viros, Rothomagensem et Burdigalensem archiepiscopos, denuntiavimus, ut nisi infra tunc imminens festum Beati Michaelis pax reformata esset, nequaquam exinde collatae absolutionis beneficio frueremini, sed sententiam, quam Cantuariensis archiepiscopus in vos ferret, sine fraude et malo ingenio firmiter servaretis. Quia ergo pax secuta non est, et vos praefatus Cantuariensis in sententiam excommunicationis publice reposuit, vobis in virtute praestiti juramenti praecipimus, quatenus sententiam ipsam, donec absolvi mereamini, inviolabiliter observetis. Det vobis Deus cor, ut colatis eum, et magis faciatis ipsius, quam hominis voluntatem.
Similiter scripsit Vivianus.
Charissimo in Christo ac reverendo Patri THOMAE Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, fortissimo atque invictissimo Dei athletae GRATIANUS sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconus, salutem et gloriosam post agonem cum optata pace victoriam.
Quod de mea sinceritate, sicut ex litteris et nuntiis vestris intelligo, indubitatam spem et fiduciam tenetis, gratum habeo modis omnibus et acceptum, vestraeque paternitati ex hoc ipso devotior ac fidelior persevero. In proposito siquidem meae ad vos devotionis ac fidei, et causae vestrae defensione constanti eaedem, quae induxerunt, causae me retinent: timor videlicet Dei, amor honesti, zelus et fervor [Col. 0986B] ecclesiasticae libertatis. Accedit ad haec personae vestrae virtus et gratia, quae me jam in eo, quod ante probaveram, stimulo quodam sollicitudinis urget arctius et instigat, concurrentibus ad idem et virtutis studio, et amoris ac diligentiae filialis officio. Confidite igitur de me, sicut facitis, et sperate quia spes ista vos, Deo propitio, non frustrabit, nec mea unquam fides aut charitas in vestro poterit refrigescere negotio vel tepere. Puto autem quod et res ipsa fidem faciet his, quae dico, et in hujus rei testimonium cum amicis vestris inimici convenient.
Et quidem in hoc, si venisset homo, contra quem devotionem meam sollicitudo vestra praemonuit, non discordaret a caeteris ejusdem malitiae satellitibus [Col. 0986C] et praeambulis Antichristi. Verum cum ille non venerit, in eo quod reliquum erat, et expedire putavi, mea sollicitudo non tepuit, et quotidiana apud dominum papam instantia non quievit, donec litteras, quas cum his, Deo dante, videbitis, per domini papae gratiam indultas obtinui. Quas quidem credo, credetis autem et vos, ni fallor, efficaces ad rem, et negotio utiles adfuturas. Agite itaque confidenter, et quod ad vos pertinet, causam nostram Domino commendate, qui non deserit sperantes in se, et per quem diligentibus eum omnia cooperantur in bonum. Ego autem quod amici et fidelis est, cum res postulaverit, exsequi non cessabo. De caetero quod in litteris vestris miseria consuevit exsilio copulari, discretionem vestram, ut audacter salva reverentia [Col. 0986D] loquar, emendare voluerim: cum sicut arbitror, miseros vocari non deceat, qui a Domino beati dicuntur, juxta illud Evangelii: Beati qui persecutionem patiuntur propter justitiam (Matth. V) . Det vobis Dominus pacem in proximo, et in futuro consortium et gloriam beatorum.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, Ostiensis episcopus.
Quando paternitatis vestrae litterae nobis allatae sunt tanta corporis infirmitate laborabamus, quod a medicis de vita nostra desperabatur. Verum, quia vobis [Col. 0987A] in vestris persecutionibus et angustiis, etiam in infirmitate nostra non immerito compatimur et condolemus, per quosdam de fratribus nostris et domesticos etiam nostros instantes et frequentes preces domino papae porreximus, ut tantae iniquitati Eboracensis et suorum complicium obviaret, et ipsorum dolositatibus et malitiis finem imponeret. Ipse vero, sicut quem pluribus respondere oportet, huic vestro negotio tantum intendere distulit, quod Deo desuper faciente vobis aliquantulum melius fuit. Cumque super his a fratribus suis episcopis et cardinalibus consilium expetiisset, plures pro vobis inventi sunt, quam contra vos, ita quod a Domino factum credimus, eos pro vobis in hac parte locutos fore, qui consueverant vestris commodis obviare. [Col. 0987B] Nostrum autem consilium per quosdam de fratribus nostris idem dominus noster expetiit, et nos de pura conscientia jam dictum Eboracensem deponendum, et suos complices excommunicandos, per eosdem fratres nostros sibi respondimus. In cujus litteris recognoscere poteritis quid super hoc ab eo statutum sit. Rogamus autem discretionem vestram, ut id aequanimiter et patienter sustineatis. Causam quidem Dei et Ecclesiae agitis, unde pacem vos in proximo habituros et confidimus et speramus. Praeterea noveritis nos domino Bituricensi misisse, ut septem marcas argenti et quadraginta quinque marobotos vobis transmitteret. Quod si factum est, placet nobis. Alioquin significare nobis curetis, ut id faciamus effectui mancipare.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopi HYACINTHUS cardinalis.
Quam ferventi affectu pacem vestram desideravimus, non est necesse litteris exprimere, quia nobis tacentibus in mente vestra legitis quanta dilectione vobis astringamur. Unde audito et vestrarum litterarum tenore cognito, quod ille, in cujus manu corda regum existunt, animum principis vestri inclinaverit, ut vobis gratiam suam restitueret, ultra quam loqui possimus in hilaritate jucundati sumus, gratias exsolventes illi qui vestrae constantiae humilitatem dignatus est respicere, quem rogamus, ut quod incoepit, ita dignetur perficere, quod honor [Col. 0987D] Ecclesiae inde augmentari valeat, et quidquid reatus dictus princeps ex culpa contraxit, sequens satisfactio diluat. Verum si corpus quod corrumpitur, non sinit eum ad hunc rectitudinis locum mentem revocare, consulimus modis omnibus et monemus, ut eum in spiritu lenitatis studeas instruere, ut quod ad satisfactionem deest, perficere curet, et ad pristinum amorem revocatus, et ad mentem reversus vobis debitam gratiam firmiter exhibeat, et malitiae inimicorum vestrorum pro voluntate vestra respondeat. Haec enim via vestrae discretioni incedendum putamus, ut hominis animositas reprimatur, et vestrorum inimicorum perversitas destruatur: ne forte si severitatis viam iterum velitis aggredi, cum [Col. 0988A] nondum illius animus in hoc sit solidatus, quod debet, de facili relaberetur in hoc quod non debet, et ita esset novissimus error pejor priore, quod Omnipotentis virtus avertat. Nos autem pro vestris petitionibus promovendis solliciti fuimus, et dominus papa quod potuit, libenti animo nobis fecit. Saepe statum vestrum nobis significetis, quod tanquam fratri charissimo, vestro desiderio respondere cupientes, vobis concordabimus.
Reverendissimo et in Christo plurimum diligendo fratri THOMAE Dei gratia Cant. arch. charissimo amico suo JOANNES eadem gratia Sanctorum Joannis et Pauli presbyter cardinalis omnimodam salutem [Col. 0988B] et pacem paceque perpetua gaudere.
Redditae sunt nobis dignationis vestrae litterae variae a diversis exsilii vestri et nostrae fluctuationis temporibus, ex quarum complexione intelleximus animum vestrum, pulsatum simulationibus aemulantium, secreta cordis nostri, et sacramenta sermonis penitus ignorantium, adversum nos vehementer esse commotum. Et usque adeo invaluit suggillatio, ut non solum vos in suspicionem nostram, sed usque ad damnationem nostram moveret. Non miramur, si vester animus detractionibus et falsis rumoribus moveri potuit; sed miramur, si fides vestra, innumeris charitatis nostrae argumentis et officiis firmata, vel ad modicum vacillare debuit. Nondum enim nobis firmato in Ecclesia Romana, et adhuc [Col. 0988C] quasi cereo impressa est, et quasi sculpta imago Cantuariensis Ecclesiae, quam indelebiliter servavimus, et servare cum vita proposuimus contra omnes impetus fortuitos. Sane si aliquid in causa, quam contra regem Angliae habetis, dispensative diximus, et sermonem nostrum temporaliter temperavimus, testis sit Deus, ut iratum et irati animi mitigaremus, sicque quasi placida manu eum ad pacem traheremus, id fecimus. Pro certo id ipsum et gratiae, quod offert, non severitati ecclesiasticae, sed mansuetis consiliis nostris ascribitur. Decet praeterea sacerdotalem gravitatem et honestatem, ut passibus humilitatis, patientiae et moderationis prosequatur pacem tanti principis, quam, etsi non juxta desiderium vestrum et nostrum plenarie oblatam, rogamus [Col. 0988D] et consulimus in Domino conscientia pura, quatenus nullatenus aspernemini, sed ea mansuetudine et affectione suscipiatis, ut dulcedine vestra eum ad reliqua mollire debeatis. Solet enim debile principium meliore comitari fortuna. Et principes, praesertim hoc tempore, leniendi potius sunt, quam exacerbandi.
Illustrissimo domino HENRICO Dei gratia regi Angliae, duci Normanniae et Aquitaniae, et comiti Andegavensi JO. NEAPOLITANUS indignus presbyter cardinalis, salutem, et votivos semper obtinere successus.
[Col. 0989A] Placet nobis plurimum, et per omnia gratum ducimus et acceptum, quod ad exsecutionem voluntatis vestrae nostra studia promptius advocastis. Nos quidem licet absque submonitione etiam vestra quotiescunque opportunitas se offert, studiosi semper simus et sollicitius elaboremus, quaecunque vobis utilia sive ad honorem vestrum cognoscimus proventura, sicut nobis possibile est, perficere et promovere, et contraria propensius depellere et longius propulsare: cum tamen magnitudinis vestrae litteris sollicitamur, tanto fortius accingimur et ad complementum petitionis vestrae accuratius praeparamur, quanto et ipsa submonitio vestra et sollicitatio plurimum placet, et voti atque desiderii nostri est ut quidquid possumus totum ad vestrae [Col. 0989B] voluntatis arbitrium omnimodis exponamus. Venientes igitur ad Ecclesiam Romanam honorabiles nuntios vestros, abbatem videlicet Sancti Augustini, archidiaconum Salesberiensem, magistrum Simonem de Carcere et magistrum Henricum cum litteris vestris quas excellentia vestra per ipsos nobis transmisit, honorifice et laeti suscepimus. Attente atque sollicite vestra beneplacita et significata intelleximus, dedimusque cum eis operam studiosam et exactam diligentiam adhibuimus quod Dominus noster primam petitionem vestram vel saltem secundam exsecutioni mandaret. At ubi omnis conatus noster omneque studium et argumentosa sollicitudo casso labore defecit, nihilque obtinere [Col. 0989C] potuit de his quae juxta petitionis vestrae tenorem postulavit, visum nobis est et complacuit quod ad aliud remedium nostra studia converterentur. Rogavimus ergo et licet cum multa instantia, impetravimus tamen tales litteras a domino papa per quas temeraria praesumptio et indiscreta audacia Cantuariensis archiepiscopi repressa et conculcata creditur et vobis aliquatenus cognoscitur pro qualitate temporis satisfactum. Praefati vero nuntii vestri qui sicut industriosi et probi viri vobisque fidelissimi circa exsecutionem mandati vestri studiosissimi exstiterunt: cum pro certo novissent quod nullo modo aliquam de petitionibus vestris obtinere valerent, ad consilium et exhortationem nostram et quasi compulsionem receperunt litteras illas [Col. 0989D] quas dominus papa per eos vobis mittit. Quamvis enim plurimum pertimerent et formidarent ipsas recipere; quia hoc de mandato vestro non habebant, inducti tamen et compulsi a nobis, sicut diximus, qui liquido cognovimus nullatenus expedire quod his temporibus litteras tales dimitterent, assensum praebuerunt admonitioni nostrae. Nos itaque, qui honorem vestrum puro corde et animo diligimus et voluntati vestrae in omnibus pro posse nostro obtemperare desideramus, laudamus vobis atque consulimus quatenus recipientes recipiatis et gratum ducatis quod dominus papa ad praesens vobis concedit, scientes et nullatenus dubitantes, quod, si credideritis suggestioni nostrae quam per praefatos nuntios vestros vobis aperimus, Cantuariensis [Col. 0990A] ille videns se omni destitutum auxilio et cognoscens certissime quod ad regimen Cantuariensis Ecclesiae non valeat ulterius aliqua ratione redire, et ipsi spontaneus abrenuntiabit et in alia ecclesia, ubi vivere possit, sibi provideri suppliciter exorabit.
Venerabilis frater noster Londoniensis episcopus, etc. Vide in Alexandro III papa, an. 1159-1181.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo OTTO cardinalis.
[Col. 0990B] Significamus vobis dominum papam, curiam totam, et nos bene per Dei gratiam valere. Litterae nuper venerunt ad curiam de Janua. Dicunt quia Guido Cremensis Pisis receptus est. Archiepiscopus recessit, clerus aufugit, totus populus ipsum Guidonem contemnit. Dominus papa mandaverat Januae pro galeis; et quidem Januenses ipsi fideles et devoti sunt domino papae et curiae: sed quia putant et timent imperatorem cum Pisanis pro receptione Guidonis Cremensis magnas conventiones et promissiones fecisse, dubitant adhuc. Unde, quod vobis soli confitemur, hoc ex litteris perpendimus, quod si civitates Longobardiae confoederatae fuerint contra imperatorem, et galeas et alia obsequia [Col. 0990C] exhibebunt; sin autem, subsistere videntur. Confoederationem autem, si futura est, in proximo audiemus. Electus Moguntinus, qui nuper recessit a domino papa et curia, nuntium Guidonis ad se venientem de terra sua ejecit, et comminatus est ei quod si ipse vel alius nuntius ex parte schismaticorum ad se ulterius perveniret, ei oculos erui faceret. Nomen domini papae manifeste praedicat. Hoc novit imperator, et multum dolet. Et quasi certum habetur in terra, quo praedictus Moguntinus ad pedes domini papae accesserit. Eidem Moguntino concordant per omnia Treverensis, et Salisburgensis, et fere reliqui principes omnes, sicut dicunt, tam saeculares quam Ecclesiastici, excepto imperatore, [Col. 0990D] et Coloniensi, et duce Saxoniae. Magbeburgensis nuper rediit de Hierosolyma, et captus a Saracenis vovit quod si liberaretur, domino papae manifeste adhaereret. Et ita manifeste facit.
Amabili Patri et fratri charissimo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, OTTO eadem gratia sanctae Romanae Ecclesiae diaconus cardinalis, et apostolicae sedis legatus, salutem.
Notificamus, charissime, dilectioni vestrae, quod ex mandato domini papae procedentes per insidiosa et plurimum periculosa loca, usque ad Venetiam, Domino ducente, pervenimus, inimicis nostris undique in insidiis excubantibus: eorum laquei Domino [Col. 0991A] faciente contriti sunt, et nos liberati sumus. A Venetia autem, non clam, sed manifeste cum plurimo gaudio et amicorum nostrorum multo solatio, per Mantuam, et per Veronam, per patriam nostram Brixiam, ubi plurimum fuimus commorati, per Pergamum, per Mediolanum, juxta Novariam, per Vercellas, juxta Taurinum, transeuntes usque ad sanctum Michaelem de Clusa, et exinde per provinciam usque ad Sanctum Aegidium incolumes et illaesi pervenimus, inde ad montem Pessulanum transituri. Veniente domino W. . . . amico vestro, ad alias partes, sicut credimus, prout vos novistis, quem dominus papa destinavit, profecturi, mittimus ad vos clericum nostrum praesentium latorem, cui super his quae vobis ex parte nostra dixerit, [Col. 0991B] tanquam nobis ipsis firmiter credatis, et quod nobis significare volueritis, tanquam per vosmetipsum indubitanter renuntietis.
PETRUS cardinalis diaconus archiepiscopo Cantuariensi.
Vestrae discretionis prudentiam non credimus ignorare, quod ecclesia Beatae Mariae quae Sassonorum dicitur, Romae posita, ad receptionem Anglorum, limina apostolorum visitantium, a Romanis pontificibus provida consideratione spiritualiter sit deputata: in qua post varios et diversos labores solatia [Col. 0991C] consolationis et stipendia charitatis, tanquam in propria domo, invenirent et reciperent. Quae, peccatis nostris exigentibus, ad tantam devenit paupertatem, ut vix pauci clerici et fere nulli laici, ad obsequium ejusdem ecclesiae et peregrinorum consolationem, inibi inveniantur. Cujus paupertati et miseriae dominus noster summus pontifex Alexander compatiens, litteras exhortatorias in Angliam eidem ecclesiae indulsit; quarum tenorem ipsi videre poteritis. Quia igitur probitatem vestram circa ea quae ad cultum religionis et pietatis pertinere noscuntur, pronam et benevolam recognoscimus, fraternitatem vestram, de qua plurimum confidimus, in Domino exoramus, quatenus latorem praesentium Nicolaum praedictae ecclesiae canonicum [Col. 0991D] benigne recipiatis et juxta formam litterarum domini papae, vestras eisdem litteras pro reverentia Dei genitricis precum nostrarum intuitu indulgere dignemini. Valete in Domino.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, PETRUS presbyter cardinalis.
Per Gunterium fidelem nuntium vestrum quod melius nobis et salubrius visum fuit, sollicitudini vestrae nuper rescripsimus. Nunc autem visis sanctitatis vestrae litteris, licet adhuc in solis verbis consolatio vestra videatur pendere, placet tamen nobis humilitatis via quam incoepistis, et consilii vestri propositum collaudamus, ut videlicet in causa [Col. 0992A] vestra cum omni mansuetudine ac patientia procedatis, quatenus hoc modo feritas hominis auctore Domino mansuescat, et ad meliora ejus animus inducatur. Duris enim mentibus auferre simul omnia valde est difficile, et
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, THEODWINUS [Col. 0992B] cardinalis.
Licet de verbo pacis vestrae, quod audivimus, plurimum dubitaverimus, attendentes eorum malitiam, qui regi assistunt, et lingua loqui et circumvenire rectos corde consueverunt, confidimus tamen in Domino, quod infatuato eorum iniquo consilio et denudata ipsorum malitia, pacis abundantiam nostra exspectatio, quae patienter hactenus exspectavit, sperato citius, favente Domino, obtinebit. Ea vero, pro quibus ad curiam misistis, ut effectui mandarentur pro voto efficaciter laboravimus, et ecce per Dei gratiam propriis oculis cernere, quod referimus, jam valetis.
[Col. 0992C] THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, THEODWINUS cardinalis titulo Sancti Vitalis.
Cognito et pro vero habito, quod ejus praeeunte gratia, qui superis reconciliavit mortales, inter vos et dominum regem Angliae pax sit plenarie reformata, indicibili gaudio et laetitia exsultavimus, ex intimis visceribus illi gratias referentes, qui fecit vobiscum misericordiam et dedit etiam cum exsultatione proventum, eidem pariter preces continuas offerentes, ut qui reformare dignatus est, illibatam conservet et augeat, sicut expedit, in aeternum. Et licet magis videatur idoneum et conveniens a vobis nos doceri, et admoneri debere, de sincera tamen dilectione praesumentes aliorum arma induimur, et paternitati vestrae, aliqua suadere tentamus. [Col. 0992D] Rogamus igitur et affectuose suggerimus, quatenus misericordiam, non judicium in eos qui peccaverunt in vobis, exerceatis; non ultionem, sed veniae fontem reis et persecutoribus aperiatis, quatenus verbo et opere imitatorem Christi, vos in conspectu hominum ostendentes, quae docetis, facere, prout expedit, vestra sanctitas agnoscatur, et non immerito ab omnibus commendetur. Ex hoc enim et adversarii vestri in suis cordibus confundentur, et amici plurimum vultu et animo gloriabuntur. Nos enim in his et aliis successibus vestris charitati vestrae modis omnibus congaudentes, tam ut praeteritae petitiones vestrae mandarentur effectui, quam etiam ut munus nostrae dilectionis liberalitas vestra susciperet, gratanter effecimus, et [Col. 0993A] per harum latorem viridis coloris examictum, quem inter alios ipse elegit, vobis mittimus, reliquos pannos sericos. Et quaecunque apud nos sunt vestrae prudentiae exponentes, parati semper pro vobis efficere quae vestrae sint fraternitati accepta.
( Vide et epistolas duas ad Albertum et Theodwinum directas. )
Domino papae WILLELMUS Papiensis.
Expedit, beatissime Pater, etc. Vide inter epist. diversor. ad Alexandrum III.
Beatissimo Patri ac domino, Dei gratia summo [Col. 0993B] pontifici, WILLELMUS et OTTO, eadem gratia cardinales, salutem et subjectionis obsequia, tam devota, quam debita.
Venientes ad terram illustrissimi regis Anglorum, etc. Vide ibid.
Illum circa personam vestram sinceri amoris fervorem concepimus, ut omnia negotia vestra tanquam propria suscipere incommutabiliter proposuerimus et fovere atque ad vestrum honorem diligentiori studio omnimodis promovere, malentes in propriis quam in vestris pigri vel negligentes aliquatenus inveniri. Inde est quod excellentiae vestrae [Col. 0993C] litteras laeta plurimum manu recepimus, et ea quae continebant sollicitius considerantes efficacem studuimus adhibere curam, ut vota vestra congruum sortirentur effectum. De caetero autem paternitatem vestram amicali exoramus consideratione, quatenus de nobis omnem confidentiam obtinentes, diligentiae nostrae quaecunque discretioni vestrae complacuerint securissime imponatis, quoniam in his quae honori et profectibus vestris cognoverimus consonare, diligentissime curabimus semper intendere et cooperari.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo WILLELMUS Papiensis.
[Col. 0993D] Licet temporum qualitate variata, ne Romana Ecclesia schismate laborans graviora detrimenta incurreret, in varia erga vos juxta quorumdam opinionem videamur declinasse proposita, novit tamen, qui inspector est cordium, dilectionem vestri nostro in pectore continuo resedisse. Sicut autem vigilantiae vestrae saepe nos recolimus intimasse, suspicionem domini regis Angliae, quatenus licuit, vitare curavimus, ut procedente tempore inter vos et ipsum amica interventione efficacius mediare possemus, et tanti principis devotionem sedi apostolicae conservare. Nunc autem ad quaestiones, quae inter vos et ipsum vertuntur, sicut Ecclesiae Dei magis expedire viderimus, terminandas in terram suam una cum venerabili fratre nostro Ottone [Col. 0994A] cardinale diacono destinati, vigilantiam vestram exhortamur et suademus attentius, quatenus his, quae amplioris dissidii causas generare solent, quantum in vobis est, evitatis, ad ea, quae concordiae cooperari valeant, studiosius curetis intendere. Nos enim et paci, et profectibus vestris, quatenus gratia divina indulserit, remota personarum acceptione, studebimus cooperari, nihil studii relicturi, sicut auctore Domino rerum argumenta monstrabunt, quod ad honorem Dei et Ecclesiae suae valeamus impendere.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo WILLELMUS et OTTO cardinales.
[Col. 0994B] Nuntium vestrum recepimus benigne, et litteras inspeximus sollicite. Nuntio itaque et litteris fidem adhibentes, et transcripta litterarum domini papae diligenter considerantes, quantum in deliberatione consilii nostri invenire potuimus, non videntur ista modo posse utiliter attentari, cum exinde correctionis vel emendationis spes minime videatur posse haberi. Bona enim et res clericorum fratrum vestrorum, qui vobiscum sunt, sicut et vos, ut credimus, bene novistis, mandato regio detinentur: cujus animus, et cor, et voluntas, ita a vobis et ab ipsis aversa sunt, ut nec a quolibet verbum reconciliationis valeat sustinere. Et ideo, sicut per nuntios nostros vobis nuper significavimus, opportunum videtur ad praesens ista differre, donec vel [Col. 0994C] viam pacis quolibet modo Deus ipse aperiat, vel ampliori deliberatione, si inveniri non poterit, quid vel qualiter in praedicto negotio statuendum sit, dominus papa praecipiat. Quantum enim nobis videtur, brevi sarculo et modica fossione magnam possemus scissuram et profundam praeparare foveam, a quo saltem usque ad conscientiam domini papae tutius est abstinere.
Venerabili et dilectissimo fratri THOMAE, Cantuariensi archiepiscopo cardinales, salutem.
Innotuit regi quid super concordia, quid etiam super causa, si contra vos agere vellet, respondistis, [Col. 0994D] et cum prius satis, sicut aiebat, ex praecedentibus actibus vestris, et supra quam satis fuisset commotus, ampliori et vehementiori fuit nunc indignatione commotus, vestri cordis altitudinem et domini papae injuriam erga ipsum indubitanter accusans. Episcopi vero et abbates regni Anglorum audientes, quia vos nihil cum eis agere, neque nostro judicio vos supponere velletis, in nostra praesentia litteras domini papae, quibus vobis mandasse se dicit, ne vos regnum Anglorum interdicto supponatis, nobis coram perlegerunt. Requisierunt etiam a nobis, si ab utroque nostrum, vel altero accepta legatione in Anglia possent a vestris gravaminibus defendi. Cum autem respondissemus, nos de negotiis regni Anglorum nullatenus habere [Col. 0995A] potestatem, ibidem incontinenti, tam pro se ipsis, quam pro toto regno ad dominum papam appellaverunt, in protectione domini papae, et nostra seipsos, et regnum ponentes, diem quoque ad festum Sancti Martini constituentes. Unde mandamus dilectioni vestrae, et ex parte domini papae et nostra praecipimus, quatenus deferentes appellationi praedictae, inhibitionem etiam, quam dominus papa se vobis fecisse testatur, attendentes nullum interdictum, nullam excommunicationem in regno Anglorum intendatis, quousque apostolica praesentia adeatur, et quid domino papae et Romanae Ecclesiae super his placeat, agnoscatur. Ipsi quoque episcopi et abbates nuntios proprios ad vos transmittunt, qui appellationem in nostra praesentia factam, et diem [Col. 0995B] vobis denuntient.
Domino Londoniensi WILLELMUS Papiensis cardinalis.
Illius siquidem dilectionis intuitus, quam olim inter nos grata societas amicali relatione contraxit, ad omnia quae honori vestro consonant, diligenti studio prosequenda, nostram jugiter intentionem animat et inducit, nec nostrum, auspice Deo, poterit in hac parte mutari propositum, quin semper eam curam vestris impendamus negotiis, quam in propriis adhiberi vellemus, et fere circa nos etiam desides mallemus inveniri. Hujus igitur amoris consideratione [Col. 0995C] permoti, eos quos vobis fideles cognoscimus ac devotos, discretioni vestrae, cum expedit, commendare tenemur, ne forte qui fideliter operantur, propter silentium aut ignorantium a suo defraudentur servitio. Novimus igitur quod egregius vir, et quem multiplex litteratura magnificat, magister D., occasione vestri venit ad curiam, et in vestris adeo constanter et provide studuit perorare negotiis, et pro vobis eatenus militare, quod si patris sui res ageretur in medio, nequaquam posset exstitisse fidelior. Quia vero in conspectu summi pontificis et totius Ecclesiae Romanae, et praecipue coram nobis jam dicti magistri scientia pariter et honestas, necnon et eruditio comprobata abundanter complacuit et [Col. 0995D] gratiam meruit obtinere, nos qui arctius fraternitatem vestram amplectimur, epistolari mediante commercio suadere vobis audemus atque consulere, quatenus saepedictum D. sic curetis, sicut tam prudentem virum decet honestius venerari, et ad ejus promotionem et commoda ita semper intendere, ut ipse vobis fiat ex devoto devotior, et nos vestram merito commendare debeamus industriam, cum tam utilem personam elegerit, quae in multis poterit necessitatibus suffragari. Si autem, sicut frequenti casu contingit, alicujus in eum attentaverit aemulatio novercari, et immunem dente livido lacerare, nullam fidem adhibeat vestra sagacitas, quoniam ipsum vobis fidelissimum esse comperimus.
WILLELMUS Papiensis cardinalis GILBERTO Londoniensi episcopo.
Amicitiae ratio, qua vobis astringimur et illustrissimo regi Angliae, serviendi diligendique propositum nullatenus immutandum plurimum persuadet, ut his quae honori suo ac vestro consona videantur, facilem praebeamus assensum. Inde est quod ea, quae nobis per litteras intimastis, quatenus facultas indulsit, diligenti sollicitudine studuimus promovere. Sicut enim ex quo domini regis notitiam fuimus assecuti, vigili opera elaboravimus efficere, ut eum Ecclesia Romana materno sinu specialiter amplecteretur et extolleret, ita ex quo perturbationes emerserunt, cum omni [Col. 0996B] sedulitate curavimus suadere, ut tolerantia praejudicium severitati faceret et regiae dignitatis inspectio, servitiaque innumera ampliorem sibi locum, quam imminuta devotio et reverentia postmodum forte subtracta apud apostolicam mansuetudinem vindicarent. Nihil itaque, labore nostro vigilique cura interveniente, adhuc est ultionis seu severitatis adhibitum nihilque de caetero proventurum, quod absit! nos auctore Domino speramus effecturos, donec per misericordiam Dei aperiatur plenae pacis via, et pristinus amor inter Ecclesiam et ipsum penitus reformetur. Vale.
WILLELMUS et OTTO, Dei gratia cardinales et apost. sed. legati, vener et dilectis fratribus Norwicensi et Cicestrensi episcopis.
Discretioni vestrae praesenti significatione mandamus, quatenus personas illas, quae a Cantuariensi archiepiscopo excommunicationis vinculis dictae sunt innodatae, in manu vestra promissione recepta quod nostro debeant stare mandato, postquam istas videritis litteras, absolvatis, et sic praestita securitate, singulis injungatis quod vobis moderatum videbitur. Hoc autem occasione proposita prosequi studeat et adimplere quicunque vestrum apices istos primus receperit; et ex quo vestrum receperint mandatum, significetis eos juramento praestito absolutos.
T. Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, venerabili fratri GILBERTO quondam Dei gratia Herefordiensi, nunc vero eadem gratia Londoniensi episcopo, salutem.
Noli graviter ferre, dilecte in Domino frater, quod tibi majus onus imposuimus, quod te ad majoris Ecclesiae curam vocavimus, confidentes id divina miseratione salubriter fuisse provisum. Hoc mores tui, hoc nota religio, hoc sapientia data desuper, hoc opus bonum, quod in Herefordiensi Ecclesia operatus es promeruerunt, ut dicatur tibi: Amice, ascende superius: super pauca fuisti fidelis, merito [Col. 0997A] supra multa constitueris (Matth., XXV) . Non homini rudi et inexperto navigationis sicut ex humilitate scribis, navim Petri commisimus, verum illi qui jamdiu exercitatus in flumine, amodo debet eamdem in alto gubernare. Lucerna accensa, quae quasi sub modio abscondebatur, jam super candelabrum posita est, ut longe lateque luceat in domo Domini. Cantuariensi Ecclesiae, quae in regno Anglorum est sicut caput in corpore, Londoniensis familiarius adhaeret prae caeteris, ad quam te Deo auctore transtulimus, ut e vicino matris tuae Cantuariensis Ecclesiae, cui debes omne quod potes, nobiscum possis onera sustinere. Praeterea cum dominus papa tibi specialiter curam animae domini nostri regis commiserit, ubi te sedere magis decet quam in regia urbe, [Col. 0997B] quo crebrius propter negotia publica veniens, frequenter tuis instruatur colloquiis et consiliis solidetur? Venire ergo ne formides, quo virtus tua te vocat, quo dominus praecipit, de ope nostra et auxilio, quanta debetur amico et coadjutori, consolationem percepturus. Credimus siquidem hanc esse mutationem dexterae Excelsi, eamque a divinae dispositionis fonte emanare, non modo ut Ecclesia Cantuariensis in negotiis suis fortius tanto nitatur auxilio, verum etiam ut imperfectum nostrum, quod in multis videmus, tua beatitudine suppleatur. Utinam, si fieri posset, priori die Dominico Londoniam venisses, ut tuum adventum digno susciperemus honore, ubi tunc praesentes aderamus. Nunc autem quoniam negotia [Col. 0997C] nostra illinc nos avulsere, archidiacono nostro vices nostras commisimus, adjuncto etiam illi domino Roffensi, si praesens adesse poterit. Valeat in Christo fraternitas tua, dilectissime frater.
Suscepimus litteras domini regis, quibus queritur Willelmum abbatem ecclesiae suae de Lisleshula a vobis male tractatum esse, petens causam, quae inter vos et jam dictum abbatem vertitur, a nobis fine canonico terminari, et nisi velitis acquiescere, non patietur, quod jam dictae ecclesiae aliquid amodo habeatis. Nos autem jam dicto abbati persuasimus ut appellationi omni renuntiet, si ei vos renuntiare volueritis, et nostrum subire judicium, et jam [Col. 0997D] sub hac conditione renuntiavit appellationi et factae et faciendae. Inde est quod vobis, si conditionem hanc admiseritis, diem praefigimus Dominicam, qua cantabitur: Misericordia Domini: tunc, auctore Domino, quod in abbatem statuistis, si justum apparuerit, roborabimus, evacuabimus si fuerit injustum. Nobis autem merita causarum facilius clarescent, poteruntque partes sine vexatione justitiam consequi, religionis cultus in Ecclesia reformari, si partium assertione veritas innotuerit. Et hoc modo regium, qui pernecessarius est, poteritis retinere favorem, quem amittetis omnino, si ecclesiam suam aliqua improbitate volueritis conculcare. Si vero memorata die, conditione praescripta, adesse placuerit, nobis, si placet, sine mora rescribite, aut si [Col. 0998A] conditio displicuerit: indecens enim est, si aut nos deludimur ab amicis, aut alios deludimus.
T. Cantuariensis regi Anglorum.
Etsi propriis et privatis urgeamur angustiis, procellis tamen publicis magis affligimur, fortius cruciamur. Nos enim in propria persona manus Domini visitavit, in flagello clementiae suae, de longa et gravi infirmitate aliquantulum jam erexit. Verumtamen omni infirmitate gravior est animae nostrae procella discordiae, quae Domino permittente scidit Ecclesiam, regnaque collidens et principatus, a populo Domini securitatem excussit et pacem. Haec est afflictio nostra [Col. 0998B] quotidiana, hic omnium bonorum justissimus dolor, amarissimus gemitus, et quidem eo amarior, quod in absentia vestra incerti sumus quid sperare oporteat, quid timere. Inde est quod serenitati vestrae affectuosius supplicamus, ut nos de statu vestro sollicitos certiorare dignemini. Si enim res vestrae prosperae fuerint, speramus in Domino, quia nos Ecclesia Domini, quae apud nos est, prosperabitur. Nam in unitate consistit, et Domino auctore nunquam schismaticis adhaerebit. Ecclesia vero Gallicana, sicut nobis veridica relatione innotuit, recepit Alexandrum, ab Octaviano recessit. Quod autem ad humanum spectat examen, meliori, saniori parti videtur adhaesisse, cum omnibus constet quod persona Alexandri honestior est, prudentior, litteratior, [Col. 0998C] eloquentior: causa ejus ab omnibus inde venientibus sincerior, justior praedicetur. Et quamvis neutrius illorum adhuc nuntium aut scriptum viderimus, scimus tamen quia omnes nostrates, si vester consensus adfuerit, proniores sunt in partem Alexandri. Audivimus autem quod imperator vos in partem Octaviani trahere conetur: sed absit ut in tanto periculo Ecclesiae pro amore et honore hominis faciatis nisi quod crederetis Domino placiturum, nec decet majestatem vestram, si placet, ut in tota Ecclesia regni vestri superponatis hominem, qui sine electione, ut publice dicitur, sine gratia Domini, per favorem unius imperatoris tantum honorem ausus est occupare. Nam tota fere Ecclesia Romana in [Col. 0998D] parte Alexandri est. Incredibile autem est, quod pars illa possit obtinere, praevalere per hominem cui justitia deest, cui Dominus adversatur: eos vero in humili casu praevaluisse, crebra recolimus lectione quos Gallicana recepit et fovit Ecclesia, et infelicem exitum eorum quos tentationis impetus introduxit. Sic obtinuerunt temporibus nostris Innocentius adversus Petrum, Calixtus adversus Burdinum, Urbanus adversus Wibertum, Paschalis adversus tres, Albertum, Maginulfum, Theodoricum, et multi similiter in diebus Patrum. Nobis ergo provideat dignatio vestra, vestrumque in partem illam Deus declinet assensum, quae justitiae veritati innititur, Christo propitio triumphabit, et, si vobis placet, in tanto periculo totius Ecclesiae Domini, utendum est [Col. 0999A] vobis consilio regni vestri, nihilque in praejudicium ejus statuendum est sine consilio cleri vestri.
Salutem ab eo qui dat salutem regibus.
Qua devotione vobis servierim, verbis enarrare superfluum duco, cum mihi multorum temporum manifesta opera attestentur et fidei meae testis in coelo sit, et conscientiae conscius in excelso. Attrita est caro mea, et tam aetate quam laboribus perfatigati sunt artus, et aegritudo gravis et diuturna dierum meorum finem in brevi adesse denuntiat. Desideratam diu faciem vestram videre sperabam, antequam moriar, et eos quos meae custodiae in regno vestro commendaverat Deus, ipso inspectore et [Col. 0999B] teste vobis praesentialiter decreveram commendare. Sed, quia ad ejus examen citius vocor, ante cujus tribunal in brevi stabimus omnes, serenitatem vestram, regios corde provolutus ad pedes, litteris coram Deo judice omnium praesentibus alloquor, attentius supplicans, ut fidelem vestrum, cujus in vos nunquam devotio tepuit, agentem in extremis dignemini exaudire. Exaudite, quaeso, ut vos in extremis vestris exaudiat Deus. Exaudite me pro domo Domini et pro parvulis ejus, quos humano destitutos solatio derelinquo, ut domum vestram tueatur Altissimus, et parvulos vestros et filios vestros in aevum consoletur. Transmitto vobis et semini vestro benedictionem a Domino Jesu Christo; et vos, si placet, destitutis meis majestatis vestrae solatium [Col. 0999C] mittite. Commendo vobis sanctam Cantuariensem Ecclesiam, de cujus manu per ministerium meum regni gubernaculum accepistis; ut eam, si placet, ab incursu pravorum tueamini; et mihi qui eam, licet indignus, disponente Domino, hactenus ut potui et scivi, rexi, talem studeatis subrogare pastorem qui tanta sede non videatur indignus, cui religio placeat et qui virtutum meritis placere credatur Altissimo. Fidelis vester sum. Vobis consilium debeo, et ecce coram Deo et omnibus sanctis ejus consilium do. Non quaeratis in hac re quae vestra sunt, sed quae Dei. Quia ego pro eo spondeo vobis quod si causam ejus fideliter procuraveritis, et ipse vestram utilissime promovebit. Post multas vexationes, auctore Deo, in Ecclesia Cantuariensi reformavimus pacem: [Col. 0999D] religionis promovimus cultum; idoneos ex conscientia nostra custodes praefecimus ordini: ne quis eorum cujusquam temeritate mutetur, antequam archiepiscopus subrogetur, prohibeat dignatio vestra eosque cohibeat, qui scissuras et nova molimina molientur, quoniam et nos hoc sub anathemate inhibuimus et eos excommunicavimus, qui dispositionem ordinis, quam fecimus, praesument immutare. Praeterea, alumnos nostros clericos et laicos, quos nostri et saepe vestri obsequii ministros habuimus, vestrae committimus protectioni, rogantes ut quae iis contulimus, misericorditer conservetis nec eos patiamini alicujus opportunitate vexari. Audiat adhuc Dominus meus clementissimus verbum unum et [Col. 1000A] egredientem animam meam laetificet. Residuum bonorum nostrorum mobilium et quae usque ad exitum pro incerto vitae et diuturnitate aegritudinis in usus domesticos visa fuerant conservanda, sicut Deus inspiravit, post exitum meum praecepi pauperibus erogari; illos, qui fraudem committent, aut qui quominus pro salute mea et vestra et liberorum vestrorum erogentur, impedient, anathemate jam promulgato, condemnans. Ratam habete, si placet, dispositionem meam, et eam transmissis ad officiales vestros patentibus litteris confirmate. Neque enim quidquam auri superest aut argenti, sed victualium tantum, et quae magno damno poterunt esse amissa pauperibus, et vobis nullo erunt emolumento. Valeat in aeternum serenitas vestra.
Gravati sumus plus quam tibi et aliis dicere possumus, et nondum bene evasimus. Spes tamen nobis est evadendi salubriter, quia nobis, auctore Domino, propositum est satisfacere flagellanti. Flagellum aeternum declinare castigatione praesenti: neque certiores sumus de venia, quo gravius affligimur praesenti corporis poena. Flagellat enim Dominus omnem filium quem recipit. Parati ergo sumus patienti et laeto animo amara suscipere de manu Domini, qui dulcia toties in usum accepimus. Itaque sive vivimus, sive morimur, Domini sumus. Nihil enim aliud desideramus in vita, licet aliquid propositi [Col. 1000C] differamus, donec domini regis, tuo utamur consilio. Interim domui nostrae, animae nostrae disponemus, pro consilio religiosorum, amodo praestante Domino, efficacius disponemus. Est autem quod tam de consilio religionis, quam de proprio concepimus spiritu, ut omnes malas consuetudines quae nostris temporibus per nos ortae sunt in archiepiscopatu, emendemus ante exitum nostrum. Unde cum in extremis agere videremur, Domino vovimus inter caetera, quod consuetudinem de secundis auxiliis, quam frater noster archidiaconus ecclesiis imposuit, destrueremus, ab ea relaxantes, liberantes ecclesias: sub anathemate prohibuimus, ne ulterius ab aliquo exigantur. Et, ne hoc nostrum beneficium, aut potius debitum inposterum valeat infirmari, hoc ipsum [Col. 1000D] scripto nostro confirmavimus. Tu quoque, si praesens nostras vidisses angustias, gratum haberes quidquid fieri videres pro nostra salute, nostram malles animam liberari, quam de peccatis, damnatione nostra, pecuniam, divitias infinitas acquirere. Inde est quod te ad praesens in vexatione hujus auxilii audire non possumus, sine laesione voti, salutis nostrae periculo. Sed, si Deus nobis vitam dederit, sanitatem quam nondum bene adepti sumus, speramus quod adhuc ita tibi per manum nostram Dominus providebit, quod talibus non egebis auxiliis, gratias ages Domino, quod a mala consuetudine suam temporibus vestris liberaverit Ecclesiam. Rogamus itaque, quod fecimus gratum habeas, quia [Col. 1001A] nobis parum prodesset totus mundus, si animam perderemus.
Causam, quae inter dilectos filios nostros canonicos Meritonenses et monachos de Messa vertebatur super possessione loci qui dicitur Acchab. et B. et damnis quae sibi canonici querebantur illata, ex mandato domini papae decidentes, monachos canonicis condemnavimus, in restitutionem praefati loci, ad damna sibi resarcienda. Quarum summam cum illi ad octoginta marcas, servata veritate, adhibita moderatione extenderent, nos partibus nostris interpositis eam ad XL marcarum reduximus quantitatem. Vestrae itaque fraternitati mandamus, domini [Col. 1001B] papae auctoritate praecipimus, ut praefatos monachos memoratis fratribus, jam dictum locum, pecuniam praefatam, omni occasione postposita restituere compellatis, ne in exsecutione mandati apostolici negligentiae vos quisquam arguere possit obnoxios. Hoc autem monachis non debet suffragari, quod praescriptum fundum advocato illius, sicut nobis confessi sunt, tradiderunt, cum ille qui dolo desiit possidere pro possessore damnetur: unde locum incontinenti restituant, pecuniam infra instantem festivitatem Omnium Sanctorum persolvant. Quod si dominus fundi vobis quacunque occasione se opposuerit, eum severitate ecclesiastica, adhibita diligentia, coercere non differatis.
Nos super re non ambigua consuluistis, et quam praesertim a sapientibus expediri potius oportuerat, quam differri. Siquidem rerum turpium nulla deliberatio est, turpitudinis dilata repulsa quamdam consensus inhonesti praetendit imaginem. Quid autem turpius est quam, totius divinae legis auctoritate contempta, in Sancta sanctorum impudenter irruere, et impellente avaritia, contra jus et fas, jus haereditarium in rebus ecclesiasticis, imo in ipso altari vindicare. Quis, nisi profanus, patienter audiat, nedum petat, quod tam manifeste sacri canoni exhibent, quod utriusque Testamenti tam expresse condemnat auctoritas? Revolvite canones, quoniam in [Col. 1001D] hac parte latissime patent, plane videbitis petentium talia improbatam esse petitionem, et eorum qui tales audiunt, durissime plectendum esse assensum. Non relictus nobis dissimulandi locus, quia in concilio Lateranensi, cui nos et vos, frater episcope, interfuimus, domino Innocentio praesidente audivimus, vota talia promulgato canone condemnari. Sed forte regia vos urget auctoritas, recte quidem nisi sciretis Dominum homini praeferendum, nisi religio principis possit circumveniri, nisi per subreptionem ab eo nonnulla esse extorta jam fuissetis experti. Summa ergo consilii nostri haec est, ut legi Domini et sacris canonibus juxta professionem vestram obtemperetis: quoties vos tales angustiae presserint, incidere in manus hominum quam Domini [Col. 1002A] viventis, tutius judicetis. Sed est forsan unde merueritis super successionibus hujusmodi vexari, eo quod in fraudem canonum ad cessiones et substitutiones illicitas nimium proni estis.
Supremis deficientium voluntatibus suum accommodant jura favorem, et ipse velut inhumanus provocat iram Domini, qui piis eorum desideriis obvius contradicit. Nostra quidem voluntas est et quae Domino auctore nunquam mutabitur, ut residuum bonorum nostrorum mobilium, quae propter necessitates domesticas, et diuturnitatem languoris usque ad exitum vitae duximus conservanda, in usus pauperum omnino cedant, secundum quod nobis Dominus [Col. 1002B] inspiravit, sicut dedimus in mandatis venerabili fratri nostro Waltero Roffensi episcopo, fidelibus nostris, Philippo cancellario nostro, magistro R [adulfo] Lexoviensi, et Joanni de Saresberia quos eleemosynae nostrae dispensandae praefecimus: et omnibus ministris et fidelibus nostris per fidem quam nobis debent, injunximus, ut istis obtemperent, et eis omnia nostra exponant, amicos cleri omnes suppliciter exoramus, ut pro misericordia Domini omnipotentis, eis auxilium et consilium praebeant. Omnes autem qui in praefatis pauperum rebus committent, aut qui, quo minus dispositio nostra procedat, impedient, anathematis sententia condemnavimus, ipsique officiales regis, si se dispositioni perturbandae immiscuerint, se fidelium communione noverint esse [Col. 1002C] privatos, tanquam sacrilegi, excommunicati, ab introitu omnium ecclesiarum abstineant. Omnibus autem dispositionis nostrae adjutoribus, benedictionem Domini et nostram damus, ipsos beneficiorum Cantuariensis Ecclesiae participes constituimus, eisque de injuncta sibi poenitentia quadraginta dierum indulgentiam facimus. Praeterea ex parte omnipotentis Domini sub anathemate interdicimus, ne quis officialium domini regis ad res, quae propriis monachorum Cantuariensis Ecclesiae usibus dicatae sunt, temerariam manum praetendat extendere, sed habeant omnes res suas in ea integritate, libertate, qua easdem ipsis domini papae et nostro privilegio fecimus confirmari. Ad haec sub eodem anathemate, [Col. 1002D] terrarum, quae ad archiepiscopum pertinent, omnem alienationem fieri prohibemus, et excidia, et damna nemorum, donec nobis successor subrogetur, nisi quantum necessarius Ecclesiae exigit usus, vel dominus rex proprio ore praeceperit, vel misericordia discreta cum moderatione, pauperum hominum necessitati indulserit. Sub eadem quoque interminatione clericis episcopatus nostri prohibemus indebitis exactionibus et injustis vexationibus opprimi: eis omnes libertates et consuetudines justas, quas habuerunt tempore Willelmi, bonae memoriae decessoris nostri, praecipimus observari.
Domino papae, prior Cantuariensis et conventus.
[Col. 1003A] Eos vobis securius commendamus, etc. Vide inter epistolas variorum ad Alexandrum III papam.
Domino papae ODO prior et conventus Cant.
Calamitates quas Ecclesia nostra pleno decennio jam sustinuit, etc. Vide ibid.
Venerabili domino et amico suo RICARDO, Pictaviensi archidiacono, frater ODO, aeternam in Christo salutem.
Licet abjectio paupertatis meae tanti viri familiaritate judicari possit indigna, prudens tamen excellentia [Col. 1003B] tua spirituales divitias temporalibus anteponens, quam humiliter mihi in familiaritate per charitatem et orationum gratiam conjungi postulare dignata sit, credo quod nondum oblivioni tradiderit. Unde, quoniam juxta dignationem voluntatis tuae, per charitatis tibi vinculum teneor, et me tibi in his quae Dei sunt, obnoxium esse confiteor, non modicam tibi scribendi habere fiduciam debeo. Nec si, pro avertendo ecclesiae meae periculo, tibi per litteras supplico, nimis praesumptuosum existimo. Videns igitur in appellatione episcoporum, cui per justitias regis consentire compellimur, aeternum Ecclesiae nostrae imminere periculum, et sempiternum opprobrium, in magno pro hoc cum universo conventu [Col. 1003C] nostro moerore constitutus, ad pedes pietatis tuae me corpore et mente prosterno. Et illud tibi evangelicum cum clamore valido et lacrymis offero: Domine, si quid potes, adjuva nos (Marc. IX) . Utinam hoc quod ibi responsum est, et tu mihi respondeas: Si potes credere, omnia possibilia sunt credenti (ibid) . Huic responso statim subinfero: Credo, Domine (ibid) . Nec illud adjicio: Adjuva incredulitatem meam (ibid) . Perfecte etenim credo, et certissime scio, quia si volueris, ab imminenti periculo cum omni facilitate liberare nos poteris. Videtur enim mihi, rem diligenter consideranti, quod sententia ista ex ore domini regis minime processit, quae nos adversus archiepiscopum nostrum, contra aequum et bonum, appellationem facere compellit. Si enim ore ipsius [Col. 1003D] dictata fuisset, hoc nimirum ordine procederet, ut primum episcopi omnes, deinde abbates omnes, postea priores, quicunque alicujus auctoritatis sunt, omnes archidiaconi quoque et decani omnes ad hoc faciendum vocarentur, quorum interest jura ecclesiastica defendere, et pro eis appellationes facere. Ad postremum vero, si necesse esset, monachi claustrales, praesertim hi qui abbate et priore carent, ad appellationis supplementum humiliter rogarentur, non violenter compellerentur: maxime cum ad eos hujusmodi negotia minime pertinere noscantur. Nunc vero, transitis abbatibus multis, prioribus etiam tam monachorum quam canonicorum, magnae auctoritatis viris praeteritis universis, archidiaconis quoque et decanis cum suis synodis et capitulis plerisque [Col. 1004A] dimissis, quid est quod monachi simpliciter claustrales, abbate et priore carentes, ad hanc quietis nostrae perturbationem specialiter prae caeteris evocamur, et ad rem nobis tam illicitam, tam periculosam, et in omnibus post futuris saeculis cum maximo nobis opprobio semper objiciendam, tam violenter compellimur? Quid dico, violenter? Imo cum tanto et cum tam inevitabili periculo hoc facere compellimur, ut si periculum, quod ab ira regia nobis imminet, si ei inobedientes fuerimus, per consensum appellationis declinare tentemus, majus hinc periculum statim incurramus, quod imminet nobis a Deo in damnationem, a domino papa et ab archiepiscopo praesertim in excommunicationem, vel certe in ordinis nostri destructionem, [Col. 1004B] ab omnibus archiepiscopis futuris in aeternam odii et depressionis occasionem, ab universo mundo, ubicunque hoc auditum fuerit, in sempiterni opprobrii confusionem.
O angustia! o violentia undique periculosa! Absit hoc, absit a domini nostri regis pietate atque prudentia, ut tam periculose contra nos dictaverit, qui nos ab omni humano solatio destitutos in sua cura suscepit. Qui nobis loco archiepiscopi et loco prioris se futurum fideliter proposuit. Et hactenus misericorditer fuit. Quem solum post Deum et sanctos ejus in terra patronum habemus, et a quo solo solatium, consilium et auxilium speramus. Certus sum quod sententia ista a domino nostro rege [Col. 1004C] contra nos filios suos, sibi semper et ubique fidelissimos, minime processit, sed justitias ejus excommunicatorum calliditas circumvenit, ut nos, qui in capite regni sumus, secum appellationem facere cogant, per quam et causam archiepiscopi maxime deprimendam, et suam e contrario plurimum roborandam fore existimant. Sed utrum ex appellatione nostra aliquis profectus illis subvenire possit, ambiguum est. Nobis autem tam a Deo quam ab hominibus inde maximum imminere periculum, certissimum est. Sed neque apud dominum nostrum regem tutum nobis esse potest, ut vel absque speciali ejus mandato, vel proprii oris imperio hoc faciamus, praesertim cum in ipsius consilio ex toto positi simus. Scio neque ipsum neque suos in aliquo vel [Col. 1004D] modicum dubitare de nobis, quo necesse sit hujusmodi rem periculosam a nobis exigere. Sciat enim dilectio tua, sciat tecum sociorum tuorum, id est justitiarum regis prudentia, sciat vobiscum universa terra, quod dominum nostrum regem prae omnibus hominibus, qui sunt in terra, in veritate diligimus, et honorem ipsius in omnibus, et per omnia pro modulo nostro servamus, et servare volumus.
Hujus veritatis testes sunt orationes nostrae, quas Deo pro salute ipsius et haeredum ejus, et pro incolumitate totius regni ejus, specialius quam pro ullo hominum, die ac nocte affectuosa charitate offerimus. Quod ut quiete, sicut hactenus fecimus, semper facere possimus, si vere et Ecclesiae nostrae et regis amicus es, imo vero, quia es, nos ad imminens [Col. 1005A] evadendum periculum, in quantum potes, providere, et socios tuos, regis justitias et amicos ad similiter providendum omnibus modis allicere debes. Ut igitur Christum, cui in Ecclesia ipsius devote servimus, in maxima necessitate tua non aversum a te, sicut in visione vidisti, sed ad te conversum, sicut iterum vidisti, tibique propitium invenias, et ut beatum Dunstanum omnesque sanctos, quorum reliquiae in nostra continentur ecclesia, non contra te coram Deo accusatores, sed pro te apud Deum semper intercessores efficias, ecce ego, o domine venerabilis et amice charissime, in persona totius conventus ad pedes pietatis tuae supplex et humilis jaceo, gemitibus et lacrymis insitam tibi bonitatem postulans, ut nobis, de tuo consilio [Col. 1005B] et auxilio plurimum confidentibus, in hac periculosa necessitate subvenias, et ita nos ab hac angustia secundum datam tibi a Deo potestatem atque sapientiam absolute liberes, ut nec domini regis indignationem, appellationem subterfugientes, incurramus, nec appellationem facientes universo mundo sempiternum opprobrium efficiamur. Credo in Christo, et de tua bonitate confido, quod in hac necessitate nostra illud proverbium in te verum experiemur: ยซIn necessitate probatur amicus.ยป Puta ipsum Christum pro hac necessitate ecclesiae suae tibi supplicare, et omnes sanctos, quorum in ea reliquiae continentur, tuum pro loco sepulturae suae patrocinium postulare. Vale, domine mi et amice charissime, pro certo sciens quod si nos ab imminenti [Col. 1005C] periculo liberaveris, totam ecclesiam nostram in perpetua charitatis servitute tibi semper obnoxiam habebis. Adjuvet Dominus Jesus Christus in liberatione Ecclesiae suae. Amen.
Universis Christi fidelibus praesentes litteras inspecturis W. prior humilisque conventus Ecclesiae Christi Cantuariae, aeternam in Dominum salutem.
Decens credendum est et honestum quod auribus denuntientur singulorum, quae ad gloriosi martyris Thomae devotionem cedunt et honorem, et quae fidelium [Col. 1005D] respiciunt salutem animarum. Ea propter universis ac singulis innotescat dominum papam Honorium ob reverentiam jam dicti martyris, accessuris intra quintum decimum diem ad solemnitatem translationis ejusdem remissiones indulsisse et confirmasse sub hac forma: Honorius papa, etc., dulcissimis filiis priori et conventui Ecclesiae Christi Cantuariensis, salutem, etc. (Vide epistolam Honorii ante in loco suo insertam).
Si mihi praesto esset facundia, etc. Vide inter epistolas variorum ad Alexandrum III papam, post ipsius Regesta.
ROGERIUS, Dei gratia Eboracensis archiepiscopus et apostolicae sedis legatus, venerabili fratri HUGONI Dei gratia Dunelmensi episcopo, et dilectis filiis R. decano et WILLELMO Cantuariensi et universo capitulo Eboracensi omnibusque canonicis Sanctae Mariae de Sudewelle, Sanctique Wilfridi de Ripun, Sanctique Joannis de Beverleia abbatibus, prioribus, clero et universo populo per Eboracensem provinciam constituto, salutem et gratiam.
Non ignorat dilectio vestra, quanta pro dignitate Ecclesiae nostrae hac tempestate sustinuerim, in qua tantum invidiae mandari adversum me licuit, [Col. 1006B] ut vix aliquis locus veritati relinqueretur. Familiare est omnibus iniquis, quoties nancisci possunt occasionem, maledictis eos quibus invident inurere et venenatis verborum jaculis figere innocentes. Fecerunt hoc qui jampridem sederunt mihi in insidiis. Et quidem primo paraverunt laqueum suspensionis, quo dominus papa plus eorum falsas suggestiones quam juris ordinem secutus me innodavit. Deinde, ne quoquomodo solvi posset, iniquitatem iniquitati addentes, hinc maximorum virorum libellos arte multiplici, sicut jam pluribus retro annis instructi fuerant, conquirebant, inde peregrinorum et qui me nunquam viderant multitudinem subornabant, ut ea quae non noverant mentientes, apud summum pontificem et curiam Romanam, quocunque modo [Col. 1006C] famam onerarent. Absens eram, et qui ex parte mea in curia pauci tantae multitudini vix resistere poterant, tam exquisitis pressi mendaciis, maxime cum quidam solo habitu religiosi videntes illos prosperari in iniquitatibus suis cum illis currebant, et neglecto Dei timore ad eversionem dignitatis Ecclesiae nostrae una cum meretricibus suis quas secum duxerant, ne quis sexus persecutioni meae deesset, multa dixerunt. Hi omnes in unum convenientes, proposuerunt in cordibus suis gigantes imitari, parietem ex maximis quasi quibusdam lapidibus et multis mendaciis fictis ad tempus suspiriis et gemitibus, non solum domos, sed et plateas replentes diurno et nocturno ululatu, eumdemque [Col. 1006D] ipsum parietem tanquam quodam indissolubili bitumine, vim naturae facientes, simulatis lacrymis linierunt, sperantes hoc modo coelum se claudere posse, et veritatem perpetuo carceri deputare. Quid plura? Idem Pharao illorum ille spiritualis, cujus ipsi membra sunt, in tali equitatu incedere videbatur cum corona, et ego misere cophini servituti deputatus, respiciebam ad auxilium hominum et non erat. Cuti enim meae consumptis carnibus os meum adhaeserat. Levavi ergo ad coelum oculos et in angustia spiritus mei ad Dominum clamavi, et intercedentibus meritis et orationibus vestris, exaudivit me pro sua reverentia. Qui malleo bonitatis suae innatae praedicto pariete confracto et in nihilum redacto, fugientibus Babyloniis, quae clausa [Col. 1007A] tenebatur veritatem eduxit, et squalore carcerali deterso, liberam in publicum exire praecepit. Quae simul ac suae reddita est libertati, ad me velociter evolavit, et in praesentia dominorum Rotrodi Rothomagensis et eorum quos episcopus Ambianensis vice sua delegaverat, quibus negotium meum a domino papa commissum erat, necnon et episcopi Ebroicensis multorumque religiosorum tam abbatum quam priorum a dextris mihi luce liquidior astat. Cujus faciem gravem et fulgentem praedicti archiepiscopus et viri religiosi a domino Ambianensi destinati intuentes, gavisi sunt gaudio magno valde et nullam moram sustinentes, juxta formam quam iis dominus papa praescripserat, incontinenti me a suspensione qua tenebar absolverunt, universis [Col. 1007B] qui aderant benedicentibus Dominum, qui superbos humiliat, qui sapientes in astutia sua comprehendit, qui de misericordia sua praesumentes liberat et vinctos educit in fortitudine. Ipsi gloria et nunc et per immortalia saecula saeculorum. Amen.
Veniam autem ad vos, Domino volente, in proximo, ut gaudium meum in vobis impleatur. Quos ego ultra quam dici possit videre desidero. Benedictio Dei Patris et Filii et Spiritus sancti super vos descendat pro nobis orantes.
Facta sunt haec secunda feria post Dominicam, qua cantatur: Gaudete; die festo Sanctae Luciae apud Albemarliam.
[Col. 1007C] ALEXANDRO papae Remensis archiepiscopus.
Venerabilis frater et amicus noster, etc. Vide in Alexandro III, an. 1159-81.
ALEXANDRO papae canonici Remenses.
Invalescunt, Pater, scandala temporibus nostris, etc. Vide ibid.
Evocati a domino nostro rege cum venissemus ad curiam, etc. Vide ibid.
[Col. 1007D] ALEXANDRO papae, ROTRODUS Rothomagensis archiepiscopus, obedientiam et reverentiae plenitudinem.
Perseverans in corde nostro desiderium videndi optatam serenitatis vestrae praesentiam, etc. Vide ibid.
ROTRODUS Rothomagensis archiepiscopus, HENRICO presbytero cardinali.
Pro domino rege Anglorum omnem exhibemus securitatem, quod imperatori nec per se, nec per nuntios juramentum praestitit, aut promissionem quod schismatico adhaerere velit, Ecclesiam relicturus: imo certi sumus quod in illis qualibuscunque de matrimonio pactionibus, licet Teutonici [Col. 1008A] super hoc laborarent per triduum, nihil unquam concedere voluit, nisi praeeunte in omnibus fidelitate domini papae, et Ecclesiae, et regis Franciae. Ipsi vero litteris vestris mandavimus domina imperatrix et nos, ut ab hac nota quam citius se excuset. Nos quidem cum Rothomagi essemus et illic essent nuntii imperatoris, de illis audivimus, sed eos non vidimus. Domina imperatrix, cum eam videre summopere requirerent, respondit quod propter episcopos non auderet. Nec eam viderunt. De ea nulla apud vos habeatur dubitatio, quod aliquo modo vacillaverit. Imo fortitudine accincta de hujusmodi verbis satis admiratur. Nuntium, quem ad nos direxistis, ad eam direximus: ipse vobis referet quae audivit. Postquam autem nuntii domini [Col. 1008B] regis ab imperatore reversi fuerint, omnem rerum veritatem sollicite inquisitam vobis significare non differemus. Ex verborum tenore perpendere potestis dictorum falsitatem, quia quinquaginta episcopos, quos exhiberet, rex non habet. Nos vero detrimentum Ecclesiae nec sustinere, quantum in nobis est, possemus, nec videre. Super his domino papae, quod vobis videbitur, significabitis.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, ROTRODUS Rothomagensis archiepiscopus.
Cum in mente haberemus devote pro parte vestra laborare, accessit desiderio nostro mandatum, et exhortatio domini papae, qui dominae nostrae imperatrici [Col. 1008C] et nobis mandavit, ut ad pacificandum vos domino regi operam diligentem adhiberemus. Unde ipsa et nos, prout melius novimus et potuimus, scripsimus ei, praedicando, consulendo, admonendo ex parte domini papae et nostra. Ipse autem litteris, quibus rescripsit asserens vos non expulisse, nec exire coegisse, de vobis conquestus est hoc modo: Liquido cognoscitur quod mique contra me et regnum meum egerit; quam pomposus, quam rebellis et seditiosus adversum me semper exstiterit; et quam nequissime nomen meum et bonam opinionem infamare, et dignitates regni mei, in quantum potuit, diminuere attentaverit. Videte si super his idoneam excusationem [Col. 1008D] habetis, et recogitate in qua humilitate et dilectione ei praesentare possitis.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, Rothomagensis archiepiscopus.
Scimus prudentiae vestrae notum esse quod melior est obedientia quam victimae, et quod idololatriae scelus est nolle acquiescere, ei praesertim cui debetur omnis obedientia in Ecclesia praesenti. Et qui cogendi habet potestatem dominus papa, nobis et venerabili fratri nostro Nivernensi episcopo certam praescripsit formam, juxta quam absolveremus venerabilem fratrem nostrum Londoniensem episcopum. Et mandato additum est quod si uterque [Col. 1009A] nostrum adesse non posset, alter nihilominus ab eo requisitus eum absolveret. Nos itaque requisiti, ab eo die Paschae, juxta formam mandati eum absolvimus, auctoritate domini papae vobis injungentes, quatenus hoc ita penes vos secretum observetur, sicut ex rescripto litterarum domini papae, quod vobis mittimus, discretioni vestrae manifestius apparebit. Valete.
ROTRODUS, Rothomagensis Dei gratia archiepiscopus, dilectis sibi in Domino universis per Angliam constitutis episcopis, abbatibus et clericis caeterisque Christi fidelibus, salutem, gratiam et benedictionem.
[Col. 1009B] Si, ut monet Apostolus, legem charitatis admittimus, alterius invicem et congratulari commodis et compati debemus adversis. Unde, sicut venerabili fratri nostro Gilberto Londoniensi episcopo ob sententiam a domino Cantuariensi in eum quocunque modo latam intime condoluimus; sic ad indultam sibi nunc a domino papa benignitatem et gratiam tota cordium alacritate congaudemus. Noverit enim fraternitas vestra nos a summo pontifice id in mandatis accepisse, ut eum a jam dicta sententia apostolica auctoritate absolveremus, sic quidem ut ob eamdem sententiam nullam penitus infamiae notam sustineat nec honoris, dignitatis aut ordinis detrimentum ullum omnino incurrat. Quod, ut nobis injunctum est, habentes mandato operis effectu [Col. 1009C] complere curavimus: et jam dictum fratrem nostrum a lata in eum sententia, summi pontificis auctoritate a nobis solemniter absolutum, dilectae nobis in Domino universitati vestrae praesentium testificatione commendamus. Valere vos optamus in Domino, charissimi.
ROTRODUS, Dei gratia Rothomagensis archiepiscopus, dilectis in Christo fratribus, clero et populo Londoniensis episcopatus, salutem, gratiam et benedictionem.
Universitati vestrae notum facimus quod venerabilem fratrem nostrum Gilbertum, episcopum [Col. 1009D] vestrum, a sententia quam in eum protulerat excommunicationis Cantuariensis archiepiscopus, mandato domini papae absolvimus, de mandato ejus hoc habentes, ut pro eo quod excommunicatus fuerit, nec honoris nec officii detrimentum nec infamiae notam sustineat. Unde auctoritate domini papae vobis praecipimus quatenus ei, tanquam a domino papa absoluto, communicare non dubitetis, solitam et debitam obedientiam et reverentiam ei exhibentes. Valete.
Reverendo domino suo H. ill. Anglorum regi, ROTRODUS Rothomagensis archiepiscopus.
Formam verborum quam reliquistis nobis, a legatis [Col. 1010A] nequivimus impetrare propter determinationes quae tam a vobis quam ab ipsis hinc inde multiplices et ambiguae ponebantur. Eos autem abrupte, et sine spe pacis recedere, nec honori vestro nec utilitati congruere videbatur. Cum igitur inter nos plurima tractarentur, verbum incidit, in quo dignitati vestrae et honori vestro non derogatur in aliquo, nec Cantuariensi aliqua in futurum litigii materia comparatur. Est autem verbum hujusmodi, ut concedatis pro amore Dei et domini papae archiepiscopum redire in Angliam, et archiepiscopatum suum ita integre habere faciatis, sicut habuit antequam exiret, et illis qui cum eo vel propter eum egressi sunt, similiter sua. Placuit autem nobis brevitas et simplicitas [Col. 1010B] hujus verbi, quia nullis artibus aut suspicionibus videbatur involutum. Unde vobis consulimus et laudamus, ut vestrum ad hoc accommodare non dubitetis assensum.
Venerabili Patri et domino THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, suffraganei ejusdem Ecclesiae episcopi, et personae per eorumdem dioeceses locis variis constitutae, debitam subjectionem et obedientiam.
Quae vestro, Pater, in longinqua discessu, inopinata rei ipsius novitate turbata sunt, vestra sperabamus humilitate et prudentia in pacis pristinae serenitatem, cooperante Dei gratia, revocari. Erat quidem [Col. 1010C] nobis solatio, quod post discessum vestrum ad omnes illico fama divulgante pervenit, vos solum et in transmarinis agentem nil altum sapere, vos in dominum nostrum regem aut regnum ejus nulla machinatione insurgere, sed sponte susceptum paupertatis onus cum modestia sustinere, lectioni et orationi insistere, praeteritorumque jacturam temporum jejuniis, vigiliis, lacrymisque redimere, et spitualibus occupatum studiis ad perfectionis apicem beatis virtutum incrementis ascendere. Ad pacis bona reformanda vos studiis hujusmodi gaudebamus insistere, ex quibus spes erat vos in cor domini nostri regis hanc posse gratiam desuper evocare, ut vobis iram regia pietate remitteret, et illatas in discessu [Col. 1010D] et ex discessu vestro injurias ad cor de caetero non revocaret. Erat amicis vestris et benevolis ad ipsum aliquis, dum haec de vobis audirentur, accessus, et ob conciliandam vobis gratiam supplicantes benigne quandoque sustinuit. Jam vero quorumdam relatione didicimus, quod ad memoriam anxie revocamus, vos scilicet in eum comminatorium emisisse, quo salutationem omittitis, quo non ad obtentum gratiae consilium precesve porrigitis, quo non amicum quid sentitis aut scribitis, sed intentatis minis interdictum aut praecisionis elogium in eum jam dicendum fore multa severitate proponitis. Quod si quam dure dictum est, tam fuerit severe completum, quae turbata sunt non jam speramus ad pacem redigi, sed in perenne quoddam odium et [Col. 1011A] inexorabile pertimescimus inflammari. Rerum vero finem prudentia sancta considerat, dans operam sollicite ut quod prudenter inchoat bono quoque fine concludat. Advertat itaque, si placet, discretio vestra quo tendat, an conatibus hujusmodi queat finem obtinere quem optat. Nos quidem, his ausis, a spe magna cecidimus, et qui pacis obtinendae spem quandoque concepimus, ab ipsis jam spei liminibus gravi quadam desperatione repellimur. Et dum velut extracto gladio pugna conseritur, pro vobis supplicandi locus utique non invenitur. Unde Patri scribimus ex charitate consilium, ne labores laboribus, injurias superaddat injuriis, sed omissis minis patientiae et humilitati inserviat, causam suam divinae clementiae Dominique sui gratiae misericordi [Col. 1011B] committat, et sic agendo carbones ignis in multorum capita coacervet et congerat. Accenderetur hoc modo charitas, et quod minae non poterant, inspirante Domino, bonorumque suadente consilio, sola fortasse pietas obtineret. Bonum erat de paupertate voluntaria gloriose laudare, quam de beneficii ingratitudine ab omnibus in commune notari.
Insedit alte cunctorum mentibus, quam benignus vobis dominus noster rex exstiterit, in quam vos gloriam ab exsili provexerit, et in familiarem gratiam tam lata vos mente susceperit, ut dominationis suae loca, quae a boreali Oceano ad Pyrenaeum usque porrecta sunt, adeo potestati vestrae cuncta subjecerit, ut in his solum hos beatos reputaret opinio, qui in [Col. 1011C] vestris poterant oculis complacere. Et ne vestram gloriam mobilitas posset mundana concutere, vos in his quae Dei sunt voluit immobiliter radicare. Et dissuadente matre sua, regno reclamante, Ecclesia Dei, quoad licuit suspirante et ingemiscente, vos in eam, qua praeestis, dignitatem modis omnibus studuit sublimare, sperans se de caetero regnare feliciter, et ope vestra et consilio summa securitate gaudere. Si ergo securim accipit, unde securitatem sperabat, quae de vobis erit in cunctorum ore narratio? Quae retributionis hactenus inauditae rememoratio? Parcatis, ergo, si placet, famae vestrae, parcatis et gloriae, et humilitate dominum, filiumque vestrum charitate vincere studeatis. Ad quod si nostra vos monita movere nequeunt, debet saltem [Col. 1011D] summi pontificis sanctaeque Ecclesiae Romanae dilectio et fidelitas inclinare. Vobis enim suaderi debet e facili, ne quid attentare velitis quod laboranti jamdiu matri vestrae labores augeat, quove multorum inobedientiam deploranti in eorum, qui obediunt, amissione dolor accrescat. Quid enim si vestra, quod absit! exacerbatione et opera dominus noster rex, quem largiente Domino populi sequuntur et regna, a domino papa recesserit, ipsumque sibi fortassis adversum vos solatia denegantem sequi de caetero declinaverit: ipsum namque in hoc quae supplicationes, quae dona, quot quantave promissa sollicitant? In petra tamen firmus huc usque perstitit, et totum quod mundus offerre potest, victor alta mente calcavit. Unum nobis timori est, [Col. 1012A] ne quem oblatae divitiae, et totum quod in hominum gloria pretiosum est, flectere nequiverunt, animi sui valeat indignatio sola subvertere. Quod si per vos acciderit, in threnos totus ire poteritis, et lacrymarum fontem oculis vestris de caetero negare nulla quidem ratione poteritis. Revocetis itaque, si placet sublimitati vestrae, consilium, domino quidem papae, sanctaeque Romanae Ecclesiae, vobisque, si placet advertere, modis omnibus, si processerit, obfuturum. Sed qui penes vos alta sapiunt, vos hac forte via progredi non permittunt. Hortantur experiri quis sitis in dominum nostrum regem, et omnia quae sua sunt, potestatem exercere qua praeestis. Quae nimirum potestas peccanti timenda est, satisfacere nolenti formidanda. Dominum [Col. 1012B] vero regem non quidem nunquam peccasse dicimus, sed semper Domino paratum satisfacere confidenter dicimus et praedicamus. Rex a Domino constitutus paci providet per omnia subditorum. Et ut hanc conservet ecclesiis et commissis sibi populis, dignitates regibus ante se debitas et exhibitas sibi vult ac exigit exhiberi. In quo, si inter ipsum et vos aliqua est oborta contentio, a summo super hoc pontifice paterna gratia per venerabiles fratres nostros Londoniensem et Herefordensem episcopos conventus et commonitus, non in coelum os suum posuit, sed de omnibus in quibus vel Ecclesia, vel ecclesiastica quaecunque persona se gravatam ostenderit, se non alienum quaerere, sed Ecclesiae regni [Col. 1012C] sui pariturum judicio, humiliter et mansuete respondit. Quod quidem et factis implere paratus est. Et dulce reputat obsequium, cum monetur ut corrigat, si quid offendat in Deum. Nec solum satisfacere, sed etiam, si jus exigat, in hoc satis dare paratus est. Igitur satis dare et satisfacere volentem, Ecclesiaeque se judicio in his quae sunt Ecclesiae, nec in modico subtrahentem, colla Christi jugo subdentem, quo jure, qua lege, quove canone aut interdicto gravabitis, aut securi, quod absit! evangelica praecidetis? Non impetu quidem ferri, sed judicio prudenter regi laudabile est. Unde nostrum omnium una est in commune petitio, nec consilio praecipiti mactare pergatis et perdere, sed commissis vobis ovibus, ut vitam, ut pacem, ut securitatem habeant, paterna [Col. 1012D] studeatis gratia providere.
Movet quidem omnes nos, quod in fratrem nostrum dominum Saresberiensem episcopum, et decanum ejusdem, praepostere, ut quidam existimant, nuper actum audivimus: in quos suspensionis aut damnationis poenam ante motam de culpa controversiam, calorem, ut videtur, iracundiae, plus quam justitiae secutus tramitem, intorsistis. Ordo judiciorum novus hic est, hucusque legibus et canonibus, ut sperabamus, incognitus: damnare primum, et de culpa postremo cognoscere. Quem ne in dominum nostrum regem et regnum ejus, ne in nos et commissas nobis Ecclesias et parochias, in domini papae damnum sanctaeque Romanae Ecclesiae dedecus et detrimentum, nostraeque confusionis augmentum [Col. 1013A] non modicum, exercere tentetis et extendere, remedium vobis appellationis opponimus. Et qui contra metum gravaminum in facie Ecclesiae viva jamdudum voce ad dominum papam appellavimus, iterato jam nunc ad ipsum scripto etiam appellamus, et appellationi terminum diem Ascensionis Dominicae designamus, quanta quidem possumus devotione supplicantes ut inito salubriori consilio vestris ac nostris laboribus, expensisque parcatis, causamque vestram in hoc, ut remedium habere queat, ponere studeatis. Valere vos optamus in Domino, Pater.
Patri suo et domino, summo pontifici ALEXANDRO, [Col. 1013B] provinciae Cantuariensis episcopi, et personae per eorumdem dioeceses locis pluribus constitutae, domino patrique debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Vestram, Pater, meminisse credimus excellentiam, etc. Vide in Alexandro III, an. 1159-81.
Patri suo et domino, summo pontifici ALEXANDRO, Anglicana Ecclesia devotum et debitum charitatis et obedientiae famulatum.
Sublimitati vestrae, Pater reverende, venerande, gratias affectuose referimus, etc. Vide inter epistolas diversorum ad Alexandrum III papam, post ipsius Regesta.
Domino papae ALEXANDRO, episcopi et clerus Normanniae salutem et obedientiam.
Nuntios et litteras vestras dominus noster rex, etc. Vide ibid.
Charissimo domino suo HENRICO illustri Anglorum regi, duci Normanniae et Aquitaniae, et comiti Andegavensi R . . . . . , abbas Wallatiae, REGINALDUS Saresberiensis archidiaconus, R. . . . . . . Lexoviensis archidiaconus, RICARDUS BARRE, et magister HENRICUS salutem, et fidele in omnibus et ubique [Col. 1013D] obsequium.
Noverit majestas vestra, quod cum Ricardus Barre nos praecessisset, et cum multo periculo et gravamine nos ad curiam domini papae praevenisset, nos quatuor, cum duobus episcopis et decano Ebroicensi, et magistro Henrico, cum multa difficultate venimus usque Senas. Ibi diebus aliquot detenti fuimus. Comes enim Macharius sic ex omni parte vias obsidebat, quod nulli patebat egressus. Cum vero nos quatuor cum episcopis, qui plurimum exire desiderabant, non potuissemus, in maxima animi angustia positi ex communi consilio media nocte occulte et fraudulenter exivimus, et sic per abrupta montium, et per loca fere invia, sub magno timore et periculo tandem venimus Tusculanum. [Col. 1014A] Ibi Ricardum Barre, de vestro honore, sicut decebat, sollicitum et ad vestram utilitatem prudenter et instanter laborantem invenimus, multum tamen contristatum et confusum, quia nec dominus papa eum receperat, nec alii benignos et humanos se illi exhibuerant. Nos autem venientes dominus papa nec videre, nec ad osculum, nec ad pedem voluit admittere. Vix enim plerique cardinalium dignati sunt nos recipere vel in verbo. Diu ergo in amaritudine spirituum nostrorum auxie conturbati, his qui vos fidelius diligebant, omnimode supplicavimus, ut eorum interventu dominus papa nobis quocunque modo audientiam indulgeret. Ad eorum instantiam recepti sunt dominus abbas de Wallatiae et R . . . . . . archidiaconus Lexoviensis, [Col. 1014B] qui minus habebantur suspecti. Ipsi autem cum nomen vestrum tanquam devotissimi filii Romanae Ecclesiae in salutatione ex vestra parte proponerent, acclamavit tota curia: Sustinete, sustinete, tanquam domino papae abominabile esset audire nomen vestrum. Sic a curia venientes sero redierunt ad dominum papam, ei de nostro communi consilio exponentes quod nobis fuerat a vestra majestate injunctum, referentes etiam seriatim singula beneficia, quae contuleratis Cantuariensi, et singulos excessus, et inopportunitates quas contra vestram commiserat dignitatem, totumque hoc primo secreto, postea, coram domino papa et omnibus cardinalibus, contendentibus etiam contra eos Alexandro Wallensi et Gunterio Flandrensi, clericis Cantuariensis. [Col. 1014C] Instante vero quinta feria ante Pascha, in qua de consuetudine Romanae Ecclesiae solet dominus papa publice absolvere vel publice excommunicare, cum certi essemus quod de vestro et regni vestri gravamine tanquam ad hoc proni diutissime tractassent, consuluimus eos, quos majestati vestrae fideliores cognovimus, scilicet dominum Portuensem, dominum Hyacinthum, dominum Papiensem, dominum Tusculanum, dominum Petrum de Mirso, dominus Joannes Neapolitanus aberat, cum omni studio et instantia exorantes, ut nobis animum domini papae, et quod circa vos statuere proponeret, aperirent. Ipsis vero nihil nisi sinistrum et vestrae celsitudini ignominiosum reportantibus, ex singultuosa [Col. 1014D] eorum et fratris Franci fidelis vestri relatione praesensimus, quod ea die immutabiliter disposuerat dominus papa in vos nominatim, et in totam terram vestram cismarinam et transmarinam de communi fratrum consilio interdicti ferre sententiam, et eam, quae in ipsos lata fuerat, confirmare. Positi ergo in arctissimo, omni studio attentavimus per cardinales, et per illos de sociis nostris, qui ad illum habebant accessum, et per familiares suos, ut cessaret ab hoc proposito, vel saltem differret usque ad adventum episcoporum vestrorum. Quod cum nullo modo fieri posset, nos, sicut decet et sicut debitores vobis sumus, personae vestrae dedecus, et totius terrae vestrae gravamen sustinere non valentes, nec debentes, tandem convocatis [Col. 1015A] sociis nostris coram quibusdam cardinalibus viam invenimus saluti vestrae et honori bonam et securam, et universae terrae vestrae utilem, et episcopis necessariam, pro qua a vobis et a terra vestra et ab episcopis vestris dedecus et periculum quod imminebat, avertimus, et nos ipsos pro hac liberatione toti periculo exposuimus, credentes et certam spem habentes quod totum negotium procederet secundum quod credimus vos velle et secundum quod credimus vos velle debere. Timore namque perterriti iisdem cardinalibus intercedentibus, significavimus domino papae, nos accepisse in mandatis a vobis, quod juraremus in praesentia ejus, quod vos stabitis mandato suo, et hoc jurabitis in propria persona. Eadem ergo die Jovis fere circa horam nonam, vocati sunt [Col. 1015B] nuntii, tam vestri quam episcoporum, et in generali consistorio juravimus, abbas scilicet de Wallatia et Saresberiensis ex Lexoviensis archidiaconi, et magister Henricus, et Ricardus Barre, quod vos stabitis mandato papae, et ad praeceptum ejus hoc jurabitis. Nuntii vero archiepiscopi Eboracensis, Londoniensis et Saresberiensis episcoporum juraverunt similiter, quod domini sui stabunt praecepto ejus, et hoc jurabunt. Ipsa die tamen generaliter excommunicavit interfectores Cantuariensis, et omnes qui consilium, vel auxilium vel assensum praebuerunt, et omnes qui in terram suam eos scienter receperint aut foverint. Dominus Wigornensis, et dominus Ebroicensis episcopi, et Robertus de Novo Burgo, [Col. 1015C] Ebroicensis et magister Henricus in proximo venturi erant: et eos quidem dimisimus ultra modum anxios et turbatos, quia pro explendo negotio vestro pro velle suo venire non poterant. Fuitque de consilio eorum et nostro, quod nos quocunque modo praecederemus eos, ut dedecus et malum, quod parabant nobis adversarii nostri impedire possemus. Certi enim eramus quod vestrum gravamen in curia praeparabatur et timuimus illius diei consuetudinem. De nuntiis quos ad dominum imperatorem misistis, nihil postea audivimus. De vestro, quod mihi per Reginaldum misistis secreto, coram Wilelmo filio Hamonis et postmodum abbate de Wallace spem bonam concepimus quod fiet. Valeat et diu vigeat sublimitas vestra. Confortamini in Domino, [Col. 1015D] et exsultet cor vestrum, quoniam praesens nubilum ad gloriam vestram sequetur serenum. Die Sabbati ante Ramos palmarum ad curiam venimus, et lator praesentium die Paschae recessit a nobis.
Ecclesia Anglicana Cantuariensi archiepiscopo, salutem et debitam charitatem.
Vestram scimus non latere prudentiam, nos anno jam praeterito ad dominum papam appellasse, et directis ad vos litteris idipsum vobis significasse. Appellationis hujus causas, si dissimulare non vultis, scitis esse justissimas. Nullum enim excommunicari justum est juri se offerentem, se et causam suam divinis per omnia legibus submittentem. Vos [Col. 1016A] tamen in dominum nostrum regem, a summo pontifice causae suae judices petentem pariter et exspectantem, excommunicationis ferre sententiam et in regnum ejus interdicti poenam statuere severitate, si placet attendere, non recte quidem moderata proposuistis. Quo nimirum modo si processisset negotium, domino nostro papae sanctaeque Romanae Ecclesiae magnum ex hoc non ambigimus jamjam provenisse dispendium. Unde ne facto vestro vestem Christi scindi, inconsutilem ejus tunicam male dissui taciturnitate nostra et indiscreta quadam conniventia sineremus, ad dominum papam appellavimus, et debitam sibi fidelitatem, ad ipsum appellando, conservavimus. Appellationis hujus dilata siquidem prosecutio non fuisset, nisi pietatis in [Col. 1016B] nos oculos apostolica clementia reduxisset. Qui nobis et vobis affectu paterno compatiens laboribus nostris et expensis, ut scribens ipse testatur, misericorditer parcens, viros sapientes et honestos, peritos juris et aequitate probatissimos de latere suo transmisit ad nos ut causam hanc plene cognoscerent et ipsam suscepta potestatis plenitudine terminando, finem laboribus jamdiu protractis imponerent. Litteras in hoc domini papae suscepimus, quibus nobis apostolica auctoritate injungitur ut ipsis assistere appellationis nostrae causas apud eos exponere, eorum parere sententiae et reverentiam judiciariae potestati debitam in omnibus exhibere non omittamus. Ipsis itaque nostram una cum domino [Col. 1016C] nostro rege praesentiam exhibere curavimus, optantes pariter et expetentes omnia quae inter dominum nostrum regem vertuntur et vos, simul et ea quae nos contingunt sub sole fieri, et juxta apostolici formam mandati diffinitiva eorum sententia terminari. Constat itaque non subterfugisse judicium quos ad judicium subeundum suis se constat judicibus obtulisse. Data vero opera procurasse, ne qui ob pacem venerant, pacis fungerentur officio, quid est aliud nisi turbationem Ecclesiae protelasse et ejus Spiritui qui ait: Habete sal in vobis et pacem habete inter vos (Marc. IX) , animositate forte nimia restitisse? Ad judices ex mandato properavimus et ecce qui nos audiant non habemus. Unde ne apprehendant nos mala, appellationis remedio hactenus evitata, ne potestatem quam [Col. 1016D] in aedificationem Ecclesiae et non destructionem suscepisse debueratis, minus canonice exerceatis in nos, vestram attendentes prudentiam statuta Patrum non observare, si quid habetis in subditos defensionis eis locum et tempus non concedere, suspendere statim nec citare, reputare notoria quae nec nota sunt nec subnixa veritate, mandatis vestris in discrimen eorum quibus scribitis sarcinas graves imponere, contra suspectas nobis sententias vestras, adversus mandata vestra omnia domino nostro regi et regno ejus, nobis etiam et commissis nobis ecclesiis et parochiis gravamen aliquod importantia, ad eum cujus declinari nequit examen, dominum scilicet papam appellamus et appellationi terminum diem obitus beati Martini constituimus.
WALTERUS Dei gratia Albanensis episcopus, et domini papae vicarius, venerabili et in Christo [dilecto] fratri G. eadem gratia Londoniensi episcopo, et dilectis in domino filiis, capitulo Hundredi de Rocheforde, salutem et omnium plenitudinem gaudiorum.
Veniens ad apostolicae sedis clementiam Petrus subdiaconus lator praesentium, coram domino papa et nobis humili et lacrymabili confessione narravit se, instigante humani generis inimico, quemdam subdiaconum interfecisse. Unde nos de mandato summi pontificis eum vinculo excommunicationis a [Col. 1017B] quo tenebatur absolvimus, talem sibi poenitentiam injungentes, ut usque ad quindecim annos quartam feriam in cibo quadragesimali, sextam in pane et aqua jejunet, secundam vero feriam si voluerit legendo psalterium vel pascendo pauperem redimat, quadragesimam ante nativitatem Domini sicut majorem observet, praeter orationes, eleemosynas et alia pietatis opera, quibus sollicite invigilet. Et, quia non judicat Deus bis in idipsum, licet idem Petrus perpetrato crimine non in subdiaconatu, sed in acolythatu, deinceps Deo et Ecclesiae servire valeat: tamen ex dispensatione et benignitate sacrosanctae Romanae sedis, concessit ei dominus noster ecclesiasticum beneficium integrum retinere, discretioni vestrae mandans quatenus ipsum absolutum [Col. 1017C] in pace manere et beneficium ecclesiasticum, quod hactenus habuit, libere et quiete possidere permittatis, nec eum super hoc ulla ratione de caetero vexetis.
ALEXANDRO papae, WILLELMUS Altissiodorensis episcopus.
Si unum patitur membrum, etc. Vide in Alexandro III, an. 1159-81.
[Col. 1017D] Quanta mentis exsultatione, quanta animi jucunditate nostra privetur Ecclesia, tam pii Patris orbata praesentia, nec stylo notare nec verbis exprimere valemus; sic quippe cuncta in vobis relaxabat misericordia, quod nihil inultum omitteret justitia, et licet omnes de vestro damnum patiantur exsilio, nos tamen majori super omnes affligimur incommodo: praesentes quippe nos pio mentis affectu venerabamini et inimicorum insidias in absentes illatas frustrabamini. Deus autem pro his vos abunde remuneret, cum nostrae imbecillitati digna retribuendi sit ablata facultas. Quod nisi locorum distantia nos a jucunditate vestrae praesentiae sejungeret, nostri erga vos animi affectum clarius sentiretis, tum nostri copiam vobis exhibendo, tum nostram vobis, [Col. 1018A] ut Domino, substantiam offerendo. De hoc autem, quod nobis indignis ecclesiarum regimen dignati estis remittere, Deum super hoc trahimus in testimonium nos omnem, quam potuimus, adhibuisse diligentiam, et vestris in omnibus obediisse praeceptis; quod et de caetero faciemus et quod vestrae de Ecclesia regenda sollicitudini visum fuerit, nobis litteris vestris remandate.
Dilectissimo Patri et spirituali domino T., Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, V. . . suus Bituricensis archidiaconus, quidquid est et quidquid potest.
Litteras sublimitatis vestrae suscepi, continentes [Col. 1018B] vos admirari quoniam de adventu cardinalium nihil per me vobis innotuit. Qui nisi ita subitus esset, quod praescire non potuerim, quam libentius et jucundius vobis significarem, novit ille qui corda scrutatur et renes. Ego autem, ut amicum decet, pro vobis sollicitus, quamvis alio itinere praepeditus fuissem, apud castrum Radulphi obviam eis occurri, diligenti ab eis perquirens studio, tum seorsim, tum communiter, quam pro vobis aut contra vos potestatem in mandatis accepissent. Denique, sicut unius relatu conjeci, et ex litteris legationis utriusque oculata fide percepi, nihil prorsus contra vos, sed potius pro vobis eis permissum est. Praeterea inde tamen occasione accepta coepi suggerere eis, ut omnimodis [Col. 1018C] praecaverint ne in dominum regem Francorum, aut in regnum ejus, vel etiam in vobis aliquid molirentur, reducendo eis ad memoriam quam aegre dominus rex tulerit absolutionem illius Joannis de Oxeneford. Cui misso a rege Anglorum cum Reginaldo archidiacono, in introitu ipsius curiae cum forte obviarem; ipsi, inquam, praetendenti osculum prius denegavi, quaerendo in publico an excommunicatus esset. Sed quid mirum, si erubuerit versus in cachinnum? Tandem ab ipsis legatis, dum recederent accepi, quod etiam si contra vos, quod absit, potestatem accepissent, promptum animum, in quantum fas esset, et devotam stare pro vobis gererent voluntatem. De caetero quod vobis placuerit, per praesentium latorem resignate mihi, in omnibus et per [Col. 1018D] omnia parato obedire.
ALEXANDRO papae Carnotensis electus.
Ecclesiae Romanae filius, etc. Vide in Alexandro III.
ALEXANDRO papae, WILLELMUS Carnotensis electus.
Vigor sensuum membris omnibus manat a capite, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO papae, AEGIDIUS Ebroicensis episcopus.
Circa meae vocationis initia, etc. Vide ibid.
R. archidiaconus Oxenefordiensis, postea episcopus Herefordiensis GILBERTO, Londoniensi episcopo.
Non potest mihi tranquillus esse animi status, cum vestrae tranquillitatis perturbationem jugi meditatione reminiscor. Verumtamen non modicum in hoc consolationis accipio, quod animo meo studiose perscrutanti non occurrit praecedentis in vobis culpae meritum quod praesentis causam tribulationis induxerit. Quod si ita est, tanto amplius debet in vobis clarescere fortitudinis virtus, quanto abundantius innocentiae testimonium reddit vobis justissimus arbiter bene sibi conscius animus. Quapropter, si [Col. 1019B] per tribulationem hujus saeculi is qui foris est homo vester corrumpitur, is qui intus est renovari debet de die in diem, sicut olim in prosperis ad temperantiam, ita nunc in adversis ad patientiae probationem. Scriptum est enim: Tribulatio patientiam operatur; patientia probationem, probatio vero spem (Rom. V) . In hoc ergo multa mihi spes est, quod innocentiae simul et humilis patientiae vestrae meritis ad gloriam et honorem vestri liberabit vos Deus de manibus persequentium vos, qui superbis resistit, humilibus autem dat gratiam (Jacob. IV) . Unde votis indesinentibus omnipotentem Deum implorare satago, quatenus consuetae discretionis vestrae oculum nullatenus aliqua subrepentis indignationis macula involvat, ne, quod absit, offensam quam nondum in [Col. 1019C] puritate conscientiae habuistis, ex novo contumaciae crimine contrahatis. Bonum est humiliari, ut gloriosius exaltemur. Bona est humilitas, quae superni judicis favorem invitat et consilia dissipat superborum. Humiliatus in carcere est in compedibus Joseph, et postmodum nihilominus eloquio Domini inflammante super omnem terram Aegypti est constitutus et a venditoribus sanguinis sui praepositus fratribus adoratur. Humiliatus est David ad propheticam objurgationem, et postmodum Deo placens ad prophetalis spiritus gratiam est reparatus. Humiliata est et Maria ad coelestis annuntiationis oraculum et ad conceptionem Altissimi, Spiritus sancti virtute, meruit obumbrari. Humiliavit etiam semetipsum [Col. 1019D] Christus; propter quod et Deus exaltavit illum et donavit illi nomen quod est super omne nomen. Si ergo ab aliquo facta est nobis datae in vos sententiae denuntiatio, circumspecta deliberatione utendum est, ne vel eam contumeliose observetis, vel, quod fortassis videri potest, superbe et periculose contemnatis. Non haec dico quod aliquo praesumptionis typo putaverim a mea parvitate vestram posse instrui prudentiam in cunctis canonum distinctionibus circa hos articulos sufficienter edoctam. Sed qualem circa honorem vestrum affectionem habeam subticere non possum: hoc certe pro meo parvitatis modulo suggerens, ut morbo adhuc recenti festina remedia procuretis, ne forte inveteratus difficiliori cura opus habeat. Timendum enim [Col. 1020A] est ne majoris auctoritatis robore quod factum est fulciatur. Quanquam et hoc timere certe impietate plenum sit, ne dicam sacrilegum. Quis enim putare audeat adeo eversum esse ecclesiasticae petrae fundamentum ut apostolica auctoritate non solum apostolicorum canonum regula confringatur, verum etiam ordo ille evangelicus ipsius Dominici oris constitutione consecratus, humanae praesumptionis immutatione, ut ita dicam, profanetur, ipso Domino dicente: Non est servus major domino suo, nec apostolus major eo qui misit illum (Joan. XIII) . Unde mihi nulla ratione persuaderi potest, apostolica auctoritate quamlibet modicum Christi corporis membrum, nedum episcopum orthodoxum non commonitum, non regulariter citatum, inauditum, indefensum, [Col. 1020B] et in nullo contumacem, aut notorii criminis reprehensioni obnoxium ab ipsius Christi corpore abscidi licere. Omnipotens Deus corroboret spiritu sapientiae suae cor vestrum, actus quoque vestros muniat spiritu consilii et fortitudinis, ut praesentium tentationum impulsibus tam prudenter quam fortiter resistere valeatis. Ego certe quantulacunque portio creationis vestrae non tantum sumptus meos, sed etiam meipsum, si jusseritis, impendere pro honore vestro paratus ero. Bene valeat in Christo dominus meus.
Postquam dominus noster archiepiscopus Cantuariensis [Col. 1020C] occasionem sibi reperit de terra nostra exeundi, etc. Vide inter variorum ad Alexandrum III epistolas, post ipsius Regesta.
ALEXANDRO papae STEPHANUS Meldensis episcopus.
Licet non sit discipulus super magistrum, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO papae, STEPHANUS Meldensis episcopus.
Crebrescunt, Pater, scandala temporibus nostris, etc. Vide ibid.
Domino papae, episcopus Meldensis.
Licet praesentis negotii magnitudo, etc. Vide ibid.
Sanctissimo domino et Patri charissimo, ALEXANDRO Dei gratia summo pontifici, MILO Morinorum episcopus, salutem et devotam in omnibus obedientiam.
Impudentiae mater ambitio, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO papae, BERNARDUS Nivernensis episcopus.
[Col. 1021A] Post nuntiorum vestrorum a domino rege discessum, etc. Vide ibid.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, WILLELMUS Norwicensis episcopus.
Secundum formam mandati vestrae sanctitatis clericos de terra comitis Hugonis, qui post interdictum domini papae in terra ipsius divina celebrare praesumpserunt, accepto ab iis sacramento quod vestro mandato stabunt, absolvimus, interdicentes iis ne divina celebrarent. De quorum numero latores praesentium, Gilbertus et Baldwinus presbyteri sunt, quos ad pedes vestrae sanctitatis suspensos cum litterarum nostrarum testimonio dirigimus, quia ipsi [Col. 1021B] miserabiliter ad nos accedentes id a nobis impetraverunt, sperantes misericordiam vestram praevenire potius quam exspectare judicium. Semper valete.
ALEXANDRO papae BALDWINUS Noviomensis episcopus.
Ferreum pectus est aut lapideum, etc. Vide in Alexandro, an. 1159-81.
ALEXANDRO papae, BERNARDUS Noviomensis et MAURICIUS Parisiensis episcopi.
Nos sanctitati vestrae pro Ecclesia Anglicana et [Col. 1021C] venerabili viro Cantuariensi archiepiscopo preces saepius porrexisse meminimus, etc. Vide ibid.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, PETRUS Papiensis episcopus, salutem et omne bonum.
Loquitur Sapiens ita dicens: Aqua frigida animae sitienti, et nuntius bonus de terra longinqua (Prov. XXV) . Quam vera sit ista sententia, benignitatis vestrae dignatio experiri me fecit. Benedictione etenim et salutatione, quam de terra longinqua in signum eximiae dilectionis misistis ad me, revera non modice refrigeravistis animam meam sitientem ad vos ex illa die, qua nosse et videre vos, et recipi merui [Col. 1021D] inter vestrae familiaritatis arcanum. Igitur tantae dignationi humilitas nostra, etsi quas debet, certe quas valet, gratias reddit. Oro etiam ut ille vobis gratiam retribuat pro me, pro cujus amore, licet indignum, tanto me affectu et amatis et honoratis. De caetero, reverende Pater, filiali praesumptione obsecro vos ut patrem, moneo ut amicum, ne deficiatis in tribulationibus, quae invenerunt vos nimis, maxime cum ista sit via, qua itur ad Deum. Cum enim, juxta Apostolum, diligentibus Deum omnia cooperentur in bonum, per prospera et adversa in hoc mundiali stadio per patientiam Christi miles, tanquam aurum in fornace, probatur. Denique, sicut electis tribulatio patientiam operatur, patientia probationem, probatio spem, quae nec confunditur nec [Col. 1022A] confundit, cum a charitate fulciatur; sic e contrario reprobis tribulatio impatientiam, impatientia pusillanimitatem, pusillanimitas tristitiam parit, et illa interimit, cum per eam animus in desperationem absorbeatur. Igitur viriliter agite, confortetur cor vestrum, nec ullius vos, quod absit! suasio, quasi cedere debeatis, educat, quin potius agite quod agitis, et tenete quod tenetis, ut a summo pastore de commisso grege mercedem plenam recipiatis. Hoc tam fideliter, quam amicabiliter consulo vobis. Hoc utinam persuadere possim et mihi. Hoc salubre nobis, hoc imitabile nobis commissis, ut bene agendo et sustinendo quod voluerit, et quandiu voluerit Deus, et ejus inhaerendo vestigiis honorificemus ministerium nostrum. Quod autem parvitatis nostrae [Col. 1022B] precibus vos attentius commendatis, merita quidem propria metiendo, confundor, sed devotionem vestram suspiciendo amplector. Quidquid igitur amoris et obsequii pro vobis efficere possum apud Deum et homines, vestrum esse sciatis cunctis diebus. Atque utinam se offerat locus et tempus, quo palam liceat experiri quam pure diligam vos, non tam verbo et lingua, quam opere et veritate. Valete.
Sanctissimo Patri et domino ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici et universali papae, MAURICIUS, eadem gratia Parisiensis Ecclesiae humilis minister, obedientiae, servitutis et devotionis plenitudinem.
[Col. 1022C] Noverit celsitudo vestra, serenissime Pater, quod nuper prope Parisios de pace inter regem Angliae et dominum Cantuariensem reformanda tractatum est etc. Vide in Alexandro III, an. 1159-81.
ALEXANDRO papae, MAURICIUS Parisiensis episcopus.
Parit et alit culpas licentia delinquendi, et in augmenta facinorum prosilitur, dum secura impunitate peccatur. Latuit aliquandiu Londoniensis ille episcopus, etc. Vide ibid.
[Col. 1022D] Reverendissimo domino et patri, beatissimo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, suus JOANNES, eadem gratia Pictaviensis Ecclesiae humilis sacerdos, salutem et sanctae perseverantiae virtutem.
Vix mihi, domine, vel unum diem in itineris procinctum indulsi post litterarum vestrarum susceptionem, imo et omnis mihi etiam unius horae morula odiosa erat post illarum perlectionem litterarum, quae nihil continebant nisi solam obtestationem, ut tam necessario negotio, absque cujus impetratione non erit, sicut proponitis, absque scrupulo conscientia vestra, meum praestarem obsequium. Fateor, domine, excussisse mihi lacrymas litterulas illas quarum tam sedula, et sub tali imprecatione [Col. 1023A] obsecratio nescio quam circa fidem amici dubitationem importare videbatur. Malo tamen, ut salva pace domini mei loquar, vos juxta nominis nostri proprietatem parum credulum, quam me minus devotum inveniri. Et, quamvis, sicut praecepistis, in hujus itineris arreptione Pictaviensium meorum contempserim loquacitatem, volui tamen, salva gerendi negotii fide, ipsorum declinare nugacitatem. Inde fuit quod palam proposui me episcopo Ebroicensi, Ricardo de Humet constabulario, Willelmo filio Hamonis, caeterisque regis officialibus Turonis occursurum, qui eisdem diebus ibi convenire debebant, ut super pace comitum Arvernensium tractarent. Consilii siquidem illorum fidem explorare necesse habebam propter novorum mandatorum [Col. 1023B] inauditam duritiam, quae mihi luscus noster, cujus et mentis oculum penitus excaecavit Deus, et cum illo Simon de Turnebu conestabularius Toarcensis, ex parte regis apportaverant. Illi enim, paucis diebus post natalem Apostolorum, Pictavium venerant, et solum me in partem traxerant, tanquam secreta habentes ad me mandata; adhibito tamen secum Henrico Panetario, quasi legationis sibi injunctae fideliter peractae, si necesse foret, teste futuro. Cumque plurimum insisterent, ut vel unum mecum adhibere possem, sive abbatem, quia plerosque ibi mecum habebam, sive quamcunque Ecclesiae meae personam, sive saltem canonicum, id mihi concessum non est, eo quod mandata ad me tantum, non [Col. 1023C] etiam ad illos perferenda accepissent. Inhibuerunt itaque mihi sub districta interminatione, ne aliquid ad regis dignitatem pertinens mihi usurparem. Cui mandato cum me libenter pariturum respondissem, ad specialia tandem descenderunt, prohibentes ne ad querelas viduarum, vel orphanorum, vel clericorum, aliquem parochianorum meorum in causam trahere praesumerem super quacunque possessione immobili, donec ministeriales regis, vel dominorum, ad quorum feudum res controversiae pertineret, in facienda justitia eis defecissent. Deinde, ne super accusatione fenoris quemquam audirem. Praeterea, ne in aliquem baronem, ipsis inconsultis, imo donec ipsi illum mihi, in quibus deberent, ad justitiam offerrent, anathematis sententiam promulgarem. Haec [Col. 1023D] enim fere erant, in quibus contra regiam agere dicebar dignitatem. Et praecipue clericos circa, quorum patrimonia ad ipsos quocunque titulo devoluta a sordidorum et personalium munerum praestatione irreverenter defendere dicebar. Poena quoque his omnibus subjecta est, si haec de caetero mihi usurparem. Quamvis enim circa personam meam, ut aiebant, duriora illis injuncta fuissent, mihi tamen etiam cum periculo suo parcentes, indictam sibi ad alios poenam extenderent, ita scilicet ut si quis ad citationem meam veniret, praedictis privilegiatis personis responsurus, omnia illius bona confiscarentur, ipso, eo quod coram nobis respondisset, publico carceri deputando. In accusatione vero feneratorum eidem quoque poenae subjicerentur, tam accusator [Col. 1024A] qui nos adiisset, quam accusatus qui coram nobis respondisset. Quod si vel in istos, eo quod coram nobis respondere nollent, vel in alios quoslibet a rege possidentes principaliter, ipsis inconsultis, excommunicationis sententiam dictarem, scirent exinde excommunicati illi regi non displiciturum, si vel in personam meam manum extenderent, vel in bona mea grassarentur, vel in personas vel in bona clericorum meorum, qui sententias ex mandato meo promulgarent, aut promulgatas observarent.
Ad haec ego illis et reverenter et humiliter respondi, oportere me omnia haec, licet solus audissem, ad Ecclesiae meae referre conscientiam, cujus erant libertates illae, quibus hactenus usus eram, et nunc uti prohibebar. Quibus omnibus si ipsis inconsultis [Col. 1024B] renuntiassem, nihil actum esset, nisi quod in capitis mei periculum redundare posset. Verum, cum communicato cum ecclesia nostra verbo me nihilominus in libertatis nostrae prosecutione perseveraturum cognovissent, primo coram plerisque baronibus Pictaviensium, deinde coram nostris civibus sua publice promulgaverunt edicta. Hinc mihi, sicut supradixi, Turonis proficiscendi, et caeterorum ministerialium regis consilium explorandi occasionem accepi. Adjeci etiam, quod si forte apud eos certi mihi consilii certa forma non appareret, illud Senonis secretario domini papae explorare non esset utile. Sub hujus consultationis obtentu cum Turonis pervenissem inveni supra nominatos regis officiales, jam firmato consilio quod in Arverniam [Col. 1024C] proficiscerentur, ipso die ad castrum, quod Luchiae nominatur, profectos esse. Quos ego continuato diplomate usque ad idem castrum prosecutus, ibidem Willelmum filium Hamonis et Hugonem de Cleers reperi. Caeteri jam ab ante auroram ad castrum Radulphi iter arripuerant. Apud quos cum nihil consilii fere, quod ad negotium Ecclesiae meae attinebat, invenissem, gaudio tamen gavisus sum, quod opportunitatem accepi conveniendi ipsum Hugonem de Cleers super litteris, quas ei mittebatis. Cumque praesensissem, quod G. clericus ejus ibidem praesens non esset, adjeci me in mandatis accepisse a vobis, quod ego, si ille abesset, et in litteris legendis, et in eisdem, postquam [Col. 1024D] lectae essent, communicandis, et etiam in rescribendo vobis, si quid rescribere vellet, absentis locum supplerem. Et, quoniam spatium illi ad ea, quae rescribere volebat, non suppetebat, impetravit a me, ut litteras, quas G. suo mittebatis, ipse in manu sua fideliter reciperet, et illas, quas ipsi praelegeram, sub fidei suae pollicitatione donec ad eas rescripsisset conservaret, nullius oculo nisi saepedicti G. illas inspecturo. Et is quantum mihi videtur, compatitur injuriis quae Ecclesiae Dei irrogantur, et si non usquequaque forsitan contemplatione divina, respectu tamen, ut existimo, affectionis domini sui, cui, quantum animadvertere possum, timet, ne forte in his, quae agit, a Deo, quem offendere videtur, percutiatur. Ego vero dominum [Col. 1025A] Ebroicensem, et illos qui cum eo praeibant, litteris tantum prosecutus, in coepto itinere institi, et ab eodem castro, id est a Luchiis, praesentium latorem ad vos remisi. Praemisi autem cursorem, per quem abbatem Pontiniacensem, ut mihi in curia occurrat, invito, qui Claraevallensi, et de Fossanova, ordinis sui abbatibus, in negotio vestro nobiscum cooperetur, si illos forte in curia invenerimus. Quibus, prout Deus permiserit, expletis, nuntium ad vos dirigere curabimus, per quem omnia ad vos vel ad nos pertinentia, quae cognitione vestra digna existimabimus, vobis significare studebimus. De caetero, paternitati vestrae supplico pro clerico vestro, amico meo, Turstano de Burins, ut gratia vestra ad me vel semel videndum venire permittat, [Col. 1025B] quem, si obsequio vestro necessarius est, vobis continuo remittemus. Bene valete.
Reverendissimo domino ac Patri sanctissimo THOMAE, Dei gratia Cantuariensis archiepiscopo, suus JOANNES, Pictaviensis Ecclesiae humilis sacerdos, salutem et spiritum fortitudinis.
Praevenisset tarditatem meam in litterarum vestrarum benedictione diligentia, nisi praesentium latorem diuturna, sicut nobis proponebat, detinuisset infirmitas. Hujus itaque aegritudinis beneficio, debeo, quod meum apud vos excusare possum silentium: imo quod mea manifeste non est deprehensa negligentia. Verum, ut verius dicam, et salva [Col. 1025C] majestatis vestrae reverentia licentius atque liberius loquar, neuter nostrum recte excusabilis apparet, dum nescio quae non timenda timemus, et negligentiam nostram cautelae nomine velamus, tanquam exeuntibus a vobis ad nos tendantur insidiae, vel contra. Non recipit hujusmodi excusationes amicitiae illius necessitudo, qua nos usque in hunc diem absque intermissione devinxit mutuae charitatis affectio, a primis ineuntis adolescentiae annis usque ad omnium sortis nostrae vel conditionis invidiam. Nunc vero aut locorum distantia, aut dignitatum inaequalitas affectionis pristinae titulum aliquatenus obscurasse videbitur, si intercurrentium cursorum parcamus laboribus; si non [Col. 1025D] alterius alteri plenissime innotescat sollicitudo, in tantum ut omnem detraxisse videamur localis separationis injuriam. Sileat igitur, obsecro, serenissime domine, de caetero hujusmodi excusationis praetextus, et quod vocibus negatum est, chartulis concedamus. Quod verbis non possumus, litteris exprimamus. Illarum inventoribus non existamus ingrati, quorum merito aliquid detraxisse videbitur, quisquis ex minus, evidenti necessitate illorum uti cessaverit beneficio. Nec praetermittendum, quod de deprehensionis injuria nullus per Dei gratiam internuntiorum nostrorum adhuc conqueri potest. Esto tamen, et, quod absit! deprehensum aliquem interim ponamus, quis recte indignari poterit si illas, quae Ecclesiae Dei et nobis fiunt, ad [Col. 1026A] alterutrum deploramus injurias? Quis vapulantes et injusta passos fiere prohibebit? Nunquid in maxillas nostras lacrymae nostrae impune descendent? Denique etiam nobis omnino cessantibus, et nec voce nec scripto aliquid interloquentibus imponitur, quod et nos vestro, et vos nostro omnia consilio peragatis. Quod ita verum est, si idem spiritus consilii utrique inspirat, ut impressiones quas peccatis nostris exigentibus, nobis et Ecclesiae Dei inferri videmus, aequanimiter non sustineamus. Si enim Dei ministri sumus, haec utique communi, id est divino pertractamus consilio, qui demolientes vineam Domini Sabaoth siccis oculis non videmus, qui ruinam domus Israel saltem lacrymantes prosequimur. Licet enim nos non illa, qua certe deberemus, [Col. 1026B] perseverantia opposuerimus, licet nondum usque ad sanguinem restiterimus, licet multa pro temporis incommoditate, et matris nostrae sanctae Romanae Ecclesiae scissura dissimulaverimus, nemo tamen per gratiam Dei dicere poterit, quod eorum adhuc comminationibus cesserimus, aut impietatis consiliis consenserimus, quin accepta temporis opportunitate, quae secus acta sunt, et evacuari possint, ad eadem evacuanda libere nos interponere valeamus. Deo enim incessanter gratias refero, quod, sicut ex aliorum fida relatione et nunc ex testimonii vestri fide certissime teneo, detestabiles illas profanasque consuetudines, quae diebus nostris sub innovationis obtentu promulgatae sunt, non absolute, sicut earum innovator gloriatur, observandas [Col. 1026C] promisistis, neque, ut caeteri, scripti vestri munimento roborastis.
Verum de legatione Angliae concedenda non est quod vereri quidquam debeatis, si verbis apostolicis fides aliqua haberi potest. Gravi enim redimit poenitentia illam qualem qualem, quam Eboracensi fecerat, concessionem. Nec moleste ferat dominus meus quod a domini papae et curiae frequentiori visitatione abstineo. De industria etenim declino, quoad possim, Pictaviensium nostrorum detractiones, qui quoties illuc accedebam, regi scribere non cessabant, quod in ipsius suggillationem, et institutionum suarum laesionem pleraque in curia machinabar. Consultius itaque credidi personis discretis et religiosis [Col. 1026D] tam vestra quam mea negotia credere, et earum in parte ista opera uti. Quod et nunc paucis diebus ante litterarum vestrarum receptionem feceram, sub eo videlicet tempore, quo paganum cognatum meum ad vos misi. Nactus enim opportunitatem viri venerabilis, et sanctitatis incomparabilis, domini abbatis Pontiniacensis, qui forte cum amore nostri, tum gratia visitationis abbatiarum, quas in nostro episcopatu habet, in partes nostras descenderat, ipsius industria pleraque, tam ad vos, quam ad me pertinentia, ad dominum papam securius perferenda commisi; specialiter autem super verbo legationis, et Sancti Augustini. Qualiter enim litterae legationis sub indignatione conviciis permista domino papae restitutae fuissent, et quomodo [Col. 1027A] ad instantiam quorumdam cardinalium quasi ad placandam regis indignationem districtiores vobis litterae pro benedicendo abbate Sancti Augustini directae sint, per communem amicum nostrum dominum Henricum Pisanum mihi plenius innotuerat.
Quamvis autem praefatus abbas et discretionis suae, et religionis intuitu, nec non et obsequii, in quo illis frequens deservit, in curia plurimum possit, si tamen praeceperitis, et expedire magis vobis videatur, nec tibi detrahentium linguas, nec ejus, apud quem detrahitur, molestias vereor, nec sic aut laborem corporis declinare, aut sumptibus parcere quaero, quin ad mandati vestri imperium in persona propria ad illos ascendam, nihil difficile ad [Col. 1027B] laborem existimans, in quo matris meae sanctae Cantuariensis Ecclesiae utilitatibus deservire possim. Nec est, ut mihi videtur, quod de urgenti domini papae mandato circa benedicendum Sancti Augustini abbatem supra modum conqueri debeatis; maxime cum adjectum sit, sicut accepi, quod si illi ulterius benedicere cessaveritis, ipse ei ad se venienti benedicturus sit. Aut igitur vobis ad prosecutionem juris vestri patebit exeundi libertas, aut si tam manifeste negata fuerit, quidquid sub tam manifesta impressione fiet, tempore accepto pro infecto haberi poterit. Commoneo autem sanctitatem vestram, ut cum supradicto abbate Pontiniacensi vel in persona vestra, si sub praetextu causae vestrae in partes Galliarum veneritis, vel certe [Col. 1027C] per litteras vestras, si exeundi facultatem non acceperitis, ulteriorem ineatis familiaritatem: quamvis tam ego, quam communis amicus noster, abbas videlicet de Stella Isaac, ut continuam vestri habeat sanctissimus ille conventus Pontiniacensis in orationibus suis memoriam, recte procuravimus. Invenietis quoque et eamdem domum utilitatibus vestris etiam temporalibus deservire paratam, si necesse fuerit. Industria enim et sanctitate supradicti abbatis sui omnibus Cisterciensis ordinis abbatiis plus potest. Et hic mihi, ut tutis auribus loquar, exsilii sedem elegi, cum tortoris nostri molestias ulterius sustinere non potero.
Quod vero scribitis, ut negotia vestra nemini [Col. 1027D] credam, nisi soli summo pontifici, et Pisano nostro, adjecisse, nisi fallor, debueratis etiam cardinalem Sancti Laurentii magistrum Albertum, quem profectibus vestris deservire existimo, non tam personae vestrae, quam negotii intuitu, quia vos non vestram, sed Ecclesiae causam suscepisse et protestatur et agnoscit. Ego tamen interim, nisi novo a vobis suscepto mandato, fines mihi praescriptos non transgrediar. Scripsissem vobis de Octaviani decessu miserabili, et Guidonis Cremensis substitutione exsecrabili, nisi quia nostros, qui in curia morantur, haec omnia plenius scire scio, per quos vobis fidelius innotescere debent. Et hujusmodi nova nonnisi ab ipsis, et per ipsos ad nos usque derivantur. Familiaris autem status meus, quem Dei [Col. 1028A] gratia vobis describi jubetis, post discessum pagani nostri, per quem vobis viva voce omnia intimari praecepi, in nullo innovatus est, quia Luscus noster, qui licet in plenitudine potestatis, non tamen in plenitudine luminis ad nos reversus est, nondum sua promulgavit edicta. Exercitum solummodo Aquitaniarum submonuit, ut regi Francorum, si in Arverniam, ut destinabat, proficisci perseveraverit, in manu valida occurrant. Missi tamen sunt ad regem quaerendae pacis procuratores, sicut nosse vos credo, dominus Ebroicensis, et Ricardus de Humez. Nondum vero ad nos pervenerat, quid perfecerint. Caetera, cum nobis innotuerint, et fidelem invenerimus nuntium, vobis significare non differemus. Obsecro autem, ut per puerum illum, quem [Col. 1028B] saepe dictus paganus meus ad me in brevi mittere debet, omnia, quae cognitu mihi necessaria duxeritis, rescribere non differatis. Bene valeat dominus meus.
Praesentium latorem una tantum nocte mecum retinui, ut adventus sui moram celeritate reditus sui purgare possit, quem tamen, sicut asserit, infirmitas excusat: et ne aliud vobis suggerere posset, in festo Sancti Albani animae discessit. Vereor, domine, ne charta haec plus vobis in legendo, quam mihi in scribendo taedii importet. Veniam tamen meretur, qui prolixitate sua omnes retroacti temporis negligentias redimere debet. Cui tamen sub hac clausula finem impono, ut cum tempus acceperitis, [Col. 1028C] devotissimi vestri, communis amici nostri, magistri Joannis Saresberiensis memineritis, saepius ad animum revocando, quod relegationis poenam primus ob hoc sustineat, quod necessitatibus ecclesiae vestrae, et vestris utiliter ac fideliter deservire credebatur. Iterum et semper valete, memor nostri in orationibus vestris.
Venerabili domino et Patri sanctissimo THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, suus et suorum suus [JOANNES Pictaviensis episcopus] salutem et spiritum consolationis.
Excitatus praecurrentis famae celebritate, et nominis vestri praeconio, antequam nuntium vestrum [Col. 1028D] viderem, ad curiam festinavi: sed, priusquam vel ipse illuc pervenissem, jam omnibus omnia innotuerant, et plena erat omnis terra gloria Domini, et magnificabat omnis auditor, quod inventus est qui coram principibus terrae loqueretur prudentiam. Quamvis igitur patriarchatus vestri sedes amplissima suae dignitatis nobilitate praefulgeat, vestro tamen per gratiam Dei merito plurimum illi honoris accessit, ut quod loci illius antistitibus familiare videbatur, nunc per vos in ea perpetuatum esse credatur. Et nunc quidem tanto gloriosius, quanto saeculi illius principes modestius incedebant, et iidem decessores vestri principibus suis minus putarentur obnoxii: praesertim cum et mater nostra sacrosancta Romana Ecclesia nullam eo tempore [Col. 1029A] integritatis suae pateretur divisionem. Qui ergo vobis dedit incipiendi audaciam, dabit et in perseverando constantiam. Dabit et in boni operis perseverantia proventum: aut illum utique, quem desideramus, aut certe fructuosiorem. Nam quod ad humanum auxilium attinet, nihil est quod de curia in aliquo, quod regem offendere debeat, exspectetis. Cum enim tam nos, quam nuntius a latere vestro transmissus circa porrectas a nobis petitiones per multos dies laboraverimus, vix in una obtinuimus. Et illa quidem tam trepide consummatur, ut nihil scripturae committatur, sed tantum vivae vocis responsali credatur. Asseverabat tamen adhuc dominus Henricus Pisanus se ad extorquendam domini Londoniensis professionem laboraturum. Timeo ne incassum; [Col. 1029B] quoniam omnia, quae pro ea obtinenda mihi proponi posse videbantur, allegaveram. Primum, quod eum translatio ab omni obligatione liberasse videbatur. Neque enim in hujus. Ecclesiae episcopum recipi posset, nisi alterius Ecclesiae episcopus esse desineret. Quod si episcopus esse desiit, desiit et Ecclesiae Cantuariensi obligatus esse. Ad haec, quid si in aliam transisset provinciam, nunquid non suo profiteretur metropolitano? Ubi manifestum est, quod illum translatio a prius facta professione liberat. Causam quoque non tacebamus, quare etiam Romanae Ecclesiae expedire posset, ut fieret, eo quod in nuper celebrato conventu sic se habuisset, tanquam sibi liber esse videretur. Consuetudinem quoque vulgarem praetendebamus: quod [Col. 1029C] si quis novum feudum ab eodem domino recipiat, hominium quasi ex nova causa iterato facere compellitur. Ad quae omnia hoc mihi responsum est, quod professio semel facta sic obligat personam, ut nulla status sui mutatione liberari possit, donec in alterius transeat jurisdictionem: nec eam aliqua ratione a vobis peti posse, nisi forte de consuetudine Ecclesiae vestrae esset, quod solius archiepiscopi personae, qui illum consecrasset, professio facta esset, et non ipsi atque successoribus suis canonice substituendis. Quod si ita esset, tunc quidem illam a vobis jure exigi posse, non utique suae, sed vestrae ratione personae.
De caetero, quod ad benedictionem abbatis Sancti [Col. 1029D] Augustini pertinet, frustra aliquid solatii exspectatis. Quod igitur agitis, dilectissime Pater et domine, solius Dei, et illius, cui Deo auctore praesidetis, Ecclesiae libertatum conservandarum intuitu faciatis, et ab eo solo laboris hujus et consolationem et retributionem exspectetis. Ego, sicut a multis mihi proponitur, non modo similem, sed duriorem calculum exspecto. Utinam exsilii vestri particeps futurus aut praevius. Nec utique nobis inglorium erit, ut qui pro vanitatibus et saeculi delectationibus, multis saepe mundi prosperis abusi sumus, nunc, si necesse fuerit, pro retributione coelesti adversa simul sustinere non formidemus. Laborat tamen Pisanus noster, ut mihi in loco tutiori prospiciatur. Et id ipsum se vobis per abbatem de Eleemosyna intimasse asseverat. [Col. 1030A] Ego Pontiniacum proficiscor, ut illius religionis devotioni tam vestram quam nostram commendem intentionem. Nam ibi divinum implorandum est auxilium, ubi humanum deesse videtur. Orationibus Clarevallensium per ipsum papam vos commendari fecimus. Bene valeat dominus meus.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, JOANNES Pictaviensis episcopus, salutem et in adversis patientiam.
Paternitatis vestrae litteras, quas novissime nobis attulit frater Simon, devote suscipientes multum consolationis ex ipsis percepimus. Quas etiam quasi quoddam remedium eorum, quae contra votum [Col. 1030B] nostrum nobis praenuntiata erant, habuimus. Congruo quoque loco litteras vestras consolatorias; Cenomanni scilicet, praesente domino illius sedis, recepimus. Qui et ille vir Catholicus, sanctae Ecclesiae tribulationi compatiens, ex eisdem litteris animum, ex sinistris praenuntiatis non modice affictum, consolatus est. Spem etenim nobis inde concipere licet, quod si vera sunt, quae nunc proponuntur, imperator ille, pluribus occupatus, tyrannidi suae in Ecclesiam exercendae minus vacare poterit. Est autem super quo miramur, litteris vestris non fuisse expressum, quid actum sit in colloquio, quod dominus rex Francorum Altisiodori habuit in Octavis apostolorum. Consultum vero nobis videtur, quod beneficia, quae idem rex Francorum [Col. 1030C] et comes Henricus vobis obtulisse dicuntur, reciperetis, quibus patientius exsilium vestrum, donec dominus ad propria vobis reditum pararit, supportare possitis. Dominus etiam rex praedictus secretius et securius consilia sua discretioni vestrae concrederet, si quo beneficio vos sibi obligatiorem et obnoxiorem speraret. Sed et multo sollicitior fieret, ut vobis, vacante aliquo episcopatu vel archiepiscopatu, in redituum perceptione provideret, si quid de dominio suo in usus vestros contulisset, ut sic propria sua ad se redirent. Necesse quidem habetis, secundum quod praesens temporis status nobis dat conjicere, fortunae vestrae, quibuscunque modis poteritis, consulere, ut inimicis vestris ad [Col. 1030D] suam confusionem videamini ad quantamcunque hujus exsilii patientiam esse paratus. Unde, ut saepius discretionem vestram diligenter commonuimus, adhuc etiam persuadere intendimus, ut his, quibus carere poteritis, vos exoneretis, ad temporis malitiam respicientes, quae vobis ad propria facilem vel citum reditum minime repromittit. Scire autem vestra debet prudentia, quod nemo est qui vobis ad ignominiam reputet, si praesenti statui vos conformantes, sed et domui religiosae, quae vos exhibet, condescendentes, moderato et necessario tam equitaturarum, quam personarum numero contenti esse velitis. Nosse autem vos volumus, quoniam a regina nec auxilium nec consilium sperare potestis, maxime cum totum consilium suum [Col. 1031A] in Radulphum de Faia, qui vos non minus solito persequitur, contulerit. Singulisque diebus multae succrescunt praesumptiones, quibus fidem fieri posse videtur, quod infamia, cujus alias meminimus, veritati accedat. De caetero, de rumoribus, quos ab Anglia referent ad reginam a rege commeantes, qui partem suam magnificare videntur, vobis communicare possumus hos: scilicet quod dominus rex jam secundo cum Wallensibus congressus, sed, ut gloriantur, eos aggressus, illos confudit, et innumeram de eisdem multitudinem interfecit. Regem vero aiunt de suis paucos amisisse. Litterarum vero, quas rex matri suae destinavit, transcriptum vobis mittimus. Scriptum quoque, quod magister Hugo, clericus Ricardi de Ivelcestre, vobis direxit, per [Col. 1031B] manum latoris praesentium recipietis. Quid vero in colloquio de Salesberi actum sit, nos nescimus, praeterquam quod dominus rex episcopos, quos illuc vocaverat, emunxit, et eos statim dimisit, eorumque familias secum retinuit. Si qua alia vestrae cognitioni expedire cognoverimus, vobis manifestare curabimus. Vos quoque nobis vicem rependere dignemini. Valete.
Domino et Patri reverendo THOMAE, Dei gratia venerabili Cantuariensi archiepiscopo, suus J. eadem gratia Pictaviensis Ecclesiae humilis sacerdos salutem, et juges in Domino successus.
[Col. 1031C] Ipso die Purificationis Beatae Mariae, quo litteras vestras recepi, locutus fui cum Joanne Cumin, et Radulpho de Tamewurde, qui praecedente die Turonum ingressi sunt, a curia domini papae in continenti revertentes. A quibus cum multa, tam super statu quam super agendis suis explorare in voto haberem, in paucis per eos certiorari potui, tanquam a me omnia occultando, domino suo se crederent obsequium praestare. Verumtamen ab eis vel pauca, vel invitis extorsi, nonnulla a decano Beati Mauricii, in cujus hospitio recepti erant, accepi. Aliqua etiam per clericum quemdam Santonensem, qui in comitatu eorum aliquandiu venerat, addidici. Retulit siquidem mihi idem clericus, quod dominus Papiensis multiplicibus et instantissimis [Col. 1031D] precibus regis Angliae sollicitatus, et a domini papae simili sollicitudine et instantia impetratus, procul dubio legatus venit in omnem terram praedicti regis. Et creditur, quod cum omni plenitudine potestatis veniat, ut cognoscat, judicet, plantet et evellat: maxime ut inter regem sive alios, et vos super universis querelis vestris potenter decernat, et irrefragabiliter pronuntiet, remoto omnis appellationis obstaculo. Ita quod non multum vobis prodesse possit decretum repetendae restitutionis vestrae, praesertim ut tanto tempore habeatis possessionem, quanto passus estis ejectionem ante principalis causae constitutionem. Omni enim exceptioni, omni decreto, ut dicitur, praejudicium afferret, praefati legati plena potestas. Sed et huic adjunctus [Col. 1032A] esse narratur dominus Otto, diaconus cardinalis de carcere Tulliano. Et utinam! Stellae namque unius malitiam, si non exstinguat, temperat tamen et attenuat sibi adjuncta magis propitia stella, et benevola. Hi siquidem duo urbe egressi sunt in Kalendis Januarii, ad partes nostras properantes. Illud autem verbum, quod mihi significastis, clericum quemdam vestrum a curia redeuntem vobis attulisse, non facile mihi persuaderi potest, quod sub tali conditione absolutus sit Joannes de Oxeneford, nec quod consuetudines illas domino papae abjuraverit, sive de mandato regis, sive alio modo. Hoc autem dicitur, quod persona ipsius Joannis erepta est a potestate vestra, quantum ad excommunicationis innodationem. Namque, sicut [Col. 1032B] referunt isti, qui nunc redierunt, Joannes Cumin, et Radulphus de Tamwurde, Joannes de Oxeneford plus gratiae et favoris in oculis domini papae promeruit ex hoc, quod suggessit ei, pacem inter regem et vos posse reformari, si esset, qui de ea fideliter tractaret: promisitque se ad hoc omnimodam operam daturum. Unde praedicti Joannes et Radulphus illum Joannem de Oxeneford regis proditorem vocant, et praedicant; qui, quod rex habet pro impossibili, se facturum pollicitus est, ut in propriis negotiis melius procederet. In hunc modum ipsi Joanni de Oxeneford in operibus suis omnibus detrahunt isti duo Joannes et Radulphus. Dicunt quoque, sicut a decano Beati Mauritii, qui fideliter [Col. 1032C] ab eis haec omnia exploravit, accepi, quod omnes litteras, quas domino papae contra regem direxistis vel alii pro vobis, et petitiones vestras omnes regi apportant. Inter quas multum mirantur se invenisse litteras domini Bituricensis, de quo rex nihil tale suspicabatur. Sed et quorumdam episcoporum litteras de terra regis, imo etiam quorumdam de domo regis, contra ipsum pro vobis scribentium, dicunt se habere. Verum qui essent, vel episcopi, vel illi de domo regis, noluerunt aliqua ratione revelare, nisi ipsi regi. Jactitabat autem Joannes Cumin se domino papae improperasse, quod ei litteras contra regem misissetis. Et ne hoc posset inficiari, principium litterarum dixit tale esse: ยซSatis superque, domine reverende, sustinui.ยป Sequens ipsarum [Col. 1032D] continentia erat, quod vos in personam regis sententiam ferretis. Litteras vero istas dixit se Viterbis acquisisse, ubi quidam nuntius vester eas deferens dicitur fuisse deprehensus. At verisimilius est, quod eas in cancellaria habuit. Ab ipsis Joanne et Radulpho didici, quod alii excommunicati vestri missi sunt ad absolvendum quibusdam in partibus vestris, sed qui illi essent, per illos scire non potui. Creditur autem quod Joannes de Oxeneford in Angliam profectus sit, ut testes et accusatores contra vos cum consilio eorum, qui sanguinem vestrum sitiunt, praeparet, et instruat, et adducat. Quorum machinationibus duris et diris, dum tempus habetis, consulo, quocunque modo potestis, occurratis. Magna enim et multa in vos parati sunt tentare: [Col. 1033A] innocentiam vestram super criminibus gravibus accusare. Verum ille nullam consolationem recepit, nec aliquam fiduciam de promissionibus regis concipit. Medicis autem quaerentibus ab eo aegritudinis ejus causam et occasionem, respondet quod, si qua medicina rancorem et indignationem animi tollere potest, tunc ipse, et non aliter, curari poterit. Ad haec isti, qui modo a curia redierunt, multum vobis minantur, eo quod in litteris vestris, quas domino papae direxistis, et quas modo regi reportant, regem malitiosum tyrannum nominastis, et saepius malitiam ejus repetistis. Bene valete, et spiritus consilii vobiscum sit, et in quantum famam ejus conservaverim, magister scholaris noster vobis scribit.
Reverendissimo Patri ac domino THOMAE, Dei gratia Cantuariensi archiepiscopo, suus JOANNES, eadem gratia Pictaviensis Ecclesiae humilis sacerdos, salutem et consilii spiritum.
Supra vires meas esse fateor, serenissime Pater et domine, in re tam ardua consilium dare. Quia tamen novi quod ex affectione potius ad nostrae parvitatis consultationem omnia contulistis, quam quod nos in re tam incerta certam praesumamus praescribere formam, dicam quod sentio. In primis, in his quae dominus papa vobis consulendo scribit, suam potius quam vestram causam agit. Licet enim sua omnium nostrum causa sit, illud tamen prima [Col. 1033C] facie tractat, ut, quocunque libertatum Ecclesiae vestrae pro quibus exsulatis dispendio, in sua interim quasi fidelitate et vel simulata obedientia regem retineat. Quanquam mihi certus esse videar, quod et illi et toti quae ad ipsum respicit Ecclesiae, plurimum expedisset, ut ab initio post commonitiones canonicas secundum justitiae tramites adversus regem constituisset. Verum ut, omissis his quae nec domino papae nec dominis nostris cardinalibus aliqua ratione persuaderi potuerunt, illa tractemus quae possumus, quantum ad securitatem eundi, morandi, et, si necesse fuerit, revertendi, sufficere debere credimus, si tres illae personae, quarum in litteris vestris meministis, vos in fidem suam receperint. Quibus tamen et fratres Templi, si fieri potest, [Col. 1033D] adjici desiderarem, de quorum consilio nunc plurimum rex pendere dicitur, tanquam nescio quid secretum cum iis tractans, cum tamen ipsum omnia in dolo et dicere et facere arbitrer, sicut in negotio vestro quod per eosdem fratres tractabatur, ipsum ambulasse vobis in aliis litteris significavimus. Si mihi nuntii nostri vera nobis reportaverint, clerici domini Rothomagensis Dan[iel] scilicet et frater ejus magister T. non illam quam desiderabant reditus vestri securitatem adhuc sub reditu nostrorum receperant, imo praedictus D[aniel] quia fortius ad securitatis firmitatem instabat, molesta a rege verba recepit. Verum, si vos imperatrix et dominus Rothomagensis ad suum invitaverint colloquium, confidenter accedetis, sed, quantum mihi videtur, [Col. 1034A] non dico paucis, sed paucissimis comitatus, ut faciem exsulantis ipsa quoque paucitate exprimatis. Magis enim omnes ad compassionem movebit paucitas illa, quam si centum post vos de coexsulibus vestris traheretis. Quis enim sine multo cordis dolore videre poterit illum quondam regis cancellarium, et nunc in tantae dignitatis fastigio constitutum, qui tanto in utroque statu fastu incedebat, tot stipatus ordinibus, pro Ecclesiae suae libertate ad extremam deductum paupertatem, ut vix aut duos aut tres religiosos post se trahat? Praeterea Ecclesiae obiter constitutae, vos in eundo et redeundo exhibere sine onere poterunt, ad quas non solum declinandorum sumptuum, sed magis orationum gratia divertetis. Circa haec plurima allegare possem, [Col. 1034B] nisi quia ad caetera festino. Quantum perpendere possum, hi qui de pace vestra tractant hoc solum prima fronte loquuntur, quatenus cum securitate et pace ad Ecclesiam vestram redire possitis. De modo et forma reditus vestri nemo agit. Ubinam, quaeso, et quando haec discutientur? An postquam in Angliam redieritis? Ubi scilicet nec imperatrix nec comes Flandriae praesentes esse poterunt, solus forsitan Rothomagensis ad id prosequendum veniet. Nostis quomodo ibi omnes ea tantum loquuntur, quae regi placitura existiment. Certe vereor ne sub quocunque justitiae praetextu, denuo vos exsulare oporteret, et fierent novissima pejora prioribus, omnibus contra vos tum in curia domini papae, [Col. 1034C] tum in praesentia regis Francorum, et verbo et scripto attestantibus. Nemo igitur hoc vobis persuadeat, ne forte nisi sub certa et penitus elimata forma redire tentetis, nisi omnia ad vos pertinentia in regis arbitrium conferre velitis, quod vobis persuadere non audeam. Quod si ista ante reditum vestrum procurari debent, cujus diligentia atque discursu animi vestri in unum poterunt consensum trahi, dum ipse in Anglia aget et vos in Burgundia exsulabitis? anni unius revolutio huic discursui non sufficeret. Non video quomodo ista recte discutiantur, nisi illum necessitas aliqua in partes cismarinas traxerit, aut vos ad angustius mare versus Flandriam scilicet descenderitis.
Verum ut ad ipsam tandem pacis formam veniamus, [Col. 1034D] sive per vos ipsos, sive per interpositas personas tractetur; ex his quae nobis proposuistis capitulis, nec omnia nec nulla nobis objicienda videntur. In primis de feodo W. de Ros interim silendum esse arbitror, non quod in judicio possessorio facile obtinere non possetis, ubi ex aequo contenderetis, verum in petitorio timendum vobis esset, et dolo petere videtur, qui id petit quod statim restituturus est. Plane spoliatio sine judicio facta restitutionem vobis pollicetur. Auctor vero donationis, aut ut verius dicam venditionis, causam proprietatis non recte tuebitur. Verbum quoque ad terras H. de Essexia pertinet, sub dissimulatione tantisper praetermittatur: quanquam manifestius ibi injurietur rex adversus vos. Sed injuria haec magis ad regalia [Col. 1035A] vestra respicit, quam ad ecclesiasticae libertatis diminutionem, pro cujus nunc exsulatis defensione. Illud vero nulla ratione dissimulare poteritis, quin statim ab initio repetatis quae vobis ablata sunt, et multo fortius quae personis maxime ecclesiasticis vobiscum exsulantibus, tam cismarinis quam transmarinis violenter sunt adempta, quarum innocentia omnibus nota est et causam vestram non parum justificavit. In hoc capitulo nihil indulgendum puto etiam temporis malitiae. In hanc rationem cadit et pecunia illa quam post egressum vestrum a fidejussoribus vestris extorsit. Inter quos dominum Salesberiensem in tantum praegravasse dicitur, ut nec uno bove hodie dominium Ecclesiae Saresberiensis extollatur. Hujus capituli in litteris vestris [Col. 1035B] non meministis. Illud quoque omittendum non est, quin Ecclesiam Cantuariensem in eo statu libertatum suarum permansuram concedatur, in quo vos eam suscepistis, quamvis clausula haec speciem honestatis in facie hominum magis praeferat, quam aliquid utilitatis vobis conferat et sub obtentu justitiae litigii semper causam non praecidat, sed inducat. In summa dicam quod sentio. Si haec et alia quae discussionis necessitatem exigere videntur inter vos tractari coeperint, intelligere non possum, quomodo tanta animorum et causarum diversitas, imo certe adversitas in unum trahatur consensum. Una mihi via pacis et compendiosissima et tam vobis quam regi honestissima videretur, ut certarum [Col. 1035C] et paucarum staretis arbitrio personarum; quarum illae quae ex parte vestra essent de regno vel potestate ipsius non essent. Alioquin nisi in digito Dei non possum harum tot et tam multiplicium exitum metiri difficultatum. Sub hujus autem pacis praetextu, possetis statim cum honestate reverti, et arbitrorum sententiam in ecclesia vestra exspectare. Hujus vero ingressus vestri multas mihi videre videor utilitates etiamsi res optatum non sortiretur effectum. Inter caetera quidem quod coexsules vestros, quos semel introduxissetis, iterum expellere confunderetur, licet vos justa qualibet causa excluderet. Ut enim asserunt qui de ejus conscientia hoc dicere videntur: de illorum magis quam de vestra eliminatione confunditur. Vos enim [Col. 1035D] tanquam sponte, ut asserit, existis; illi nolentes inviti et absque causae cognitione expulsi sunt Praeterea quia forsitan illi jam vexatio intellectum dedit: gratiam vobis in oculis ejus ingressus iste pacificus, quique illi inhonestus non esset, pararet et pareret. Dicitur enim saepius conqueri, quod omni certo firmoque consilio destitutus sit, quodque super his, quae in Wallia ei acciderunt, supra modum confusus, jam de substitutione filii sui cogitet. Circa hunc articulum cum modo Turon. venirem, Hugo mihi de Sancta Maura pleraque secretius dixit; quae praesentium latori auribus tantum vestris instillanda commisi, sicut et pleraque alia; tum quia non per omnia verbis illis fidem habeo: tum quia scripti prolixitas et negotiorum multiplicitas [Col. 1036A] nos omnia scribere prohibebant: et utinam hujusmodi nuntios ad nos mittatis! quia et absque suspicione vobis loqui possunt et de illorum fide dubitare non est necesse. Bene valete!
Si ad colloquium in Normanniam transieritis, magistrum Joannem Saresberiensem, si fieri potest, vobiscum ducatis: tum quia homo bonae fidei est, et alti consilii, tum quia apud religiosos et viros bonos magni nominis est: tum quia et imperatrix et dominus Rothomagensis bene illi cupiunt et de illo bene sentiunt. Iterum et semper valete! Coexsules vestros nomine nostro salutate; memor nostri in orationibus vestris.
[Col. 1036B] Venerabili domino et amico G. Dei gratia Londoniensi episcopo, J. eadem gratia Pictaviensis Ecclesiae humilis sacerdos, salutem et patriae coelestis jucunditatem.
In ulteriorem vestrae sinceritatis gratiam me fuisse admissum, et gaudeo plurimum, et grates vobis habeo. Id profecto ipse rerum effectus praesentem docuit, et absentem dubitare non permittit. Quantus enim honor a vobis mihi sit habitus, dum adhuc essem in solo natali constitutus, nec alios latet, nec ego possum esse immemor. Postquam vero dispositione divina civitatis ignotae sum factus incola, lator quoque praesentium nepos noster vestrae dilectionis certissima coepit argumenta. Pro quo vobis oblatae [Col. 1036C] petitiones tam facili benignitate sunt exceptae, ut in parte nulla fiunt illi repulsa damno, vel mihi verecundiae. Igitur, ut vota nostra vestris cumulentur beneficiis petimus, quatenus data opportunitate, non solum per oblationem precum obtineat ut paginae divinae lectioni det operam, verum ut hoc fiat, paternam audire mereatur admonitionem, et sicut ipsum ad hoc specialiter deputo, ut vestris vigilanter obsequiis inhaereat, totaque insudet devotione, pro modulo suo vices nostras acturus, ita in laboris et fidei devotae praemium, charitatis nobis exhibitae sentiat et laetetur se esse participem. Valete.
Pictaviensis archidiaconi.
[Col. 1036D] Qui fuerint primi nuntii regis, et qui secundi, et quid tam hi, quam illi postulaverint, et quomodo a curia recesserint, sub ea qua potero brevitate perstringam. Primi missi sunt Joannes Cumin, et magister David ad petendum absolutionem et relaxationem episcoporum. Sed Joannes Cumin prius venit ad curiam, et fere quindecim diebus in ea, antequam David veniret, et post multam instantiam suam prius facta promissione quingentarum marcarum auditus est, astantibus cum eo et plurimum allegantibus ad excusationem episcoporum clericis Eboracensis archiepiscopi, et nuntio Dunelmensis. Et credo quod reportassent absolutionem nisi supervenisset rumor de morte archiepiscopi, qui omnia denigravit. Ita enim perturbatus est dominus papa, quod nec etiam [Col. 1037A] sui fere per octo dies cum eo potuerunt habere colloquium. Et generaliter interdictum est, ne Anglici ad eum haberent accessum. Et suspensa sunt omnia eorum negotia. Secundi nuntii fuerunt episcopi Wigornensis et Ebroicensis, et abbas de Wallace, et archidiaconi Saresberiensis, et Lexoviensis, et dominus Robertus de Novo Burgo, et Ricardus Barre, et magister Henricus Pinchun et quidam Templarius, missi ad excusandum regem, quod nec ejus mandato, nec voluntate interfectus esset Cantuariensis. Hoc autem non est negatum, quin ipse dedisset causam mortis suae, et quin aliquid dixisset, unde interfectores illi occasionem interficiendi sumpserunt. Sed nec isti secundi nuntii simul ad curiam venerunt, et a domino papa non sunt admissi, nec in [Col. 1037B] conspectu ejus apparere potuerunt. Deinde ad preces quorumdam cardinalium recepti sunt abbas et Lexoviensis archidiaconus. Appropinquante die Jovis, proxima ante Pascha generaliter dicebatur in curia, quod dominus papa illa die daturus erat sententiam excommunicationis in regem et regnum. Unde nuntii timore perterriti quibusdam cardinalibus intercedentibus significaverunt domino papae se accepisse in mandatis a domino rege, quod jurarent in praesentia ejus, quod rex stabit mandato suo, et hoc jurabit in propria persona sua. Eadem die Jovis fere circa horam nonam vocati sunt tam nuntii regis, quam nuntii episcoporum, et in generali consistorio juraverunt nuntii regis, scilicet abbas de [Col. 1037C] Walace, et duo archidiaconi praedicti, et Henricus, et Ricardus Barre, quod rex stabit judicio domini papae, et ad praeceptum ejus hoc jurabit. Nuntii vero Eboracensis archiepiscopi, et Londoniensis et Saresberiensis episcoporum juraverunt similiter quod domini sui stabunt praecepto ejus, et hoc jurabunt. Eadem tamen die excommunicavit generaliter interfectores Cantuariensis et omnes qui consilium, vel auxilium, vel assensum praebuerunt, et omnes qui eos in terra sua receperint aut foverint. Post Pascha venerunt Wigorniensis et Ebroicensis episcopi, et Robertus de Novo Burgo, et utrum illud juramentum ab eis exactum sit, nescio: sed scio quod non juraverunt. Et cum stetissent in curia per quindecim dies, et eo amplius, vocati sunt ad audiendum [Col. 1037D] responsum suum. Nam illi cum aliis concordabant, tam in excusatione regis, quam in accusatione, secundum quod dictum est. Et cum crederetur dextrum calculum reportaturos, confirmavit dominus papa sententiam interdicti, quam dominus Senonensis dederat in terram regis cismarinam, et sententiam excommunicationis et suspensionis, quae data erat in episcopos Angliae. Praecepit etiam quod rex temperaret ab ingressu ecclesiae, et subjunxit, quod ipse mittet legatos suos ad regem, ut videant et cognoscant ejus humilitatem. Deinde post multam nuntiorum instantiam, et interventu quorumdam cardinalium, et magnae pecuniae etiam, sic dicitur, hoc impetratum est, quod dominus papa scribit Bituricensi archiepiscopo, quod si infra mensem post [Col. 1038A] adventum nuntiorum in Normanniam non audierit legatos transalpinasse, quod tunc absolvat Londoniensem et Saresberiensem ab excommunicatione, praestito prius juramento, quod stabunt mandato domini papae, tam illis quam aliis in suspensione manentibus. Sic recesserunt nuntii domini regis a curia, nec aliud reportant. Quando autem venturi sint, vel qui, nondum credimus cardinalibus innotuisse. Sed nunc non oportet vos timere interdictum in Anglia, sicut credo, si rex legatis parere voluerit. Et dominus papa scribit ei, et invitat eum ad humilitatem. Sed vix fuit impetratum, ut ei scriberet.
[Col. 1038B] THOMAE, Cantuariensi archiepiscopo, JOCELINUS, Saresberiensis episcopus.
Veniens ad nos monachus quidam ex parte vestra, ut asserebat, sua nobis relatione indicavit, quod vestra sublimitas nos gravissime arguebat de Joanne de Oxeneford, clerico et fideli domini nostri regis, in decanatum Saresberiensem admisso, quem quidem communi voto et unanimi assensu capituli nostri canonice electum suscepimus, et secundum Deum et juxta consuetudinem Ecclesiae confirmavimus, attendentes ex hoc ipso majorem inchoatae dilectionis firmitatem inter dominum papam et dominum nostrum regem proventuram; vestrae nihilominus commoditati prospicientes, ut exinde ad [Col. 1038C] gratiam domini nostri regis promerendam facilior sanctitati vestrae pateret accessus; non minus quidem de vestra, quam de Ecclesiae Saresberiensis pace reformanda, et libertate conservanda diligentes et solliciti. Quia vero praefatus monachus inauditam suspensionis sententiam, tam ab omni sacerdotali, quam episcopali officio in nos proposuit, ne tanto gravamine innocentes opprimeremur, absentes, non citati, indefensi, non confessi, neque convicti, ad sedem appellavimus apostolicam. Et, sicut tunc verbo, ita et nunc scripto in vestra praesentia appellamus, tam personas quam totam Ecclesiam nostram protectioni beati Petri et domini papae submittentes. Noverit sanctitas vestra non modica nos admiratione moveri, caeterosque hujus [Col. 1038D] rei auditores, tam subito motu, tam severo judicio, non dico praecipiti voluntate, patrem in filium irruisse innocentem, immeritum, non contumacem, non tertio, non secundo, sed nec semel citatum, ut praedictum est, absentem, indefensum, non confessum, non convictum condemnasse, ut vestram prudentiam praeteriisse videatur illud Gregorii: ยซSaepe in solvendis ac ligandis subditis suae voluntatis motus, non autem causarum merita sequitur pastor, sicque ipsa ligandi atque solvendi potestate se privat, qui hanc pro sua voluntate, non pro subditorum moribus exercet, qui erga quemlibet proximum odio vel gratia movetur.ยป Considerandum erat, quod subjectos magno moderamine pastores solvere debeant vel ligare. Dignum erat memoria illud Augustini: [Col. 1039A] ยซCoepisti habere fratrem tuum tanquam publicanum, ligas eum in terra, sed ut juste alliges, vide. Nam injusta vincula dirumpunt justitiam. Scitis quia qui dicit justum injustum, aut qui injustum, justum, abominabilis uterque est.ยป Avertat Dominus a Patre meo et domino, ne quid sibi de Pharisaeorum assumat supercilio, ut vel damnet innocentem, vel solvere noxium arbitretur. Legit sanctitas vestra de leprosis praeceptum esse, ut se ostendant sacerdotibus: et, si lepram habuerint, tunc a sacerdote mundi fiant. Prius habenda erat notitia delictorum, audienda varietas peccatorum, exinde ligandum aut solvendum. Nemo enim, ut ait Gregorius, praepropere vel praepostere, [Col. 1039B] scilicet non commonitus neque convictus, est judicandus, dicente Sixto papa: Incerta nemo unquam pontificum judicare praesumat, et quamvis vera sint, non tamen credenda sunt, nisi quae certis indiciis comprobantur, nisi quae manifeste convincuntur, nisi quae judiciario ordine publicantur. Denique, Pater venerande, ne factam appellationem prosequi compellamur, qua possumus et debemus humilitate sanctitati vestrae devotius supplicamus, ut nostri gratia, paterna moti miseratione, sententiae rigorem in nos, et in Joannem decanum Saresberiensem, et ecclesiam nostram factae misericorditer relaxetis: et quae in nobis corrigenda videritis pro loco et tempore, juxta statuta Patrum et formam canonum, cum debita veneratione corrigatis.
[Col. 1039C] Inter haec, venerande Pater, unum est, quo admodum movemur, nec vos minus tangere debet: quod a vobis, tantae auctoritatis viro, tantae maturitatis persona, tanto patre ac pastore, tantae facilitatis processerit verbum, ut dominum et papam nostrum, sive alium nobis praelatum abjuraremus vel abnegaremus. Absit ut nos adeo derelinquat Dominus et confundat! Deum testamur et veritatem, quae Deus est, quia nec ex ore nostro processit hoc verbum, nec ex corde propositum, nec quidquam a nobis actum est, vel etiam exactum, quod adversus Ecclesiam Dei fuerit, vel quod dominum papam vel praelatos nostros in aliquo debuerit offendere. Unde testes invocamus Cicestrensem, et Exoniensem, [Col. 1039D] et Lincolniensem episcopos, qui in omnibus, quae diximus et fecimus, interfuerunt, ubi Dei gratia remissa est nobis et ecclesiae nostrae regis indignatio. Valeat et vigeat chara nobis vestra paternitas!
Venerabili domino Patrique charissimo G. Londoniensi Dei gratia episcopo, JOCELINUS, Saresberiensis Ecclesiae humilis minister, salutem et modicum munus, se ipsum.
Exsultat pater evangelicus cui restitutus est filius in longinqua profectus. Exsultavimus Dei gratia et nos reverso filio evangelico qui perierat et inventus est. Occurrimus ei in tympano et choro usque ad [Col. 1040A] ostia. Occidimus ei vitulum saginatum, et altilia praeparavimus, quibus utinam et vestra reficerentur jejunia. Prospera nobis nuntiant Dei gratia nuntii nostri ad dominum nostrum regem properantes, quorum in reditu vel mandato, et nostra pendet exspectatio, et domini nostri regis responsio, quid nos agere disposuerit. Proinde Cenomannis eligimus moram facere, donec nos mandatum regium alias trahat, quod forte Andegavis erit, cum civitas illa a via qua reversurus est dominus rex non longe distet. Si vero descenderemus Argentonium, et longior forsan nobis via restaret, et pincerna pro vino meracissimo, quo abundamus, turbatioris subere cervisiam, generosis invisam, etiam parcius propinaret. Hoc etiam est domini Cicestrensis consilium, qui [Col. 1040B] minus consiliosum ducit certum pro incerto domicilium mutare, et Baccho Libero, ancillam festucae filiam maritare. Valeat charissima nobis vestra dilectio.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo, capitulum Saresberiense.
Ad nos usque pervenit discretionem vestram in episcopum nostrum gravaminis non modici dedisse sententiam, et graviorem in decanum nostrum vos daturos proposuisse. Quoniam ergo praelatorum nostrorum gravamen nostrum reputamus, statim hoc audito ad sedem Romanam appellavimus, et in [Col. 1040C] vestra praesentia appellamus, protectioni beati Petri et domini papae nos et ecclesiam nostram submittentes. Valeat et vigeat paternitas vestra.
ALEXANDRO papae MATTHAEUS Trecensis episcopus.
Apud dominum meum fiducialius ago, etc. Vide inter variorum ad Alexandrum III epistolas, post ipsius Regesta.
HENRICUS Wigornensis episcopus capitulo Cantuariensi.
Acta nostrorum paucis dilectioni vestrae perstringo. Siquidem nostrates metu interdicti in partibus [Col. 1040D] nostris divulgati, deliberatione habita, et episcopis nostris accitis, concione contracta sciscitati sunt a singulis, utrum personas suas et ecclesias sibi commissas sub illa vellent appellatione includi, quae dudum ab episcopis nostris in initio Quadragesimae, scilicet ad terminum Purificationis, facta fuit: quam et communi consilio proposuerant in octava Pentecostes innovare. Requisitus ergo Dunelmensis episcopus, sicut sedebat primus, respondit quod illi appellationi non interfuerat, neque mandatum commonitorium inde aliquod in scriptis vel sine scriptis audierat, deliberaturum se cum metropolitano suo super hoc, et quidquid liceret, salvo ordine Dei et suo, se consulte facturum. Meruit autem tali delusione favorem audientium, et dilationem. [Col. 1041A] Post haec Exoniensis requisitus, quid inde censeret, respondit eo inconsulto coepiscopos suos facile ad illam appellationem convolasse, non posse pariter et illa appellatione inniti, et excommunicatorum consortium declinare, periculum autem imminere, si summi pontificis sententia interdictum illud corroboret, cui discrimini nulla se vellet ratione committere. Si tamen Ecclesiae Dei consulerent expedire, et prosecutionem ei regius favor indulgeret, ut mox regno posset excedere, de novo appellaret a gravamine, non illato, sed formidato, licet impetrari posset adversus omnem appellationem speciale subsidium: quod si ei innotesceret, et pastoris sui sententia illum percelleret, obedienter illam susciperet. Hoc dicto Londoniensis religionem [Col. 1041B] ejus ridiculam fecit, et Exoniensis deinceps extra synagogam fuit. Accitus est dominus Wintoniensis per responsales suos, ut apud Northamtonam super illa quaestione coepiscopis suis proposita responderet. Rescripsit itaque dominus Wintoniensis sic: Lex divina praescribit, quod appellatus ad majorem judicem, ad inferiorem appellare non potest. Quilibet autem qui appellat, appellationi prosequendae sese ex necessitate astringit. Inde est, quod quia morbo senioque fatigatus a Domino appellor, saeculari et forensi appellationi faciendae idoneus non existo. Unde dilectionem vestram exoratam esse volo, quatenus me in illas appellationis angustias parcatis intrudere, ubi maledictionis jaculum debeam formidare. Hanc vero responsionis [Col. 1041C] formam, licet auditores suspicionis arguerint, maluit dominus Wintoniensis offensas hominum mereri, quam offendere legem Dei. Quod et palam fecit, quando denuntiationem excommunicationis sibi insinuatae publicavit, et exinde consortium excommunicatorum attentius evitavit. Suggeritur autem nobis quod Reginaldus archidiaconus Wiltesire patri suo reconciliationem impetraverit, et quod dominus papa sententiae latae prorsus ignarus exstiterit. Unde et fingitur quod Londoniensi et Saresberiensi causae cujusdam cognitionem cum apostolica benedictione deleget, estque data rescripti post diem latae sententiae. Super hoc vero cavillantur malitiosi, quod excommunicatos illos [Col. 1041D] dominus papa reputet absolutos. Super his omnibus, quae dilectioni vestrae scribere studui, cum in scholis vestris, causidicorum more, themata inde elicueritis, et juxta oratoriam vel legitimam institutionem Quintilianum vel Papinianum fueritis in argumentis et allegationibus imitati, merita causarum, ex incude et malleis vestris exsilientium, nobis tanquam desideratum antidotum renuntiate, recepturi postmodum gratiora, et quae vestram plurimum debeant spem alere, et fiduciam erigere, ut ex illis vobis fides fiat, quia vicistis mundum.
HENRICUS, Dei gratia Wintoniensis episcopus et [Col. 1042A] apostolicae sedis legatus, priori et conventui Sanctae Mariae Wigorniensis Ecclesiae, salutem.
Miramur multum quod denarium sancti Petri de ecclesia et parochia ecclesiae vestrae nondum reddidistis, cum ab omnibus episcopis secundum condictum iis terminum jam eum receperimus. Unde mandamus vobis et apostolica auctoritate praecipimus, ut, visis litteris istis, infra quindecim dies eumdem beati Petri denarium Wintoniam mittatis, aut ne exinde in ecclesia vel parochia vestra divinum fiat officium, interdicimus, excepto viatico et baptisterio. Episcopo enim vestro et archiepiscopo absentibus, non habemus nisi vos quibus de hac re scribere debeamus. Valete.
Excellentissimo et in Christi visceribus amplectendo regi Anglorum strenuissimo, fratres Carthusiae, utinam pauperes spiritu, sic in praesenti saeculo regnare, ut in futuro valeat coronari!
Cum sanctus Job sederet quasi rex circumstante exercitu, erat tamen moerentium consolator. Rex regum et Dominus dominantium aperuit manum suam, et habenas regni vestri multipliciter dilatavit. Oportet ergo ut semper ante oculos vestros habeatis illam terribilem sacrosanctae Scripturae comminationem, qua dicitur: Potentes potenter tormenta patientur, et fortioribus fortior instat cruciatus (Sap. VI) . Et illud Psalmistae: Terribili et ei [Col. 1042C] qui aufert spiritum principum, terribili apud reges terrae (Psal. LXXV) . Divulgatum est ab Oriente usque in Occidentem, quod Ecclesias regni vestri intolerabiliter affligitis, et exigitis ab eis inaudita quaedam et inconsueta, quae si quaesierint, quaerere tamen non debuissent antiqui reges. Potest autem fieri, ut in tempore vestro, quoniam multam contulit vobis Deus sapientiam, tanta afflictio utcunque tolerari possit, sed forsitan post decessum vestrum tales regnaturi sunt, qui devorabunt Ecclesiam toto ore, et indurati cum Pharaone dicent: Nescio Dominum, et Israel non dimittam (Exod. V) . Parcite, quaesumus, parcite dignitati vestrae, parcite nobilitati, parcite generi, parcite et famoso nomini [Col. 1042D] vestro; et qui plenus ac potentissimus estis, formam compressionis futuris non dimittatis. Moerorem et aerumnam sanctae Ecclesiae, quae fere ubique conculcatur, clementi oculo respicite, et regia consolatione eam fovere, ac tueri indesinenter et infatigabiliter studete.
Venerando et charissimo Patri suo et domino ALEXANDRO Dei gratia summo pontifici et universali papae, frater A. indignus Certesiensis minister, sincerae dilectionis reverentiam ac debitam cum omnibus fidelibus obedientiam.
Vestrae majestati, charissime Pater et domine, etc. Vide in Alexandro III, an. 1159-81.
Venerabili domino et Patri, domino G. Dei gratia Londoniensi episcopo, frater humilis Cluniacensis abbas, salutem in Domino et quidquid potest obsequii et amoris.
Vidimus litteras vestras plenas dulcedinis et amoris, quae humilitatem nostram tantis praeconiis efferunt, ut ad tantam lucem laudis infirmi nostri cordis oculi potius hebetentur et delitescant, quam tantum jubar acie pati irreverberata sufficiant. Nihil enim tale in nobis nostra conscientia recognoscit. Sed fortasse altiori consilio ideo facere voluistis, ut nos immerito commendando, stimulum pudoris suggeratis nobis, et audiendo quales esse debemus, [Col. 1043B] nitamur coram Deo apparere quod dicimur. In his omnibus innotescit nobis erga nos animi vestri sinceritas, quia profecto nisi plurimum diligeretis nos, non possetis tam sincerus et tam verax, licet indigne de nobis talia profiteri. Quod superest, licet in magnum honoris apicem divina vos dignatio evocaverit, nihilominus tamen unum de specialibus Cluniacensis Ecclesiae filiis vos esse praesumimus. Unde, quia nullo pacto vos erubescere credimus ad nomen matris quae vos in Domino per Evangelium genuit, rogamus ut tam apud dominum regem Anglorum quam apud alios primores regni pro ejus negotiis sollicitus intendatis. Venerabilis frater noster dominus Arn[oldus], lator praesentium, vir [Col. 1043C] utique quantum credimus religiosus et strenuus, caetera quae dicenda supersunt venerationi vestrae plenius intimabit. Ipsum apud vos sollicitius esse volumus commendatum. Compatimini matri vestrae et erga ipsam pietatis viscera non claudatis, quae multis ex causis a longo tempore tantis incommodis detrita est, ut vix jam valeat respirare. De fratre Roberto Broi fecimus quod rogastis.
Venerabili et charissimo fratri suo, magistro G. Dei gratia Londoniensi episcopo, excelso in verbo gloriae, frater H. humilis Cluniacensis abbas, salutem et sincerum amorem.
Cum religio, sapientia et eloquentia, qua persona [Col. 1043D] vestra ornata est, Ecclesiae Dei honor sit, illi tamen specialis est gloria, quae in Christo vos genuit, et uberibus suis lactavit. Felix, inquam, Cluniacensis Ecclesia, quae meruit talem habere filium, qui esset flos doctorum, religionis speculum, et praesentis saeculi decus. In quo natura, gratia Dei praeveniente et subsequente, omnia laudanda sic perfecit, ut vix aliqua reprehendenda reliquerit. De quo dubium est utrum malit virtutibus ornari quam emundari vitiis. In quo scientia multarum artium vitiorum fuit interitus, non cumulus. Qui mundanum philosophum, vero Christo philosopho sic mutavit, ut istius veritatem retineret, illius astutiam non abjiceret. Qui magistrum scholarum sic dimisit, ut discipulatum idiotarum Christi devotus addisceret. [Col. 1044A] Quem non necessitas, sed sola charitas traxit ad Christum; non miseria, sed solius perfectionis intentio alienavit a mundo. Cui multiplex scientia humilitatem accumulavit, humilitas constantiam adjecit. Qui tantum honesta diligere, otiosa odire, turpia timere, ut in voluntate habuerit, ostendit. Cui fuit injuria pro honestate, injuriis non affici, labor in requie esse pro justitia, requies in labore vivere pro veritate. Qui factus monachus, de clerico praeter ordinem nil sibi retinuit; abbas constitutus, opera monachi non deseruit; elevatus in magnum pontificem, idem qui antea permansit. Quot gradus accesserunt, tot virtutes successerunt. Per multiplicem curam impositam, virtutes sibi auxit, non minuit. Monachum reservavit in opere, [Col. 1044B] in sollicitudine nil perdidit de abbate, in observantia mandatorum Dei episcopum honoravit et extulit. A Domino factum est istud, et est mirabile in oculis nostris. Novit haec Gallicana Ecclesia tota, et fere Latina, et laudant Cluniacensem Ecclesiam in hujusmodi filio. Scit hoc Cluniacensis et propter hoc, plurimum in Domino exsultat. Audistis, charissime, quod in partem Octaviani declinaveramus, et conturbata sunt viscera vestra. Sed non turbetur cor vestrum, quoniam nunquam ei adhaesimus. Nec ad preces, nec ad promissa terrores et blandimenta imperatoris, vel ad modicum acquievimus. Concilio ejus quod celebravit Papiae, nec propter amorem imperialem interesse voluimus. In confinio regni [Col. 1044C] et imperii sumus, Alemannia, Hungaria, Rossia, Lotharingia, Burgundia, trans Ararim provincia, Italia ex maxima parte, Lugdunensis provincia, cum imperatore obediunt domino O. Minatur imperator, se nobis ablaturum omnia quae habemus in imperio ejus, nisi consentiamus ei. Comes Matiscon', qui juravit in verba imperatoris, et in cujus sumus potestate, extentum tenet gladium suum super cervices nostras. Lugdunensis cum suffraganeis suis suum parat jaculari anathema in caput nostrum. Domini cardinales qui sunt in regno maledictionem suam, non benedictionem, nobis promittunt. Reges Franciae et Angliae minantur se exterminaturos omnia nostra in regnis eorum posita, nisi domino papae A. obediamus. Ex duabus integralibus partibus [Col. 1044D] constat corpus Cluniacensis Ecclesiae. Altera est in imperio, altera in regnis. Quamlibet amittamus, vae nobis, angustiae nobis undique quemadmodum et Susannae. Credimus divino miraculo liberari, quemadmodum et ipsa. Omnipotens dextera non est impotens ad salvandum nos. Si decrevit liberare nos, continuo salvabimur. Adhuc in medio sumus, et regia via incedere deliberavimus. Vos igitur, qui pater noster estis per aetatem, frater per amorem, filius per gratiam, ne obliviscamini nostri, qui in omni charitate vobis conjuncti sumus. Ne obliviscamini matris vestrae, quae, etsi jam in Christo vos parturivit, adhuc tamen in visceribus suis portat, vobis congaudens, vobis condolens, vestra omnia prospera et adversa sua reputans. Alia quaedam [Col. 1045A] dicenda, quae epistola non loquitur, praesentium lator noster et vester monachus, vice nostra vobis loquetur pro ipso et pro Ecclesia de Lentona, cujus, ut audivimus, specialis estis defensor et adjutor in causis, dilectionem vestram affectuose rogamus, quatenus in ejus dilectionem et protectionem, sicut coepistis, dignanter invigiletis causa Dei et Ecclesiae Cluniacensis.
Reverendo in Christo Patri et domino THOMAE, Dei gratia venerabili Cantuariensium archiepiscopo, frater PHILIPPUS de Eleemosyna et fr. L. de Curia Dei, salutem et sincerae dilectionis affectum.
A nostris utilitatibus non recedit, quod utiliter [Col. 1045B] accrescit usibus amicorum. Hoc enim habet amicitia proprium, ut sit ei suavis et jucunda possessio quidquid a suis professoribus possidetur. In sinum gratiae vestrae dilatato corde et affectu prompto magistrum Girardum benignius collegistis: vicissitudinem quam potuit retulit, amicus fidelis inventus est, factus est strenuus propugnator justitiae vestrae, allegator insignis, assertor providus causae vestrae, et operum vestrorum praeconator eximius; nec sibi pepercit nec suis ut vobis proficeret, et totum se sic vestris impendit usibus et gratiam rependit pro gratia, ut nihil sibi laetum proponeret nisi quod honori vestro militaret et nomini. Si a fructu magno circa vos fidelem ejus operam torrens iniquitatis [Col. 1045C] absorbuit, non est minori dignus amplexu si quod voluit implere non valuit; quia, quantum potuit, utilis esse non destitit. Nunc igitur, si in conspectu principis illius magnorum suffragantibus meritis pacem potuit invenire, esse non debet a cordis vestri conspectibus alienum; sed, ut credimus, in mente vestra debet florere cum gratia, si apud eum gratiam receperit, cum quo familiarius et fidelius honoris et pacis vestrae possit inire commercium. Qui enim amicus est, omni tempore diligit, et amicitia certa nulla vi, nulla necessitate excluditur. Rogamus ergo dilectam nobis in Christo charitatem vestram et benevola persuasione consulimus, ut fideli vestro nullius conditionis apponatur dura necessitas; quia, sicut ait Ovidius:
Has litteras misit HENRICUS rex Angliae singulis episcopis Angliae.
Nosti quam male Thomas Cantuariensis archiepiscopus operatus est adversum me et regnum meum, et quam male recesserit: et ideo tibi mando, quod clerici sui, qui circa ipsum fuerunt post fugam suam, et alii clerici, qui detraxerunt honori meo et honori regni, non percipiant aliquid de reditibus [Col. 1046A] illis, quos habuerunt in episcopatu tuo, nisi per me, nec habeant aliquod auxilium vel consilium a te.
Teste Ricardo de Luci, apud Merleberg.
Has litteras misit HENRICUS rex Angliae singulis vicecomitibus Angliae, in principio persecutionis sancti Thomae.
Praecipio tibi quod, si aliquis clericus vel laicus in bailia tua Romanam curiam appellaverit, eum capias, et firmiter custodias, donec voluntatem meam percipias; et omnes reditus et possessiones clericorum archiepiscopi saisias in manum meam, sicut Randulphus de Broc, et alii ministri mei tibi dixerint: et omnium clericorum, qui cum archiepiscopo [Col. 1046B] sunt, patres et matres, fratres et sorores, nepotes et neptes ponas per salvos plegios, et catalla eorum, donec voluntatem meam inde percipias, et hoc breve tecum afferas, cum submonitus fueris.
HENRICUS rex Angliae REGINALDO schismatico Coloniensi.
Diu desideravi justam habere occasionem recedendi a papa Alexandro, et a perfidis cardinalibus ejus, qui proditorem meum Thomam, quondam Cantuariensem archiepiscopum, contra me manutenere praesumunt. Unde cum consilio omnium baronum meorum, et cum consensu cleri, magnos viros [Col. 1046C] de regno meo, scilicet Eboracensem, Londoniensem, archidiaconum Pictaviensem, Joannem de Oxeneford, Ricardum de Luci, Romam missurus sum, qui publice et manifeste ex parte mea, et totius regni mei, et omnium aliarum terrarum, quas habeo, proponent et denuntiabunt papae Alexandro et cardinalibus ejus, ne ulterius proditorem meum manuteneant, sed ita liberent me ab eo, ut alium cum consilio cleri in Ecclesia Cantuariensi possim instituere. Denuntiabunt etiam, quod quidquid Thomas fecit, in irritum revocent. Hoc etiam postulabunt, quod coram eis papa jurari faciat publice, quod ipse et successores sui et mihi et omnibus successoribus meis regias consuetudines Henrici, avi mei, inconcussas et inviolatas, quantum ad se, conservabunt [Col. 1046D] in perpetuum. Quod si forte alicui petitionum mearum contradicere voluerint, neque ego, neque barones mei, neque clerus meus aliquam eis alterius servabimus obedientiam, imo manifeste eum et omnes suos impugnabimus. Et quicunque in terra mea inventus fuerit, qui ei post adhaerere voluerit, ex pelletur. Eapropter rogamus vos, sicut charissimum amicum, quatenus fratrem Ernoldum, vel fratrem Radulphum, hospitalarium, omni occasione remota, cito ad me mittatis, qui ex parte imperatoris et vestra praedictis nuntiis meis ducatum praebeat, eundo et redeundo per terram imperatoris.
Visis litteris istis consuluit Coloniensis imperatorem, quid regi Angliae sit respondendum. Rescripsit imperator voluntati regis Angliae esse annuendum. [Col. 1047A] Quia quanto solemnius ista fient, si consenserit papa Alexander, tanto major ejus erit confusio. Et forte in occulto per alium templarium, vel hospitalarium, vel aliquem alium, a quo caveri non possit, rex Angliae pro pecunia sua idem obtineret. Missus itaque est frater Radulfus hospitalarius ad regem Angliae qui nuntiis, quos rex ad curiam mittere disponit, ducatum praebuit per terram imperatoris.
Rex Angliae cuidam cardinali, vel coetui cardinalium.
Super his, quae dominus papa vobis significavit, scilicet quod ab amore et devotione Romanae Ecclesiae mentem et animum averteramus, in primis respondemus, [Col. 1047B] quod prudentia vestra plenissime cognovit, quam sincero affectu Ecclesiam Romanam, et personam domini papae semper dilexerimus, et quanta pro eo fecerimus, et sustinuerimus. Siquidem, ut caetera silentio praetereamus, cum de ipsius susceptione controversia haberetur, ipsum non tracti recepimus, sed ad eum recipiendum alios, licet invitos, traximus et compulimus. Nec nos animum nostrum a dilectionis elongavimus plenitudine, sed ipse, qui, ut vobis liquet, a retroactis temporibus nobis praeter modum molestus exstitit, sicut operum in quamplurimis declaravit exsecutio, et nunc maxime verbo et opere, scripto etiam nostram, quod summopere principum laedit animos, non desistit [Col. 1047C] infamare personam, cum scripto suo et verbo nos Ecclesiae persecutorem nominet, et gravatorem appellet. Attendat autem dominus papa, quam paterne erga nos egerit, qui nobis significavit, quod summa principum debet esse cautela et sollicitudo, famam suam conservare illaesam, nec paternum circa nos gerere videtur affectum, qui famae nostrae adeo opere et sermone derogat. Universitati utique vestrae constare volumus, quod quidquid honoris, celsitudinis et potestatis habemus, regnum etiam, et caetera, quae nostro commissa regimini, singula a Domino et Creatore nostro nobis collata scimus et profitemur, et ipsi soli non quantas debemus, quoniam ad id non sufficimus, sed quas possumus, gratiarum referimus actiones. Et utinam dominus [Col. 1047D] papa pro nobis Dominum deprecetur, ut Domino et Creatori nostro debitam exhibere possimus et sciamus devotionem et reverentiam, et ut ipsi servire, et ipsum diligere, in tertia saltem quam debemus portione, valeamus! Sane licet, quantum ex debito tenemur, ipsum diligere et venerari non possimus, affectum tamen et devotionem habemus ipsi in singulis deservire, in omnibus obsequi, in universis obedire. In integritate autem gratiae, et dilectionis domini papae libenter perseverare volumus, et affectamus, si nobis et regno nostro eumdem honorem, et honoris et dignitatis conservationem observaverit, quam sancti et honesti Romani pontifices viris nobilibus et potentibus praedecessoribus nostris exhibuerunt. Verumtamen appellationes, quas proponit [Col. 1048A] nos prohibuisse, et ne quis de regno nostro curiam Romanam visitaret, nos asserit inhibuisse, vestram nolumus latere prudentiam, quod nec appellationes nec visitationes aliquatenus impedivimus, quin eo modo, ea ratione, eo ordine fiant, quo temporibus praedecessorum nostrorum, virorum illustrium, juxta regni nostri consuetudines et dignitates solebant fieri; et sicut antiquiores et prudentiores regni nostri, tam cleri quam laici, recolunt et retractant. Quod vero confoederationis factae cum excommunicatis nos arguit, in hoc non aestimamus nos Deum offendisse, nec obviasse rationi, quia, sicut ex ore domini papae accepimus, ipsum dominum Fredericum Romanorum imperatorem nunquam pro excommunicato habuit, nec postea ipsum excommunicatum [Col. 1048B] fuisse alicujus relatione cognovimus. Verum, etsi filiam nostram filio imperatoris in matrimonio concesserimus, nec in minimo nos deliquisse credimus, sed id nobis licitum esse non dubitamus, quoniam, ut a simili sumamus exempla, idem excellentissimo et potentissimo regi Henrico avo nostro licuisse recolimus, qui filiam suam Henrico bonae memoriae Romano imperatori matrimonio copulavit. Nos etiam a praedecessoribus nostris sumpta ratione, communicato consilio prudentum et discretorum virorum regni nostri, matrimonium inter filium imperatoris et filiam nostram contrahi concessimus.
Praeterea, quod nobis scripsit, ut Cantuariensem archiepiscopum, quem a regno nostro nos asserit [Col. 1048C] expulisse, in statum, a quo recessit, revocemus, et ad sedem suam reducamus, evidentissime novimus universitati vestrae liquido constare, quod ipsum nunquam expulimus, nec a regno nostro exire coegimus. Sed ipse, suae magis levitatis et pravitatis impulsu, quam aliqua ratione ad hoc ipsum inducente, fugam arripuit, intentione et proposito adversum nos malignandi, et nobis et famae nostrae, quod nequaquam, ut omnibus liquet, promerueramus, maligne derogandi. Si autem idem archiepiscopus, sicut ex propria voluntate aufugit, eodem modo voluntarie reverti voluerit, et nobis fecerit, quod domino et principi facere debuit, nos eidem juxta clericorum et laicorum consilium, tam regni nostri quam transmarinorum, [Col. 1048D] quod debebimus exsequemur. Verum ipsum per nos revocandum non censemus, quem a regno nostro exire non coegimus.
Itaque, si vobis constiterit nos in aliquo deliquisse, et excessisse, consilio cleri et baronum nostrorum juxta consuetudines, et dignitates, et celsitudines regni nostri, quidquid debuerimus, animo libenti faciemus. Si vero aliquis jura, et consuetudines, et dignitates regni nostri impedire attentaverit, seu diminuere, ipsum publicum hostem, et manifestum nominis nostri, et honoris, et regni aestimabimus inimicum, et nos vita comite dignitatum et consuetudinum regni nostri diminutionem nullatenus sustinebimus, quas illustres viri praedecessores nostri habuerunt, et tenuerunt temporibus sanctorum Romanorum [Col. 1049A] pontificum. De caetero, quod mandavit per vos nobis insinuandum, ne scilicet ecclesias, vel personas ecclesiasticas regni et terrae nostrae gravaremus, vel gravari permitteremus, Deus nobis testis est, et mera conscientia, quod id usque in hodiernum diem nec a nobis actum est, nec permissum.
HENRICUS rex Angliae abbati Cisterciensi.
Quando dominus Willelmus Papiensis et vos nostram apud Rothomagum adiistis praesentiam, conquesti sumus vobis quod quidam monachi ordinis vestri, quos in terra nostra praeter voluntatem et assensum omnium fere baronum et hominum nostrorum cum omni honore et reverentia manu tenueramus [Col. 1049B] hactenus, et promoveramus, quaedam verba et mandata adversariorum nostrorum amaritudinis plena nobis deferebant, et quaedam discordiae seminaria, et irae, et odii incentiva, quae a nullo probo viro aliquo modo essent proferenda. Promisit itaque nobis dilectio vestra quod illud corrigeretis, et monachos vestros a talium mandatorum delatione coerceretis. Post promissionem vero illam abbas vester de Criscampo scriptum quoddam Thomae, qui fuit cancellarius noster, ex parte ejusdem nobis attulit, et ore suo legit, in quo nos arguebat et de fidei laesione, et de schismate nos videbatur accusare, et alia continebat scripti illius series indignationis et superbiae verba, quae nostro derogabant honori [Col. 1049C] et personae. Inde est, quod vobis mandando attentius rogamus, quatenus injuriam nostram digna emendatione ita corrigere non omittatis, et honorem nostrum, et etiam ordinis vestri conservetis. Noveritis autem quod, si excessus monachorum vestrorum non correxeritis, ulterius sustinere non poterimus, quin injuriarum nostrarum quaeramus remedium, teste Jocelino de Baille apud Canon.
HENRICUS rex Angliae WILLELMO Senonensi episcopo.
Quos ad me misistis ordinis Cisterciensis viros religiosos et venerabiles, sicut decuit, honorifice suscepi, attente audivi, diligenter inspexi. Verbum autem, quod ex parte vestra mihi intimaverunt, benigne [Col. 1049D] secundum quod vos accepisse ex domini papae mandato mihi significaverunt, ut mecum de pace reformanda inter me et archiepiscopum Cantuariensem loqueremini, admisi. Placet itaque mihi, quatenus super hoc mecum loquamini. Vobis enim ex magna parte innotuit causa, quae inter nos vertitur, sicut praesens audistis, ubi in praesentia domini regis Franciae inter nos inde sermo haberetur. Ipse causam praestitit discordiae, ab ipso concordiae debet causa procedere: ipse vulnus impressit, ipse sanare studeat.
Per ipsum morbus invaluit, in ipso est ut sanitate reddita morbus evacuetur. Ego neque causam mali neque exsecutionem excitavi vel implevi. In quo itaque loco utrique nostrum, donec convenire possimus, [Col. 1050A] significetis. Confido autem de fidelitatis vestrae integritate et constantia, quod causae hujus veritati favorem inclinabitis. Ideoque affectuosius accipio, ut vestra discretio diligentius meam circa hoc voluntatem et aequitatem attendat. Praeterea ad vos dirigo meam conquestionem super hoc, quod dominus meus rex Franciae nuper aequum excedens, mihi in meis fecit injuriam. Vestra namque mediatione, et comitis Theobaldi fratris vestri, posthabito meorum consilio, super hoc quod praedecessores mei nunquam fecerunt, pro bono pacis me totum nuper exposui voluntati domini regis Franciae vestro acquiescens consilio. Vos autem non credo latere, quomodo mihi nuper injuriatus est. Vobis autem conqueror, ut quod in praejudicium pacis inter nos statutae praesumpsit, [Col. 1050B] transgressio vobis displiceat, et eum ad satisfactionem justam deducere satagatis, quo auctore ipsa facta est.
HENRICUS rex Angliae WILLELMO Senonensi archiepiscopo.
Venientes ad me nuntii domini papae pro negotio, quod inter me et archiepiscopum Cantuariensem vertitur, licet aspera et omni honori meo portarent contraria, pro domini papae reverentia, et sanctae Romanae Ecclesiae debita devotione, honorifice suscepi, et qua decuit benignitate audivi, mandatum domini papae modeste admodum admittens, quod ipsi deferebant, licet me in meis gravatum sentirem, quos [Col. 1050C] ipsi excommunicatos habebant, extraordinarie praecipitata in illos sententia, magis ex impetu animi et motu mentis, quam ex rationis librata aequitate vel deliberationis consilio. Cum autem super hoc diutius sermo duceretur, petii ut absolverentur, quos ipsi sic ligatos habebant. Ipsi vero se illos absoluturos promittebant, si illis securitas juratoria praestaretur ab eisdem, quod absoluti ipsorum parerent arbitrio. Hinc autem motus vehementius, juravi quod nullatenus sacramentum inde praestarent, sed, si vellent, a laicis fidei interpositione, a clericis in verbo veritatis promissione eis securitatem fieri facerem, ut mererentur absolvi. Ipsi autem esse hoc extraneum a consuetudine asserentes, et a sibi injuncto tenore [Col. 1050D] alienum affirmantes dixerunt, quod ad hoc vestrum habere vellent consilium, qui et archiepiscopus et apostolicae sedis legatus estis, ut, si hoc ex vestro haberent consilio, pro excusatione eis sufficeret, si aliquando transgressionis propter hoc arguerentur. Mittunt itaque ad vos, et ego mitto et precor, quod honori meo et commodo consulentes, ad hoc consilium vestrum applicetis. Confido autem constanter de vobis, quem pro summo amico amplector cum abundantissima devotione, quod in hoc et aliis negotiis meis et gratiam uberem, et diligentiam vigilantem, et firmissimam fidelitatem exhibebitis. Desiderio meo plurimum successisse reputarem, si vobiscum loqui possem, sed aliorum negotiorum instantia hoc ad praesens fieri prohibet. Peto itaque quatenus [Col. 1051A] aliquem de vestris ad me mittatis, per quem plenius vestra mihi voluntas innotescat, et mea vobis pariter notificetur.
Venerabili Patri summoque pontifici ALEXANDRO, HENRICUS rex Angliae, dux Normanniae et Aquitaniae et comes Andegaviae, salutem et debitam venerationem.
Si devotionis meae, Pater, erga sanctitatem vestram experimentum quaeritis, etc. Vide inter variorum ad Alexandrum III epistolas, post ipsius Regesta.
[Col. 1051B] Domino papae dominus rex.
Novit Ecclesia Romana ex longo temporis tractu, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO papae HENRICUS rex Angliae.
Episcopos nuntios nostros ad pedes paternitatis vestrae direximus, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO papae HENRICUS rex Angliae, omnino subjectionis debitae obsequium.
Vestrae satis innotescit serenitati, etc. Vide ibid.
[Col. 1051C] H. Dei gratia rex Angliae, Patri suo charissimo G. Londoniensi episcopo, salutem et dilectionem.
Quoniam personam meam vestri gratia speciali sincerae dilectionis affectu vos semper dilexisse expertus sum, de statu mei et incolumitate vos velle certificari, et de successibus meis gratulari indubitanter scio. Unde mitto ad vos charissimum et familiarem meum episcopum Bathoniensem, per quem vobis secreta mea secure significo, et insuper voluntatem meam et quae mihi Deo cooperante acciderunt beneficia postquam ab Anglia recessi. Vos itaque fidem adhibeatis his quae ipse vobis dixerit ex parte mea, et ipsum episcopum dilectissimum et familiarem meum, qui in negotiis meis expediendis pronus et [Col. 1051D] devotus semper assistit, charum habeatis et diligatis, et honorem exhibeatis. Vestrae etiam paternitatis sollicitudinem de qua non minimum confido, attentius et devote expostulo, quatenus negotiis meis summam operam et diligentiam adhibeatis, et paci et defensioni regni mei pro facultate vestra providere studeatis. Teste H. Baiocensi episcopo, apud Chivill'.
HENRICUS rex Angliae GILBERTO Londoniensi episcopo.
Audivi gravamen, quod ille Thomas proditor et adversarius meus intulit in te, et in alias personas regni mei, quod non minus aegre fero de persona [Col. 1052A] tua quam si in meam propriam personam virus suum evomuisset. Et ideo pro certo scias, quod ego omnem operam dabo, per dominum papam, et per regem Francorum, et per omnes amicos meos, quod de caetero non nobis nec regno nostro nocere poterit. Unde volo et consulo, quod tu interim nullo modo in animo tuo turberis, sed tibi viriliter provideas, utrum magis tibi et mihi expediat, quod ad me in Normanniam venias, vel quod in Anglia remaneas. Hoc enim totum tuae committo dispositioni, pro certo sciturus, quod si ad me veneris, et Romam adire volueris, omnia necessaria ad viam de meo tibi honorabiliter et sufficienter inveniam. Teste G . . . clerico apud S. Macharium in Guasconia.
HENRICUS rex Angliae et dux Norm. et Aquit. et com. Andeg., viris ven. abbati Cisterciensi et omnibus abbatibus Cisterciensis ordinis, qui ad capitulum Cisterciensem conveniunt, salutem et sincerae dilectionis affectum.
De vestra sinceritate et religione plenius confidens, et constantius praesumens, universitati vestrae devote supplico, humiliter petens, quatenus mei et haeredum meorum memoriam habeatis, nec non et fidelium meorum, quatenus precibus vestris propensius mihi inclinetur divina clementia, nobisque miserationem ejus propitiam facere studeatis, ut [Col. 1052C] cum pace solida et continua nos dirigat, et regnum meum et alias terras mihi subditas conservet. Praeterea vobis innotescere volo, quod nuntios domini papae, viros venerabiles, Gratianum domini papae notarium, et magistrum Vivianum S. Romanae Ecclesiae advocatum, quos pro negotio archiepiscopi Cantuariensis ad me transmisit, honorifice suscipere, petitionem ejus per eosdem mihi porrectam devote, sicut decuit, audire curavi. Eidem autem petitioni, adhibito consilio archiepiscoporum, episcoporum et abbatum plurium, benigne et sufficienter respondere cum praedictorum nuntiorum consensu studui, sicut vos subscripta docebunt, ut domino papae omnimodam videar in hoc negotio exhibuisse reverentiam, licet semper juri stare, et quod inter nos jus statueret, [Col. 1052D] subire petiissem a primordiis hujus causae: et saepius postulassem, ut a latere domini papae transmitterentur, qui de ista causa plenius cognoscentes illam aequitatis fine concluderent. Archiepiscopus Cantuariensis, sicut ad remotiores finium nostrorum partes fama discurrere divulgatum est, sine mea licentia et conscientia exivit ab Anglia, et post exitum ejus me apud religiosos viros crudelitatis notabilem haberi voluit, in me vota principum et clericorum provocans, et odium gentium exterarum. Pro petitione tamen, et reverentia, et amore domini papae, licet mihi gravissimum esset, et voluntati meae admodum repugnans, et mihi molestissimum videretur, concedo quod ipse redeat in Angliam, et habeat archiepiscopatum suum cum ea integritate, [Col. 1053A] cum qua illum habuit, quando illum dimisit: et sui similiter sua habeant. Et ipse et sui pacem habeant ad honorem Dei et mei, salvis dignitatibus regni mei. Quod autem brevius vobis de praesenti negotio, quam solemniter, quibus praesentibus actum sit, ex litteris datur intelligi, vobis diligentius et plenius intimabunt venerabiles fratres vestri qui aderant: frater Gaufredus de Altisiodoro, abbas de Mortuomari, abbas de Bellet, abbas de Rievalle, quibus, ut decet, fidem habebitis. Universitati autem vestrae dissuasum esse desidero, ne de caetero tam facilem adhibeatis credulitatem, si quis in perniciem me de vobis sinistra praedicare et persuadere voluerit. Praeterea dilectioni vestrae grates uberes exsolvo, quod ad petitionem meam fratrem Gaufredum [Col. 1053B] mihi misistis. Et nunc iterum diligenter peto, quatenus eumdem quam citius mihi remittatis. Necessariam enim mihi ejus intelligo discretionem et prudentiam, ut mihi praesens adsit, et aliquandiu propinqua mihi ejus sit conversatio. Teste G. archidiacono apud Rurum.
Rex Angliae ROTRODO Rothomagensi archiepiscopo.
De vestro, aliorumque fidelium baronum meorum consilio, pacis reformandae inter me et archiepiscopum Cantuariensem, susceptam formam domino papae, nuntiis et litteris meis insinuavi. Ipse, sicut per suas mihi litteras significavit, eam cum tenore, [Col. 1053C] quo a vestro prodiit consilio, eique ex parte vestra fuerat significata, suscepit cum gratiarum actione plurima, mandans, monens, supplicans et suadens attentius ut illam exsequar mediatione vestra et Nivernensis episcopi. Illam itaque vobis mediantibus plene et libenter complebo, nullatenus declinaturus formam vestro consilio propositam, teste Ricardo de Luci, apud Westmonasterium.
Pro amore Dei et domini papae, pro salute nostra et haeredum meorum, remitto Cantuariensi archiepiscopo et suis qui cum eo et pro eo exsulant, iram meam et offensam, et eidem remitto omnes querelas praecedentes si quas habebam adversus eum, et [Col. 1053D] concedo ei et suis veram pacem et firmam securitatem de me et meis, et reddo ei Ecclesiam Cantuariensem, in ea plenitudine in qua eam habuit, cum factus est archiepiscopus, et omnes possessiones, quas habuit et tenuit Ecclesia et ipse, ad tenendum et habendum ita libere et honorifice, sicut melius et honorificentius eas habuerunt et tenuerunt ipse et sui, et omnes ecclesias et praebendas ad archiepiscopatum pertinentes, quae coeperunt vacare, postquam ipse Cantuariensis exivit de terra, ut faciat de iis sicut de suis, prout ei placuerit, reddo ei similiter, salvo honore regni mei.
HENRICUS rex Angliae regi filio suo salutem.
[Col. 1054A] Sciatis quod Thomas Cantuariensis archiepiscopus pacem mecum fecit ad voluntatem meam. Et ideo praecipio quod ipse et omnes sui pacem habeant; et faciatis habere ipsi archiepiscopo, et omnibus suis, qui pro eo exierunt ab Anglia, res suas bene et in pace, et honorifice sicut habuerunt tribus mensibus antequam ipse archiepiscopus exiret ab Anglia, et faciatis venire coram vobis de melioribus et antiquioribus militibus de honore de Saltwude, et eorum sacramento faciatis recognosci quid ibi habentur de feudo archiepiscopatus Cantuariensis, et quod recognitum fuerit de feudo ejus esse, ipsi archiepiscopo habere faciatis. Teste Rotrodo archiepiscopo Rothomagensi, apud Chinum.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo HENRICUS rex Angliae.
Sciatis quod obviam vobis Rothomagum venire non potui ad terminum, quem praelocuti fuimus inter nos, quia significatum mihi fuit ab amicis meis Franciae, regem Francorum praeparare se ad eundum in Alverniam super homines meos et ad male faciendum ipsis et terrae meae. Ipsi autem homines Alverniae idem mihi significaverunt, rogantes ut eis succurrerem. Quapropter ad terminum quem statuimus inter nos ad vos Rothomagum venire non potui. Sed mitto vobis Joannem decanum Saresberiensem, familiarem clericum meum, vobiscum in Angliam [Col. 1054C] iturum, per quem significo Henrico regi Anglorum filio meo, ut bene, et in pace, et honorifice habeatis omnes res vestras: qui etiam emendari faciat, si quid minus actum est, quam oportuerit, de his quae ad vos spectant. Et quoniam mihi et filio meo plura referuntur de mora vestra quam facitis, quae forsitan vera non sunt, vobis, ut credo, expediret, ne ire in Angliam diutius differretis. Teste rege ipso apud Lokchas.
THOMAE Cantuariensi archiepiscopo MATILDIS imperatrix.
Mandavit mihi dominus papa, et in remissionem peccatorum meorum injunxit, quatenus de pace et [Col. 1054D] concordia inter filium meum regem et vos reformanda intromitterem, et vos ipsum eidem reconciliari satagerem. Inde etiam, sicut scitis, me requisistis. Unde majore affectione tam pro honore Dei, quam pro honore sanctae Ecclesiae rem istam incipere, et tractare curavi. Sed multum grave videtur regi, et baronibus suis, atque consilio, sicut vos dilexit, et honoravit, atque dominum totius regni sui, et omnium terrarum suarum constituit, et in majorem tandem honorem, quem habebat in tota terra sua, vos sublimavit, ut de caetero vobis securius debeat credere, praecipue cum asserant quod totum suum regnum, quantum potuistis, adversus eum turbastis, nec remansit in vobis, quin ad eum exhaeredandum pro viribus intenderitis. Eapropter mitto [Col. 1055A] vobis fidelem et familiarem nostrum Laurentium archidiaconum, ut per eum sciam voluntatem vestram super his omnibus, et cujusmodi animum vos habetis erga filium meum, et qualiter vos continere volueritis, si contigerit, quod petitionem meam, et precem de vobis ad plenum exaudire voluerit. Unum quoque vobis veraciter dico, quia nisi per humilitatem magnam, et moderationem evidentissimam, gratiam regis recuperare non poteritis. Verumtatem quid super hoc facere volueritis, nuntio proprio, et litteris vestris mihi significate.
Religiosissimo Dei gratia sanctae Cantuariensis [Col. 1055B] Ecclesiae archiepiscopo THOMAE suo Patri spirituali O. Walliarum rex suus spiritualis in Domino filius, debitam ac voluntariam in Christo obedientiam.
Vestrae, Pater mi venerande, discretionis auribus insonuit, quanta sui juris detrimenta post mortem episcopi nostri Mauritii nostra passa fuerit Ecclesia. Unde et magno timore perculsi trepidamus, ne, quia nobis incumbit necessitas curam et sollicitudinem hujus Ecclesiae gerendi, Deus nostrae negligentiae ista imputet. Nostis quoque, quantum nos immeritos oderit rex Angliae, ita ut nostro honori et in ecclesiasticis et saecularibus negotiis pro posse deroget, in quo vestri exsilii damnosam sentimus absentiam. Sed, quoniam in tali statu non estis, quo super hac re nostrae indigentiae consulere valeatis, vestram [Col. 1055C] deprecamur obnixe clementiam, quatenus cum sic amodo esse nequeamus, nostrum alibi episcopum ordinandi licentiam tribuatis, tali tamen interveniente conditione, quod sanctae Cantuariensi Ecclesiae et vobis exhibeat obedientiam, ac si vestrae manus impositione consecratus fuisset. Et bene nostrae petitioni debetis satisfacere, quia non jus aliquod nos cogit vobis subjici, sed voluntas, quae semper durabit immobilis, nisi in vobis remanserit, quo minus perseveret. Quod si nos de obedientia, si hoc contigerit, suspectos habueritis, securitatem faciemus quam velitis. Et sicut archidiaconus noster David vestra in omnibus praecepta sequitur, sic et nos omnes faciemus. At unum tamen sciatis, quod amplius sic esse non valemus. Voluntatem [Col. 1055D] itaque vestram super his mihi litteris vestris renuntietis.
Eram magnificentiae vestrae quaedam cum tranquillitate mentis intimaturus, etc. Vide in Alexandro III, an. 1159-81.
ALEXANDRO papae LUDOVICUS rex Franciae.
Pro archiepiscopo Cantuariensi, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO Dei gratia summo pontifici, LUDOVICUS [Col. 1056A] eadem gratia Francorum rex, salutem et debitam reverentiam.
Ab humanae pietatis lege recedit filius, etc. Vide ibid.
LUDOVICI reg. Fr. ad ALEXANDRUM papam.
Potestis recolere, etc. Vide ibid.
ALEXANDRO papae LUDOVICUS rex Franciae.
Tenemus firmiter et recolimus, etc. Vide ibid.
[Col. 1056B] THOMAE Cantuariensi archiepiscopo LUDOVICUS rex Franciae.
Jam diu sanctitati vestrae obtulimus, ut apud nos mansionem faceretis. Id ipsum nunc vobis offerimus ex grandi animo. Et hoc recipere nobis esset ad gaudium magnum. A nobis frequenter non habetis nuntios, quia sumus adhuc in exspectatione: et alias res, et alios rumores vellemus audisse, quibus vos laetificare nobis esset gratissimum. Sed nondum res est secundum desiderium nostrum. Valete.
MANUELI Dei gratia illustri et glorioso Romanorum imperatori semper augusto, venerabili fratri et [Col. 1056C] amico charissimo LUDOVICUS, eadem gratia rex Francorum, salutem et ei fideliter et feliciter adhaerere qui regna largitur et transfert imperia.
Honor quem nobis in Domino peregrinantibus apud vos exhibuistis, Deo auctore a memoria nostra nunquam excidet. Et licet nos maria et interjectorum regnorum interstitia separent, nulla tamen vis meritis vestris debitam nobis excutiet charitatem. Inde est quod de vestra prosperitate laetamur ut nostra et aemulis vestris quod nostris optamus evenire promptum gerentes animum, si Deus opportunitatem dederit, vestram in Domino implere voluntatem et gloriam dilatare; ut autem vos de nostro et nos de vestro statu faciat certiores, [Col. 1056D] latori praesentium Theobaldo, venerabili priori Crispiacensis Ecclesiae dedimus in mandatis, ut imperialem adeat majestatem et ad thronum celsitudinis vestrae secreta perferat, quae potius fidei ejus quam litteris censuimus imprimenda. Est enim vir litteris eruditus, morum sanctitate conspicuus, praeclari nominis, et nobis admodum familiaris. Unde prae caeteris qui in ordine suo perfecti habebantur, electus est procurare necessitates Ecclesiae Cluniacensis, quae non modo monasteriorum regni nostri caput exstitit a diebus antiquis, sed in toto orbe Latino monasticae religionis prae caeteris omnibus obtinuit gloriam. Imperatoriam ergo clementiam imploramus, ut tantum virum condecenter admittat, verba nostra quae posuimus in ore ejus, [Col. 1057A] audiat diligenter et misericorditer exaudiat preces ejus et respiciat Ecclesiae necessitates.
LUDOVICUS Dei gratia rex Francorum, illustri regi Siculorum WILLELMO venerabili fratri et amico suo charissimo, salutem et ei jugiter adhaerere qui dat salutem regibus.
Honor, quem nobis magnificus avus vester in obsequio Dei peregrinantibus exhibuit: liberalitas, quam in nos et comperegrinantes exercuit; consolatio multiplex, quam fessis et laborantibus devotus impendit, a memoria nostra recedere nequeunt, sed [Col. 1057B] animum nostrum indesinenter accendunt. Utinam devotio, quam habemus ad vos, possit operis exhibitione clarescere, et effectus meriti conspicuum testimonium reddat affectui promerendi. Gratius enim esset nunc si opportunitas divinitus aperiretur obsequium vobis rependere, quam fuerit tunc illud a vestris progenitoribus accepisse. Magnique muneris instar erit si decreveritis imperare, quod desiderio nostro praestaret materiam obsequendi. Licet enim nos interjacentium terrarum spatia separent, et obsequiorum vicissitudines intercludant, ferventissimam tamen a pectore nostro nequeunt excludere charitatem, quin prosperis vestris congaudeamus ut nostris, et adversa quoties audiuntur, feramus ut nostra. Proinde quod honori vestro et gloriae [Col. 1057C] credimus inservire, secure petimus et sincera consulimus charitate sicut preces vestras admittere prompti sumus et similiter expedienti consilio obedire. Nobilis vir Stephanus quem familiaritatis vestrae honore sublimastis, caro et sanguis noster est, et clarissimos proceres regni Francorum cognomine vel affinitate contingit. Qualiter autem ad ignominiam generis et gentis suae dejectus sit et ejectus, prudentia vestra tanto certius recolit, quanto quae circa eum gesta sunt, insidiantium fraude, clarius per praesentiam intellexit. Rogamus ergo affectuosius nobilitatem vestram, ut eam ad gloriam nominis vestri et regni Francorum consolationem curetis maturius revocare, eumque restituatis in [Col. 1057D] integrum amoris, familiaritatis, honoris et dignitatis. Ob hanc causam et alias quas scripto non duximus committendas, latorem praesentium Theobaldum venerabilem Crispiacensis Ecclesiae priorem ad excellentiam vestram fiducialiter destinavimus cui in his quae vobis ex parte nostra dixerit credi postulamus ut nobis. Est enim vir fide plenus, reverendus titulo sanctitatis, litterarum eruditione praeclarus, nobis admodum familiaris charus et acceptus regno Francorum. Procurat autem necessitates nobilis Ecclesiae Cluniacensis in Oriente; in quibus eum a vestra sublimitate petimus benignius exaudiri et efficacius promoveri. Gloriam vestram ad honorem suum in longa tempora promoveat et tueatur Rex regum et dominantium Dominus.
Sanctissimo domino et Patri charissimo ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici, humilis et devota filia ejus A. . . . . regina Francorum, salutem, et cum sinceritate cordis devotum obsequium.
Vobis sicut Patri loquar et domino, etc. Vide in Alexandro III, an. 1159-81.
FREDERICUS Dei gratia Romanus imperator et semper augustus, dilectissimo amico suo H. illustri Anglorum regi, salutem et indissolubilem intimae dilectionis [Col. 1058B] affectum.
Cum Christus Ecclesiam suam quam pretioso sanguine redemit, unicam et indivisam beato Petro prae caeteris apostolis singulari et speciali privilegio gubernandam commiserit, constare videtur quod unus in Romana Ecclesia pontifex esse debeat, qui unius Dei et Petri vicarius, unius et universalis Ecclesiae gubernator existat. Unde nos qui unitatem colimus, et omnes unum corpus sumus Ecclesiae, nonne dolere debemus quod scissa illa tunica inconsutili, unitatis scilicet Ecclesiae, duos apostolicos in Romana Ecclesia videmur habere? Defuncto enim Adriano papa in Kalendis Septembris, cardinales, qui columnae immobiles esse videbantur, quibus sancta et catholica inniteretur Ecclesia, [Col. 1058C] non quae Dei sunt, sed sua quaerentes et unitatem Ecclesiae scindentes, duos pontifices elegerunt. Pro tanta namque et tam perniciosa Ecclesiae jactura tota Italica Ecclesia conturbatur, et dissensiones schismatis ortae in capite, jam in inferiora membra defluxissent, et totum corpus Ecclesiae commaculassent, nisi nos consilio et auxilio religiosorum virorum qui Spiritu Dei aguntur, tam impudicae iniquitati, justitiae rigorem opposuissemus. Ne itaque in tantae discrimine discordiae universalis Ecclesia possit periclitari, Romanum imperium quod ad remedium tam perniciosi morbi divina clementia providit, universorum saluti debet sollicite providere, et ne tanta mala in Ecclesia Dei praemineant, [Col. 1058D] futuris solerter obviare. Coadunatis etenim in unum omnibus episcopis, tam Italicis quam Teutonicis, caeterisque principibus ac viris religiosis, qui zelum Dei et Ecclesiae habere videbantur, quid facto opus esset, diligenter investigavimus. De decretis pontificum Romanorum, et statutis Ecclesiae veraciter accipientes, quod exorto schismate in Romana Ecclesia ex duorum apostolicorum electione ambos vocare, et secundum sententiam et consilium orthodoxorum litem decidere deberemus. Ex consilio itaque omnium qui aderant, episcoporum scilicet, caeterorumque principum curiam solemnem, et generalem conventum omnium ecclesiasticorum virorum, in octavis Epiphaniae Papiae celebrandum indiximus. Ad quam ambos qui se dicunt [Col. 1059A] pontifices Romanos, omnesque episcopos imperii nostri vocavimus. Sane cum sis unum de principalibus Ecclesiae membris, ac sine cujus consilio et auxilio tam arduum tamque necessarium negotium salutarem effectum sortiri nec debet nec potest, si fieri posset, pro reformanda unitate Ecclesiae, etiam tuae personae sublimitas insudare deberet. Sed quia hoc jam diu desiderabile votum nostrum necessariae causae praepediunt, dilectionem tuam modis quibus possumus exoratam esse cupimus, quatenus de venerabili collegio episcoporum regni tui et abbatum, aliorumque orthodoxorum quorum sapientia et religione Anglorum praefulget Ecclesia, quotquot potes, nobis transmittas, et praedicto sacro conventui interesse facias, ut eorum caeterorumque [Col. 1059B] ecclesiasticorum virorum salubri dictante consilio unitas Romanae Ecclesiae, Deo mediante, qui facit utraque unum, reformetur, et status ecclesiarum nullo deinceps dissensionum turbine collisus, nostris temporibus incolumis in sua possit tranquillitate permanere. Interim autem, in neutram partem praedictae scissurae assensum tuum declines, nec [ desunt nonnulla. ] rationabiles aliquatenus recipias.
FREDERICUS Dei gratia Romanorum imperator et semper augustus, cunctis populis quos clementiae nostrae regit imperium.
[Col. 1059C] Jam dudum innotuisse credimus, qualiter exorta quondam inter Ecclesiae Romanae cardinales de apostolatu discordia in reges et regna impetu pestifero est diffusa. Pro qua ad optabile bonum pacis revocanda quantos post beatae memoriae papae Victoris electionem et confirmationem Catholicam Papiae, Mediolani, Laone, atque in diversis imperii finibus, in corpore nostro labores, tam nos quam invicti principes nostri pertulerimus, quantas rerum copias zelo justitiae impenderimus, in extremis quoque mundi partibus jam auditum non dubitamus. Denique beatissimo papa Victore ad paradisi gaudia feliciter assumpto, et in ejus locum ab episcopis et cardinalibus almae sedis apostolicae domino Paschali, [Col. 1059D] viro Christianissimo, in praesentia episcoporum et religiosorum Lombardiae ac Tusciae, illustris quoque urbis Romae praefecti ac multorum nobilium Romanorum, catholice substituto, ipsum etiam dominum Paschalem ex Ecclesiae ac principum imperii judicio atque consilio in papam et Patrem Catholicum solemniter recepimus, debitoque honore venerari semper intendimus. Proinde obstinata schismaticorum perfidia, mortem viri justi suis successibus aperta fronte ascribens, Sireniis suis blanditiis quorumdam fidelium nostrorum animos adeo molita est denuo immutare, ut nisi novis morbis nova maturius remedia objicerentur, pars nostrorum non modica viderentur ex fiducia nostrae lenitatis seducenda. Igitur zelo reformandi decoris [Col. 1060A] domus Dei ardentius accensi, cum regem Francorum, qui nulla nostra culpa praeeunte, una cum Rolando, imperii nostri hoste publico, ejusque sequentibus, imperialem nostrum honorem manifeste molitur auferre, post multos nostros admonitus irrevocabilem persensissemus, universis imperii principibus in sancto Pentecoste curiam Wichebuch generalem indiximus. Quorum coetu celeberrimo ibidem solemniter praesidente, Ecclesiae Dei statum ac domini papae Paschalis negotium serio ac magnifice duximus roborandum. Invocata igitur devotissime Spiritus sancti gratia, et universorum qui aderant consilio altius communicato, ad removendam pro parte nostra omnem prorsus ambiguitatem, ipsi nos manu propria super sanctorum reliquias [Col. 1060B] juramentum publice praestitimus, quod Rolandum schismaticum, vel ejus successorem, quem ipsius pars elegerit, in papam nunquam recipiemus, nec ad eum recipiendum unquam alicui assensum praebebimus. Nulli etiam fautorum ejus gratiam nostram unquam reddemus, nisi ab errore viae suae ad unitatem Ecclesiae fuerit conversus. Dominum vero papam Paschalem manutenebimus semper et promovebimus, eique tanquam Patri catholico et universali pontifici obedientiam, honorem et reverentiam exhibebimus: et ab ipso, ejusque parte, vita comite, nunquam recedemus. Electos quoque, qui sub eo aut ejus successore, quem pars ipsius elegerit, consecrationem receperunt, vel adhuc receperint, honore aut ordinibus suis per ejus obedientiam [Col. 1060C] privari nunquam permittemus. Et hujus absolutionem sacramenti nunquam requiremus, nec oblatam recipiemus. Praeterea noster in imperio successor, quem principes universi elegerint, hunc honorem Ecclesiae Dei et imperii, et hanc partem nostram sub eodem juramento tuebitur semper atque tenebit. Idem quoque juramentum archiepiscopi et episcopi omnes, atque electi qui interfuerunt numero quadraginta, super sancta Dei Evangelia propria manu unusquisque sub stola sua praestiterunt et publice firmaverunt. Nihilominus universi principes saeculares, dux videlicet Saxonum, et Bavero marchio Albertus senior, Conradus palatinus de Rheno, et Ludovicus Landgravius, et [Col. 1060D] reliqui omnes, super sanctorum reliquias id ipsum juraverunt. Repente autem Spiritus sanctus mentes omnium adeo unius effecit voluntatis, quod electi omnes in Sabbato quatuor temporum ad laudem Dei, et honorem imperii sacros ordines devotissime susceperunt. Firmiter quoque a nobis et ab universis decretum est, ut quicunque supersunt ordinandi, in primis quatuor temporibus similiter exsequantur: alioquin dignitatis, ad quam electi sunt, honore, omni remota dilatione, priventur. Ac haec honorabiles legati illustris amici nostri Henrici gloriosi Anglorum regis, ad nos ab ipso transmissi, in totius curiae nostrae praesentia super sanctorum reliquias ex parte regis Angliae publice juraverunt nobis, quod rex ipse cum toto regno [Col. 1061A] suo in parte nostra fideliter stabit; dominum Paschalem, quem nos tenemus, nobiscum semper tenebit. De Rolando autem schismatico manutenendo nullatenus se de caetero intromittet. Quia vero justitiae, quam hostes Ecclesiae Dei et nostri, sive ex superbia, sive ex causae diffidentia devitarunt, nos semper hactenus stare parati, nunc tandem ad insolita sacramenta ex eorum manifesta obstinatione sumus impulsi. A schismaticorum communione omnis homo, omnisque ordo caveat. Furor enim eorum, etsi hactenus aliquo modo visus est venialis, in posterum prorsus erit irremissibilis. Ad perfectum quoque hujus negotii firmamentum ex totius Herbipolensis consilii decreto firmissime praecipimus, ut si quis ad sui mandatum [Col. 1061B] antistitis sacramentum supra scriptum non praestiterit, si clericus sit aut monachus, ecclesiastico privetur honore ac beneficio; si laicus, allodia et beneficia quaecunque possidet, nostra ipsi auctoritate a suo judice vel domino prorsus adimantur.
Data Wicheburch, Kalendis Julii.
FREDERICUS imperator Stablaunensi abbati.
Sicut novit dilectio tua, ad curiam Wicheburch, quam in Pentecosten indiximus, nos una cum principibus universis, tam saecularibus quam ecclesiasticis, gloriose convenimus. Ubi inter caetera sanctae [Col. 1061C] Ecclesiae statutum est praecipue de negotio domini Paschalis papae, quod in cordibus multorum dubium habebatur, communicato universorum consilio, principum videlicet, et omnium clericorum atque laicorum, qui aderant, feliciter et magnifice roboravimus: invocata enim sancti Spiritus gratia, dominum papam Paschalem, et ejus honorem in hunc modum stabilivimus et confirmavimus, quod nos propria manu nostra super sanctorum reliquias publice juramentum fecimus, quod de caetero Rolandum schismaticum neutiquam pro papa recipiemus. Et si ipse decesserit, ejus successorem, quem pars adversa substituet, similiter nunquam recipiemus. Dominum vero Paschalem papam de caetero, sicut [Col. 1061D] universalem et Catholicum Patrem, cum obedientia, et honore, et reverentia habebimus et tenebimus, et ab ipso ac ejus parte nunquam recedemus, quandiu ipse vivet, et nos vivemus. Si autem ab hac vita nos decedere contigerit, noster successor, quem principes universi substituent, hunc honorem imperii et hanc partem nostram sub eodem juramento tuebitur semper atque tenebit. Hoc idem juramentum omnes archiepiscopi et episcopi nostri et electi, qui interfuerunt numero quadraginta, super sancta Dei Evangelia manu propria unusquisque sub stola sua fecerunt, et publice firmaverunt. Et ad removendam pro parte nostra omnem ambiguitatem omnes electi, primus Coloniensis, deinde caeteri, sacros ordines in Sabbato quatuor temporum [Col. 1062A] ad laudem et honorem imperii apud Witzeburgh cum omni devotione susceperunt. Similiter universi principes saeculares, dux Saxoniae, et Albertus marchio senior, et palatinus comes de Rheno, landgravius, et reliqui omnes super sanctorum reliquias publice juraverunt. Honorabiles quoque legati regis Anglici, amici nostri, ab ipso ad nos transmissi, in praesentia totius curiae nostrae super sanctorum reliquias ex parte regis Anglici et baronum ejus juramentum apud Witzeburgh juraverunt, quod et ipse rex Anglicus cum toto regno suo in parte nostra fideliter stabit, et dominum papam Paschalem, quem nos tenemus, et ipse tenebit, et nostram partem manutenebit. Et de Rolando schismatico, vel ejus parte amplius de caetero se non intromittet. Nos itaque [Col. 1062B] de tua dilectione et fidelitate confidentes, et plurimam fiduciam habentes, mandamus tibi attentius monentes ac praecipientes, ut praedictum juramentum, quod nos propria manu nostra coram principibus juravimus, et ipsi principes juraverunt et firmaverunt, ipse cum omnibus ecclesiae tuae fidelibus publice jures et observes, et singulis Dominicis diebus et festis in publica missa, sicut edictum est et sancitum a nobis et a principibus, publicam orationem pro domino papa Paschali nominatim et assidue, intus et foris, praecipias recitari.
Edictum quoque est et statutum, ut haec omnia juramenta infra sex hebdomadas ab omnibus compleantur. Quod si aliquis monachorum, clericorum, [Col. 1062C] laicorum in imperio nostro huic confirmationi et edicto nostro, aliquo modo se opponendo contradixerit, certum sit apud te, quod sicut publicus hostis imperii, absque omni spe recuperationis, judicatus est et damnatus, et ab omni officio et honore et beneficio destitutus. Litteras quidem vocationis tibi transmisimus, et quia secundum prudentiam tuam nobis necessarius valde fuisses, quod litterae nostrae ad te non pervenerint, valde dolemus. Interim in partibus tuis praesentiam nostram praestolaberis: ibi cum viciniores erimus, si quid justitiae defuerit, per omnia complebimus.
[Col. 1062D] Regi Angliae rex Siciliae.
In receptione litterarum specialissimae dilectionis vestrae cognovimus, quod quidem sine admiratione maxima proferre non valemus, videlicet quod ordine humanitatis oblito, et naturae lege soluta insurrexit filius in parentem, in genitorem genitus. Commota sunt viscera ad bellum intestinum, irruerunt ad arma praecordia, et quod novum prodigium est, et nostris temporibus inauditum, caro defervuit in sanguinem, et se ipsum quaerit sanguis effundere, et quoniam ad tanti furoris impetum compescendum, potentiae vestrae auxilium loci commoditas non admittit, eo quo possumus charitatis affectu, quem locorum spatia non concludunt, [Col. 1063A] personam et honorem vestrum devotius amplectentes, dolori vestro compatimur, persecutionem vestram moleste ducimus, et quasi propriam reputamus. Confidimus autem et speramus in Domino, cujus judicio regum judicia terminantur, quod non diutius permittet filium vestrum tentari, supra id quod debet, et qui factus est obediens usque ad mortem, ipse in eo filialis lumen obedientiae inspirabit, per quod memorabitur quia caro et sanguis vester est, et relictis hostilitatis erroribus agnoscet se filium, redibit ad patrem, naturae solidabit incommodum, et debitae dilectionis foedera ordo pristinus continebit. Valete et gaudete in Domino.
ALEXANDRO papae PHILIPPUS comes Flandriae.
Multas sanctitati vestrae refero gratias, etc. Vide inter epistolas variorum ad Alexandrum III papam, post ipsius Regesta.
Domino Londoniensi RANULPHUS de Turri, semel semperque suus, misericordiae abundare visceribus.
Quamvis spontanea beneficia incitamenta non exigant, instinctu erga vos charitatis praecipitor piae petitionis. Venit ad misericordiae vestrae januam J. [Col. 1063C] filius A. magistri quondam vestri, procuratoris vestri, tutoris vestri, vestri dicam an nostri? Sed ut verius fatear, et vestri dicam et nostri. Venit ille, qui ut ad vos veniat, non modo est invitandus, sed trahendus. Venit, inquam, non voluntate ductus, non voluptate corruptus, sed impetu necessitatis invectus. Onerant enim eum supra modum redituum angustiae, debitorum paternorum sarcinae, amicorum raritas, fratrum sororumque pluralitas et reliquae sarcina parentelae. Haereat animo sanctitatis vestrae illa magistri Adae circa vos curarum gravitas, alimoniae fecunditas, diligentia doctrinae, specialis impensa benevolentiae. Quis hodie proprios liberos regit providentius, educat uberius, instruit attentius, diligit ferventius? Sic pene amor ille modum excessit, [Col. 1063D] ut vos diligeret non quasi excellenter, sed quasi singulariter. Absit ab episcopi pietate tot et tanta talis tantique magistri merita non attendere, et ejus non compati liberis, qui vos aliquando pro filio adoptavit. Det ergo Deus vobis angelum magni consilii, quatenus portitorem praesentium, qua decet honestate suscipiatis, et qua abundatis pietate reficiatis, et qua praeeminetis potestate promoveatis. Si autem se sanctitas vestra magis ad fratres suos qui minus, imo nihil nisi per ipsum habent, inclinat, confiteor coram Deo, praedicabilius atque salubrius esse ad hujuscemodi inopes respicere, quam quosdam vicatim cibaria quaerentes reficere. Cum autem religionis vestrae benignitas se passim ad omnes conetur extendere, his potissimum debet subvenire, [Col. 1064A] qui in bonis vestris aliquid juris videntur habere, qui fodere non norunt, mendicare erubescunt, quibus si supernum quod modicum est subtrahatur auxilium, nullum vivendi relinquit adjutorium. Non praesumo docere sapientiam vestram, sed exhortor charitatem vestram, ad honorificentiam et salutem vestram. Denique pepigit gratia vestra aliquem de alumnis magistri Adae suscipere, alere, promovere. Quod nondum solutum, rationis dictat ordo solvendum, et misericordia praecipit ad implendum. In his et omnibus repleat cor vestrum Deus spiritu consilii, et fortitudinis, et pietatis. Valete semper in Domino.
[Col. 1064B] Super appellationis denuntiatione vestrae satis provide et prudenter egistis. Sed dominus rex consultius in hac parte providerat vobis et aliis sua gratia, cum statim postea convenit regem Francorum de conventione facta inter eos fide interposita, quod neuter eorum alterius invasorem in terra sua retineret, aut infestatorem quemcunque reciperet aut manuteneret qui sui domini curiae stare nollet judicio. Objiciebat enim guerram archiepiscopi Cantuariensis gravissimam et omnimodo inordinatam. Ad hoc itaque tandem ventum est quod propositum est archiepiscopo utrum mallet Galliam exire aut ab excommunicationibus suis temperare et insuper omnes illos absolvere quos excommunicaverat. Praeterea [Col. 1064C] inpraesentiarum nuntiorum litterarum abierunt in Franciam dominus Sagiensis et archidiaconus Cantuariensis pro magna utilitate et unitate et pace Ecclesiae Anglorum. Item Raginaldus archidiaconus Saresberiensis in reditu est, peractis omnibus domini regis ad voluntatem suam et suorum, adducens secum duos clericos familiares a latere domini papae, videlicet Gratianum subdiaconum, nepotem Eugenii papae, magistrum notariorum, et Vivianum advocatum curiae Romanae, ad quid vel qualiter nondum scimus, sed omnia bona speramus, sicut a quibusdam accepimus quod nuper audietis.
Domino Londoniensi salutem praesentem et futuram.
Sicut tradit quaedam eloquentiae persona sublimis, ingratus est qui negat se beneficium accepisse, ingratior, qui dissimulat, ingratissimus omnium, qui oblitus est. Ne igitur famae vestrae nitor egregius ingratitudinis hujus vel illius videatur carbone nigrescere, tangat memoriam vestram illa magistri Adae circa vos curarum gravitas, doctrinae profunditas, alimoniae ubertas, postremo fervens, imo ardens charitas. Haereat animo vestro quanta cura, quali amplexu, quam speciali privilegio, illa doctoris vestri, procuratoris, tutoris, diligens vigilantia, vos non modo supra familiares, verum supra quoslibet [Col. 1065A] mortales adoptaverit, qualiterque ejus spiritus in vestro ut ita dicam, spiritu quieverit. Tantorum ergo et plurium contemplatione meritorum et mearum interventione precum, J. latorem praesentium gratia vestra eo benevolentiae respiciat intuitu, quae vestrae congruat sanctitati, et paternae respondeat sollicitudini, quatenus filius utilitate sentiat, quod pater labore promeruit. Pater enim ejus cum fati munus impleret, filium reliquit aere alieno gravatum, fratrum numerositate impeditum, redituum angustiis constrictum, et quibusdam aliis nexibus intricatum. Decet erga dilectissimam religionem vestram, quae etiam aliorum praevenit merita, hujus devotissimi vestri attendere necessaria, et filio sublimitatis vestrae sinum aperire misericordiae. Valeat sanctitas [Col. 1065B] vestra in Domino charissima.
Suo suus, domino servus, THOMAE archiepiscopo Cantuariensi R . . . . quidquid in vita jucundius et saluti conducibilius.
Quod vobis rarius scripsi non absque delicto arbitror. Peccavi equidem, sed confitenti parcere novit clementia. Minus etenim diligens hactenus exstiti in his quae ad vestrae dispensationis curam pertinere noscuntur. Totius quippe Ecclesiae nostrae dispensatio et sollicitudo vobis incumbit. Vobis namque omnia commissa sunt et universa vestro consilio constituere vel arbitrio immutare, bona in melius [Col. 1065C] promovere et perversa de confusione in ordinem revocare permissum est. Se et sua vestrae dispositioni tradita sancta Dorobernensis gaudet mater Ecclesia: quem sibi patrem, pastorem, ducem, cura, sollicitudine et consideratione ordinata unanimi voluntate praefecit. Interior siquidem et exterior omnium cura imposita vos ad vigilantiam excitat. Grandis honor: onus grave: et cuivis importabile, si non sustentetur divino miseramine. Sollicitudo, ni fallor, multa, et labor plurimus incumbit. Vane igitur in his praesumit humana praesumptio, ubi totum perficit divina miseratio. Diligentia igitur plurima opus est et gravis sarcina plurimorum participatione sublevanda. Quod itaque ab uno minus potest, a [Col. 1065D] multis supportetur. Sed viros discretos et industrios talis impertitio exigit: qui et exteriora prudenter administrare et interioribus zelo Dei armati secundum scientiam praeesse vigilanter noverint: qui communia propriis praeferentes, non sua sed quae Jesu Christi quaerentes, discrete sciant, humiliter velint et utiliter possint assignatorum sibi curam gerere: qui non carni obsequentes aut sanguini, maxime domesticis fidei bona nvoerint providere; qui non Ecclesiae substantiam in propinquorum locupletationem distrahant; qui non panem filiorum canibus mittant, ut domesticos attenuent, dum alienos saginant, quos nimiae tenacitatis naevus non inficiat, aut prodiga effusio non infamet; qui non in deliciis carnis curam habeant, sed spiritui servire contendant, quos [Col. 1066A] non aut edulio crapula aut vino gravet somnulentia: quibus jucundior sit hymnorum aut psalmorum modulatio quam vel diurna vagatio vel nocturna dormitio, quibus magis cordi sit animarum cura quam corporum; qui et speciosae Rachel amplexus desiderent et Liam propter fecunditatem tolerare non recusent; qui contemplationem Mariae ardenter sitiant et laborantis Marthae sollicitudinem non omittant: qui alterna se vicissitudine, nunc ad interiora nunc ad exteriora, discrete se habentes, ut caetera se ipsis adjiciantur et primum regnum Dei quaerentes, spiritualia carnalibus, divina humanis anteponant. Tales enim oportet episcopum habere ministros, quibus secure ea quae propter aliarum Ecclesiarum sibi etiam commissarum sollicitudinem minus ipse sustinere [Col. 1066B] post onera impertiatur. Sana enim haec est, ut arbitror, consultatio, quae virum honestum et discretum commendat. Succenseat adversus me forsitan alius et dicat: Quid pergis vel Minervam docere vel Apollinis aptare digitos citharae?
De nobilitatis vestrae gratia certam obtinentes fiduciam, amicos nostros quoties expedit, et maxime quos domino papae et toti Ecclesiae Dei fideles cognoscimus et devotos, vobis fiducialiter commendamus, [Col. 1068A] procul dubio attendentes, quod tanto nostris debeatis partibus inclinari, quantum apud nos vestrae possent efficere. Proinde venerabilem fratrem nostrum Londoniensem episcopum quem Romano pontifici et Ecclesiae indubitanter comperimus esse fidelem, serenitati vestrae commendamus attentius, transmissis affectibus admodum exorantes, quatenus ipsius nuntios venientes ad curiam sublimitas vestra benigne recipiat, et eorum petitionibus, quas ex parte memorati ferunt episcopi, amicabiliter cooperari studeat et efficaciter promovere. Si autem aliquid apud curiam domini papae de praedicto episcopo sinistrum aliquid fuerit intimatum, unde eum credimus esse immunem, vestra curet id ita delere solertia, ut praelibati nuntii a summo pontifice benignius [Col. 1068B] exaudiantur et in iis exhibeatur gratia dirigenti. Vale.
Venturi sunt, ut dicitur, magister Otho Tusculanus episcopus, et dominus Albertus presbyter cardinalis; et si dominus rex mandato domini stare voluerit, tunc creditur eos venturos in Angliam. Dominus Jacinthus transiit ad Hispaniam, functurus ibidem officio legationis. Abbas Clarevallensis fuit Placentiae prima die Dominica post Ascensionem Domini transiturus ad dominum papam, et modum pacis sicut et imperator et rex Francorum concordes effecti sunt domino papae et curiae repraesentabit. [Col. 1068C] Nuntii nostri transitum habuerunt prope Romam datis senatoribus viginti libris, et idem nuntii fuerunt Bononiae in reditu primo die Dominica post Ascensionem. Vigorniensis tamen episcopus et Reginaldus archidiaconus non ausi sunt se committere fidei senatorum. Robertus de Novo-Burgo transiit in Siciliam, visitaturus regem et parentes suos. Praeterea sciatis quod dominus rex omnia castella Widomari de Leun subvertit in Britannia, exceptis tribus quae dominus rex habet in manu sua. Plana terra Widomaro concessa. Quod autem Widomarus occupavit de feudis vicinorum suorum reddet, vel super hoc stabit in judicio coram rege, quod occupavit de feudis hominum suorum reddet, vel eis plenum rectum tenebit in curia sua, si dominus rex [Col. 1068D] praeceperit per breve suum. Bituricensis archiepiscopus his diebus rebus est humanis exemptus, in cujus loco substitutus est consensu clerici et populi Meldensis episcopus, scilicet dominus Stephanus frater Adae quondam camerarii regis Francorum.
Epistola dedicatoria
Amicissimo fratri suo Jacobo NORRIS S. T. P. collegii Corporis Christi praesidi, caeterisque viris amicissimis et bonis fratribus suis, ejusdem collegii sociis et discipulis, frater eorum et quondam consocius Joannes ALLEN GILES, salutem et in bonis litteris optimo frui successu.
In partibus transmarinis mihi diu peregrinanti et totum fere Occidentem pervagato, quantum gaudii dederit, quod tandem exemplare vetus Herberti de Bosham in Bibliotheca Atrabatensi nactus sim, fraternitas vestra dubitare non potest. Is enim Herbertus, sancti Thomae archiepiscopi per tot annos comes individuus, ea quae ipse viderat, quorum ipse pars magna fuerat, stylo, ut tunc temporis putabatur, immoderato et ultra legem evagante, descripsit. At Hercle, quae ante quingentos annos prae nimio scribendi labore Patrum nostrorum diligentiam penitus evicerunt, his temporibus, post praeclaram typographi artem inventam, diutius in codicibus mstis latere, nemo non dolebit. At libri istius Atrabatensis, quem (quantum scirem) solum superesse putabam, decimum quodque folium, ignominiosus quidam bibliothecarius, cujus nomen periit, memoria adhuc vivit, ut inde paucorum assium membranam vendendo lucrum faceret, sacrilega manu excerpserat! Quo factum est ut per totum librum hiatus plurimi valde deflendi, legentium studium interrumpant. Ita monitus de parte quae supererat similem casum evenire posse, totum codicem transcribi feci atque in his tomis publici juris facio.
Sed non hiatus isti omnes in meis libris apparent. Id quidem Providentia divina quae mihi in hac re arrisit, nec ulla cura mea effecit. Nam in bibliotheca fraternitatis vestrae, imo nostrae, superest adhuc codex qui aureum hoc opus, tribus tantum libris prioribus exceptis continet. De quo suspicio quidem mihi olim inciderat; sed quia codices qui in collegio nostro servantur, ex confusione tanta laborabant, ut libri qui quaererentur vix ulla diligentia inveniri possent, istum codicem nunquam videram, nec si vidissem, faciliter recognovissem, quia nullius auctoris nomen prae se fert, nec initium quidem mutilus et imperfectus habet.
Cum itaque res ita sit, fratres mei hanc primam editionem Herberti de Bosham libelli de Vita sancti Thomae Cantuariensis ad pedes vestros depono, memor quidem illius temporis, quo apud vos, nullis mundi rebus implicitus, omni cura temporalium solutus, verum quaerere, fontes ipsos adire, et inde haustus divinos copiose imbibere pura et simplici mente satagebam.
Fraternitatem vestram precor obnixiusque supplicor ut Herbertus meus favore et patrocinio vestro fultus in lucem prodeat, et ut liceat mihi iisdem verbis eum ad vos commendare quibus Horatius amicum Septimium Neroni commendavit:
Kal. Dec. 1845.
J. A. G.
Praefatio in tomum I
Cum sanctus Thomas Cantuariensis archiepiscopus id merito jure obtinuerit, ut multos haberet vitae suae scriptores, eosque coaevos, nullum sane nactus est quem majori cum voluptate, ne dicam amore, excipias, praeter hunc nostrum Herbertum de Bosham. Qui enim propter hoc tantummodo apud nos celebratur, quod arctissimis amicitiae vinculis praesuli suo adhaerebat, ita ut ne ulla quidem memoria Herberti cujusdam hodie foret, nisi eo cum nomine sanctissimi praesulis posteritati committeretur. Accipimus autem tam ex ipsius quam caeterorum scriptis hunc esse gente Anglum, natumque Bosham seu, ut vulgo dicitur, Sussexiacorum Bosham: quod antiquitus dominium Cantuariensi sedi ascriptum, vicissim deinde in diversorum manus, Cantianorum scilicet comitum, Guillelmi Marshall et domus Berkeley devenit. Idem vero statura procerus, venustus forma, adeo inter omnes eminebat ut militiam potius quam sacerdotium redoleret ac singulari virtutis acie immanique virium suarum copia natus ad haec, sicut re compertum est, suscipienda videretur, quae nimirum, imminentibus undique periculis, audacissimum quemque requirebant.
Thomae causam amplexus est cum nullo adhuc ille, nisi cancellarii, fungeretur officio; cui consecrando testis adfuit; quem prosecutus est postea ad Clarendonense concilium; cui vero usque adeo consensit in hac famosissima Northamtunensis castri curia, ut dum nefandam istam per noctem, veluti turbationum omnium inverecundaeque tyrannidis fomitem, aufugeret praesul, aufugerit et ipse per eamdem noctem, Cantuariam reversus. Qui igitur, collecta ibi, ut ei praeceptum erat, nummorum, ex auro argentoque vasorum et omnis supellectilis maxima quam potuit copia, cito transmeans mare, in sanctum Audomarum, ubi post septem vel octo dies dominum suum erat recepturus, pervenit. Jussus inde qui legatos quosdam emungeret, quos Henricus ad Alexandrum papam direxerat, non multo post regem ipsum ad colloquendum aggressus est. Ibi autem, cum Henricus suum cuique et omnibus gratiam, dummodo archiepiscopi partes relinquerent, sese redditurum dictitaret ac polliceretur, nihil omnino concessit noster, nisi quod liberius viriliusque, fortasse procacius, se ipsum patefaceret. Et sic deinceps, multa peregisse dicitur, quibus [Col. 1071] tantum fidei ejus concredebatur quantum et ipse periculis sese devoverat: quippe cui, non favente casu certissima regis ira imminebat, adeo atrox ut inimici cujusque devicti oculos erueret et alia corporis membra truculenter succideret. Attamen Thomas, comitante Herberto, Cantuariam suam recuperavit. Quem nihilominus tam cito, tam miserabiliter oppressum suismet oculis non visurus erat Herbertus; quandoquidem ipse, pridie hujus sceleratissimi diei urbem, imo et Angliam, ad Francos delegatus, reliquerat. Ex quibus sane (licet ex adverso), dubitatur utrum si tam praeceps et audax adfuisset ille vir, tanto timori fuisset occisoribus, ut scelus suum minime perpetrare potuissent, an potius ille ipse multo pejoris etiam internecionis, etsi invitus et reluctans, infanda tamen causa futurus exstitisset. Nec plura, Thoma defuncto, de Herberto legimus, nisi quod, elapsis annis post parricidium quatuordecim, suis ut satisfaceret amicis, magni hujus viri vitam enarrare aggressus fuerit, quem ipse tot annos adeo prosecutus erat, ut omnes suos in hunc unicum reponeret affectus et quasi in deum, ut ita dicam, ยซcultum idololatriae suae.ยป
Opus in septem libris digestum est, in quo breve de Vita pontificis continetur compendium. Sequitur alius seu Melorum liber, cujus argumentum in plurimas inter Christi vitam et Thomae, prout auctoris ingenio libuerit, similitudines versatur. Quem tertio, id est ultimo loco excipit historia alia, de rebus gestis videlicet post mortem archiepiscopi. Hactenus haec. Quae sint enim hujusdem auctoris opera si inquiras, videre est tom. II in praef. [Col. 1071] Praefationi tomi I quae ad tom. II praefatus est D. Giles, subjecimus. EDIT. , ubi caetera omnia, quae hic desunt, habent quaeque peculiarem suam et congruam satis explanationem.
Et nunc quid restat, nisi ostendam qua ardua via, ut huncce librum tanti pretii typis excuderem, ad summam fere totius argumenti pervenerim. Equidem Epistolis a Lupo [Wolf] Bruxellensi editis Vita Thomae praemittitur, in qua exstant larga sane fragmenta, tam ex nostro quam ex variis excerpta. Quorum ego fontes, et si non Herberti ipsius autographum ejusdem librorum exemplaria quaedam, vel unum per totius Britanniae collectiones quum requirerem, frustra conatus sum. Et jam in desperationem venire incoeperam, et post omnes gentium bibliothecas ire, quas aliquando utique Anglici cujusdam operis unicum forsan exemplar habere videres, dum nescit quidem opus quoddam esse Anglia illa nostra. Tunc Atrebates, qui primum inter Gallorum Flandriae gentes locum sibi vindicant, Deo favente, applicui ubi, inter non pauca magni momenti opera, pulcherrimum Herberti de Bosham ms. codicem inveni, sed eheu! parte fere quarta discerptum. Et quis sacrilega, dices? Bibliothecarius quidam, cupidissimus vere nec non ineptissimus, membranam obtinendi seu vendendi causa, opus sic dilaceravit!
Inde cum ad Anglos remeassem, Rev. H. O. Coxe conscium me fecit sibi, dum catalogo recenseret Corporis Christi collegii mss. codices, exemplar quoddam Herberti occurrisse, quod equidem superesse antea noverant, sed ubinam lateret hucusque ignorabant. Quid plura? Maximo mihi in his excudendis adjutorio fuit illud exemplar. Insunt enim ei quatuor ultimi libri quae in Atrebatensi desiderantur; ideoque quasi ad integrum totum opus redactum est, paucis tantum foliis omissis, quae utique ad scripturam priorum librorum pertinent, sed ad rem ipsam mediocriter, ut videtur.
Quod si codex alius, redacto a nobis in primitivam quasi seu formam opere illo, tertius ordine et admodum integer accederet, tales volumen admittit intercapedines, ut cuncta desiderata in hoc etiam libro, suum quaeque vacantem locum facillime invenire ac supplere possent.
Pax ergo Manibus Herberti de Bosham! Pax animae ejus! Et si unquam illi datum est in hasce versari cogitationes, per quas ultimos deguerit vitae suae annos, tunc consoletur et exsultet! Ecce enim hoc opus, suum inquam, quod ipse ne dissiparetur, cum fletu contestatus est, ecce reparatur, confirmatur et vivet, ut spero, in perpetuum.
Praefatio in tomum II
In praestanti admodum quam de Vita S. Thomae scripsit elucubratione Boshamensis, non semel operi cui adhaeserat invitum se innuit valedicere. Quod nusquam magis patet quam cum, post narratam archiepiscopi necem, jamjam scribenti materia deficeret. Cujus tamen defectum ut suppleret, quasdam subjecit consonantias, ut ait, in quibus sanctum archiepiscopum ut belli spiritualis militem, Christum ut imperatorem inducit. Inde liber Melorum seu melodiarum, mera quidem et male digesta farrago, quae, licet segregatim considerata parum luce digna videatur, nonnulla tamen exhibet notatu haud indigna, ubi scilicet auctor semetipsum cum Henrico II colloquentem inducit. Ex rerum post Becqueti necem gestarum narratione in Herberti Vitam, cum jam senex ageret, lux aliqua affulget. Mortuo magistro in Anglia degisse videtur. Quod autem Herbertum purpuram cardinalium indutum aliqui narrant, hoc nonnisi ex textu Catalogi eruditorum mirum in modum in editione Lupi corrupto fluxit.
Librum Melorum excipiunt: homilia in die festo S. Thomae dicta, et constitutiones Clarendonienses quas, ut ait Boshamensis in prologo ad librum Melorum, ex funesto illo chirographo descripsit ยซquod prius exsilii nostri et postea martyrii causa fuit.ยป
His quatuor partibus constat monumentum quod in memoriam dilecti magistri sui exegit Herbertus. Permulta complectitur quae hujus aevi historiam Anglorum illustrant, et non immerito inter majoris momenti scripta quibus tempus pepercit annumerandum est.
Exstat praeterea Boshamensis, ineditum opusculum, Commentarii scilicet in psalmos, in bibliotheca Bodleiana asservati. Horum praefationem damus.
Eximiae Herberti de Vita S. Thomae elucubrationi aequiparandum opus sequens, de quo tamen, quod mireris, apud auctores qui de iisdem egerunt vix mentio exstat; Collectio scilicet epistolarum quas in persona magistri sui scripsit Herbertus cum ei esset a secretis. Has epistolas jam senex collegisse videtur, cum res gestas in memoria retractaret, posteris consulens, quarum olim, cum juvenis ageret, pars magna fuerat. Harum epistolarum codex ms. in bibliotheca collegii Corporis Christi Cantabrigiensis asservatur, ex quo, exceptis quibusdam jam editis, in lucem hodie prodeunt.
Haec sunt Herberti scripta hucusque comperta.
Accedunt Alani abbatis Tewkesburiensis epistolae nonnullae, hucusque ineditae, quas suppeditavit codex ms. bibliothecae collegii Corporis Christi Cantabrigiensis.
Oxon. Dec. 1845.
Vita S. Thomae
[Col. 1073A] Beatissimo sanctae Cantuariensis Ecclesiae archipraesuli BALDEWINO et successoribus suis quotquot canonice substituendis, sanctitutis suae servorum minimus HERBERTUS DE BOSEHAM, salutem in Domino et debitam patribus reverentiam.
De vita et actibus gloriosi neomartyris nostri beati Thomae, decessoris vestri, historiam exaravi: non quidem eo styli splendore, non ea dictionum solemnitate, quam dignitas materiae exigit, sed prout desuper datum. ยซGrandes quippe materiae, ait quidam, ingenia parva non sufferunt.ยป Verum, ne tam praeclara tanti viri gesta per tam crebras, tam continuas temporum et generationum successiones, aut offuscaret vetustas aut deleret oblivio, oneri supra vires sciens et prudens supposui humeros; praesertim [Col. 1073B] cum aliis, qui mecum viderunt passionem viri, consociis, confratribus meis, fere omnibus e mundo sublatis et jam in Christo dormientibus, mihi adhuc superstiti specialiter incubuerit hoc. Et propterea manum apposui, malens, si forte necesse sic, imprudentiae quam tarditatis seu negligentiae incusari. Verum apud vestram paternitatem filialis me, nec dubito, excusabit devotio, qui quondam styli beneficio sublatum mundo exemplar restitui vobis desidero; exemplar quippe hoc vere incorruptum, secundum quod vivere, secundum quod regere, in quo et quotidie legere debeatis. Vobis enim praesertim exemplum dedit exemplaris iste vir, ut, quemadmodum fecit ipse, et vos similiter faciatis. Unde et per [Col. 1073C] totam historiam hanc virum descripsi exemplarem, non quidem mirandum in signis, sed imitandum in operibus: signa enim propter infideles data, quae alii viderunt et scripserunt, toto libello historico hoc taceo, praetereo, ea sola viri exemplaris signa operum prosequens, quae fidelibus ad mirandum et ad imitandum data sunt. Et vobis praesertim a Deo vocatis et, si ausis, ni fallor tamen verentibus tanti athletae inire pugnam, subire curam, implere cathedram. Et praestet id vobis omnipotens, ut illius sortiamini zelum, cujus consecuti estis ministerium, illius virtutem, cujus vobis creditam habetis dispensationem, illius in omnibus curam, cujus impletis cathedram. Et ergo ovicula vestra, per avia et invia [Col. 1074A] deserti multo tempore devia, humeris vestris ad gregem Dominicum oro reportari et opto.
In hanc martyris historiam argumentum.
Hanc historiam gloriosi martyris Thomae in septem tomos partimur.
I. Primus tomus nativitatis viri locum et parentum nomina et de primis vitae suae annis: breviter quidem et perfunctorie quasi in transitu tangit.
II. Secundus tomus de viri juventute et juventutis operibus agit diffusius, et de accessu ejus ad magni Patris Theobaldi tunc Cantuariensis archipraesulis obsequium et de promotione ejus in archilevitam Cantuariensem, et causa promotionis: et postea qualiter ab archipraesule quasi ab ecclesia sit translatus ad aulam, videlicet ad illustris regis Henrici [Col. 1074B] secundi in aula cancellariae officium, ubi pariter docetur et qualis et quantus in aula fuerit.
III. Tertius tomus indicat qualiter ab aula post jam dicti Patris de mundo excessum reversus sit ad matrem suam ecclesiam, de Cantuariensi archilevita in Cantuariensem promotus archipraesulem; ubi docetur quod quemadmodum sedis illius sublimitas solet exigere, qualem mox et quantum et apud Deum et homines archipraesulem implere studuerit, ob id quot et quantae, nec mora multa, ipsi tribulationes, angustiae, pressurae, persecutiones sint obortae: et quae fuerit horum malorum omnium causa et qualiter excogitata per malitiam, ut ita inter tam magnum regem et tantum archipraesulem profana oriretur [Col. 1074C] dissensio, quorum sicut ante magna, imo maxima dilectionis foedera, mundo vidente โ sic et invidente.
IV. Quartus tomus docet archipraesulis jam sic pressi, angustiati, afflicti, et ne deterius quid fieret persecutionis fervorem declinantis, in exsilium fugam, et exsilii non solum mala, sed et prospera, et exsilii tempus et locum describit.
V. Quintus tomus inter ipsum et regem demum reconciliationem, et reconciliationis modum refert et causam, et ita reversionem suam ab exsilio in patriam, et postea adversus ipsum, instigantibus malitiosis non uno sed multis, regis iram iteratam et iteratae causam.
VI. Sextus tomus post exsilii persecutionem subjungit [Col. 1075A] martyrii agonem, ipsius describens modum et constantiam et fortitudinem martyris.
VII. Septimus tomus eruditorum Thomae, de quibus per historiam mentio fit, catalogum continet, et de hac historia non mutilanda et quare. In fine vero legentium hanc historiam orationibus se commendat: Et quem, etc.
Finita vero historia, libellum mox historiae annectit, eo quod tota pene ipsius materia de historia pendet, quem a materia nomine Melorum inscribit. Siquidem libellus ille instar citharae de tribus consonantiis tres quasi melos formans resonat. Quae vero consonantiae illae sint de quibus formantur meli tres, praemissus libello prologus docet.
[Col. 1076A] Libello vero melorum cum tribus melis suis consummato, adjicit adhuc homiliam suam unam de martyre quae sic incipit: ยซCantemus Domino, gloriose enim magnific.ยป In omnium vero calce scriptum illud funestum, chirographi instar confectum, postponitur, quod primo inter tantum regem et tantum archipraesulem, ut mundus vidit et invidit, tam magna et tam chara dissolvit foedera, archipraesulis primo exsilii et demum martyrii causa. Et quoniam de septem tomis, quos distinximus, quidam prolixiores sunt, ut facilius inveniri possit quod quaeritur, etiam singulis tomis singula et propria capitula sua praemisimus.
- 1. De consuetudine ecclesiastica qua sanctorum Patrum Vita describitur et quare.
- 2. 3. De multa Domini pietate super Thoma, ubi tangitur de nativitatis suae loco, et parentum nominibus, et viri pueritia et adolescentia tangit et per transitum quod viri adhuc pueri refert visionem et quod discipulus nihil pro testimonio de magistro scribat quod non ipse viderit
Expliciunt capitula primi tomi.
Ecclesiasticae consuetudinis est praeclaras sacrorum Patrum describere vitas, et ea quae in mortali adhuc carne immortalia gesserint opera, perpetuis, ut dignum est, litterarum monumentis inserere, ut sic quodam styli remedio restituantur mundo quibus dignus non erat mundus. Et ita nos, qui adhuc vivimus, qui residui sumus adhuc in praesentis vitae agone positi, ex ipsis per vocem ad cursum animemur ad pugnam et spe certa praestolemur victoriam. Et hoc est verbum illud in amoris cantico dilectae ad dilectum, Sponsae ad Sponsum, Ecclesiae ad Christum: Omnia, inquit, poma nova et vetera Sponso a Sponsa servantur cum bonorum operum fructus [Col. 1075C] nunc ab antiquis nunc vero a modernis Patribus tanquam arboribus tam salutiferis quam fructiferis decerptos in memoriali librorum apotheca recondit Ecclesia. Et inde quotidie ad Christianae conversationis disciplinam, tanquam quotidianae refectionis usum, Christi pauperibus ad gloriam et laudem Christi opera exemplarium Patrum et exemplaria operum hilariter et devote dispensantur.
Nos ergo, fratres, jam non solum cum Hebraeorum pueris ad Christi laudem et gloriam ramos de arboribus caedentes, nec sacrorum Patrum dictatum, sed et facta recolentes, curramus nunc cum duobus charitatis geminae pedibus ad arborem quamdam novam novum fructum nobis, nova poma ferentem, et juxta promissionem sponsae cum veteribus Sponso [Col. 1075D] nova poma servemus. Inter alias quippe tam salutiferas quam fructiferas paradisi Dei arbores una est, unde uberius diebus istis novum fructum colligimus. [Col. 1076B] Et unus est stans inter alios Ecclesiae Dei principes qui praecesserunt et praevenerunt nos, post quorum adhuc tergum secundum Psalmistam psallimus, unus, inquam, singularis et insignis, cui diebus nostris non fuit similis qui pro lege Dei sui certaret. Hic, inquam, stat nunc inter principes qui praevenerunt conjunctus psallentibus, quem etsi non vultus vulnus tamen discernit. Stat enim martyr tripudians et triumphans toto lacero capite. Et adhuc, ne cui vestrum in dubium veniat quis iste sit, quem ita circumlocutorii sermonis colore depingimus, attollamus oculos, erigamus aures, et principem istum utpote patronum nostrum et patrem cognoscamus ex nomine: Thomas est nomen ejus. Iste certe ille Thomas qui quondam Cantuariorum antistes, sed [Col. 1076C] nunc jam non urbis sed orbis primas est. Quin potius Dominatori universae terrae nunc assistens non solum urbem, sed et urbem est judicaturus et orbem.
O ineffabilia super te, Thoma, divinae pietatis viscera! O incomprehensibilia divini arcana consilii! Te quippe Thomam vidimus hominem nostri similem passibilem, nostri comportorem oneris et nostrae comparticipem infirmitatis. Vidimus, inquam, te Londonia ortum nescio a quo Gilberto patre et a matre Matilde carnaliter procreatum. Et ecce quomodo nunc inter socios sors tua est et inter filios Dei computaris. Ecce quomodo nunc isti de longe veniunt! ecce illi ab aquilone et mari et isti de terra [Col. 1076D] australi: vulnerati in sepulcro dormientis adhuc invocare merita, quaerere patrocinia et adorare vulnera, tanquam spirantia et ubique spargentia nescio [Col. 1077A] quem vivificum mirae suavitatis odorem. Ipsius revera opus hoc qui suscitat de terra inopem et de stercore erigit pauperem ut sedeat cum principibus et solium gloriae teneat.
Verum cum hujus viri gesta ipso opitulante breviter describenda susceperim, pueritiae pariter et adolescentiae ejus annos inpraesentiarum pertranseo; solum ea de viro hoc pro testimonio relaturus, quae ipse vidi et audivi, de quibus duntaxat verum testimonium est. Ita ut et mihi, etsi indigne viventi et insulse scribenti illud evangelistae quoquo modo aptari valeat: Hic est discipulus qui testimonium perhibet de his et vidit et scripsit haec (Joan. XXI) . [Col. 1077B] Verum illas pueritiae et adolescentiae hujus aetates [Col. 1078A] nunc praetereo, nisi quia aliis referentibus qui apprime noverint id accepi, quod annos illos sicut illam decet aetatem bona simplicitate et puritate transegerit. Unum tamen est, quod ipsomet mihi referente didici et hic interserere curavi. Puerum adhuc agens dum aliquo tempore febre corriperetur, et ipsa invalescente ardens jam sensim per omne corpusculum ex intimis sudor erumperet, visa est ei domina quaedam statura procera, vultu placido et aspectu decora, in lecto decumbenti astitisse, et puero de sanitate pollicita confortato duas claves aureas tradidisse sibi in manus in haec verba: ยซThoma,ยป inquiens, ยซhae sunt claves paradisi, quarum tu adhuc es habiturus custodiam.ยป Et his [Col. 1078B] dictis disparuit.
- 1. Quod juvenis factus creverit sicut aetate et gratia apud homines apud Dominum non adeo.
- 2. De continentia ejus in juvenili aetate.
- 3. De viris saecularibus quibus primis aetatis suae annis obsequebatur.
- 4. De archipraesule Cantuariensi Theobaldo ad cujus se obsequium transtulit.
- 5. De gratia quam consecutus est in oculis domini sui et causa gratiae.
- 6. De promotione ipsius in archilevitam Cantuariensem et causa promotionis.
- 7. Quod levita factus non mox humeros suos levitarum oneribus supposuerit.
- 8. Quomodo translatus ad aulam illustris regis Henrici secundi cancellarius sit effectus.
- 9. Qualiter pro tempore levitam exuerit, et cancellarium induerit.
- 10. Quibus gratiarum donis regis cito super omnes gratiam sit adeptus.
- 11. Qualis et quantus fuerit in cancellariae officio et de quibusdam ipsius in hoc officio operibus strenuis, quae tangendo exprimit, non exsequitur.
- 12. Qualiter coaulici magnam ipsius gratiam et gloriam cernentes, subito, sed latenter, invidere coeperunt.
[Col. 1077C] 1. Igitur vir iste cum pueritiae et adolescentiae suae annos transegisset, crescente aetate, crevit et industria et gratia apud homines, sed apud Dominum non adeo quod ut videamus cur dixerim, duplicis gratiae recordemur: duplex enim est in hominibus gratia: est quippe civilis quaedam gratia, urbana, benigna, dulcis, socialis et ad sui dilectionem invitans qua homo plus placet saeculo sed Deo minus, utpote bonitate destituta adhuc, tanquam saecularis quaedam absque bonitate benignitas. Unde, etsi civilis et urbana bonitatem non habens comitem tanquam saecularis fallax et vana gratia haec. In qua tamen magis notari potest sola saeculi vanitas quam ulla operis turpitudo, ulla iniquitas. Verumtamen gratia haec, etsi fallax et vana, a Deo tamen. Gratia [Col. 1077D] quippe saeculi haec, velut exertior carnis pulchritudo, quae quidem a Deo, quanquam ipsa sit gratia fallax et vana. Juxta quod Sapiens: Fallax, inquit, gratia et vana est pulchritudo (Prov. XXXVI) . Verumtamen gratia haec benignitas optima benignitati huic bonitate adjuncta.
Est autem alia saeculi sed coeli duntaxat gratia, illi quam praemisimus plurimum ut videtur adversa. In priori quippe cum absque bonitate sola benignitas, in hac vero cum absque benignitate sola bonitas. Gratia etenim haec tristior, districtior, severior, non ut prior omnibus omnia, sed sibi soli et Deo. Et hac homo plus placet Deo, sed minus saeculo, quae semper qui tristis et austerior, non homines [Col. 1078C] saeculi seu etiam eos ipsos, quorum assidue consortio jungitur, invitans aliqua sui dulcedine, sed potius quasi rugata fronte eis semper intentans. Spiritualis quidem sancta et bona haec sed minus idonea et jucunda consortio. Et qui hac pollent boni certe, usque benigni non adeo, quod facit illa prior, gratia videlicet civilis et urbana. Unde duplici hac pollere potissimum, illis praesertim qui in saeculo sunt et inter saeculi homines commorantur, ut si boni sunt, sint et benigni. Et hi quidem utraque gratia praediti sic, etsi cives sint Jerusalem prae caeteris tamen magis sunt idonei qui civitatis utriusque, Jerusalem videlicet et Babylonis, negotia gerant. Unde et Joseph duplici hac gratia praeditus, etsi esset civis Jerusalem administrabat sapienter et industrie, [Col. 1078D] Deo et hominibus gratiosus, in Aegypto res Aegyptiorum. Similiter et Daniel in Babylone res Babyloniorum. Et ipse magister duplici hac praepollens omnibus omnia factus est. Quas ut nobis et in nobis conjungendas monstraret, post quindecim carnis opera innumerata inter duodecim fructus spiritus mox post bonitatem benignitatem ponit. Tunc enim non solum bona sed et jucunda bonitas si comitem habeat benignitatem, gratiam videlicet illam civilem et urbanam a qua coepimus. Hac profecto in primis juventutis suae annis Thomas hic noster pollebat etsi ea, quam inter fructus spiritus ipse praeponit magister, bonitate destitutus adhuc. Verum Deus noster, sicut benignus et bonus, miram [Col. 1079A] et mundo insperatam postea huic bonitatem dedit et cum bonitate benignitatem auxit, ut gratia proficeret, sicut apud homines et apud Dominum. Solet quippe Dominus bonus et benignus hominis prae caeteris benignitatem respicere, non solam illam quae bonitatem habet sociam, sed et illam quam etiam absque bonitate diximus. Solet, inquam, talem respicere bonitatem, ipsi sicut vult et quando vult adjungendo. Spiritus enim sicut ubi vult, ita et cum vult spirat, et qui novissimi veniunt his qui praevenerunt pares fiunt. Itaque is ab ineunte juventute juvenilia sequens, litteras quas in teneris adhuc annis in scholis didicerat, manum jam subducens ferulae, fugit more Ephraim pascens ventos et sequens umbram. Unde et [Col. 1079B] quod illi dulce et familiare solet esse aetati, juxta illud poetae:
De quo tamen hoc certiori certius, quod in hujus fervore aetatis et in hoc quo vivebat saeculi luxu juvenis amplexus prae honesto tamen, castitatis semper amator vehementissimus fuit, in hoc jam uni sanctorum similis de quo legitur quod, etsi superbus et vanus, castus tamen habebatur in corpore. Praeterea labia mendacia et linguam semper detestabatur detrahentem, nam et misericors Deus praedestinatos suos saepe et per crebro propter aliquas culpae maculas juste in parte deserit, quibus tamen per aliqua gratiarum dona aliorsum semper assistere non desistit. Et hinc quidem deserendo permittit cadere [Col. 1079D] ut liberati magis sint obnoxii gratiae, inde vero assistendo cadentes non permittit in profundum corruere, ne si peccator illuc venerit in contemptum veniat poenitentiae puteo super ipsum urgente et coronante os suum: quod, ni fallor, attendens propheta ita, videlicet in uno et eodem hinc aliquas maculas culpae, inde vero nonnulla dona gratiae, Dominus inquit, unam eamdemque civitatem ex parte quidem compluit, sed ex parte aridam et incomplutam derelinquit. Et profecto cum proni sint ad lapsum gressus hominis, grande tamen in homine spei datur insigne, si quem videremus interdum labi per aliqua oblectamenta culpae, retentum tamen ne ruat in profundum per aliqua adjutoria gratiae Domino supponente manum et erigente elisum. Talis ergo [Col. 1080A] Thomas hic noster, qui, etsi per virtutum virus inanem gloriam sicut juvenis adhuc minus cautus videretur infectus, nec tamen penitus omni virtutum gratia fuit destitutus. Castitatis amator, ut diximus, veritatis aemulus, fidem etiam quae terrenis debetur dominis summa semper colens devotione.
Terrenis quippe dominis, nobilibus quidem sed viri saecularibus, in primis aetatis suae annis aliquanto tempore obsequens, per fidem et prudentiam et obsequii sedulitatem devotam pro aetate et prout nostri officii professores inter tales proficere possunt, cito profecit. Verum quorum est diversa professio, diversa solet esse [Col. 1080B] conversatio.
Cernens itaque hic noster Thomas professionem professioni et sic conversationem conversationi contrariam, cogitavit a curiis saecularium ad aliquem grandem virum ecclesiasticum se transferre. Et Domino sic inspirante et cooperante et cogitationem confirmante ad sanctae recordationis Patris Theobaldi venerabilis tunc archipraesulis Cantuariensis obsequium se transtulit.
Unde tunc temporis cum per aliquot juventutis annos eo plus gratum quo plus fidum et devotum [Col. 1080C] pontifici impendisset obsequium, in oculis domini sui multam cito gratiam et familiaritatem obtinuit; cujus etiam jam prae caeteris, qui et multi et industrii assistebant, crebriori et secretiori utebatur colloquio et consilio fruebatur.
Cernens itaque pontifex ex nova hac nostra arbore nova quaedam tunc virtutum germina pullulare, hanc Domini plantationem inter poma convallium in horto sponsi plantare disposuit. Et ita inspiratus a Deo pontifex Theobaldus Thomam, quem prius secundum formam canonum ad alios inferiores ordines, postea in levitam, simul etiam et ecclesiae suae archilevitam in illa sancta et humili monachorum congregatione ordinavit; ordinavit, inquam, de futuro, [Col. 1080D] quem pullulantia virtutum germina spondebant, fructu nihil haesitans, etsi ipsa tenera utpote quae pullulabant adhuc pestilens crebro saecularis gloriae aura eventilaret et niteretur corrumpere. Nihil tamen ob id haesitans sed potius attendens, edoctus in hoc a Deo pontifex, quod praeter alias quas jam supra numeravimus gratiarum dotes, etsi juvenis in aliis juvenili quadam levitate ad mundi pompam excesserit, strictis tamen semper habenis contra illius aetatis naturam et supra vires, mirabilis quidem in ea aetate et paucis imitabilis, continentiae se semper freno coerceret. Unde juveniles illi excessus qui salva integritate corporis et salva fiebant continentia, naturae magis quam culpae et aetati potius quam errori, etiam apud sapientes et [Col. 1081A] qui illius aetatis idiomate sunt experti, imputandi videbantur, quem etiam jucunda illa juventutis inania praeter illam carnis gratiam nonnulla alia, ut jam diximus, initialia in juvene virtutum dona excusabant, pro quibus certissima futurae consummationis spes erat. Et profecto in juventutis primordiis vitia, ut saepe accidit, copulata virtutibus solent vitia effugare virtutes, si non clypeus carnis castitas causam tueatur virtutum. Sed tunc certe sunt acies virtutum in tuto, si istius clypei fuerint defensatae praesidio. In tuto dico, sicut in aetate tam lubrica et inter tot praesentis viae et vitae laqueos quid potest esse in tuto. Magni autem cujusdam et praeclari ruina haec nostra testatur verba. Sed quid dico magni et praeclari? Imo maximi [Col. 1081B] et praeclarissimi prophetarum eximii; ni fallor, David iste est, qui cum ab ineunte aetate multis gratiarum donis claresceret, tamen quia adhuc juvenis jam dicto carnis clypeo caruit: per luxuriam a muliere in carne prostratus occubuit, qui simul et per seditionem virum justum in carne prostravit. Habuit enim juvenis hic noster David multa dona gratiae, isto tamen quo praeditus fuit hic noster Thomas, solo continentiae dono subtracto adhuc. David quippe juvenis quasi civitas illa prophetica, de qua supra tetigimus, ex parte a Domino compluta, ex parte vero arida derelicta et incompluta. Verum quia in juventute hoc solo continentiae dono caruit, per hujus virtutis adversariam incontinentiam, [Col. 1081C] caeteris quae habebat gratiarum donis spoliatus nudus remansit. Tali itaque civitati, tali juveni, qui hinc quasi a dextris habet aliqua gratiae dona, inde vero quasi a sinistris quae adversus militant, ut illa spolient juvenilis aetatis desideria, magna est, ne tollantur donorum gratiae et virtutum, quas ex parte habet securitas, si carnis gratia castitas fuerit coadjutrix et conservatrix virtutum. Haec quippe conservatrix fidissima, utpote ad spiritualia aromata reponenda, quoddam quasi integrum vas. Nam propter Dominum corporis pura castitas quid est nisi cujusdam praeclari et pretiosi vasis solida quaedam integritas, in quo donorum spiritualium charismata quasi quaedam pretiosa sponsi et sponsae aromata virtutum thesauro reponantur? [Col. 1081D] Unde et Magister: Haec, inquit, voluntas Dei sanctificatio vestra ut abstineatis vos a fornicatione ut sciat unusquisque vestrum suum vas possidere in sanctificatione et honore (I Thess. IV) : non in passionibus desiderii, sicut et gentes quae ignorant Dominum; pariter et haec eadem castitas ad aromata haec et virtutum thesauros conservandos, ne a furibus vel latronibus tollantur in via, sicut conservatrix fida et coadjutrix est fortissima. Solet quippe haec fortiter et constanter, pulsis vitiis, virtutibus liberum quietum et pacificum habitaculum reddere: et ostio clauso, vitiis adhuc pulsantibus, incessanter obstare et reverberare pulsantia, quae tanquam minus impudentia ad ostia maxime juvenum, cito etiam priusquam pulsa fuerint iterum [Col. 1082A] pulsant. Sed ostiaria domus cauta quam diximus continentiae virtus fortis et prompta, mox repellit tam crebro, tam importune et inverecunde pulsantia. Ita quidem est, si haec retenta fuerint in juvene vitia copulata virtutibus. Cujus ut breviter dicatur in juvene tanta virtus est et tanta securitas, ut propter Dominum habenti hanc juveni parum est quin dicere audeam: Habes castitatem: fac quidquid vis. Luxurioso vero seni contrarium omnino et adversum. Nec dicimus virtutes hic eas quibus recte vivitur, sed aliqua dona gratiae etiam adhuc in justo data per quae crebro in vitiis retentis quasi dormiens adhuc vocatur, movetur et trahitur ut plene excitetur. Talis quippe habens cum virtutibus vitia nequaquam profunde dormit, sed quasi [Col. 1082B] dormitat, qui crebro caput inclinans quasi jam somno imminente conquiniscit. Modo per virtutum manus, quae hinc velut a dextris, hinc a terrenis et carnalibus desideriis retrahitur, modo ex vitiorum pondere quae inde quasi a sinistris insidiantur illo revolvitur, vicissim inclinans caput jam jam nisi per quas habet virtutum manus retraheretur, imo nisi Domino manum suam apponente fortius traheretur, post dormitationem quasi lethargicus nimis profunde dormiturus. Juxta quod praefatus juvenis noster rex David prius per aliquas gratiarum virtutes a Domino tactus, et postea plene excitatus: Si dedero, inquit, somnum oculis meis et palpebris meis dormitationem (Psal. CXXXI) . Ecce qui prius [Col. 1082C] adulter in adulterae carnis fece obdormierat et obdormitus sic virum justum seditiose prostraverat, jam non dormitat neque dormit qui custodit rex Israel virtutibus, quas praehabuerat Domino manum suam apponente adhuc et obdormitum trahente jam fortius et procul amovente dormitationem etiam sicut et somnum. Et ita multi per aliqua gratiarum dona sibi prius collata, trahuntur primo sic ut postea plene excitati strenue currant, et ita post cursum perveniant et demum bravium gloriose comprehendant juxta illud Sponsae ad Sponsum: Trahe me, inquit, post te et curremus in odore unguentorum tuorum (Cant. I) . Et Sponsus ipse: Nemo, inquit, potest venire ad me, nisi Pater meus traxerit eum (Joan. VI) . Et ita pudicus juvenis, Joseph alter, [Col. 1082D] Thomas noster primo per pudicitiam et alia gratiarum dona tractus cucurrit postea in odore virtutum, donec, sicut nunc cernimus, non jam in odore virtutum curreret, sed ipsum Dominum virtutum ipsum regem gloriae comprehenderet.
Sed leviticum, sicut praefati sumus, ordinem adeptus, necdum currens sed tractus adhuc, qualiter ad cursum in odore virtutum venerit videamus, et sic demum finito cursu qualiter cursus bravium in fine sine fine comprehenderit. Nec enim levita factus mox supposuit humeros levitarum oneribus, sed levitatis potius et saeculi hujus operibus extunc magis operam dabat, omni jam quae sacri maxime ordinis viris competit mediocritate despecta, adeo [Col. 1083A] quod suscepto ordine post modicum non caeterorum coaulicorum aulicos quinimo ipsos regios fastus assumeret et aulam ingressus caeteris coaulicis in omni magnificentia praefulgeret. Quod tamen qualiter acciderit sub quadam hic brevitate perstringendum.
Illustri Anglorum rege Henrico secundo regnum suum inchoante, cujus dominatio non solum in cismarinis, sed et extra regnum in transmarinis a Boreali oceano ad Pyrenaeos usque montes tendebat, felicis memoriae praefatus archipraesul Theobaldus, qui ipsum in regem unxerat, id post modicum procurat ut Thomas hic noster, juvenis adhuc et archilevita novus, regis novi et pariter [Col. 1083B] adhuc juvenis intret aulam et in aula aulico se officio mancipet. Cernebat quippe pontifex juvenem, cujus mores et industriam in variis jam rerum eventibus expertus fuerat, in agendis strenuum, in consiliis fidum, in dubiis securum, in adversis magnanimum, in apparatu magnificum, in largiendo munificum, ad jussa promptum, et in obsequio sedulum, in omni denique opere providum et circumspectum: unde et talem aula dignum et aulae gratum futurum nec immerito arbitratur, sperans exinde nihilominus istius opere et opera inter regnum et sacerdotium deinceps pacis gratiam et imitatis vinculum firmius. Agente ergo et procurante pontifice Theobaldo, Thomas aulam ingreditur et [Col. 1083C] tribuente rege in aula aulicum officium suscipit, quod vulgo nunc cancellaria dicitur, officium certe in regia honorum sed onerosum plurimum, quod illius officii optime norunt experti.
Levita ergo hic noster aulam ingressus, et in aula cancellariae mancipatus officio, levitam pro tempore exuit et cancellarium induit. O quam magna, quam admirabilis in aulae ingressu nostri juvenis condita discretione industria! o singulare in virtutibus et operibus discretionis officium! haec quippe auriga virtutum dissimulatrix operum oculis intentionum otius denique sapientiae et scientiae condimentum, qua plerumque non minus sapienter quam scienter dissimulatur quod agitur, et agi putatur quod non [Col. 1083D] agitur, et non agi quod agitur. Qua etiam instruente persaepe fit ut ex charitate contra charitatem, contra legem pro lege et contra pietatem pro pietate fiat. Unde et illa multarum facierum persona egregius ille gentium magister Synagogae alumnus Judaeorum advocatus secundum datam sibi discretionem ex charitate contra charitatem pro fratribus a Christo anathema esse optavit et contra legem pro lege in templo se purificavit et totondit, contra pietatem vero pro pietate Timotheum jam adolescentem circumcidit. David pariter insanum se simulavit ut evaderet, et Judith se meretricem ut Jerusalem salvaret, pariter et hic levita noster, quem, etsi non nostra verba, tantorum tamen operum excusant exempla, ingressus aulam mox levitam deponit [Col. 1084A] pro tempore, tempori magis quam rationi et potius vanitati quam veritati industrie parens, tanquam si ad consodales suos coaulicos quotidie illam elogii apostolici pericopen audiatur clamare: Insipiens factus sum, vos me coegistis (II Cor. XII) . Nec tamen ob id dico quin illius officii viris regum cancellariis inter coaulicos serica et holoserica et alii ambitiosi insignes et praeclari apparatus non deceant, si quidem qui mollibus vestiuntur in domibus regum sunt, sed ob id dico quod, nisi subesset causa, levitam sicut ne aulicum esse nec aulicus apparatus decuisset. Verum in levita nostro causa quam jam praefati sumus suberat ut aulam intraret. Qua etiam mira divini dispensatione judicii postea per martyrium modicum subtractus mundo, non sublatus [Col. 1084B] magis quam in hac carne vivus, sicut hodie cernitur et sacerdotio profuturus erat et regno.
Thomas itaque noster, levita jam quasi deposito, cancellarium agens cancellarii per omnia strenue portabat onus et industrie opus exsequebatur. Quem juxta jam saepe dicti pontificis opinionem et votum, rex pro aetate sapiens et argutus praeter alia gratiarum dona quotidie fidum experitur in consiliis et discretum, in dubiis providum et intrepidum, fortem vero in asperis et magnanimum: quae profecto aspera et dubia grandem semper potentatum comitantur. Cujus, etsi vita brevis, curae tamen [Col. 1084C] immortates sunt et innumerae; et grandi fortunae semper quasi sedentes in insidiis et tendentes laqueos ambigui et adversi humanarum rerum subito et ex insperato quotidie emergentes eventus. Unde contra dubia et aspera, quae tam crebro eveniunt maxime in grandi fortuna, forti consilio tanquam rumpenti laqueos et eludenti tendiculas quotidie opus est. Juxta quod ait quidam: ยซIn dubiis et asperis fortia quaeque consilia fore optima.ยป Hanc consilii fortitudinem et discretionem et fidem rex industrius in isto experiebatur in dies.
Rege vero tantam cum prudentia cancellarii sui cernente magnificentiam, cancellarius apud regem gratia proficiebat in dies, et ut breviter dicam, in [Col. 1084D] brevi, sicut magnificentia ante omnes, ita et gratia super omnes apud regem eminuit. In tantum quod omnium judicio etiam quotquot ante ipsum venerunt primi facti sunt novissimi. Et merito quidem sic: quotquot enim strenua ipsius in cancellaria opera hic enumerare vix sufficerem; qualiter videlicet et quam industrie munitiones quinque munitissimas, in Franciae et Normanniae sitas confinio, domino suo regi, ad cujus tamen jus ab antiquo spectare dignoscebantur, a rege Francorum per matrimonium sine ferro, sine gladio, absque lancea, absque pugna, in omni regum dilectione et pace revocaverit, Gizortium scilicet castrum munitissimum et alia quatuor. Et quod majus adhuc, quam audacter, quam strenue ultra Guasconiam in partibus Tolosanis [Col. 1085A] cum pauca manu militari fidenter remanserit, domino suo rege ob causas Tolosae obsidionem, quae ut asserebat omni jure debebat sibi esse subjecta, differente tunc. Quam per beati Exuperii patrocinia semper credibile est defensari. Verum rege obsidionem civitatis differente sic et cum grandi exercitu suo reverso, cancellarius post illum in terra illa rebelli relictus est qui a rege captas in terra munitiones conservaret. Verum qualiter illas conservaverit et alias strenue in manu militari acquisiverit, et haec et alia multa ipsius et cancellaria opera strenua quae mundus novit hic pertranseo. Ut ergo, omissis his, ad ipsius adhuc revertar magnificentiam, ipse certe supra suscepti officii debitum, cujus sicut norunt experti onus grande, sed [Col. 1085B] ipse etiam supra debitum munificus, omnibus dapsilis supra omnes et prae omnibus apparebat magnificus sicut magnus corde, magnus et corpore, magnus et apparatu. Nihil circa eum nisi magnum, nihil nisi magnificentia. Et si quando vacaret, nunc in civibus coeli ludens aucupium, nunc bestiis terrae dominans venaticam exercebat. His allecti, sicut tale solet hominum genus, confluebant ad ipsum jam catervae equitum, stipabant undique novellae et generosae generosorum propagines, magnati magnatum filii tanquam novellae olivarum in circuitum mensae ejus. Hinc inde vero ministrorum examina pullulabant. Et quia, ut diximus, clericum pro tempore quaedam discretionis cautela deposuerat, [Col. 1085C] erant quidem clerici de familia, sed seorsum. Videres totam domum ipso tanquam stella matutina, caeteris vero tanquam stellis micantibus circumseptam illustrari. Tandem vero cum tantis et talibus apud regem summum gratiae gradum attigisset, jam quasi rerum summam ipsi committens, filii sui Henrici universorum haeredis tutorem facit et patrem, ut reputet ipse filium per gratiam, quem rex ipse genuit per naturam. Et cancellarii quidem gratia apud regem sic erat.
Verum crescente gratia viri et gloria, ex his jam in aula conceptus crevit aulicorum vermis, per aulam serpens jam sed adhuc latens invidia.
Vermis quippe hic potissimum in aulis inter aulicos [Col. 1085D] confovetur et coalescit per aulas jugiter sed latenter serpens et serpentine latens. Qui holosericatos purpuratos etiam ipsos et gemmis bibentes, eo latentius quo interius pungit et corrodit. Qui, etsi forte ipsi non pungunt quia summi, ab his tamen quibus sunt superiores quasi serpente pedibus calcato punguntur. Exeat ergo aula necesse est, qui hujus serpentis aulici virus metuit, qui toxicum [Col. 1086A] fugit. Quia si forte non pungit ipse, ab alio tamen punctus inficitur: et eo quidem periculosius quo latentius quo ignoratur quis punxerit. Unde et in aulis maxime a quo caveatur nescitur: juxta illud in Psalmo: Si inimicus meus maledixisset mihi, sustinuissem utique: et, si is qui oderat me super me magna locutus fuisset, abscondissem me forsitan ab eo (Psal. LIV) . Verum in aula quis quem evitet aut a quo abscondet se? Omnes enim amici et omnes inimici; applaudunt omnes et omnes pungunt; omnes extollunt et omnibus detrahunt; osculantur in publico et produnt in oc [culto . . .
( Codicis Atrabatensis unum hic deest folium, quod finem secundi et initium tertii libri, vel paginas 23 et 24 editionis nostrae, continebat. )
[Col. 1086B] . . . . . . . . . . . . . pervenerunt et de concilio quod rex convocat, ubi rex ab archipraesule et fratribus suis coepiscopis postulat, ut exauctorati clerici etiam corporaliter puniantur, et de causa et controversia, quae super hoc inter regem et archipraesulem ore ad os ventilatur, uno allegante pro pace populi altero vero pro libertate cleri; et de regiarum consuetudinum a rege exacta observantia, et qualiter ab archipraesule et coepiscopis simul tunc omnibus concorditer sit responsum se observaturos has, salvo ordine suo, et quomodo ex adjectione hac rex offensus fuerit.
19. De munitionibus, quas rex ab archipraesule [Col. 1086C] repetit et de episcopis qui archipraesulem suum deserentes: regi adhaeserunt, et quomodo archipraesul postea a multis persuasus adjectionem illam, videlicet salvo ordine, promisit se mutaturum.
20. De concilio apud regiam illam mansionem quae Clarendune dicitur convocato, ubi archipraesul et coepiscopi mutaverunt adjectionem verbi praefatam et de consuetudinibus quae regiae vocabantur, ad quas observandas archipraesul et episcopi jusjurando se obligaverunt mox ibi expressis.
21. De archipraesulis a concilio hoc revertentis meditatione in via, et allocutus quid responderit, et quod ex verbis discipuli nonnulla consolatio est archipraesuli, qui ab altaris officio circiter per dies quadraginta semetipsum suspendit, donec a viro [Col. 1086D] apostolico et consolationis et absolutionis gratiam obtinuisset, et de fuga ipsius bis attentata, sed non proficiens quomodo ad regem sit reversus, et qualiter exceptus a rege, et de pontificalibus ipsius operibus cum ipsi necdum fugere licuisset, et vocatione archipraesulis ad causam apud regium illud castrum quod dicitur Norhamtune, et de ipsius ibi poena et pugna, et demum de fuga et causa fugae.
[Col. 1085D] 1. His itaque se habentibus, Thoma nostro in aula summa augustali gratia et gloria caeteris longe praefulgente, et ipso jam velut rerum summam gerente, [Col. 1086D] saepe nominatus Cantuariorum antistes Pater Theobaldus, vir omni sanctitate et religione perspicuus, qui Thomae nostri currus exstiterat et auriga, cum [Col. 1087A] Cantuariensem Ecclesiam per annos viginti duos strenue et prudenter rexisset, senex jam et plenus dierum decretam universae carnis ingreditur viam. Quod cum statim ad regem et ad aulicos pervenisset, suspicantur mox omnes, submurmurant hi, asserunt illi cancellarium archipraesulis defuncti successorem futurum; et id ipsum praeconizabat et populus. Verum rex omnino dissimulat; nisi quod archiepiscopatus, sicut et episcopatus et etiam vacantes abbatiae solent, curae cancellarii et custodiae traditur. Cancellarius vero, qui quasi praesagiis quibusdam et conjecturis jam de regis voluntate praesumebat, tamen sicut et rex dissimulans, rem tacitus considerabat. Rege autem tunc in transmarinis extra regnum agente et cancellario cum eo, [Col. 1087B] propter crebras Wallensium infestationes et alia quaedam regni negotia cancellarium rex in Angliam mittere disposuit; et quia plurimae et magnae erant causae, cancellario, nemine suorum ad magna sic idoneo, injungit legationem, qui cum jam suscepta per dies legationis forma, in ipso profectionis articulo ingressus aulam apud castrum illud in Normannia quod Faleise dicitur, ut rege duntaxat salutato mox conficeret iter, vocato eo, seorsum rex instillat secretum: ยซNecdum,ยป inquit, ยซplene nosti tuae causam legationis.ยป Et adjecit: ยซMeae,ยป inquit, ยซvoluntatis est te Cantuariensem archipraesulem fore.ยป Cui cancellarius schemata quaedam risibilia quibus tunc inductus subridendo ostendens et quasi [Col. 1087C] oculis ingerens: ยซQuam religiosum,ยป inquit, ยซvirum, quam sanctum in tam sancta sede et super tam celebrem et tam sanctum monachorum conventum constitui desideras! sciturus certissime quod si, Domino disponente, acciderit sic citissime a me avertes animum et gratiam, quae nunc inter nos tanta est, in atrocissimum odium convertendam. Novi quippe te nonnulla exacturum et etiam in ecclesiasticis te jam multa praesumere quae ego aequo animo sustinere non possem. Et ita occasione nacta interponent se invidi, qui exstincta gratia perpetuum inter nos odium suscitabunt.ยป
O mira viri magnificentia domino suo comminantis sic; in cujus manu erat adhuc ipsi comminanti, honorem conferre vel adimere! O sincera animi [Col. 1087D] puritas non honorem ambientis, nec respuentis tamen, sed cum honore propter honorem humeros suos ad honoris onus portandum se mox parantis! Mox, inquam, in primo honoris illius auditu, utpote qui expertus optime novit quantum honor ille oneris habeat cum honore. O quam magnum, quam certum pastoris boni Ecclesiae profuturi verbum hoc praesagium erat, ipsomet contestante ante illum recessus sui a rege articulum quod ipse nec per se nec per alium regi nec rex ipsi vel etiam verbum unum praelocutus fuisset. Verum rex nihil motus ex cancellarii sui quasi dilectionis comminatorio hoc, sed in proposito manens mox in ipsa cancellarii praesentia magnis et industriis viris legationis ipsius in Angliam comitibus hoc votum suum et desiderium [Col. 1088A] super cancellarii promotione, sacro metropolitanae ecclesiae conventui et regni sui clero intimandum, sedulo et operose injunxit. Et ad unum inter legatos praecipuum specialiter sermonem dirigens (Ricardus dictus cognomento de Luci hic erat), ยซRicarde,ยป inquit, ยซnonne, si mortuus jacerem in sandapila, intenderes ut primogenitus meus Henricus in regem sublimaretur?ยป Et ille: ยซEtiam, domine, pro posse.ยป Et rex illi: ยซAdeo volo intendas ad cancellarii in sede Cantuariensi promotionem.ยป In quo certe, sicut in priori cancellarii magnificentia et animi absque ambitione puritas, ita et in hoc perspicue videre possimus constantem regis gratiam et rege magnificentiae gloriam. Eo ipso, ni fallor, sicut et rerum cito post probavit exitus, ad cancellarii [Col. 1088B] sui promotionem ferventior quo ipsum magnifice sic locutum audierat et quo minus ambitiosum pensabat. Sed super omnia et prae caeteris intueri hinc libet vere regum corda in manu Dei esse et dispositionibus Altissimi nihil posse resistere. Hanc historiae pericopen ab ipsomet pontifice postea in exsilio, propter verbi sui quasi cujusdam vaticinii finem tunc impletum, saepius rememorante didici. Unde et pericopen hanc eo promptior quo verior ipsa, et ab ipso mihi edocta pontifice, historiae huic curavi hic interserere: et eo praesertim quod ex hac utriusque tam regis quam cancellarii virtutum hinc inde magnificentia adverti possit. Et ita rex cancellarium suum in haec dimisit, qui post dies [Col. 1088C] paucos in Angliam applicuit.
Regis autem voluntate et petitione cito post cancellarii adventum in sancto illo et religioso sanctae Cantuariensis Ecclesiae conventu et episcoporum quibusdam accitis super cancellarii promotione declarata, mox ut solet varia diversorum fertur sententia. Et praesertim in sacro illo monachorum conventu utpote quos prae caeteris contingebat negotium: asserentibus his quod hoc fieri bonum, aliis vero contra imo malum. Hi regis gratiam allegabant et per hoc tam gratioso inter regnum et sacerdotium mediatore Ecclesiae deinceps pacem futuram sicut securam ita et prosperam; aliis vero e diverso illam regis gratiam non profuturam, sed plurimum eo ipso [Col. 1088D] Ecclesiae obfuturam opponentibus; eo quod officiales Augusti et praesertim quotquot aulici, pontifice non de ecclesia sed de aula assumpto, in Ecclesiae bona liberius grassarentur: et praeterea quod nimis foret absonum et omni divino juri adversum hominem militari potius cingulo quam clericali officio mancipatum, canum sectatorem et pastorem avium, ovium constituere pastorem; praesertim super tam sanctum monachorum conventum et super tam grandem et tam numerosum, qui per totam Angliam diffunditur, Dominicum gregem: hunc profecto aulica cupiditate et voracitate quadam lupina totius gregis dissipatorem potius et voratorem quam pastorem, certissime praesumendum; et qui propter popularis aurae flatum universa eventilet et aulico fastu expompet.
[Col. 1089A] O quam multos in facto hoc supplantavit suspicio et in vanitate detinuit sensus eorum! Cernebant hominis vanitatem, de futura quam necdum videbant veritate diffisi. O divina judicia, et si terribilia in consiliis super filios hominum, nihilominus tamen et jucunda! O temeraria hominum judicia quae, etsi quando probabilia, fallentia tamen! Ita quidem mundi homines de mundi homine, secundum mundi judicium judicabant, sed longe secus et satius et jucundius de mundi homine, non secundum mundi temerarium sed secundum jucundum Dei judicium accidit. Unde et rex ille et Propheta: Amputa, inquit, opprobrium meum quod suspicatus sum, quia judicia tua jucunda (Psal. CXVIII) . Vere jucunda Dei judicia contra mundi [Col. 1089B] spem, contra omnem mundi suspicionem, educentis mel de petra, oleumque de saxo durissimo et de lapidibus istis suscitantis filios Abrahae [auferentis etiam et amputantis opprobrium servi sui.] Amputa, inquit, opprobrium meum quod suspicatus sum. Quis enim crederet nisi suspicione ab ipso Deo amputata, quis asserenti se non apponeret, canum, ut aiebant, sectatorem et pastorem avium, futurum ovium tam bonum et tam fidum pastorem? Quid tamen hoc facto non solum satius, sed et jucundius et inter Dei opera Deo dignius? Eo quidem Deo dignius quo clementius et quo illo mirabilior Deus. In tanta quippe potestate, etsi omnia ineffabiliter admiranda, nihil tamen tam stupore tam admiratione dignum [Col. 1089C] quam quod in tanta potestate sit clementia tanta. Propterea ex qua causa monet Sapiens ne ante mortem hominem laudes, ita et ne vituperes ante mortem. Quis enim scit si convertatur et ignoscat Deus et relinquant post se benedictionem? Unde et Magister: Nolite, inquit, ante tempus judicare (Joan. V) . Omnium igitur inpraesentiarum suspicione amputata et altercatione omissa, divinae, cui cuncta militant, dispensationi pariter et in hoc regio quoque voto militante et episcoporum provincialium et conventus sanctae Cantuariensis Ecclesiae communi omnium consensu et unanimi Thomas ejusdem Ecclesiae archilevita in archipraesulem Londoniae in regio illo et praeclaro monasterio quod dicitur Westmunstier eligitur. Eligitur, inquam, jam in aula annis quinque [Col. 1089D] cancellariae functus officio, aetatis vero annum vitae circiter agens quadragesimum quartum. Et mox filio regis regni haeredi Henrico adhuc puero, et quem de eximia regis gratia cancellarius quasi in filium et alumnum, sicut jam praefati sumus, susceperat, praesentatur regis patris sui de mandato, patris in hoc vices gerenti. Et electioni Ecclesiae regia conniventia accedente, auctoritate quoque regia ab omnibus curiae nexibus absolutus, liber Anglicanae Ecclesiae redditur et in ea libertate ab Ecclesia in hymnis et canticis spiritualibus sicut solet cum summa jucunditate suscipitur.
Thomas ergo noster, non jam aulae cancellarius sed Ecclesiae electus et ab omnibus curiae nexibus [Col. 1090A] absolutus, mox quasi homo de gravi somno evigilans, quis jam diu fuisset et qualis deinceps futurus esse debuisset, cum corde suo meditabatur. In aula aliquandiu quasi lethargicus sui ut videbatur passus oblivionem. Sed nunc rediens ad cor cum corde suo meditabatur. Et ex meditatione hac concaluit cor, et sensim coepit ignis exardescere, quo novus qui exstinctus putabatur homo fotus et coalitus coepit paulatim coalescere, sed necdum erigere caput. Qui tamen novus homo, sicut jam supra diximus, quadam discretionis cautela veteris hominis habitu magis fuit opertus, quam oppressus a veteri, nisi quia ipsa opertio quasi oppressio erat. Verum nunc mox in ipsa mutationis, suae novitate novus homo et relegari appetit et se diutius opprimi [Col. 1090B] non permittit. Electus vero noster Londonia sicut ortus, sic ibi et electus cum multorum et magnorum comitatu cito post electionem metropolim Cantuariam propter consecrationis gratiam proficiscens inter itinerandum, non in agrum deflectens, sed in ipsa via solum discipulum qui scripsit haec accersivit, ipsi secreto inquiens se in visu eadem nocte vidisse venerabilem quamdam personam ipsi astitisse et decem tradidisse talenta. Cujus quidem interpretationem discipulus minime tunc advertens de somnii conjectura haesitabat. Quam tamen mox post expletam de homine, quae tunc non putabatur, dispositionem Altissimi, servus ille evangelicus qui acceptis in sorte quinque talentis alia quinque praeter [Col. 1090C] sortem negotiando super lucratus est, absque haesitatione omni et aenigmate nunc apertissime solvit. Adhuc autem eumdem discipulum secretius alloquens pariter et in via mox subjecit: ยซHoc volo, hoc tibi injungo de caetero, quem homines me esse dixerint confidentius mihi et secreto edicito, etsi quoquo vitio laborantem, tibi, inquam, injungo ut mihi libere hoc et confidenter sed secreto edice [edicas]. Multa quippe amodo de me quae non mihi dicentur, quemadmodum et de aliis et praesertim divitibus, plurima passim in vulgo de ipsis et pauca ullius nulla ipsis. Pariter et excessum indica, si quo tu ipse videris et judicaveris excedentem,ยป et in calce sermonis adjiciens, ยซcircumspectius quippe,ยป inquit, ยซet clarius quatuor quam duo oculi vident.ยป Quod [Col. 1090D] mihi tunc credo quia forte ni fallor et aliis et alias me sanctioribus et circumspectioribus nisi quia ego minime talis, idem pariter injunxisse.
O prudentia viri! O forma jam in necdum episcopo episcopalis, certe omnibus sed praesertim episcopis et admiranda et imitanda! O propheticum! o videns et videntis oculatum animal! quod ne in distortae et anfractuosae viae et vitae hujus nocte offendat ullatenus et ante et retro jam sibi oculos coaptabat. Jam profecto illius compastor et compastoris discipulus, qui compastoribus et discipulis suis dans formam: Quem, inquit, dicunt homines esse Filium hominis? (Matth. XVI.) Formam, inquam, dans ut hi qui lux sunt mundi et gentibus in lucem dati, nequaquam contemnant sed crebro et sedulo de se [Col. 1091A] a suis vulgi inquirant opinionem. Ne videlicet ipsis nescientibus lucis suae radios aut squalida et atra detractionis nubes subobscuret aut adversus aliquis sinistri rumoris flatus eventilet: tunc quippe, quod absit! de luce mundi, de lucerna verbi, de candelabro templi magis fumus quam illuminatio emitteretur, quod ne accidat vulgi de se a suis opinionem pastor ille pastorum forma sciscitatur, in hac etiam sciscitatione id notans multa dici et sinistra de nobis quae non nobis. Unde et plerumque in rebus humanis illud lacrymabile accidit, ut etiam qui sibi nihil conscius est, forte tamen ob aliquam mali speciem in populo habeatur famosus, ipso tamen quae de ipso sinistra dicuntur penitus ignorante. Habens quidem oculos ante sed retro carens, quid de se, [Col. 1091B] nec per se, quia non potest, nec per alium, quia negligit aut contemnit, sed solum quid ipsi dicatur attendens.
Verum electus noster, necdum episcopus, episcopalem tamen jam formam induens: vix adhuc etiam electus, mox elegit quibus istam quasi propriam propriae visitationis suae curam injungeret. Moti ergo Londonia, ubi electio, Cantuariam venimus, in qua tanquam metropoli secundum morem et canonum formam metropolitani consecratio celebranda. Ad quam jam consecrationem ob consecrandi reverentiam totum fere regnum confluxerat. Clerus quidem ut ex debito, proceres vero regni et magnates ut regi, cui opus adeo complacebat, pariter et [Col. 1091C] electo, qui de aula prodierat, honoris impenderent gratiam et obsequium. Igitur in sacramentali illo tempore in illis tam mirae quam mirificae unctionis diebus in hebdomada Pentecostes, in hebdomadae Sabbato, temporis et ordinis ut mox claruit consonantibus sacramentis, archilevita Ecclesiae electus in sacerdotem ordinatur, in crastino Dominicae diei in antistitem consecrandus. Verum ordinato jam sacerdote, quis pontificum provincialium in consecratione primam manum habere debeat, deliberatur mox inter pontifices. Londoniae quippe episcopali sede, ad quam id pertinere dignoscitur, tunc vacante, Wintoniensis, qui absentis aut non superstitis Londoniensis vices in provincia gerit, id ad [Col. 1091D] se omnimodis pertinere asserebat. At econtra Rophensis eo quod ab ecclesiae suae fundatione et jure specialiter peculiari archipraesulis capellanus sit, id suum esse et non alterius contendebat. Tandem vero ob quaedam quae inpraesentiarum hic interserere praetermitto, salvo in hac parte jure Rophensis ecclesiae, de Rophensis consensu venerabili viro sicut generositate ita et sanctitate praeclaro Henrico Wintoniensi episcopo archipraesulis consecratio est delata, et in crastino Dominoco die in octavis Pentecostes festivae supra modum et magnifice sicut futurum tantum decebat antistitem consummata. Cujus profecto consecrationi, praeter procerum et nobilium regni tanquam turbam innumeram, quibus et egregius ille adhuc puer Henricus regis filius et [Col. 1092A] regni haeres praeminebat, quatuordecim comprovinciales episcopi interfuerunt, ipso, ni fallor, qui consecrabat archipraesule quinto decimo. Et electi quidem nostri in archipraesulem consecratio sic erat, ipso tunc circiter quadragesimum quartum, ut supra diximus, aetatis suae annum agente.
Nuntii vero ad felicis memoriae Alexandrum tertium Romanae sedis pontificem confestim directi sunt, qui de novo propter schisma quod in Romana tunc Ecclesia erat, apud Montem Pessulanum applicuerat et ibidem per aliquod tempus moram fecerat. Qui vero missi fuerant, viri religiosi litterati et honesti, insigne illud metropolitanorum quod pallium dicitur, instanter sicut decebat et fortiter postulantes, tum quia favorabiles in se qui petebant, et praecipue [Col. 1092B] quia ea persona favorabilis ad cujus hoc usum petebatur, citius et facilius pallium a sede apostolica obtinuerunt et in brevi cum pallio laetabundi et prospere sunt reversi. Et ita Thomas hic noster cum summa devotione suscepto pallio de episcopo archiepiscopus factus est.
Verum cum hucusque imaginem terreni, hominem saeculi, per saeculi prospera, tanquam cymbam per aequoris placida regens, qualiscunque pictor quoquo modo depinxerim, superest nunc imaginem coelestis, hominem Dei, Christi pontificem per saeculi prospera et adversa transeuntem depingere; quod [Col. 1092C] jam non est cymbam in aura per aequoris plana ducere: sed potius suspenso velo, artemone erecto, laxatis funibus in altum maris descendere, et per tot rupes et scopulos, per Syrtes et Scyllaeos canes, navem institoris gubernare. Jam quippe Thomas noster, non officialis aulae sed antistes Ecclesiae, descendit mare in navibus ut faciat operationem in aquis multis. Propterea ego vetus, stylum non habens praeter quam tenuem et exsanguem, et materiae novitatem et magnitudinem pensans, in ipso limine cum stylo meo tam tenui nunc sto et haesito dubius admodum quomodo foedus pictor et ignarus, non jam in homine saeculi imaginem terreni, sed in novo et tanto Christi pontifice coelestis digne valeam [Col. 1092D] imaginis lineamenta depingere, et illam institoris navem, tot et tam pretiosis refertam mercibus, inter tot maris pericula ad salutis portum, ad quem semper velificabat, describendo perducere. Quaerite cui facile; mihi certe fateor hoc difficile. Qui enim de terra est de terra loquitur et terrenam terreni quoque modo formare potest imaginem, utpote qui format, formatae similis, qualis enim terrenus tales et terreni. Verum qui de terra est terrenus, imo qui terra est et in brevi reversurus in terram, quomodo digne poterit ullius, etiam alicujus coelestium explicare imaginem? Qualis enim coelestis tales et coelestes. Unde et coelestis imago coelestem pictorem exigit, non terrenum, non luteum. Accedit etiam oneri quod non quamvis coelestem coelestis imaginem sat sit nunc ad [Col. 1093A] formandum, quin potius, quod de caetero materiae novitas, dignitas et magnitudo exigeret, nova et supercoelestis ipsius pontificis Christi pontificalis forma velut interiori quodam et diligenti intuitu excogitata et discreta, humano generi in saeculorum fines intuenda aut depingenda nunc, aut silendum est penitus. Certe Moyses, ipse, vita tantus et scientia, seorsum a populo in montis cacumen ducitur, et ibi condendi tabernaculi cum utensilibus ministeriorum, et ministrorum formam, et ministrandi ritum et ordinem, in praeostenso exemplari contemplatur. Cui Dominus: ยซVide, inquit, exemplar.ยป Cui et inter caetera, et ni fallor prae caeteris, legalis pontificis et ministrantium ei forma in exemplari praeostenditur. Et ecce plus quam legalis pontifex hic. [Col. 1093B] Legalis quippe ille, evangelicus hic. Attamen miser ego, peccator magis foedus quam pictor fidus, cum hujus formam describendam susceperimus, nec seorsum a populo in montis cacumen cum Moyse, nec etiam cum Josue in ullam ductus montis devexitatem, sed in valle lacrymarum, in medio populi mei culpa et poena mei similis habito. Et propterea ego vetus ad novum jam hominem accessurus, ad materiae novitatem stupet animus et ad magnitudinem stylus qui velut hucusque tenuis et inanis hominem saeculi per inania transeuntem exarando descripserat, exhauritur: et ad materiae dignitatem velut ob eximiam splendoris materiae claritatem repercussus reverberatur et quasi obducitur. Verumtamen ego visu qualicunque [Col. 1093C] adjutus, me non sicut sciolum sed humiliter incisum, plasmatore hominum et formatore sicut solet tales erudiente per gratiam coelestem, coelestis imaginem et pontificalem in Christi pontifice formam mei nunc temporis hominibus et omnibus post futuris saeculis intuendam et admirandam, et praesertim pontificibus imitandam, stylo prout datum fuerit immutato qualitercunque describam, qui tamen stibio magis depingendus quam stylo describendus fuisset. Describam tamen: describam, inquam, visu qualicunque adjutus. Nam si gloriari oportet, imo quia oportet et sic expedit nunc, et mihi exemplar non quidem in monte sed in hac lacrymarum valle praeostensum: vidi quippe ego, et secutus sum per totum tempus usque ad ultimi exitus sui diem per [Col. 1093D] multas et varias tentationes obsecutus pontifici: et quia gloriari nunc expedit, multa per totum id temporis familiaritatis ipsius gratia decoratus, ita ut in hac parte gloriae nulli secundum fuisse me credam. Unde et ni fallor, secreta quadam dispositione Altissimi, caeteris jam fere omnibus de mundo sublatis qui mecum viderunt et comministraverunt pontifici, mihi quasi soli adhuc reservato hoc reservatur ut juxta exemplar quod prae caeteris multis, pontifici similiter obsequentibus diligentius et familiarius intuebar, praesentis et post futuri saeculi hominibus coelestem coelestis imaginem explicem: praesertim cum a viri hujus de hoc mundo excessu jam quartus decimus annus sit quo scribo haec, Altissimo certe, ni fallor, sine cujus consilio nec folium cadit de arbore, [Col. 1094A] disponente sic, et me per annos scribere procrastinante. Et bene quidem sic; possum quippe nunc, docente Domino, ad saecula post futura scribendo transmittere de viro hoc non solum illa quae vidi de vita ipsius in carne hac, sed et de his quae post mortem et per mortem ejus sicut pretiosam et triumphalem acciderunt. Sed ad coeptam historici hujus cantici seriem revertamur.
Thomas ergo noster, non jam officialis aulae, non electus Ecclesiae, sed jam Ecclesiae consecratus, omnino supra omnium spem mox deposito cancellario, antistitem vivens in spiritus de coelo subito advenientis vehementia quo in illis unctionis diebus unctus mox fuit [Col. 1094B] repletus, totum veterem hominem adeo concussit, excussit, et expulit ut jam vetustatis nec compareret vestigium. Unde et novus quidam homo, quem supra pro tempore veteris hominis habitu opertum magis quam oppressum a veteri diximus, discoopertus, et in unctione dati spiritus magis robur accipiens, mox totum se exerit et haud segniter strenue se accingit ad opera, ea praesertim quae novum tunc decebant pontificem. Unde et pontifex jam non tractus, sed sacra delibutus unctione, cursor levis, non ut prius operto adhuc novo homine in virtutum odore, sed jam in forti et strenua virtutum operatione celer currebat, non ut prius virtutes odorans sed fortiter operans. Et qui supra electus cum corde suo meditabatur quasi [Col. 1094C] deliberans, jam consecratus, in sacra illa unctione unctus Domini, ab unctionis spiritu consilium habuit, quo sicut corpore sic et corde aulam exiret, purpuram deponeret et cilicium sumeret. Unde et mox, tanquam veteris hominis indumento rejecta purpura, sicut corpore sic et mente exivit aulam, exivit purpuram, et cilicium induit, novum novi hominis habitum, indumentum novum, sed inusitatum aulicis et peregrinum ab aula. Ecce Thomas noster alter in spiritu et virtute Eliae pilis camelorum vestitus! Ecce virgo alter electus a Domino, qui relicta sindone, cilicio super nudo amictus, viros sanguinum inimicos crucis Christi fugiens, novi regis vexillum novus tiro in cilicio sequitur; illius novi regis jam tiro novus, cujus vox in Psalmo: Ego autem cum [Col. 1094D] mihi molesti essent induebar cilicio (Psal. XXXIV) ; et item: Posui, inquit, vestimentum meum cilicium et factus sum illis in parabolam (Psal. LXVIII) .
O Thomas, et Thomas jam non Thomas et tamen vere Thomas! jam non holosericatus, non purpuratus Thomas, sed alter Thomas, qui jam toto, tam delicato, tam tenero corpore inter Cresi opes Darii divitias et Sardanapali delicias enutritus, nunc sacco cilicino obvolvitur, infirmioribus etiam corporis hac circumdatis asperitate. O quanta et quam omni admiratione digna super te Thoma dexterae Excelsi mutatio, qui in palatio inter augustales divitias et delicias educatus, et inter Palatinos sicut gratia eximior sic et cultu praeclarior, totum palatium illustrare videbaris, nunc totus foedi et hirsuti animalis pilis obvolutus, [Col. 1095A] assumens saccum pro socco, cilicium pro holoserico et pro pallis cinerem! Sed quid? Vere novi regis jam tiro novus, cui jam vetera transierunt et ecce facta sunt omnia nova. Novus enim rex, nova lex, novus grex, amictus novus, novus et ipse. Ecce jam omnia nova, novus rex Christus, nova lex amor Christi, novus grex Christi Ecclesia, amictus novus cilicium, novus et ipse Christi tiro novus. Unde et haec inter initia tirocinii nova sunt nostri arma tironis, quibus indutus exterius pugnaturus erat ad bestias. Hoc militari schemate in illo sacramentali tempore Pentecostes, quo consecratus et cum apostolis vir apostolicus virtute ex alto indutus, induitur: et hoc fuit primum et inter initia in illis unctionis diebus uncto Domini unctione magistra edocente [Col. 1095B] coelitus datum consilium: et hoc initium operum.
Verum qui manum mittunt ad fortia, inter initia spiritu ferventes, processu temporis quasi fatigati ex cursu seu pressi nimis sub onere, solent sensim in dies tepescere, donec tandem sancti officii suscepti debito inimica semper oblivio superveniens, per seducibiles carnis illecebras, per quotidiana vitae hujus oblectamenta et occupationes varias, spiritum inter initia adeo fervidum in fine penitus exstinguat: turpi quadam et foeda mutatione de spiritibus tam ferventibus, in fine tanquam ut corpora seu potius cadavera quasi insensibilia et exanimata conversi, seu cum misera illa muliere humana in eis effigie abolita quasi transsubstantiati in statuam, illi cadaverosae [Col. 1095C] seu infatuatae, aut ut novo utar verbo instatuatae animae similes, quae secundum prophetica prius in croceis nutrita postea stercora amplexat. De qualibus Magister: Sic, inquit, stulti estis ut cum spiritu coeperitis nunc carne consummemini (Gal. III) . Quod oculatum animal hoc, Thomas scilicet, operose attendens et studiose praecavens, quodam sacri ordinis insigni quod stola seu orarium dicitur, mox ut sacerdos utrumque quod sacerdotum est humerum ambiebat et hoc quotidie et continue in omnium visu gestabat. Juxta quod Dominus in lege de decem legis verborum signo habens orarium hoc quasi jugiter appensum ante oculos suos et ligatum quasi signum in manu sua. Orario itaque hoc evangelico legalium fimbriarum quae Domino ipso jubente [Col. 1095D] sunt introductae, in sacerdote hoc evangelico formae instar: quae profecto fimbriae per angulos palliorum filiorum Israel ut fierent, a Domino praeceptum est, ut cum illas vidissent memores fierent mandatorum Domini, ne sequerentur cogitationes suos et oculos per res varias fornicantes. Tale quid et post legales fimbrias in evangelico orario hoc, ut per hoc sacerdos hic evangelicus, quod jam susceperat, evangelicum jugiter recolat jugum, et utrumque humerum orario ambiens hoc, ni fallor, insigni coelitus in signum accepto; quasi visibiliter tam prophetizans quod sicut bona susceperat de manu Domini, ita et mala foret perpessurus pro Domino. Et hic esset utriusque humeri ambitus, bona videlicet hinc, mala inde, alia etiam et digna [Col. 1096A] de causa hoc sic assidue gestans, ut ad confirmationis sacramentum celebrius peragendum semper foret pacatior, ad quod prae caeteris omni tempore promptissimus et devotissimus-fuit. Duo itaque quae gestat pontifex velut Domino insignia tenemus in pontifice, cilicium et orarium: primum cilicii insigne in signum Christi militis; alterum vero orarii insigne in signum Christi sacerdotis, quasi adhuc multum pro populo et pro sancta civitate oraturi. Primo unctus advertit se Christi militem, sed quo ambitur secundo Christi sacerdotem. His ornatus pontifex quotidie procedebat in publicum, nisi quod cilicium juxta nominis sui rationem et religionis veritatem tenendam, celabatur admodum in occulto, nemine praeterquam aliquo sine quo tale quid geri [Col. 1096B] non poterat conscio. Unde et istud sui insigne tirocinii deinceps toto tempore non deposuit, donec gloriosi certaminis sui consummasset triumphum. Verum alterum illud, quod orarium diximus et gestabat in publico, in exsilium exturbatus mox deposuit, eo quod jam exsulem in alienis provinciis non deceret. Ob id etiam et merito illo sacerdotis exutus insigni, quod exturbatus sicut vere exsul, sic et quodammodo exsacerdos. Et quidem de novi nostri pontificis insignibus haec: verum in reliqua veste quotidiana et communi, toto quidem anno primo more suo clarus et nitidus, sed cleri postmodum praesertim in habitu mediocritatem est secutus, ita ut juxta quod ait quidam nec essent exquisitae [Col. 1096C] sordes nec affectatae deliciae. Clausae ipsius vestes, pullae et poderes, et pelles non quidem pretiosae, sed agninae. Unde et nonnulli eum ob similitudinem vestium suspicati sunt fuisse, sicut vulgo dicitur, regularem canonicum, cum tamen sola devotione, quod et omnium vere fidelium commune est, canonicus fuerit sed professione nequaquam. Et vestes quidem pontificis, quo emptae vilius, eo sicut solet crebrius mutabantur, ut eo ipso Christi nudus imo Christus ipse in nudo operiretur frequentius his ipsis vestibus quibus operiebatur ipse Domini christus. Et haec pro certo universis Domini Christis pontificibus Christi forma ab hoc tanto Christi accepta pontifice maxime observanda, ut quo ipsimet vestiuntur in nudo suo vestiatur et Christus; nec hi [Col. 1096D] nec illi his ipsis quibus Christus Domini praeterquam solus et nudus Christus induatur qui ipsis ovium suarum lac et lanam commisit et vellera. Ad illius quippe, necdum etiam pontificis, opus exemplare pontificibus praesertim recurrendum, qui cum nihil praeterquam chlamidem qua indutus erat, haberet cum paupere tamen nudo illam dimidiat. Unde et mox nocte in secuta ad Anglorum circumstantium multitudinem audit Jesum voce clara dicentem: ยซMartinus adhuc catechumenus hac me veste contexit.ยป Videat ergo quid faciat episcopus si fecit sic iste etiam adhuc catechumenus. Videat, inquam, episcopus quid faciat inter tot vestium mutatoria, de vestibus suis jam attritis, cum catechumenus hic de unica hac [Col. 1097A] quam habebat chlamide et se sic operiret et pauperem, imo teste Christo Christum ipsum in paupere. Nec enim ut illud in propheta statu Veteris Legis breve pallium hoc, sed in Evangelio sub lege gratiae ex charitate latissimum illud qui coelum et terram implet et operit operiens et Martinum. Sed hoc Martini, imo et Christi pallio jam ipsis communi intermisso, ad pontificis nostri novi, novi tironis Christi novum schema revertamur; cujus quidem corporale et visibile corporis schema ut jam descripsimus sic erat.
Sed fuit adhuc longe aliud longeque spectabilius, non quidem corporale et visibile, sed sicut spirituale et invisibile, novum novi schema tironis, eo certe fortius quo interius, quo non patebat accessui; [Col. 1097B] de quo militiae tribunus magister: Induite, inquit, vos armaturam Dei (Ephes. V) , loricam justitiae, scutum fidei, galeam salutis et gladium spiritus, calceati pedes. Ecce Dominica novi Dominici militis armatura nova, in qua lorica justitiae sicut in hoc Dominico milite praeminuit ita et praeponitur a magistro. Attamen lorica haec reponenda adhuc tempore quidem suo assumenda: Omnia enim tempus habent; tempus dilectionis et tempus odii; tempus belli et tempus pacis (Eccle. III) . Haec itaque reposita servatur adhuc.
Et interim videamus nova quae circa pontificem [Col. 1097C] novum. Et post pontificis habitum, quem praescribendo perstrinximus, ad pontificis mensam accedamus ipsius vitam quemadmodum et habitum intuentes. Nec enim fideliter cujusquam vita describitur, si quo vivitur, vel qualiter ipse vixerit, omittatur; praesertim cum nova ista pontificis novi mensa tam pontificalis sit tam opulenta tam splendida, magis certe pietatis operibus quam dapum corporalium, quibus tamen uberrime abundabat, referta varietate. Ad hanc itaque omnes sed vos praesertim pontifices invitandi. Et certe ad hanc confrater vester novus ipse pontifex universos vos invitat, et ut accedatis sicut dignum et justissimum est; in hac quippe mensa magnus ille paterfamilias pastor pastorum et magister discumbit. Primus in [Col. 1097D] capite et post ipsum ex ordine et cum ipso sui duodecim. Et in hac mensa nova novus pontifex, tanquam Domini dispensator novus, ponens vestimenta sua et praecingens se, Domino cum suis discumbenti ministrat. Ante Dominum discumbentem in cilicio suo stans et orario regi suo novo ministrans, in his tanquam novi dispensatoris insignibus miles ipse novus novi regis Christi et sacerdos. Hoc est mandatum novum quod ipse jam instituit novus. Si quidem diebus singulis post synaxim decantatam quam cito post gallicinium sub profunda nocte decantare consueverat, mox clam in conclavi aliquo subintroducebantur fratres tredecim quibus ipse positis vestimentis suis et se praecingens discumbentibus ministrabat [singulis quatuor argenteos [Col. 1098A] largiens.] Et hoc ita mandatum furtivum magis quam fur verus, per singulas noctes faciebat; veritus nec immerito ne si sub luce faceret, illud ex visu hominum virtutum virus inanis inficeret gloria quo ut supra tetigimus, ipse dum adhuc juvenis, quasi incurabiliter videbatur infectus. Unde et quo secretius, eo fiebat et securius . . . . ( De hoc hiatu vide infra, col. 354.)
( Deest unum folium codicis Atrabatensis. )
sicut prioribus parum aut nihil damnationis est, qui non solum potentiam sed et una probabiliter quidem inducti, aut ut durius loquar seducti, etiam opus potentiae ad salutem suam, quod tamen forte non subest, confitentur. Inprimis quippe qui non credit pro impenso beneficio quod non credunt beneficiorum [Col. 1098B] uredo ingratitudo est. In secundis vero qui credunt pro beneficio non impenso quod tamen impensum credunt, dulcis quaedam et grata obnoxietas est. Quos, etsi forte aliqua poena maneat, quia credunt falsum, minime tamen ut nunc sentio, erit eis exinde aeternum in morte supplicium: quin potius ipsorum forte remunerabitur devotio, quam habuerunt pie et devote credendo aliquid Dominum pro salute sua misericorditer fecisse, etsi illud non fecerit. Nemo autem illud Magistri hic mihi objiciat: Si autem, inquit, Christus non surrexit, inanis est praedicatio nostra, inanis est et fides vestra (I Cor. XV) . Nemo, inquam, illud magistri nunc mihi objiciat. De apostolis quippe proprie ibi sermo est, unde et [Col. 1098C] mox subjicit: Invenimur autem et falsi testes Dei quoniam testimonium diximus adversus Dominum quod et suscitavit Jesum Christum, quem non suscitavit si mortui non resurgunt (ibid.) . Nec solum de apostolis sed et de illis etiam et pro illis potest videri magister dicere, qui mendaciis assentatoriis, tanquam si deliniri et demulceri possit sicut homo Deus, Dominum honorant et extollunt. Contra quod ait doctorum unus perhorrendum fore aliquid falsi de Deo dicere, etiam si ad laudem ipsius videatur pertinere, quia non minori sed majori fortassis scelere in Deo laudatur falsitas quam vituperetur veritas. Ecce doctoris verba: ยซUnde et mihi et Dei hujuscemodi assentatoribus modo nihil, sicut nec ipsis et Deo.ยป Hoc est enim quod ego longe ab eis [Col. 1098D] diversus imo penitus adversus, dico quod ego existimo, quod ego sentio, videlicet quod si quis pie devote et ex probabilibus ad suam salutem crederet Christum resurrexisse, etiam, etsi non resurrexerit nihil aut parum damnationis fore huic, qui crederet sic de Christo Jesu. Sed forte ex praemissis mihi quis sic objiciet: Quid igitur si ex Scripturis et ex probabilibus multis signis et prodigiis et virtutibus crederet Ecclesia Dominum ad salutem suam jam misericorditer incarnatum, et tamen necdum incarnatus fuisset; quemadmodum et errans Synagoga Messiam necdum venisse credit sed venturum adhuc, quae tamen Dominum in carne venturum diffitetur, futurum Messiam purum hominem tradens; unde nihil nunc nobis et illis, qui [Col. 1099A] nec praesentis nec etiam futurae incarnationis fidem habent? quid igitur si Ecclesia crederet Dominum sic incarnatum et tamen necdum incarnatus fuisset? Sentiunt certe plerique et non irrationabiliter forte, quod si Ecclesia crederet sic, Ecclesiam ob fidem hanc damnabilem minime. Ita tamen si in reliquis fidei articulis et praesertim in unum et trinum Deum fides fuisset integra; quemadmodum e diverso et Cornelius mox minime damnabilis fuit, et si non crederet Christum incarnatum qui tamen antequam id crederet incarnatus jam erat. Cui etiam, antequam Christum jam incarnatum crederet incarnatum, dictum est illud per angelum: Orationes tuae et elemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei. Et illud etiam ante de illo, quod [Col. 1099B] religiosus erat et timens Deum. Verum solum hoc tacto et, quia nunc locus non est, sermone nostro non minime protracto super hoc, ut ad superiora redeam, certe quidquid absque assertione nostra nunc de praetacta incarnationis sit fide, hoc certe evidens, quod etiam etsi praefata illa sicut fide certa tota credit catholica panis et vini in corpus Christi et sanguinem non fieret sacramentalis conversio, tamen quod ad se miro meo ( sic ) esset sicut munda et clara, simplex, sincera et devota in puro pane et vino secundum ordinem Melchisedech matris nostrae catholicae oblatio haec. Mundior, inquam, et sincerior magis quam de mille taurorum, hircorum arietumve pinguium mactatis carnibus et spurcitiis sanguinum. Mundior revera et simplicior evangelica [Col. 1099C] haec Ecclesiae oblatio quam fuerit Synagogae. Et ut videri potest, carnificum potius quam sacerdotum statu legis non tam pia oblatio, quam velut dira quaedam et inhumana bestiarum, et in mane et in vespere quotidiana occisio. Ubi quotidie oves tot, tot boves, tot tauri, tot hirci, tot agni, tot vituli, tot verveculi mactabantur. A qua etiam mactatione nec simplicitas columbam nec castitas turturem tuebatur. Verum hoc nostrum hoc matris nostrae Ecclesiae pro nobis evangelicum sacrificium merum, sicut videtur, duntaxat sacrificium laudis, non dilaniatarum carnium, non erutorum viscerum, non fetentium intestinorum, non fumi, non stercoris, in nullo sicut videtur sacrificium iniqui et peccatoris. [Col. 1099D] Juxta quod in hymnidico cantico Dominus: Nunquid, inquit, manducabo carnes taurorum aut sanguinem hircorum potabo? (Psal. XLIX.) Et postea hoc nostrum evangelicum quasi a legali illo distinguens sacrificium, subdit: Immola, inquiens, Deo sacrificium laudis (ibid.) ; et in fine cantici: Sacrificium, inquit, laudis honorificabit me (ibid.) . Unde et hoc laudis sacrificium, quo plus honorum, plus sincerum, plus salutiferum, plus pacificum et tanquam sacrificium justitiae, quo plus Domino acceptum eo exterminator angelus hujus hora sacrificii, sicut et magis subdolas et acriores et crebriores facit immissiones. Ut si praevalere sic potest absque defensore, sine dilatione, absque miseratione ulla, fidem ipsam primogenitam hic prae virtutibus caeteris [Col. 1100A] pressa ratione triumphantem percutiat et si potest sic in perenne exstinguat. Nemo autem opinetur, suspicetur nemo, me ex diffidentia aut haesitatione vel modica de tam glorioso, tam salubri totius salutis nostrae sacramento, quidquam scripsisse hic. De quo tamen cum ego aliquando quasi haesitans cogitare coepissem, nocte sequenti visa est mei hostia hac et illac in calice, quasi in motu continuo et citissimo circumagere se et circumferre. Quod cum in crastino domino meo archipraesuli secreto retulissem, et qualiter quasi haesitans praecogitaveram, respondit mox archipraesul hostiae motum in calice fluctuationem meam indicare quae praecoepit in mente. Unde et in hujus sacramenti fide per Domini gratiam semper firmior sto et deinceps [Col. 1100B] devotior. Sed revertamur ad praetactas malas mali angeli immissiones.
Quod si forte fidem adultam et adeo robustam et solidam reperit ut nec valeat, non dico ipsam perimere, sed nec ullis incredulitatis stimulis vel in modico pungere, alias et alterius modi facit immissiones, quas nos experimur quotidie, utinam ab illis, quos praemisimus, et incredulitatis stimulis liberi. Ad alia itaque se convertit is cui mille nomina et mille nocendi artes, ut vel sic cor in fide firmum et solidum, quod incredulitatis stimulis non perforat, vel emolliat, Et cogitationes vagas et vanas, fluxas et fluidas in cor mittit, sicut de illo: Et coena, inquit, facta cum diabolus jam misisset in cor ut traderet eum Judas (Joan. XIII) . Ecce missio [Col. 1100C] seu immissio prius a propheta, post ab ipso evangelista, qui de ipso pectore sapientiae recumbens hauserat evidenter expressa. In cor enim missio quid aliud est nisi immissio? Misisset, inquit, in cor; verum ut humilitatis magister majestatis Dominus tradatur, ut illudatur, ut flagelletur, ut conspuatur, ut habeatur quaestui, ut habeatur ostentui, ut demum linguis et manibus crucifigatur: hujuscemodi duras immissiones seu immissionibus duris quotidie operatur erroris spiritus in diffidentiae filiis, ipso Domino, sicut jam propheta testatus est, immissiones has pro meritis perditorum faciente per angelos suos malos. Sed istas immissiones, de quibus nunc quotidie operatur idem erroris spiritus, [Col. 1100D] non solum in diffidentiae sed etiam in devotis Ecclesiae filiis, et etiam in ipsis Ecclesiae primogenitis, in ipsis dico Domini christis, sacerdotibus Christi. Et ibi praesertim, ubi sacerdotii exhibent officium et sacrificii peragunt ritum. Ea hora potissimum quotidie vagas has et vanas fluxas et fluidas, fluentes et refluentes cogitationes immittens, quae tanquam muscae tabidae in tam suave olenti sacrificio totum perdant mox tantae suavitatis odorem; hora praesertim sacrificii glomeratim irruentes, nisi confestim per sacrarii ostiariam fidam, circumspectam videlicet devotionem, et promptam Spiritus sancti flabello repellantur.
Igitur ut omnes has, tam videlicet illas quae perforant, quam et illas quae cor emolliunt, immissiones [Col. 1101A] praeveniens declinaret sacerdos noster, pontifex noster novus, pro quo totus hic sermo texitur, Agnum immaculatum, sicut reverenter pariter et ob reverentiam ad legis mandatum festinanter, semper edere consueverat. Per totam hanc Domini mensam, sicut in mystico et sacerdotali ornatu festivus, ita et in edendo festinus et sicut jam supradiximus in orando brevissimus. Totum tamen devote et celebriter etsi ob supradictas causas celeriter agens. Quin potius eo ipso devotius quo celerius.
Quia in sibilo duntaxat aurae tenuis Eliae a spelunca sua egresso et in speluncae suae ostio stanti, solum in transitu loquitur Dominus. Solum quippe per speculum et in aenigmate quasi in sibilo aurae tenuis his qui corporis sui domos luteas egrediuntur, [Col. 1101B] et egressi in ostio hujus luteae speluncae suae stant, cupientes dissolvi et esse cum Christo animae suae ut moriantur jam petentes, his, inquam, solum et tamen non nisi solum in transitu loquitur Dominus. His quidem frequentes fiunt, sed semper breves et citissime disparentes theophaniae, sanctorum revelantur splendores et exsultationes Dei in cordibus eorum: quae animam ad coelestia pio desiderio suspirantem crebro quidem, etsi non reficiant, refocillant tamen et illustrant. Sed brevis hora hic et parva mora, quandiu in lutae speluncae suae ostio Elias steterit, donec a lutea spelunca sua penitus egressus fuerit. Corpus enim, ait Sapiens, quod corrumpitur aggravat animam et terrena inhabitatio deprimit sensum multa cogitantem (Sap. IX) . Et [Col. 1101C] vere in theophaniis his brevis quidem hora et parva mora. Hinc est enim quod in sancti amoris cantico Sponsa Sponsum suum tam crebro tam sedulo tam officiose et in tam multis quaerit suspiriis. Et quaerens et suspirans nunc invenit, nunc perdit, nunc avolat, nunc declinat, nunc ad ostium pulsat, nunc tenet, nunc elabitur, nunc revertitur, nunc vocata tacet, nunc vocans alloquitur. Unde et Sponsum suum Sponsa, capreae hinnuloque cervorum in montibus salienti et colles transilienti assimilat. Et ipsa Sponsa id crebro experta, nos hac sua parabola docens, ut opera illa et sacramenta eo fiant celerius, quo necesse est ut peragantur devotius. Et propterea noster sacerdos novus, novus noster pontifex [Col. 1101D] illud, de quo jam aliquandiu egimus, altaris sacramentum eo quidem celerius celebrabat quo illud peragere et consummare devotius peroptabat. Unde tanti sacerdotis exemplo plerique arguuntur sacerdotum, qui ut devoti habeantur aut forte quia sunt, hoc altaris sacramentum verbis admodum paucis abbreviatum et consummatum et hoc speciale orationis genus breve, quod et debet esse brevissimum et si non in catechumenorum, saltem in missa sacramentorum arguuntur, inquam, exemplo hujus, qui sic differunt, ita trahunt, sic protrahunt. Me, qui intersum et audio et deberem intendere interim super vanum et citum cogitationum mearum vehiculum, scandente et ab Oriente in Occidentem usque avolante, et per viam, vicos, munitiones et civitates [Col. 1102A] salva mea et aliena pecunia absque omni sumptu et labore exstruente, et interdum prout fert spiritus impetus me interim multa constituente bella absque omni sanguinis effusione aliave frivola et otiosa commentante; et pro me loquar, ego interim sic vado, sic venio, sic operor, sic commentor. Sic et, ni fallor, de missae auditoribus et de aliis aliqui. Et mirum si ille tanquam homo adhuc nostris similis, sacerdos dico noster, qui commune salutis nostrae sacrificium est oblaturus pro nobis, ad missam se parans, vel etiam in missa ipsa, interdum in se ita non sentiat; aut si non sentit, deberet saltem tanquam sacerdos noster consentire nobis et condescendere, ut ita, juxta quod magister de pontifice gloriatur, haberemus sacerdotem, qui [Col. 1102B] posset compati infirmitatibus nostris. Unde dico quia istius, de quo nunc loquimur, sacerdotis in missa sic morosi aut est hypocrisis manifesta aut religio inscia. Verum, ut deinceps compatiantur nobis sacerdotes hi et vos universi sacerdotes praeinvitati ad mensam, qui cum novo sacerdote, novo nostro pontifice jam discubuistis, scitote et vos similia debere parare. Exemplum enim dedit vobis ut quemadmodum ipse fecit et vos similiter faciatis. Post spiritualium mensarum discubitum juxta supra dispositum ordinem et nostrum supra promissum nunc deinceps ad corpoream mensam accederemus, nisi tamen quia necdum hora est discumbendi praesertim pontifici, quem tam multiplices tam variae et saeculares et ecclesiasticae occupationes et causae trahunt [Col. 1102C] et necdum sit nisi circa diei sextam.
Missae itaque celebritate consummata, Pontifex egressus ecclesiam, mox auditorium intrat, et sedet ut judicet quasi de sede ad sedem de cathedra ad tribunal ascendens. Et sicut prius ad mensam, ita nunc ad auditorium hoc fratres suos universos et praesertim comprovinciales suos episcopos vocat, ut sibi assideant et secum jura decernant. Nunc enim sedet ut judicet. Et quia de formandis judiciis et accipiendis muneribus, quae judicia solent pervertere, loquendi nunc locus est, primo qualis in ipsis fuerit persona novi judicis, novi nostri pontificis, intuendum. Et in primis quidem novus [Col. 1102D] hic judex, novus noster pontifex interim excutiebat manus suas praesertim a suspectis muneribus ut ab his, quos causas habere nosset, nec obolum nec etiam valens acciperet. Nisi forte aliquid esculentum et poculentum aliquid offerretur quod decenter respuere non valeret. Et quia de muneribus accipiendis sermo inpraesentiarum se obtulit, ut ad novi nostri judicis laudem magnificam et civilem industriam evagemur licentius, qualis fuerit in accipiendis muneribus videamus. Illorum certe semper munera recusare consueverat, quibus credebat accipere necesse magis quam dare. Imo etiam assuetissimus erat semper et promptissimus ut talibus daret et his praesertim inter tales qui petere confundebantur. Ab illis etiam, et si aliquando, raro [Col. 1103A] tamen accipiens, quibus ob causam fuisset offensus, etiamsi abundantes forent hi, quasi cum Domino spernens Cain et munera ejus, et respiciens solum propter Abel ad Abel munera, non propter munera ad Abel. Verum ab aliis cum multa gratiarum actione accipiebat, quos sibi amicos et hilariter dare noverat, nec post donum detrimentum passuros; decenter edoctus quod in dandis accipiendisque muneribus magno praesertim viro multa debeat esse cum cautela discretio. Juxta quod etiam ille in gentilium ethica morum censor: ยซVideto, inquit, cui des.ยป Et hoc quidem paternum consilium est et pro dante. Pro accipiente vero sapiens: Datus, inquit, insipientis non erit utilis tibi (Eccli. XX) , quasi sicut supra morum ille censor dantem, [Col. 1103B] ita et hic sapiens accipientem erudiat. Ut sicut ille danti dixerat: Videto cui des, ita et hic accipienti: Videto a quo accipias, juxta quod et Dominus: Non accipiam, inquit, de domo tua vitulos neque de gregibus tuis hircos (Psal. XLIX) . Nec enim, ut testatur idem sapiens, dona iniquorum probat Altissimus (Eccli. XXXIV) , quorum per multa Scripturae loca semper ea legitur respuisse; id tamen pro testimonio dico quia novus hic judex noster nil unquam, me qui scripsi haec seu etiam me familiariori, sicut credo, sciente, si tamen hac gratia me magis praeditus quis, nil inquam ab aliquo ipsomet postulante, cum adhuc libere et quiete ageret in ecclesiastico potentatu suo, accepit. Ita ut illud prophetae [Col. 1103C] a diversis varie interpretatum, novus hic judex noster ipso tunc opere nobis certa quidem et evidenti expositione interpretaretur ut doceret. Si quidem prophetarum unus principum cupiditati improperando: Princeps, inquit, postulat, et postea mox subdit: Et judex in reddendo est (Mich. VII) . Hoc quasi unum et primum et per se censitum ponit cupidi principis vitium dicens: Princeps postulat. Quid enim est subdito intimata principis postulatio, nisi a subdito quasi quaedam violenta exactio aut quasi ab invito dura quaedam extorsio? Deinde aggravando subdit sicut cupidi jam pariter et dolosi principis vitium alterum: Et judex, inquit, in reddendo est. Ac si dicat propheta cupiditati principis sic improperans, quod videlicet si forte [Col. 1103D] princeps postulans non exauditur, nec obtinet a subdito quod desiderat, aut incontinenti aut ut occultius tegatur fraus processu temporis, sive per se sive per alium, subdito sibi, a quo repulsam passus, aliquam super illa aliave quacunque re quaestionem movet, tanquam rei postulatae molesto detentatori; ut sic obtineat vel per qualemcunque sententiam, quod prius postulans non potuit obtinere per gratiam; et ita qui prius fuerat princeps postulans sed minime obtinens, postea ipsemet efficitur judex rem postulatam per calumniam obtinens. Et sic ipsemet eam sibi per calumniosum judicium reddens, seu ipso per tale judicium principi reddere compulso, qui prius postulatum postulanti gratis praebere recusavit. Est [Col. 1104A] igitur grande in principe cupiditatis vitium solum etiam postulare a subdito, etiam etsi ab altero, quod a propheta subditur, vitio immunis sit, videlicet post rei postulatae repulsam nihil contra renuentem moliendo. Ipsum quippe principem a subdito postulare, etsi aliud malum non subsequatur, nihil parumve distat ab exactione turpi et molesta seu extorsione invita. Hanc nostram super illud prophetae interpretationem prius Naboth et postea Achab vinea roborat. Achab enim princeps Naboth vineam postulabat: ecce primum cupidi principis vitium: sed repulsam passus ipsemet per Jezabel dominatricem judex fuit in reddendo; ecce quod priori longe deterius est vitium alterum: lege sacram eo loci historiam et liquido [Col. 1104B] mox videbis quod sic. Hanc pariter interpretationem et nunc novus noster judex, novus noster princeps ecclesiasticus, ipso novo opere suo sed ex contrario roborat, utrumque pariter, tanquam si ab exactione neutrum discrepet, sicut extorquere et postulare semper devitans. Nam quemadmodum ab ipsomet testante sic frequenter accepi, in eo maxime confundebatur cum ex aliqua causa etiam valde urgenti, sicut interdum solet accidere, oporteret ipsum rem alterius petere, etiam si devote et prompte se exaudiendum sperasset, sicut difficile accipiens et adhuc multo difficilius postulans memor verbi Domini qui dixit: Beatius est magis dare quam accipere. Ita ergo novus hic judex noster a [Col. 1104C] muneribus manus suas excusserat, ut cum universi Israelis sancto propheta et aequissimo judice posset et ipse, pariter gloriose immunis, sciscitari a subditis utrum bovem cujusquam tulisset, an asinum, si quempiam calumniatus, si oppresserit aliquem, si de manu cujusquam munus acceperit; pariter et cum magistro sicut aequo gentium judice et egregio doctore, gloriari quod nullius argentum et aurum aut vestimentum concupiverit. Apprime inter initia novus judex noster, magistra unctione edoctus, utpote in illis unctionis diebus, sicut supra ostendimus, quo principes ecclesiarum mundi contemptores judices uncti et ipse unctus, apprime, inquam, edoctus illud legislatoris quod munera excaecant oculos sapientum et vim auctoritatis inclinant. Cui [Col. 1104D] et consonat illud sapientis: Quia xenia, inquit, et dona excaecant oculos judicum et quasi mutus in ore avertit correptiones eorum (Eccli. XX) . Et illud item hic non tacendum, quod ignis devorabit tabernacula eorum qui munera libenter accipiunt. Ecce quam incorruptus quam etiam incorruptibilis erat hic noster judex novus in se.
Avaritiam etiam, tanquam judicum corruptelam pestiferam et judiciorum velut quoddam lethale toxicum, non solum a se sed et a suis tam longe projiciens, tam excutiens, et tam evitans, ut ipsam a domo sua penitus eliminaret. Idololatria quippe in templo, avaritia in pontificis domo. Unde et novus hic judex noster nunc clam sigillatim singulis, nunc publice communiter universis inhibebat districtissime, [Col. 1105A] non solum ne exigant, sed ne etiam oblata a litigantibus accipiant nec aliorum vexationes suas facerent praedas, solum tamen advocatis non recolo si indulta salaria. Sed hoc scio quod alii accipere omnino sunt inhibiti.
Unde et tunc temporis accidit ut abbatum unus intraret curiam et habens negotium, aliquot aureos nunc his nunc illis qui in judiciis poterant offerebat. Sed cum omnes respuerent, abbas negotium peregit, aurum retulit, et recedens: ยซCuriam, inquit, repperi supra quam auream, quae non solum post aurum non abit, sed aurum abjicit, aurum spernit, aurum calcat.ยป Et quidem de domo pontificis abbatis hoc gloriosum praeconium. Adeo etiam amore justitiae et compassionis affectu et in avaritiae [Col. 1105B] odium negotia habentibus pontifex condescendens, ut in domo hac nihil pretio, sed omnia gratis fierent. Nihil hic a sigillifero nihil a signatore accipitur a notario nihil: nihil hic venditur, nihil emitur, nihil distrahitur nec cera nec chartulae nec sigillum. Cujus enim imago haec vel superscriptio in sigillo ut vendi debeat vel distrahi? Nequaquam Caesaris sed pontificis. Revera domus haec novi judicis nostri, novi pontificis, nequaquam fuit domus negotiationis, sed domus veri et aequi judicis, domus sancti pontificis et vere domus orationis.
Hujus profecto sancti pontificis et justi judicis prae caeteris et ante caetera debent esse tria haec; amare continentiae sanctimoniam, colere justitiam et calcare pecuniam. Unde et apud nos nec imago [Col. 1105C] pontificis nec instrumentum justitiae sigillum vendebatur nec aliquis inde quaestus. An enim licitus sit quaestus hic in pontificis domo, vestra, Patres sancti coepiscopi qui novo metropolitano nostro assidetis, consideratio haec, vos decernite: videbitur forte hoc magis inter gratuita quam debita, inter oblata magis quam exacta numerandum, de quibus supra aliquantis peregimus; unum pro certo scio, quod si licet sic acquirere, non tamen expedit, praesertim in pontificis domo, unde et, ni fallor, multo magis melius et pontifici gloriosius, justitiae instrumentum sigillum gratis exhibere, et propriam speciem cerae vel sigillo impressam erogare pauperibus, qui etiam pro ipsis tenetur adhuc et semetipsum [Col. 1105D] super impendere. Sic itaque omni a domo pontificis avaritiae eliminata spurcitia, nullus qui obediret pecuniae, sola in domo pontificis imperante justitia. Et haec est quam supra diximus Christi Domini novi Christi tironis lorica justitiae nova, immissos omnes cupiditatis stimulos in se mox retundens et repellens a se. Cujus tamen adhuc fortitudo major suo tempore revelabitur, quin jam non stimulis sed lanceis et gladiis decertabitur. Sed interim talis nunc sufficit. Ob hunc autem tam singularem et tam ferventem justitiae zelum, inter alia multiplicia dona Spiritus, et hoc sibi abunde datum a Spiritu, ut haberet spiritum judicandi inter virum et virum. Nec enim ex magistri hominis eruditione hoc illi, magis autem ex unctione magistra, [Col. 1106A] juxta quod ille prae participibus suis exunctus: Habenti, inquit, dabitur et abundabit (Matth. XIII) . Et justissime quidem et sincerissime sine omni acceptione personarum absque ullo intervente nummorum cum suo quem supra commendavimus eruditorum catalogo assessoribus suis jurisdictionem ecclesiasticam exercebat: ita ut profecto cerneres tantum in tribunali judicem quantum modo videras in altari sacerdotem. Vos igitur ad assidendum comprovinciales vocati, metropolitani vestri jam, ni fallor, in judiciis advertitis scientiam, tenetis formam et jam quantum habuerit justitiae zelum, quantum et pecuniae contemptum cernitis. Utinam et vos apprehendat aemulatio ut illius similem sortiamini zelum cujus simile consecuti [Col. 1106B] estis ministerium.
His vero omnibus in quibusdam aliquantisper immorati sumus, et in Dei mensis discubitibus et in saeculi causis discussionibus rite expletis, circa diei nonam pontifex, a tribunali exsurgens, mox thalamum ingreditur, et ad corporalis alimonia se discubitum parat. Et ad hanc quidem mensam sicut et ad alias invitandi forent pontifices, nisi quia in mensa hac bestialis duntaxat ut videtur et corporum non spiritum haec refectio: verumtamen decet et expedit sic, ut etiam invitentur et ad hanc utpote quos ex auditis et visis spero accessuros libentius. Invitentur igitur et si placet accedant ut quemadmodum fratris sui noverunt ha. . . . .
[Col. 1106C] ( deest unum folium. )
. . . . rabat quid sicut mensae opulentia. Unde et ipse semper in discubitu creberrime super totas mensas oculos consueverat circumducere. Ita ut et paropsidi propriae posset videri minus fore intentus. Etiam ut hic oculatum animal se probaret, non quidem notabili sed modesto quodam modo et civiliter erudito nec vagi more vel attoniti sed circumspecte oculos circumducens per totum ut videret discumbentium ordinem, et exhiberet cui honorem honorem. Et si forte inter tot novissimum teneret locum qui praesidere debuisset, huic profecto tunc honoratiorem locum crebris calicis proprii et ferculorum exeniis recompensans, videret pariter et notaret qualiter qui ministeriis praeerant quisque [Col. 1106D] pro suo gradu et officio ministraret, quod si forte perperam, acriter ab ipso archipraesule loco et tempore corripiebatur incurius. Verumtamen ministri novi hujus nostri patrisfamilias in mensa morem quotidianum experti quisque pro officio suo erat circa ministerium sollicitior. In mensa quippe super universos qui discumbebant et super singulos et super dispensatores ipsos et ministros ita provide, ita circumspecte spargebat oculos ut diceres hos solum mensae oculos ad solius corporalis mensae civilem quamdam et domesticam custodiam deputatos, quod si de eruditis suis forte aliquis deforet, et suo ex aliqua causa mutato in inferiori loco discumberet, mox providus et urbanus novus hic noster paterfamilias hoc advertebat. [Col. 1107A] Juxta quod et Saul rex inscius in hoc tamen urbane edoctus cum in mensa sedens locum David vacuum adverteret: Cur, inquit, non venit filius Isai nec heri nec hodie ad vescendum? (I Reg. XX.) Pariter et hoc noster paterfamilias mox de suis advertebat etiam et sciscitari solitus pro absente. Cui quidem loco suo mutato, sic mittendo et remittendo ipsi honorem exhibere non cessabat, ita ut et posset sibi ipsi videri primus qui in discubitu se novissimum fecerat. Aut etiam si quivis alius quem honorare voluisset forte vel ad thalamum vel ad aliquem domatis angulum, eo quod ut aliis cederet vel quod non esset ei in triclinio locus, divertisset, et hoc quidem advertebat citissime: et istum tanquam si inter tot discumbentes per medios jugiter [Col. 1107B] intueretur parietes crebris ferculorum visitationibus honorabat. Ita profecto oculis quos a natura amplos habuit et clarissimos totum quasi penetrans, illustrans, et amoenans discubitum. Nihil modo istis et illis oculis, quos supra diximus lacrymarum exitus deduxisse, alia quippe mensa haec illa alia; illa mensa Dei haec mensa saeculi: ibi alimonia spirituum sed hic corporum epulae apponuntur, inter quas ingerere lacrymas sicut importunum et incivile. Nihil ergo modo hic istis et illis oculis. Nihil huic triclinio et furtivo illi de noctemandato, in quo ut supra monstravimus, pauperibus discumbentibus pontifex in cilicio ministrabat: longe quidem distant opulentia haec et abjectio illa.
[Col. 1107C] Sed quorsum haec? quo tendit apparatus hic tam magnificus, et tam augustalis mensae descriptio? Mensa haec videtur potius mensa Caesaris quam pontificis. Et talis et tantae ad pauperis Christi mensam nulla penitus videtur communicatio. Nihil apparatui huic et spicis illis quas discipuli vellicantes et manibus confricantes edebant, seu etiam conviviis illis evangelicis, ubi pisces tantum et hordeum, seu ubi pars piscis et favus mellis. Christus etiam jam resurgens a mortuis quaerit duntaxat pulmentarium non leopham, non aprum, non capream, non capreolum, non damulam, non cervum, non phasides aves, non gallinacium, sed solum hoc est quod sicut quaerit videtur et appetere pulmentarium: verum videtur mensa haec, quam describere [Col. 1107D] coepimus, potius Augusti quam Christi vel christi Domini. Sed quisquis et qui sic cogitas, sta hic, ne procedas, ne judices, sed vide et admirare et imitare, si potes, multorum oculorum animal et multarum facierum personam. Vide discipulum ad magistri formam omnibus omnia factum; gaudentem cum gaudentibus, flentem cum flentibus, reddentem quae sunt saeculi saeculo et quae sunt Dei Deo; modo cum sancto sanctum, modo cum perverso perversum, modo cum ethnico ethnicum, modo cum Judaeo Judaeum, modo cum servis servum, modo cum liberis liberum, modo cum jucundis jucundum, modo cum infirmis infirmum. Nam juxta illud Sapientis et quasi in mundi specula constituti verbum: Omnia tempus habent; tempus [Col. 1108A] flendi et tempus ridendi, tempus plangendi et tempus saltandi, tempus amplexandi et tempus continendi ab amplexibus (Eccle. III) ; omnia, inquit, tempus habent, quod et praesertim pontificis est, ut tempori pareat, tempori indulgeat et conformet se tempori. Alioquin non erit multorum oculorum animal nec multarum facierum persona. Alioquin non habebit gratiam apud Dominum et apud homines; quod praesertim requiritur a pontifice, qui nec soli Deo propter saeculum potest vacare nec saeculum propter Dominum debet deserere, ut placeat Deo, placeat et saeculo. Placete, inquit magister, per omnia omnibus, ut propter hoc merito et illud de pontifice pontificum qui pontificum est sicut forma et gloria scriptum sit: Proficiebat, inquit, sapientia [Col. 1108B] et gratia apud Deum et homines (Luc. II) . Sic et iste pontifex noster novus Deo dilectus et hominibus, totus Dei, totus saeculi, suus nunquam, nisi quia exinde plus suus totus. Talem quippe decet esse pontificem, qui nunquam suus sit, nunquam sibi vivat, sed sciat se Deo natum et patriae, non sibi, parentem omnium, foventem omnes et sub alarum suarum umbra protegentem. Sic, inquam, iste multorum oculorum animal et multarum facierum persona, factus omnia omnibus, modo cum cilicio in discubitu ministrans pauperibus, modo cum orario in altari ministrans fidelibus; modo cum lorica justitiae in tribunali finem imponens litibus, modo cum temperantia in convivio congaudens epulantibus.
Verum cum qua temperantia, quod nondum dictum, dicendum est, ut quemadmodum jam de habitu, pariter et in hac tanta mensae opulentia, inter tot epulantes et tantas epularum delicias, de proprio quoque ejus victu juxta quod supra sumus polliciti, cognoscamus. Revera inter tot et tantas delicias in nullo penitus Sardanapalum sed solum episcopum sapiebat, nullius ut notari posset avidus, nec super ullam omnino escam se effundens. Juxta quod ille sapiens et urbanus: Noli, inquit, avidus esse in omni epulatione et non te effundas super omnem escam (Eccle. XXXVII) . In tanta igitur affluentia nullatenus ipsius in ulla epulationis aviditate vel modicus poterat denotari excessus. Unde et cum in [Col. 1108D] omnibus sobrius, virtuti etiam sobrietatis quadam civilitate adjuncta, ipsam sobrietatis virtutem colorabat, non solum religiose quod ad Deum, sed etiam quod ad saeculum civiliter sobrius. Unde sicut et in caeteris ita et in hac praesertim sobrietatis virtute, quasi mensae virtute propria, sicut Deo et hominibus complacebat; nam cum sobrietatis virtus sociam semper habeat abstinentiam, ipsam tamen abstinentiam, propter simul discumbentes, quadam civili dissimulatione in mensa occultare consueverat, ut sicut congaudere gaudentibus ita et coepulari epulantibus videretur. Occultabat quidem nunc crebris huc et illuc ferculorum exeniis, nunc interserta quadam de Scripturis cum eruditis suis, qui a dextris ejus discumbebant, collatione non quidem [Col. 1109A] taediosa sed moderata pro tempore. In hac quippe mensa non audiuntur tibicines, non cornicines, non lyra, non fistula, non citharoedus, non choraula, quod inter caetera luxurianti populo per prophetarum unum improperat Dominus: Tympanum, inquit, et lyra et cithara in conviviis vestris (Isa. V) . In hac quippe mensa praeterquam mundam splendidam et inundantem epularum opulentiam, nulla gulae nulla lasciviae et nulla penitus luxuriae incitamenta. Sed sicut instrumentis et incitamentis aliis submotis, ex sacra lectione solius Spiritus sancti organum, sicut supra jam diximus, ab initio usque in finem discubitus grata quadam et interpolata pro tempore vicissitudine personabat. Sic ergo comes sobrietatis abstinentia relevatur nunc ad hos, [Col. 1109B] nunc ad illos, crebris ut diximus ferculorum exeniis nunc collatione interposita de Scripturis. Sed super omnia placido vultu et facie hilari totam abstinentiam obumbrabat quo et totum jucundabat discubitum. Verum et ipsa ejus abstinentia Deo grata, gravis nulli; quae, ut diximus, propter simul discumbentes civili quadam dissimulatione velata vix etiam notari valuisset.
Et expressius adhuc audiamus abstinentiae modum et quibus uti consueverit. Tria namque sobrietas exigit, videlicet quid, quando et quantum sumamus; ne quid prohibitum, ne quid citra horam, ne quid ultra mensuram: unde et Adam, qui primus comedit vetitum, confestim proscribitur: Jonathas, qui citra horam, maledicitur; Israel vero, qui ultra [Col. 1109C] mensuram mox punitur. Adhuc enim escae eorum in ore ipsorum et ira Dei ascendit super eos. Verum hujus triclinii princeps pontifex in sobrietatis virtute praestans, et longe distans ab his, de hora et mensura quaestione nulla hic sicut nec opus est habita, solum quibus ipse uti consueverit audiamus, ne in hoc quod facile nimis justis et indiscrete religiosis videri posset, videatur in aliquo vel in modico tam claram tam speciosam et tam mundam, quam de eo praedicamus, sobrietatis, decolorasse virtutem. Multa quidem offerebantur, apponebantur multa et varia, sed inter plurima pauca ad usum et esum proprium retinebat, verumtamen inter oblata ea quibus ipse utebatur et delicatiora quidem et [Col. 1109D] pretiosiora haec, quae, etsi non sint prohibita, a sobrietatis tamen perfectione et a perfecte sobrio his prasertim quos diximus, nimis justis videri possent aliena. Tanquam et sicut illis rudibus adhuc discipulis, sicut illi Christo, sic et isti insultent Christo Domini, et clament, Ut quid perditio haec? potuit enim venundari et dari pauperibus: unde et cum unus justorum talium super hoc inter discumbendum semel ipsum quasi subridendo notaret pontificem, aliquantisper zelo motus pontifex ei sic respondit: ยซCerte, inquit, frater, ni fallor, cum aviditate majori tu tuam sumis fabam quam ego appositam mihi phasidem avem.ยป Et erat tunc avis haec ante praesulem in paropside. Et frater ille aliquandiu inter nos conversatus, deliciosa non quaerens, utpote [Col. 1110A] qui ad haec consuetudinem non habuerat, revera avidus erat comedo grossiorum. Et bonum quidem et prudens pontificis hoc et pro fratris consuetudine et pro veritate responsum. Nec enim refert, ut tradunt animarum medici Patres orthodoxi, quid quantumve quis sumat, si solum necessitati et valetudini suae non voluptati indulgeat: unde et primus omnium parens non propter esum cervi vel caprei sed propter gustum pomi vetiti de paradiso ejectus exiit. Et Esau non propter gallinacium, sed vilis lentis edulium primogenita perdidit. Et David aquam nimis concupitam metuens bibere, in terram fudit et Helias mane et vespere allatas carnes comedit. Adeo non refert quid pro valitudine seu quantum pro necessitate sumatur; sola quae virtuti sobrietatis [Col. 1110B] semper in insidiis sedet relegetur concupiscentia, cui semper parum est quod necessitati sat est. ยซEst enim, ait quidam, natura humana contenta modico.ยป Nihil ergo refert quid quantumve sumatur, valitudini duntaxat aut necessitati hoc et non concupiscentiae militet; verum et magister: Non est, inquit, regnum Dei esca et potus sed justitia et pax et gaudium in Spiritu sancto (Rom. XIV) .
Hujus itaque nostri princeps triclinii, quia grossiora non poterat utpote minime enutritus in his, deliciosa quidem sed parce admodum sumebat et sobrie. Nam juxta quod et de se ait quodam, jumentum suum hordeo non pascebatur quod fuerat in deliciis enutritum a puero. Cui et consonat illud Sapientis: Qui nutrierit, inquit, servum suum in [Col. 1110C] deliciis a pueritia, postea sentiet eum contumacem (Prov. XXIX) . Et quidem indiscrete omnino et contra religionis veritatem fit, si anima nutrita in croceis grossiora compellatur amplecti, et jumentum a pabulis arceatur consuetis. Alioquin si diutius arceatur, sic et cito in via deficiet et prope interitum est, cui sic subtractis consuetis apponuntur nova. Quod non aliud quam si detur hordeum, cui non nisi triticum sapit, aut pro faba vicia aut pro avena lenticula: tale etiam et hoc, tanquam si det quis pro pane lapidem aut pro pisce porrigat scorpionem. Et quidem omnino irrationabiliter hoc; verum et Magister de castigatione corporum agens inter caetera: Rationabile, inquit, obsequium vestrum (Rom. XII) . Rationabile, inquit, ut videlicet corporis tui castigatio et mortificatio carnis cum discretione fiat, ut si forte spiritus promptus sit, tamen juxta vulgatum illud Graeci proverbium: ยซNe quid nimis.ยป Sed discretione magistra, omnium auriga virtutum et moderatrice operum, carnis infirmitati condescendatur et consueta non omnino negentur: ne si jumento debilitato pabula subtrahantur, contingat ipsum prius sub fasce ruere quam fascem portare et deficere prius quam currere. Sapiens dominus rationabile quaerit obsequium ut, si est zelus, in obsequio sit et scientia, et zeli fervorem scientia temperet: unde et Magister, quasi de apostolo conversus in medicum, discipulo corporis sui immoderato castigatori aquam prohibet et modici vini [Col. 1111A] indulget bibere propter stomachum suum et frequentes suas infirmitates. Et quale quidem in discipulo hoc, tale et in hoc Magistri condiscipulo praesentis triclinii principe. Cui similiter et ex causa simili propter stomachum, quem semper a natura frigidissimum habuit, aquae potus supra modum nocivus, unde et juxta admonitionem magistri et medici ad discipulum, et iste condiscipulus aqua nunquam raro sincera sed vino duntaxat utebatur, modice quidem sumpto et ad sobrietatem, sobrietatem certe supra quam commendabilem et admirandam et cuivis sacerdoti sed praesertim pontificibus imitandam: sicut enim ante mensam et in mensa et post mensam ita semper aequalis ut nec in facie nec in lingua, an sitibundus foret [Col. 1111B] an potus, potuisset discerni. Et adhuc quod et miraculo accedit et gaudio, sicut ex secreta confessione quidam religiosi ipsius familiares id noverunt secretius, non magis cibatus quam jejunus, nec post vina plus quam ante ullam, vix sentiens carnis rebellionem. Revera, miraculosum hoc et singulare privilegium gratiae inter vina et epulas et in carne concupiscentiae nec dum maturioris aetatis exhauste beneficio tantae et tam angelicae vivere puritatis ut ne dicam opus sequi vel consensum, sed rara et saepius nulla spiritui a carne moveatur rebellio.
Audivimus jam de praesentis nostri triclinii principe, in triclinio hoc quam magnificus, in mensa [Col. 1111C] hac quam immensus, quam erudite circumspectus, quam curialiter eruditus, quam magnifice discumbens, quam gratiose distribuens, et quam civiliter sobrius quod ad saeculum, et quam religiose quod ad Deum. In utraque revera mensa magnus et immensus: magnus in mensa Dei, magnus in mensa saeculi. In altari sacerdos devotissimus, in triclinio paterfamilias providissimus, et si adhuc adjiciamus tertium quod supra posuimus medium, judex in tribunali aequissimus. Verum omnibus quae mensae sunt celebriter jam et festive expletis, tempus est ut surgamus de mensa. Si quidem hymno dicto pontifex cum eruditis suis exit jam et ingreditur thalamum. Et ut quod semel dicendum est, semel hic sufficiat dictum, cum per historiam hanc archipraesulem [Col. 1111D] cum eruditis suis hoc vel illud fecisse crebro audieris, ideo dictum noveris quia in agendis sive his quae ad Dominum sive his quae ad saeculum, non admittebatur extraneus, praeter quam soli eruditi sui et consiliarii forte alii, quales erant oeconomi: vix etiam adventans clericus in discubitu in propria archipraesulis mensa inter eruditos hos, sed honorifice quidem et decenter in aliqua mensarum discumbebat seorsum, crebris tunc ab archipraesule mensalibus visitatus exeniis. Non admittebatur, inquam, inter eruditos in discubitu quis, nisi forte is esset quem archipraesul ex nomine vocans multum honorare decrevisset, magis semper sanctae conversationis vel scientiae quam dignitatis vel officii merito. Et ob id maxime hoc, ne in mensa in qua archipraesul [Col. 1112A] ipse inter eruditos suos discumbebat, aliquod forte verbum, sicut tunc solet, elaberetur et praesertim coram extraneo quod tacuisse melius. Sic admodum suos honorans in mensa et sibi prospiciebat et suis. Et ut memoratorum gratia addam adhuc, antiquus decessorum suorum mos fuit, et sic ipse proposuerat patres sequens, ut in domo sua non retineret clericum et maxime qui consiliis interesset, quem nosset regibus hominio seu fidelitatis juramento obnoxium. Et ob id, ut ab ipso arhipraesule accepi, sanctorum decessorum suorum vetus mos hic, quod soleat ab hoc jam ab antiquo inter reges et archipraesules profana nimis crebro suboriri dissensio; verum et archipraesulis de domo et familia clericus regi obligatus, ut diximus, dissensionis tempore [Col. 1112B] quasi inter malleum et incudem erat positus, aut regi aut archipraesuli male fidus aut saltem suspectus, unde obsequens et obligatus sic non poterat nec etiam innocens, facile, aut hinc aut inde, famae suae saltem non sustinere dispendium, plerumque etiam cum enormi rerum jactura, quod attendentes sancti illi Patres, qui semper quasi in motu erant et accincti, et sibi et aliis prospexerunt in hoc, juxta illud Sapientiae verbum quod nemo possit duobus dominis servire; sed ad historiae ordinem revertamur. Itaque finito mensae hymno, ut diximus, pontifex cum eruditis suis a mensa surgens, thalamum ingreditur, ubi aut in Scripturarum collatione est aut in agendorum consiliis. Et quidem [Col. 1112C] quotidie sic, nisi forte pro tempore modico somno indulgeat; vos autem invitati pontifices qui sedistis ad mensam, scitote et vos similia debere parare.
Verum necesse ut vos, praesertim comprovinciales, tempore statuto et congruo et hoc in brevi, ad novum metropolitanum vestrum revertamini. Si quidem in instanti septimi mensis solemni jejunio, dispensatores in Dei mensa ordinare et constituere disposuit; et vos ad hoc necessarii, ut quales ministros in Dei mensa ordinare et constituere novus pontifex debeat, aut docendo detis formam aut discendo a metropolitano vestro capiatis exemplum. Et profecto ut disposuit accidit. Nam post consecrationem propriam, quam in octavis Pentecostes [Col. 1112D] tam festive tam celebriter factam supra diximus, in sequenti quatuor temporum septimi mensis jejunio ordines celebravit: eo quidem maturius, quod jam aliquandiu metropolitana sedes vacasset; et revera ut verum fatear et revera verum, supra caetera et prae caeteris in hoc praesertim pastoris officio pavidus admodum fuit et sollicitus. Legerat quippe illud magistri ad discipulum: Manus cito nemini imposueris neque communicaveris peccatis alienis. Ex his quasi terribili quodam tonitrui sono et ipsis praesertim tonitrui filiis metuendo toto corde concutiebatur et corpore. Illud supra modum, quod in calce terribilis sermonis illius adjicitur, veritus: Neque, inquit, communicaveris peccatis alienis (I Tim. V) , unde et in exhortatorio quodam sermone, [Col. 1113A] quem ipsemet tunc ad ordinandos fecit, inter caetera sermonis et ipse hoc interpretatus est verbum: non tamen novam inducens nec a veteri orthodoxorum interpretatione dissidens. Cujus, ad multorum praestante Domino instructionem, interpretationis suae hic propria verba interserere curavi quae ipse tunc ad ordinandos habuit ad ipsos loquens sic:
ยซObsecro vos, fratres, per misericordiam Dei, ne manus meas cito vobis imponi patiamini, praeter quam illis qui secundum officii sui gradum in Ecclesia Dei digne ministrare disposuerint, ne peccatis alienis communicem qui propriorum multitudine nimis sentio me gravari. Certo enim certius est quod qui indignum scienter vel absque multa probatione [Col. 1113B] ordinat, etiamsi ordinatus postea corrigatur, graviter Deum offendat: quod si ordinatus non corrigitur, ordinans ordinati peccatis se maculat, his maxime quae post ordinationis suae diem ordinatus perpetrat. Verum Apostolus Timotheo praecipit dicens: Manus nemini cito imposueris neque communicaveris peccatis alienis (ibid.) ; vobis ergo, fratres, ex parte omnipotentis Dei et nostra interdicimus, ne quis jugum Domini a nobis sibi imponi permittat, si se minus sufficientem attendat. Stet potius in bono, quandiu non convalescit ad melius.ยป
Haec inter caetera in sermone illo ad ordinandos verba ipsius propria: vide ex his si non exterritus, si non tremebundus, si non sollicitus, verum et in [Col. 1113C] ordinandorum discussione indagator erat acerrimus: primum, ut ecclesiastica habet institutio, si vita dignus, secundo si scientia ornatus, pro gradu tamen quem quaerebat, tertio si vitae et scientiae et gradu quem quaereret, ecclesiae beneficium competens: ne postquam promoti palantes et vagi seu conductitii, sacros ordines non religioni sed potius quaestui haberent et ostentui. Et tria quidem haec jam non secundum canonis sed potius secundum ipsius summi formam Christi sacerdotis. Cujus in altaris mensa omnes isti sic ordinati ministri sunt: qui primum quidem coepit facere et docere et in usum suum et suorum et pauperum loculos habuit. Ecce tria haec, vita, scientia, beneficium. Audis enim et vides Christi loculum et Christi in Ecclesia accipe beneficium. Non [Col. 1113D] canonicam super canonicam, non ecclesiam super ecclesiam, non beneficium super beneficium, ut si hoc mammonae cumulus, sed aliquod ecclesiae beneficium competens, ut hoc Christi sit loculus; non superabundans sed sufficiens. Tale quippe et solum tale Christi loculus est, apostolorum divitiae: Habentes inquiunt, alimenta et quibus tegamur; his contenti simus (I Tim. VI) . Tria igitur haec noster pontifex, ordinator novus ad illius magni pontificis Christi formam in his primis quos celebravit ordinibus in Christi ministris expetebat: verum horum adeo indagator acerbus ut vix ulli absque se ipso hanc indaginem crederet. In tantum veritus ne, ut ipsemet jam praedixit, alienis peccatis communicaret. Vel ne pro templi ministris in templo Dei idola erigeret, [Col. 1114A] vel ne tanquam trapezita subdolus summi Regis nummum adulteraret.
Nam profecto contemptibilis vitae et scientiae homines regalis ministerii insignire charactere, hoc revera est Regis summi nummum quem creditum sibi habent pontifices, adulterare. Et non auro vel argento, sed horum vice stanno potius vel aere vel plumbo signaculum regis imprimere; unde et magni Regis falsarii hi exhaeredandi et tradendi patibulo.
Quid ergo de his qui absque multa Ecclesiae necessitate clericos suos, necdum in his quos jam susceperunt ordinibus canonice statuto tempore probatos, mox ad ordines superiores cogunt et crescere compellunt invitos? Hi, ut videtur, aut dominari in [Col. 1114B] clero appetunt aut reddunt se de turpi exactione suspectos, cum ob id accipere ut ordinatio procedat vel subsistat par scelus sit et Simoniae crimine censeatur: Sed de hoc alias, vos autem qui ad hos ordines accessistis, supra convocati pontifices, videte si non in novo ordinatore hoc ordinandi canonica forma sit haec, scio nec dubito quia canonica judicabitur. Verum et Ecclesiae expedit ut si novo ordinatori huic non praeformastis, vel nunc a metropolitano vestro novo deinceps teneatis formam hanc, ordinantium quippe creber valde in hoc et enormis excessus. Et eo quidem periculosior quod juxta quod ait doctorum unus vir apostolicus, judicari non potest semel ordinatus, verum et tanto subtilius prius examinandus est quanto ordinatus [Col. 1114C] deinceps judicari non poterit.
Verum unum erat quod nec sine causa plurimum movebat novum nostrum archipraesulum nostrum, novum ordinatorem. Cernebat enim et in sua et in provinciis aliis, proh dolor! his diebus nimis frequens, paucos a Deo vocatos tanquam Aaron, sed fere quotquot sola regum hominumve gratia ad apicem pontificalem ascendere; et deferri hic non vitae, non scientiae meritis, sed sanguinis generositati, pecuniae, gratiae, et potissimum principum obsequiis seu acclamationibus saeculi. Et hoc certe malum illud quod rex sapiens vidit sub sole, quasi per errorem egrediens a facie principis, positum videlicet stultum in dignitate sublimi et divites sedere [Col. 1114D] deorsum; servos in equis et principes ambulantes quasi servos super terram. De quo et alibi idem rex sapiens: Sicut qui mittit lapidem in acervum mercurii, ita qui tribuit insipienti honorem (Prov. XXVI) . Super quo ejusdem regis sapientis successor sed illegitimus et primus regum schismaticus Jeroboam qui primus et sicut regnum sibi et sacerdotium usurpavit, inter prima schismatici regni sui initia creberrime per prophetas arguitur, quod super populos quae populus adoraret constituerit idola et fecerit fana in excelsis et sacerdotes de extremis populi. Et ita rex ille schismaticus sacerdotium sibi usurpando et quae populus adoraret super populum idola constituit, et post qui idolis ministrarent de novissimis populi sacerdotes fecit: verum quia in [Col. 1115A] figura nostri omnia contingebant illis, scripta sunt autem propter nos, o quot reges nostri post umbram illam futurorum sacerdotium sibi usurparunt et quotidie usurpant adhuc. Lege historias nostras, lege libros temporum, lege annales, qui de his, et vix inter reges reperies qui de anathemate non tulerit, qui de sacerdotio non usurpaverit, qui ad arcam manum non miserit, qui de templo non asportaverit, qui in vasis templi non biberit, aut de templi vasis non contrectaverit, tanquam si eis regnum non sufficiat, nisi et sacerdotio se immisceant; verum tanquam veteribus omissis his ut ad nova revertamur, et nostra quae de praefato illo primo rege schismatico vetus, eadem nunc nostri temporis nova querimonia est; pro illis certe regibus, qui nunc super [Col. 1115B] populos post illa inveterata priorum similia quasi nova fabricando idola constituunt et qui ministrent idolis priorum similes quasi novo sacerdotes de extremis populi faciunt, quid enim? sunt pro regum voto et nutu pontifices stulti et inscii, hic et ibi super populos constituti in Ecclesia, nisi Jeroboam in Dan et in Bethel idola? juxta quod prophetarum unus: O pastor, inquit, et idolum (Zach. XI) . Et quid qui ministrant his idolis de extremis populi sacerdotes, nisi illi qui nunc his subsunt pontificibus, sacerdotio fungentes, extremae vitae homines. Quos quidem sicut tales pontifices pariter et reges, tales faciunt sacerdotes. Non quidem ipsis manum imponendo sed tales praeficiendo, qui tales faciant, qui talibus facile manus imponant. Tales, inquam, faciunt [Col. 1115C] similes illis qui faciunt ea. Tanquam dii falsi et simulacra gentium sicut hi et illi dii minores hi magni illi. O quam cavenda regibus et in sublimitate positis sacerdotii usurpatio, sicut ambitiosa et profana! Cavenda, inquam, ne Abiam suum perdant cum ambitioso Jeroboam; ne dividantur cum improviso Oza, et ne lepra percutiantur in fronte cum temerario Ozia; frontem nunc dico illam, quam in sacerdote auri lamina venustando operit in propheta tau litterae impressio ab occisoribus protegit, et quam ad procacis et provocantis allophyli interitum fundae lapidis ictus conquassavit. Praetereo nunc immensum illud propheticum deserti maris onus. Tantum videlicet Babyloniorum destructum imperium, [Col. 1115D] eo solo quod ab aliis prius asportatis, in templi vasis principes Babyloniorum bibere et ea irreverenter attrectare praesumpserunt. Verum hoc praesenti sermone rex vel princeps non tangitur, qui cum rege sancto David et propheta, diligens decorem domus Dei, optat, operatur et studet, ut in domo Dei ad decorem domus et ecclesiae portandam fabricam excisae et fortes columnae sint, et ut tales ad regimen populorum assumantur ex clero si forte reperiantur quaesiti. Nec enim tales se ingerunt quos sacra Scriptura commendat quos disponit, quos ordinat, et huic praesertim tam sancto officio deputat; cum revera tales et soli tales sint digni, alii etenim indigni penitus nostri officii viri; illi praesertim qui de bonis ecclesiae divites contra formam omnem ecclesiasticam [Col. 1116A] die noctuque castra laboriose sequentes solum ut crescant adhuc, ecclesiasticos et praesertim pontificales honores pro beneficiis quaerunt; verum si objeceris talem quem Scriptura describit et quaerit in clero nunc columnam nullam, eo quod sicut olim praedictum et nunc adimpletum, aetas nostra virorum sic inops sit, respondeo: Utinam vel assumerentur potiores ex clero eo religiosius quo et studiosius inquisiti! Nec enim, ut jam diximus, tales ad honores se ingerunt; sed aut in scholis aut in claustris aut potius in montibus aut in speluncis aut in cavernis terrae a mundi contribulatione et contradictione se abscondunt.
Sed ut ad id propter quod digressi revertamur, cernimus quidem hodie multos sola regum gratia, [Col. 1116B] utinam absque Regis regum offensa, aut quia non sine offensa utinam non sine venia, ad culmen pontificale ascendere: verum ut et dicam quod ego nunc sentio super his, in his metropolitanorum potius quam principum sicut videtur culpa gravior, ita et adversus metropolitanos instat querimonia acrior, quantum distat inter volentem et facientem seu inter voluntatem et opus. Principes quippe solum volunt, sed metropolitani et volunt et faciunt, qui talium prius electionem roborant et postea manus imponunt. Quorum etiam ipse scrutiniorum liber, quem ordinarium suum vocant, sacrilegam impudentiam manifestans apertissime damnat. Si igitur hoc noster ordinator novus, hic noster archipraesul novus, haec cernens vereatur, nec mirandum. Tales enim primo [Col. 1116C] sibi oblatos, ut talium talem qualem electionem primum roboret et confirmet, et demum quod adhuc majus est, manum imponat et consecret, repellere videtur omnino injustum, cum in facie Ecclesiae nec super crimine aliove convicti sint vel confessi, quo sint minus idonei, nec sit aliquod crimen notorium consecrandi. Econtra tale admittere admodum periculosum, utpote quibus pastorali officio vita ante acta non consonat, aut si forte consonat, omnium tamen judicio minime visa est consonasse: cum tamen jure divino et omnium testimonio solus sit ille assumendus ut dignior, cujus videatur conversatio sanctior. Verum ut inpraesentiarum de conversatione omittamus et vita, hanc enim eo melius quo interius [Col. 1116D] Deus quam homo videt, quod statim in evidenti est scientia minime sufficit. Hujus dico consecrandi, seu ut consecretur electi, qui totam vitam per vana et otiosa saeculi ducens, necdum discipulus, non ut in scholis velut aliquis arbitrarius, sed in ecclesiis vere ordinarius Scripturarum quaerit esse magister. Novus itaque archipraesul noster arctabatur ex his, eo quod, ut ostendimus, et tales admittere foret periculosum et tamen tales respuere videretur injustum. Et prae caeteris archipraesul arctatus ex eo quod Magister ad discipulum, et apostolicus, imo verius magnus apostolus quasi ad metropolitanorum suorum unum hoc inter caetera scripserit: ยซHujus, inquiens, rei gratia reliqui te Cretae, ut ea quae desunt corrigas, et constituas per civitates presbyteros sicut ego [Col. 1117A] te disposui;ยป quales autem constituendos disposuerit mox subjungit: ยซSi quis sine crimine est,ยป et caetera quae in illo pontificalium virtutum catalogo sancto apostolica series seriatim contexit, juxta sanctorum orthodoxorum interpretationem nomine presbyterorum episcopos hic intelligens: in nomine aetatis nomen officii. Arctabatur itaque et maxime ex his salutaribus magistri monitis noster hic archipraesul, ordinator novus. Talis enim et solus vere et plene dignus, quem sic describendo pulchre depingit magister, pictor et ipse pulcher. Sed ut humanum adhuc dicam propter torporem et teporem nostri temporis, et si consecrandus omnino talis non sit, necesse tamen ut in horum nonnullis catalogi pontificalis gratiarum donis is qui consecrari quaerit praefulgeat [Col. 1117B] et hoc ipsum cernere consecratorem. Alioquin certe indigne et in proprium suum judicium consecrat nisi virtutum consecrandi ipse potissimum qui consecrat certis aliquibus argumentis bene conscius fuerit: et reclamante conscientia, alienis peccatis communicans cui cito nimis manus imponit. Itaque per magistrum, tanquam divini juris praeconem, promulgata sunt in duo simul coelestis imperatoris edicta mox incidens. Quorum primum illud edixerat: Omne quod non est ex fide peccatum est (Rom. XIV) , et hoc secundo: Manus cito nemini imposueris neque communicaveris peccatis alienis (I Tim. V) . In hoc ipso tamen periculosa dispensatio, si potiori neglecto praeferatur inferior, juxta illud prophetae: Maledictus dolosus qui habet in grege suo [Col. 1117C] masculum et votum faciens immolat debile Domino (Malach. I) . Et ita in magnis sacerdotibus grande quidem et quod vix vitari possit periculum. Minores quippe sacerdotes eo minus periculosius, quo liberius possunt et in vita examinari et in scientia, differri, repelli, ejici, amoveri: sed istos tales et tantos, quanto majores et indigniores, fugere aut effugare quis audet aut potest? Aut superstitiosus aut temerarius haberetur qui de novo hoc attentaret. Adeo jam a multo tempore invaluerunt tales et multiplicati sunt super numerum. Pontifex itaque noster novus non sine causa arctabatur et his: et arctatus sic in primis sui ipsius accusator erat acerrimus, eo videlicet quod ipse sicut se accusabat, [Col. 1117D] talium quos descripsimus similis, homo vanus et superbus contra omnem juris formam ab aula ad ecclesiam sicut deformiter et enormiter sic fuisset assumptus. Cui cum tunc eruditorum suorum aliquis in medium exemplatim proponeret multos ab aula et alios multos a saeculo ad pastorale culmen assumptos, et frequenter multos simplices, inscios et Scripturarum ignaros, sancte tamen et strenue curam pastoralem implesse, et ibi etiam maxime abundasse gratiam ubi superabundavit peccatum, respondit mox, ad illum de eruditis suis qui sic locutus fuerat specialiter verbum dirigens: ยซFrater, inquiens, et haec quidem quae tu recolis miserentis Dei miracula sunt ad consequentiam minime trahenda: alioquin juxta illa, quae tu inducis exempla [Col. 1118A] passim et sine delectu eligatur in Ecclesia, sicut justus et impius, sicut mundus et immundus, et cum docto indoctus, et videamus si adhuc potens sit Deus, et si est virtus in Excelso: et spreto judicio ecclesiastico totum divino committamus miraculo, cum possit Altissimus de lapidibus istis suscitare filios Abrahae; et saepe, ut tu per exempla tua indicas, fecerit sic.ยป Et in finem: ยซUnum, inquiens, certissime statui, quod conscientia mea reclamante si, Domino disponente, sic evenerit, nec destinati pontificis oblatam meam electionem confirmabo nec consecrabo electum, unde et suppliciter Altissimum invoco ut hoc meum propositum et desiderium, quod justum esse non dubito, ipse misericors et miserator Dominus in dies augeat, roboret et confirmet.ยป [Col. 1118B] Et quidem novum nostrum archipraesulem, sacerdotum, ut praeostendimus, ordinatorem tam districtum et episcoporum ut ex jam dictis patet, consecratorem tam timoratum, exauditum a Domino evidenter quidem et cito historiae hujus declarabunt sequentia.
Hucusque prosecuti sumus, prout datum, quantus Thomas hic noster fuerit in aula et quantus post coeperit esse in Ecclesia, mox adepto pontificii gradu; quam strenue prius Henrico illustri regi Anglorum et quam gloriose post militare coeperit Christo summo regi Anglorum; in aula reddens quae sunt Caesaris Caesari et in Ecclesia Deo quae sunt Dei: verum in his pontificis operibus exsequendis, sicut [Col. 1118C] supra quod verebar non tacui, et hic iterum propter obtrectatores quos vereor non iterare non possum. In his, inquam, pontificis exsequendis operibus forte nimis morosus videor et in ipsorum commendatione operum taedians inculcator verborum, et potius theologicae aedificationi quam gestorum viri historicae explanationi insistere, et ita nimis theologum, historicum vero parum sapere: verum quivis notans nos sic saltem non judicet, sed advertat prius nos non solum pontificis opera sed et causas operum, quod et supra jam nos dixisse meminimus, explicare: quasi non solum facta, sed et animum facientis quem ab ipso sic accepi factore. Unde et factorum causas eo diligentius prosequor, quo ea ab [Col. 1118D] ipso auctore sic acceperim, et factorum causas prosequens ideo in describendis ipsis sum morosior. Curramus enim per singula quae jam descripsimus opera et liquido videbitur quod sic. Curramus, inquam, per singula, primo ad novi tironis cilicium, ad novi sacerdotis orarium, ad dispensatoris furtivum de nocte mandatum, ad solemnem illum in altari festinanter comestum agnum anniculum, ad judicem in tribunali indeclinabiliter aequum, ad patremfamilias in mensa tam civiliter et tam religiose sobrium, ad magistrum in schola discipulorum examinatorem tam districtum. Curramus, inquam, per singula haec, et horum omnium pervidebis vel quam ipsomet didici vel quam per me ipsum indubitanter accepi, causam quidem evidenter et ob id minus [Col. 1119A] breviter historiae huic insertam. Et propterea quia tanti pontificis facta et causas factorum inseruimus tam ampla et tam digna, sicut infra molestam brevitatem concludere non valui, ita et elaborata brevitate tam clara et tam spectabilia obscurare et coarctare formidavi. Igitur quia post descripta pontificis opera et ipsorum operum causas, mox subscribendo conscripsimus, patet profecto quod ex his aedificatio fructuosior, instructio perfectior, et proinde necesse ut per verborum fila prolixioris sermonis tela texeretur extensior. Et ob idem forte historiae legem excedens plus theologum sapio: nec enim absque theologia, absque Dei sermone, Dei operum virtus declarari potest aut debet.
Igitur, si excessi in hoc, me ad id virtus operum [Col. 1119B] compulit. Et si quis forte est, excusabit excessum; aut si non est, augebit meritum et uberiorem aedificationis faciet fructum.
Et quidem ad operandum multum est ut quis divina operans operum suorum causam et virtutem intelligat; verum et propheta ad operandum operum quaerit intellectum, ut non solum sciat quid facere debeat, sed et cum facit, cur faciat. Da mihi, inquit, intellectum et scrutabor legem tuam et custodiam illam (Psal. CXVIII) . Ecce quod ante practicam et sanctarum operationum theoricam postulat, ut quemadmodum medici corporum salutem corporis, ita et hic salutem spiritus secundum praeeuntis theoriae operetur intellectum. Sancta [Col. 1119C] quippe operatio, quanto plus intellecta tanto aedificat fructuosius et vivificat fortius et pro tempore vel agitur vel dissimulatur securius. Siquidem opus absque scientia corpus sine anima, terra sine aqua, et velut sicca absque pluvia nubes, unde etiam et charitas quae cum scientia habetur alii omni supereminet charitati. Quod discipulos scire inter caetera optat Magister eis scribens sic: Scire etiam supereminentem scientiae charitatem Christi (Ephes. III) . Quodvis enim bonum, si diligatur, tanto diligitur affectuosius, quanto scitur perfectius. Quod si forte tentationis alicujus vehementia amittitur, is qui scientiae spiritum habet, tanto illud iterum facilius recepit quanto pro amisso poenitere fructuosius et modum et viam ut ad illud revertatur [Col. 1119D] novit perfectius, juxta quod rex ille sapiens: Qui apponit, inquit, scientiam, apponit dolorem. Ille enim profecto de virtutis bono amisso cum poenitet acrius dolet qui scientiam habet. Quod enim est acetum sapori, quod oleum igni, quod ligna pyrae, quod diagridium medicinae, hoc est scientia poenitentiae. Alioquin quod magister obsecrat, non erit obsequium rationabile obsequii causa incognita. Nam, sicut melius est Domini mandatum facere quam nosse, ita prius est nosse quam facere; facere enim et ignorare cum facias, sicut non perfectae cognitionis, non perfectae obedientiae est: cui ignorantia detrahit et minus reddit devotam, unde et prophetarum unus: Et tu, Israel, noli ignorare. Et Magister: Propterea nolite fieri imprudentes sed [Col. 1120A] intelligentes quae sit voluntas Dei (Ephes. V) , quam profecto cum feceris et causam noveris faciendi, tunc quod magister optat discipulis in omnem plenitudinem Dei impleberis. Sed ut ad priora redeamus, sicut jam diximus, in novis his novi pontificis virtutum operibus cum ipsis operibus causas et virtutem ostendimus operum; et ideo prolixiores sumus in exsequendis his, verum prolixitas haec, sicut aedificationi cedit, et laudi. Nam quicunque haec qualitercunque exarata et qualicunque excepta calamo ob tanti pontificis devotionem et memoriam legere dignabuntur, non solum opera sed et virtutem operum suorum dicent et magnitudinem ejus narrabunt.
[Col. 1120B] Verum ab his, quibus tam gloriose vitam suam instituit pontifex, sicut mihi datum utcunque expeditis, cum pontifice procedendum ad alia. Jam enim qui hucusque in portu ecclesiae navigarat saeculi mare ingredi incipit et saecularia attrectare. Quod persaepe necesse pontifici, sed sapienti pontifici dulce nunquam. Jam quibusdam regni magnatibus viris magnis et potentibus, de praediis per praedecessorum suorum impotentiam seu incuriam ecclesiae suae abbatis, quaestionem movet, quaedam repetendo, nonnulla vero ubi manifesta videbatur injuria absque quaestione revocando, qualia erant illa praedia, quae vulgo in terra dicuntur firmae feodales; quas omnes archipraesul, tanquam ad [Col. 1120C] mensam suam propriam pertinentes, mox inter pontificii initia, illis qui firmarii dicuntur exclusis, ad proprium suum dominium revocat, nullo fiscali judice requisito. Conventus vero quare hoc faceret respondit nullo modo se litigaturum super his, quae ad dominium suum pertinere fuisset notissimum, etsi quocunque titulo injuste alienata. Et ita praedia illa pro voluntate sua ordinavit et tenuit, donec exturbatus et haec et alia propter justitiam proscriptus perdidisset; quod plenius enarrabunt sequentia. Et praeterea instantissime repetebat feodum illud, quod dicebatur Willelmi de Ros, feodum, ni fallor, septem militum, quod defuncto archipraesule Patre Theobaldo mox fuerat confiscatum, verum archipraesul mota duntaxat super feodo hoc [Col. 1120D] quaestione substitit hic, regis qui tunc extra regnum agebat adventum sustinens. De quo tamen feodo, propter alia quae emerserunt, nec tunc in proximo regis adventu verbum movit sed distulit. Erat etiam inter archipraesulem et nobilem virum comitem de Clare dura tunc contentio, eo quod archipraesul exigeret super castro illo, quod dicitur de Tunebrige, et omni territorio quod castri est sibi hominium fieri; et praesertim super omni eo quod infra leugam castro circumjacentem est, quae vulgo banleuga dicitur, sive ut dicatur Latinius bannum leugae. Comes vero hominium obtulit, sed super quo, quod quaerebat archipraesul, exprimere recusavit. Praeterea repetebat turris Rophensis custodiam, quam et de Ecclesiae suae jure protestabatur, [Col. 1121A] super hoc instrumentum publicum, chartam videlicet divae recordationis Willelmi illustris quondam Anglorum regis, qui regnum strenue in manu forti certamine bellico acquisierat, producens. His itaque et hujuscemodi motis quaestionibus et praediorum revocatis his, repetitis illis, oriuntur pontifici mox contentiones et lites et adversarii multi, sed propter regis metum occultiores, eximiam illam, ut supra ostendimus, quam pontifex habebat adhuc, regis gratiam sicut reverentes et verentes, et ob hanc pontificis non modicum metuentes offensam. Verumtamen qui se laesos sentiebant aut laedendos verebantur, regem extra regnum agentem adhuc nonnulli adeunt, et querentes exponunt aliqui se passos, alii vero se passuros injuriam per pontificem, nisi [Col. 1121B] regia clementia justitiae adhibeat manum. Et constantem regis ad pontificem gratiam vel in aliquo labefactare attentantes, addunt quod nimia regis gratia cornua daret pontifici ad excedendum. Sed rex, qui opere et veritate eum diligebat, nihil motus ex his, a talibus avertebat auditum: et quia in articulo erat transfretandi, in adventum suum in Angliam querentes distulit.
Et ecce quia post modicum crebro, sicut decet et solet, ante praenuntiatus rex apud australem portum, qui dicitur Suthamtune, nuntiatur applicuisse. Applicuit autem rex primo anno consecrationis pontificis, ni fallor, cito post Salvatoris natalitios dies. Cui confestim archipraesul una cum egregio illo puero, [Col. 1121C] quem jam saepe nominavimus, Henrico, regis filio et regni haerede, obviam venit, utpote qui regis jam ante per aliquot dies mari appropinquans prope praestolabatur adventum. Et ecce una cum regis filio regis hospitium ingrediente pontifice, rege, et universis occurrentibus per totam aulam gaudium magnum et exsultatio; rege et pontifice in mutua ruentibus oscula et amplexus et sese invicem honore praevenientibus, imo et contendentibus praevenire: ita ut videretur quia rex pro filio parum, sed totum se pro pontifice effunderet, et in pontificem, et in omne se gaudium dilataret, utpote qui nunc primo suum quondam aulae Thomam videret pontificem: sed maxime et supra alia in gaudio dilatatus ob hoc, quod de sanctitate pontificis ex aula sua sic assumpti [Col. 1121D] tot et tanta, quae supra descripsimus, secreto jam et pro certo acceperat. Pontifex vero regi ex maris fatigatione et taedio condescendens cito post salutationem mutuam et invicem sic concelebratum gaudium abscedit et in hospitium, quod prope erat, se recipit. Et mane convenientes diei crastinae simul conficiunt iter, toto itinere soli duo, caeteris amotis omnibus, familiariter et secreto colloquentes et sibi invicem applaudentes. Cum vero per dies aliquot sic fuissent, pontifex cum praefato alumno suo regis filio a rege in gratia summa abscedit. Praefati vero queruli, videntes et audientes sic abscondunt se et querelas dissimulant.
Et ecce quia post modicum felicis memoriae tertius [Col. 1122A] Alexander papa per universam catholicorum Ecclesiam, erat quippe in Romana Ecclesia tunc schisma, concilium convocat: verum et archipraesul noster, in omnibus magnus, magnificentissime quidem ad transfretandum se parat. Et rege, quem tanquam dominum et supra hominem diligebat, adito, alumnum suum regi patri restituit: et inter ipsum et regem per dies dulci et familiari colloquio habito, rege salutato, in Cantia in proprio pago suo, qui dicitur Rumenel, supra mare sito auram exspectat prosperam. Qua post paucos dies data, mare ingreditur et in Flandria, in portu qui dicitur Graveshende, applicuit prospere, cum magno quidem et magnifico apparatu. Cui mox in ipsa maris ripa nobilis Flandriae et Viromandiae comes Philippus et in crastino terrae illius [Col. 1122B] proceres et nobiles occurrerunt, omnem honorem exhibentes et certatim et sua et quae poterant offerentes. Deinde vere per Normanniam et Cenomaniam transiens, in omni illustris regis Anglorum ditione, per civitates, per castella et vicos adeo honorifice quidem tanquam si rex ipse excipitur. Turonis vero jam appropinquans tertio, ni fallor, die ante celebrandum concilium civitatem ingressus. Audito archipraesulis Cantuariensis adventu mox universa civitas commovetur et obviam exeunt universi, non solum cives et indigenae, sed et personae ecclesiasticae quae ad concilium jam fere omnes convenerant, diversarum nationum archipraesules et pontifices. Et quod minime tacendum, praeter Romanae Ecclesiae morem, domini Patres et rectores Ecclesiae, cardinales [Col. 1122C] universi, longe priusquam civitatem ingrederetur, occurrunt; praeterquam duo tantum qui domino papae, ne in tam celebri frequentia absque lateribus esset, considebant. Tanta vero fuit sequentium turba ut, archipraesule ad dominum papam ingrediente palatium, ipse papa, quasi ex necessitate ne comprimeretur, in quo erat exiret thalamum et ingrederetur palatium. Quasi prophetiae spiritu impellente, ipse papa, qui nemini vix assurgit, archipraesuli quasi obviam veniens et jam quasi in occursu reverentiam exhibens. Totus quippe occursus hic, ut videtur, sicut honorus et propheticus et in Christo Domini quasi alter Domini Ypapanti tanquam vaticinium futurorum. Quod et nos hodie impletum cernimus, [Col. 1122D] quando jam ab universo Ecclesiarum orbe, et ab Oriente et ab Occidente per multas difficultates ad ipsum veniunt et adorant magis quam occurrant. Et dominus quidem papa archipraesulem benignissime tunc suscepit. Et eo quidem benignius, quod ex multo tempore cupiens erat videre eum et jam multa bona audierat de eo. Et ut videbatur super itinere ei compassus, cito dimisit eum et in haec verba: ยซVade, inquiens, frater, quiesce: necessaria est quies post laborem.ยป Et ita tunc recessimus, et in arcem regis, quae prope papae palatium erat, hospitio nos recepimus.
Videres mox in crastino ad hospitium hoc confluere multitudines. Nam, sicut audientes, sic videntes qui convenerant pontificis magnificentiam [Col. 1123A] quotquot diebus confluebant ad ipsum diversorum regnorum personae ecclesiasticae, gratiam et familiaritatem quaerentes et offerentes. Praeterea nobiles terrae et potentes crebro euntes et revertentes ad nos, et hi praesertim qui regiam jurisdictionem exercebant, scientes pontificem in summa regis gratia, assidui circa nos aut parati ad obsequendum aut obsequentes. Et quod caeteris majus adhuc, Romana Ecclesia nostrum archipraesulem, tanquam ex multis qui convenerant primogenitum, quodam quasi primogeniti honore et cultu honestabat prae caeteris. Jam vero per aliquot dies celebrato concilio, ad archipraesulis nostri petitionem nonnullis Ecclesiae suae privilegiis renovatis, vir apostolicus in osculo pacis dimisit [eum cum benedictione sua et gratia. [Col. 1123B] Et quidam aequore et aere faventibus, in Angliam cito cum gaudio reversus est, secundo jam anno consecrationis suae. Et a rege, pro more et debito, tanquam pater a filio in omni gaudio suscipitur]. . . . . . . . . . . . . .
[ Hic intervenit in cod. Atrab. hiatus unius folii cujus initium et finis ita ex Quadrilogo suppleri posse videntur:
. . . . . . . . . . . . .
His diebus duae vacabant sedes episcopales in provincia, Wigorniensis videlicet et Herefordiensis, prioris sedis pontifice jam mortuo, sed altero ab Herefordiensi ad Londoniensem sedem translato. [Col. 1123C] Translatus Gilbertus Folioth vocatus erat nomine proprio, cognomento Folioth.]
. . . . . operiatur alterum, aut si nudetur unus pauperum, ut nudus alter vestiatur. Quia juxta Scripturam redemptio animae viri divitiae propriae. Euntes enim ibant et flebant, non aliena sed semina sua mittentes. Juxta quod et legimus Dominum de tuis justis laboribus honorandum. Alioquin juxta Sapientem: Qui offert sacrificium ex substantia pauperum quid aliud agit quam in patris conspectu victimare filium? (Eccli. XXXIV.) Et ut majora addamus adhuc toto tempore, quo occupatae ecclesiae vacant, sic perit opus, perit opera, perit penitus cura pastoralis et pastorale officium. Et sic totius gregis salus in periculo. [Col. 1123D] Quod si monasterium occupatum sic, perit in monasterio sine patre coercitio, perit sine doctore eruditio, perit sine chamo districtio, perit sine virga disciplina, perit sine praelato obedientia. Et sic quasi per libertatem noxiam emancipata in claustris perniciosa dissolutio imperat. Qui prius sancte et districte monasticae regulae servi fuerant factis ejusdem regulae liberis. Et profecto pro his gravis et praesertim in archipraesules querimonia, quorum provisioni et sollicitudini tota provincialis Ecclesia commissa. Quorum dissimulationibus reges plerumque transeunt in tyrannos: quos, proh dolor! ipsi archipraesules palpant, demulcent, et deliniunt, quibus potius tanquam patres filiis imperare debuissent. Unde et magister ad metropolitanorum [Col. 1124A] suorum unum: Argue, inquit, cum omni imperio (Tit. II) ; verum ut taceam nunc de metu seu negligentia aut forte imprudentia magistrorum, horum et Patrum sunt nonnulli, qui ex sola mansuetudine, ne dicam nunc remissione, ab hujuscemodi correptionibus retardantur. Qui profecto minorem quam oporteret exhibent justitiae libertatem, dum amicitiae verentur exasperare dulcedinem. Sic Adam peccavit cum conjuge, et Heli cum sobole profana. In quo et se et alios quos diligunt, cum multa etiam interdum populorum strage laedunt, dum, ne amicitiam offendant, errorem libere non produnt, et reprehendenda pro auctoritate qua funguntur imperiose non arguunt. Et ita dum uni sic parcunt, multi corruunt, Isti certe sic demulcentes, sic dissimulantes, sic [Col. 1124B] correptionem suspendentes, non patribus diligentibus, seu pastoribus sollicitis comparandi, sed, ut ait doctorum unus, potius furibus qui seducendo avertendis pecoribus spargunt pabulum, non comminando errantibus ut revocentur intentant flagellum: quod bene attendit sapiens ille, qui olim jam dixerat utiliores esse plerumque inimicos jurgantes, quam amicos objurgare metuentes. Illi enim, dum rixantur, crimina nostra saepe produnt quae credebamus occulta, unde et magis confundimur; isti vero dum tacent, in nostris nos criminibus magis fovent, eo longius quo liberius, absque coercitionis freno, pro voluntate in invio et nos in via currentes. Interdum in invio hoc visa nobis via recta, cujus tamen novissima ad mortem ducunt: interdum etiam viam [Col. 1124C] pravam et scientes et prudentes carpentes, minime tamen arbitrantes quod tam vicina, tam directa sit ad praecipitium, unde et quemadmodum juxta prophetiam: Cultus justitiae est silentium (Isa. XXXII) , ita et juxta eumdem et ipsum idem silentium justitiae interdum est praecipitium: Vae, inquit, mihi quia tacui (Isa. VI) . Prophetica hic vae sibi intentat, vae metuit, et praesertim ob id quod Achab regem imperiose et libere qua decuit auctoritate non corripuerit, propter quod etiam et labia polluta contraxisse se accusat. Haec ergo omnia archipraesul noster novus ad se reversus recolens et attendens id sui esse officii, regem quem supra hominem diligebat, nunc rogabat, nunc supplicabat, nunc monebat, ut sedes [Col. 1124D] diu vacantes ordinari permitteret, nunc vero amice corripiebat, objurgans quod eas vacantes tam diu occuparet, et in temporalibus et in spiritualibus quae inde increscebant mala non tacens: et praesertim motus ob duas illas pontificales cathedras, quas tunc temporis jam supra vacuas diximus.
Et rex tandem ad multam archipraesulis instantiam pontifices fieri annuit. Et ita ad duas sedes praenominatas pontifices sunt electi, viri certe omni sanctitate perspicui; ad primam quam diximus sedem Wigorniensem quidam est electus aetate juvenis, sed moribus et gravitate senex, nomine Rogerus, magnatus hic, magni viri Roberti quondam Glauconensis comitis filius; cujus adhuc virtus insignior [Col. 1125A] sanguinis generositatem superabat. O si mihi nunc liceret et coeptae historiae lex sic permitteret, virum istum pro virtutum suarum meritis condignis efferre praeconiis! Certe totam hanc martyris historiam quasi coelestis firmamenti stella matutina illustraret, aut velut carbunculus aliquis ardentissimus in his praesentis vitae nostrae tenebris prae caeteris ardens et lucens; quem quoties ad mentem revoco, et alterum mihi effigio Simonem, Oniae filium, sacerdotem magnum, qui in vita sua suffulsit domum, et in diebus suis corroboravit templum: qui quasi arcus effulgens inter nebulas, et quasi lilia quae sunt in transitu aquae, et quasi flos rosarum in diebus veris, quasi thus in igne ardens et vas auri solidum, vas pretiosum, vas sanctificatum [Col. 1125B] in honore et vere utile in domo Domini. Verum praesentis materiae meae proposito reclamante, per amoena virtutum ipsius prata stylo nostro effodiente, nequaquam nunc rivus, sed nec etiam rivulus ducendus est, nec tanquam amoenans et speciosa florum gratiarum suarum varietas depingenda: quantae videlicet fuerit puritatis lilium, quantae verecundiae rosa, quam coelestis conversationis viola; quam jucundae societatis musica; et super omnia quanta justitiae columna, et ad caeterorum praesidium quam infringibilis constantiae adamas.
His ergo solum sic tactis, quia nec modo locus est ut moremur in his, hic aetate juvenis, sed moribus grandaevus et virtutibus, communi omnium [Col. 1125C] ad quos id spectabat voto electus, primus fuit quem noster novus archipraesul in episcopum Wigorniensem consecravit. Qui postea et in prosperis et in adversis ipsi semper obediens etiam usque ad damna, usque ad proscriptionem et pericula multa: turpe judicans si imperator in castris, miles domi, quasi inter mulierum colos seu calathos puellarum, balnearum et unguentorum uteretur fomentis. Sed quia praesentis historiae sequentia nos compellunt, ad praesens pertranseamus de hoc.
Accedamus ad alium Robertum nomine, cognomento de Meleduno et saecularium et sacrarum litterarum in scholis magistrum praeclarum, in vita etiam quam in scientia multo magis adhuc praeclariorem. Cujus et ille sacerdos magnus, de quo [Col. 1125D] proxime sermo, prius consecratus in scholis discipulus fuerat. Hic quippe doctor magnus tam vita quam scientia, tanquam luminare magnum per universum ecclesiarum orbem erat rutilans, et discipulorum multitudinem eruditam tanquam varios per orbem lucis suae radios a se emittens. Hic secundus et etiam novissimus quem novus archipraesul noster cum cleri et populi unanimi totius universitatis assensu in Herefordiensem episcopum consecravit. Et ita in duobus his consecratis pontificibus omni, sicut mundus novit, sanctitate conspicuis, praeter quos novus consecrator noster alios non consecravit, ipsius quod supra in historia hac jam testati sumus, et propositum stetit firmum et ab Altissimo desiderium est expletum, quo, ut supra [Col. 1126A] ostendimus, disposuerat, quo Altissimo supplicans postulaverat ut, archipraesulatus sui tempore contra conscientiam suam nemini praeterquam digno consecrationis praesertim imponeret manum.
Post modicum vero archipraesul, plerisque comprovincialibus episcopis convocatis, nobile illud et regale monasterium de Redinges, in quo divae recordationis Henricus, quondam Anglorum rex, secundi Henrici nunc illustris regis nostri avus in mausoleo gloriose quiescit, cujus et ipse fundator; magnifice dedicavit, rege volente sic et praesente. Et eodem etiam anno Londoniae apud monasterium praeclarum pariter et regale quod dicitur Westmuntier, gloriosi et vere sancti regis Edwardi corpus, tanquam clarum admodum et pretiosum perfectae [Col. 1126B] vas continentiae, de terrae pulvere extulit et ob multa et praeclara regiae vitae merita solemniter quidem et sublimiter ibidem in Ecclesia inter sanctorum corpora collocavit, rege itidem volente sic et praesente. Et erat, sicut praelocuti sumus, illustris regis et sancti pontificis cor unum et anima una in Deo, regno per hoc et sacerdotio in summa pace et tranquillitate concurrentibus, Deo pacis et dilectionis sic agente.
Sed, proh dolor et vere dolor! nihil in humanis diuturnum, nihil permanens, sed juxta dictum Sapientis et id optime experti: Omnia tempus habent, et suis spatiis transeunt universa sub coelo: tempus flendi et tempus ridendi; tempus dilectionis et tempus [Col. 1126C] odii; tempus belli et tempus pacis: omnia tempus habent (Eccle. III) . Magna certe nomina et chara foedera tanti regis et tanti pontificis. Revera tantum regem et tantum pontificem in alio mundi regno inveniri simul difficile esset et tantam inter tantos concordiam. Grandis quidem concordia, sed brevis hora. In brevi quippe extrema concordiae dissensio occupat, nec per alium quam per totius pacis et dilectionis inimicum misere et infeliciter istud tantum et tam firmum concordiae vinculum dissolutum, ad regni et sacerdotii unitatem solidandam tam necessarium.
Sed quid nomino vinculum? siquidem in moribundis mortalium cordibus, sicut in nobismet quotidie experimur, per tot cogitationum inania, per [Col. 1126D] tot curas et causas, per occupationes tot in semetipsis divisis, dilaceratis, discissis et divulsis, quae bilinguium et susurronum stimulis et suspicionum aculeis adeo pervia sunt, firmum, ut nunc experto probatum, ad alterum amicitiae vinculum omnino videtur nullum. Potest quidem talis qualis esse quasi lutea seu parietina et ruinosa quaedam conjunctio, mox mox ad primam et modicam aquarum inundationem, seu ad primum et brevem aquilonis flatum dissolvenda. Quomodo enim deinceps manebit hoc inter alios, cum inter tantum regem et tantum archipraesulem amicitiae vinculum contra omnem mundi spem sic sic ex insperato sit solutum? Quisve deinceps non metuat inimicum sibi futurum adhuc quantumcunque alter alteri amicissimus [Col. 1127A] sit? Quibus quantumcunque se amantibus, si regis Henrici et archipraesulis Thomae meminerint, non formidanda aut suspecta saltem aliquo adhuc tempore futura inimica dissensio? vere, etsi alicubi quod hoc ipsum et raro, nusquam tamen nec unquam in aula, praesertim inter tot assentatores, tot invidos inter bilingues, tot et susurrones et suspiciones tot, secura nunquam dilectio, sed inter mortales et in aula potissimum sicut infida et instabilis semper et incerta, vanitati ut videtur cum reliqua creatura subjecta? Quae et praesertim inter potentes qui velut quaedam vitrea dilectionis vasa sunt, si modicum impingat, ex modico laeditur, ex modico offensa frangitur. Et in potentibus delicata et tenera ex modico sauciatur et in brevi exspirat. O inter caetera et prae caeteris [Col. 1127B] misera haec et miseranda in mortalibus humanarum rerum conditio! Hodie in dilectionis dulcedine delectatur, cras in amaritudine odii moratur spiritus meus. Hodie tu mihi quasi cor meum, cras quasi ulcus aut vulnus lethale mihi: vere tentatio est vita humana super terram.
O sicut incredibilis et vere tristis regis et archipraesulis tantae amicitiae in inimicitias tantas, ut cito monstrabunt sequentia, saeva et cita et dira nimis et dura conversio! Sicut certe incredibile, sic et admodum triste conversionis hujus miraculum hoc. O quondam amicitia quae sic modo emortua, tamen luctus et doloris et regno et sacerdotio ingessisti, quantum adhuc dum superstes exsultatione [Col. 1127C] circumdedisti et laetitia! Nam ut anticipem hic, et nunc quia locus aliquantulum sic exigit in posterum loco suo plenius dicenda praeveniam; o quot et quanta ex dissensione hac regis et pontificis acciderunt et regno et sacerdotio mala! Nam, ut caetera taceam, quae jam forte regno nobis ignorantibus acciderunt, a quibus et ab aliis in futurum regnum incolume conservare dignetur Omnipotens et immune; profecto ex dissensione hac, ut sequentia declarabunt, egregii illius pueri quem jam saepe nominavimus, Henrici regis nostri Henrici filii et regni haeredis, accelerata est unctio in regem immatura: et postea bis inter regem patrem et regem filium gravis subsecuta et nefanda rebellio. Et demum, ni fallor, ob rebellionis peccatum in [Col. 1127D] patrem regis filii cita mors nimis et festina. Et quidem regni proprie malum hoc ex dissensione hac. Inde etiam et in sacerdotio mala multa et pericula. Et in primis quidem cleri totius per regnum desolatio misera et miseranda per Ecclesiae inimicos, ejusdem cleri absque defensore oppressio miserabilis per annos vacantium ecclesiarum destitutio, archipraesule peregrinante. Et quod adhuc gravius quae ad omnium salutem, omni tunc sacramentorum usu cessante, utpote in vacantibus ecclesiis deficiente omni pastoralis officii cura. Juxta quod celebre illud Christi floribus quondam vernans Aegypti desertum monachorum multitudine per cellulas, tanquam mellificantium apium examinibus per alvearia circumseptum, imo et Aegyptus tota [Col. 1128A] quondam religione florente, tanquam paradisus pomorum omnium et plena Spiritus sancti apotheca, demum tamen ex defectu pastorum in paganismum reversa traditur, in defectum canum sic grassantibus lupis. Et ut ad praenumerata praetactae dissensionis mala addam adhuc, demum ex dissensione hac inimica et omnibus post futuris saeculis detestanda processit ipsius archipraesulis mors: quae, etsi universus ecclesiarum orbis concelebrat, pretiosa in se et toti sicut nunc cernimus fructuosa Ecclesiae, in multorum tamen et magnorum ignominiam cessit et perniciem. Ecce quantum, quam detestabile in sacerdotio ex dissensione hac malum; quae tanquam lethalis quaedam pestis nocifera et per regnum et per sacerdotium longum nimis et circumplexum [Col. 1128B] traxit post se funem malorum.
Nos autem qui, praesentes, vidimus et audivimus; sed et qui superstites adhuc nec audierunt nec viderunt et potissimum qui post nos futuri sunt, dissensionis hic causam legant. Et fuit hoc quidem quod nunc dicemus dissensionis initium, sed necdum finis.
Contigit ut quidam operarii diabolici, nomine duntaxat clerici, sed de sorte Satanae, de maleficiis accusati et capti tenerentur in vinculis, talibus ut crebro solet in regno enormia patrantibus flagitia et violantibus pacem. Inter quos sacerdos unus de homicidio infamis et accusatus a propinquis defuncti. [Col. 1128C] Iste ob privilegium ordinis ad dioecesanum episcopum Salesberiensem captus dirigitur, regis officialibus et propinquis defuncti qui accusabant acriter instantibus ut episcopus exhiberet justitiam. Sed sacerdote constanter inficiente, cum non posset super homicidio per accusatores convinci, canonica indicitur purgatio accusato, accusatoribus praesertim fama consentiente et ipsis etiam probabiliter arguentibus accusatum. Sed eo in purgatione deficiente, mittit episcopus ad archipraesulem de jure consulens, et ut in exsequenda poena procedat securius. Archipraesul vero consultus praemandavit ut omni privatus beneficio ecclesiastico exauctoraretur et in monasterio ad agendam perpetuam vitae [Col. 1128D] districtissimae poenitentiam perpetuo recluderetur. Et poena haec in defectum per sententiam adjudicatae purgationis quae ac si in convictum eadem. Et quidem clerici in hunc modum super maleficiis accusati et convicti vel deprehensi vel etiam infames et in purgatione adjudicata deficientes, absque omni mutilatione vel deformatione membrorum ex decreto archipraesulis pristinis authenticorum canonum sanctionibus roborato, hujuscemodi spirituali absque omni corporali poena per provinciam percellebantur: poena tamen exasperata et emollita pro qualitate flagitii pro gradu etiam et ordine delinquentis et modo et causa delinquendi. Illud etiam minime praetereundum quod circa idem tempus Philippus quidam, cognomento de Brois, in sede [Col. 1129A] episcopali Lincolniensi canonicus, justitias regis, quae vulgo errantes in terra dicuntur, probrosis quibusdam affecerat contumeliis. Propter quod rex, non solum adversus ipsum, sed potius adversus totum regni clerum, exasperatus videbatur. Solet quippe mox in totam cujusvis officii professionem conferri si quid forte turpiter vel enormiter ab aliquibus de professione admittatur. Sed revera irae seu invidiae sicut citum nimis et inconsideratum judicium hoc, tanquam si in aliqua vel exigua corporis particula macula reperta fuerit, et ob id mox totum corpus naevorum sorde judicetur respersum. Et in contumeliis illis et probris constat quidem clericum deliquisse non modicum, verum querela ad archipraesulem delata, citatus clericus etiam [Col. 1129B] supra modum delicti ut vel sic regis facilius quiesceret indignatio, punitus est: publica virgarum disciplina clerico adjudicata et ipso per annos, quot tamen non recordor, ab omni ecclesiastico beneficio quod in regno habebat suspenso; verum regi irato necdum etiam plene pro irati voto satisfactum in hoc. Istud enim est quartum illud quod inter alia enumerat Sapiens, quod donec penitus exstinguatur, videlicet irae ignis, nunquam dicit sufficit; verum cum regi non sufficeret hoc, videbatur rex potius reum clericum ad aliquam poenam corporalem deposcere, sed verebatur hoc exprimere, jam advertens archipraesulis rigorem non posse flecti ad hoc. Arctabatur itaque rex, arctabatur et pontifex. [Col. 1129C] Rex etenim populi sui pacem, sicut archipraesul cleri sui zelans libertatem, audiens sic et videns et ad multorum relationes et querimonias acccipiens per hujuscemodi castigationes talium clericorum, imo verius characterizatorum daemonum, flagitia non reprimi, sed potius in dies per regnum deterius fieri, archipraesulem et comprovinciales pontifices et reliquum regni clerum Londoniae apud Westmunstier celebriter convocat.
Rex autem, causa vocationis exposita, mox instanter exigit ut deprehensi vel pro convictis habiti in tam enormibus flagitiis clerici lictoribus suis, Ecclesiae praesidio destituti, exponantur: ad nocendum promptiores fore adjiciens nisi post poenam [Col. 1129D] spiritualem corporali poenae subdantur, et parum curare de ordinis amissione, qui contemplatione ordinis a tam enormibus manus continere non verentur; et tanto deteriores esse in scelere, quanto sunt caeteris ordinis privilegio digniores; unde et severioribus coercendi vindictis, quando reperiuntur in scelere: hoc ergo rex, quorumdam fretus consilio, utriusque juris se habere peritiam ostentantium, instantissime postulat ut tales mox submoti a clero curiae tradantur, quod non solum jus humanum, sed et ipsius divini juris canonica sanxit auctoritas: unde et de talibus saepe reperitur in canone: ยซTradatur curiae,ยป unde et qui pro rege, ob regium favorem, ut videbatur, scienter indocti, allegabant tales nequaquam exsilio vel monasterio, [Col. 1130A] sed canonibus sanctientibus sic potius tradendos curiae, deinceps futuros curiae servos, curiae perpetuo servituros, seu alia quam adjudicaret curia poena percellendos. Et hoc esse tradi curiae, judici videlicet saeculari relinqui ab eo puniendos, unde et bene in canone sequitur: ยซEt recipiat quod inique gessit.ยป Et quidquid dicatur de monasterio, asserebant constanter exsilium nequaquam judicium esse sacerdotis, sed Caesaris: cujus enim terra est ejus est extorrem facere, relegare, deportare, expellere, quemadmodum cujus est ecclesia et ejus est anathematizare, suspendere, ab altari arcere, et hoc quidem pontificis, cujus est ecclesia, sed alterum Caesaris cujus est terra. Hoc autem ob id hic intersero de exsilio, quia jam archipraesul [Col. 1130B] sacerdotem quemdam propter flagitium degradatum terram abjurare compulerat, unde et inter caetera motus rex. Addebant et adhuc quod sub lege illa sancta per Moysen data transgressores, nulla habita gradus seu ordinis exceptione, corporaliter puniebantur, pro qualitate maleficii, reddentes animam pro anima, oculum pro oculo, et in aliis sic talionem semper recipientes, sicut populus ita et sacerdos, secundum Dei justitiam, flagitio ad se tuendum nullo tunc ordinis vel dignitatis privilegio indulto: quin potius ordine seu praelatione potioribus, si transgressores hi, durius quidem fiebat judicium et cruciatus fortior. Miram autem hanc esse nunc legis novitatem et vere sanctitatem novam, [Col. 1130C] si possunt per privilegia sic se tueri flagitia quibus regnorum turbatur pax, regum violatur justitia, et denique sanctitas omnis profanatur.
Verum post modicum archipraesul una cum fratribus suis comprovincialibus episcopis et cum praefatis eruditis suis librato consilio, regi sic ad haec: ยซDomine, inquit, mi rex, sacrosancta Ecclesia, omnium mater et regum et sacerdotum, duos habet reges, duas leges, duas jurisdictiones et duas coercitiones. Duo reges, coelestis rex Christus et rex terrenus, duae leges, humana et divina, duae jurisdictiones, sacerdotalis et legalis, duae coercitiones, spiritualis et corporalis: Ecce duo gladii hic: Satis [Col. 1130D] est (Luc. XXII) , inquit Dominus. Neuter superabundans et sufficiunt hi, hujus vero professionis viri dicti clerici ordinis ratione et officii proprie solum Christum regem habent, ipsi quodam proprio qui capiti superponitur assignati charactere, quasi per hoc a gentium nationibus segregati et proprie et peculiariter ad Domini opus assumpti, unde privilegio ordinis et officii terrenis regibus non subsunt sed praesunt, utpote qui reges constituunt, a quo et rex militiae cingulum et gladii materialis accipit potestatem: unde et regi nulla jurisdictio in his, ratione dico professionis et ordinis, sed ipso potius regum sunt judices. Isti enim, etsi in saeculo infirmi, contemptibiles, et imbelles nostri officii viri, tamen, juxta quod de ipsis praenuntiavit [Col. 1131A] rex quidam magnus et propheta, alligant reges gentium in compedibus et nobiles saeculi in manicis ferreis, unde et non sub regibus saeculi, sed sub proprio suo rege, sub rege coeli, propria lege reguntur, et si transgressores, propria lege puniuntur, quae suam propriam habet coercitionem. Nec est ista lex quam nunc dicimus illa publica et communis quae omnium pie in Christo viventium est, sed cum illa, non praeter illam, privata quaedam et propria, propter istam edita professionem, clericos dico. Haec sunt sanctorum Patrum constituta quaedam edita propter nos, quae bene agentes etiam in praesenti Ecclesia remunerant, secus vero agentes damnant: verum et sicut proprius ipsorum rex coelestis, lex spiritualis, et jurisdictio in spiritualibus, [Col. 1131B] ita et in peculiari Dei portione et spirituali coercitio spiritualis seorsum per se et a saeculari coercitione separata. Et inde est quod absque membrorum mutilatione et sine omni deformatione corporis est. Spiritualis est enim. Adeo etiam quod ordinis privilegium excludat cauterium; quam tamen poenam communiter inter homines etiam jus forense damnat, ne videlicet in nomine Dei imago deformetur.
In his etiam constitutis nostris regum provisum est majestati et clementiae. Turpe enim valde et indecens, si crudele et abominabile regia clementia videat, ut manus Deo consecratae et quae paulo ante Regis crucifixi, mundi Salvatoris, in altari [Col. 1131C] effigiaverunt imaginem, nunc, post tergum ligatae, publicum latronem effigient. Et plecta collo circumligata pendeat in ignominioso patibulo caput sacrae chrismatis unctione delibutum, ad cujus paulo ante pedes regia se inclinavit majestas, gratiam quaerens et veniam. Adjiciebat etiam archipraesul quod nec regiam deceret magnificentiam nec clementiam regiam, ut manus illae, a quibus modo accepit ipse rex divinae gratiae et benedictionis coelestis beneficium, ab ipso mox suscipiant ignominiosum supplicium, carnificum securi suppositae, seu alias sicut deformiter et enormiter mutilatae. Et adjecit qui regi loquebatur archipraesul: ยซPariter, inquit, domine mi rex, dico et de his, qui in sacris ordinibus sunt, clericis qui sacerdotum [Col. 1131D] Altissimi in altari coadjutores sunt, quorum tanquam coadjutorum ministerio et reges terrae coelestis regis benedictionem assequuntur, verum tamen si qui noster fuit exauctoratus et curiae traditus, deinceps ex nova causa haec sustineat et dictante saeculari judice poenam corporalem subeat, aequum fore hoc et dignum non negamus et de coercitione vel coercendo deinceps nostra nil interest. Curiae enim traditus est regiae et saeculari jurisdictioni suppositus, curiae perpetuo serviturus. Hoc est enim quod canon dicit: ยซTradendum curiae,ยป quod ex historiis unum verbum hoc sumitur manifestum: verum et postquam sic traditus, nobis et illi jam curiae servo nihil. Et ideo si qua deinceps poena infligitur, jam non erit poena nostri [Col. 1132A] tanquam alicujus de clero, sed erit poena vestri tanquam unius de populo. Quod autem adjicitis etiam nostros extorres facere non nostrum esse sed vestrum, cum terra vestra sit non nostra, et poenam hanc non ecclesiasticam fore sed civilem, breviter respondemus nos illius gerere vices qui supra omnes reges est, cujus est terra et plenitudo ejus: verum et juxta quod sacri sanciunt canones, illius regis auctoritate cujus terra est et cujus legatione in terra fungimur, interdum et exsiliis et bonorum suorum proscriptionibus nostros condemnamus judicatos pro modo delinquendi et pro qualitate flagitii. Nec enim illius regis cujus infinita est potentia, limitatae sunt poenae. Nisi tamen quod nobis judicio sanguinis nec etiam licet interesse, [Col. 1132B] quod vestrum est, qui alterum portatis, ferri dico, non verbi gladium, qui noster est; sicut ille ferri vester: Ecce enim duo gladii hi (Luc. XXII) , sub quibus omnis coercitio non quidem, quod absit! rebelles inter se, sed coadjuvantes ad invicem ut quod unus non valet, alter quasi coadjutorius exsequatur et suppleat; unde: Satis est (ibid.) , inquit. Et non solum etiam nostros, sed et vestros vestrae propriae regiae jurisdictioni suppositos saeculares, dico nobiles sive ignobiles, cum Dei gratia praeventi de his quae in hoc saeculo flagitiis admiserunt poenituerint, terram nativitatis suae egredi et loca illa deserere in quibus eis facilior causa et materia delinquendi est et peregre proficisci summi regis auctoritate compellimus, [Col. 1132C] et persaepe Hierosolymam in templo aut in hospitalario aliave vitae districtioris loca religiosa et longinqua temporaliter vel perpetuo peregrinaturos ibi destinamus; hoc modo summi regis mandato quasi relegantes eos aut deportantes, totum tamen pro qualitate flagitiorum admissorum et pro salute poenitentium de flagitiis.
ยซSi autem, ut dicitis, nostri proniores sunt et promptiores ad maleficia, quia corporalis poena spiritualem non sequitur, potest quidem esse quod in aliquibus sic: nec in his animum, quod solius Dei est, sed manum a maleficiis, quantum licet et possumus, cohibemus, monasterio seu etiam alii loco districto sub arctissima custodia deputantes damnatum, cum viderimus expedire sic: nec progredimur.
[Col. 1132D] Nostrae siquidem poenae, sic etiam et vestrae limitatae sunt ultra quod progredi transgredi est. Et nos si quominus, rex noster proprius nostrum in suorum poenis supplebit imperfectum, qui dicit: Mihi vindictam et ego retribuam (Hebr. X) . De sacerdotibus vero veteris Testamenti et levitis, qui legis transgredientes mandata corporaliter puniebantur, ad praesens nihil de his: in nova enim lege censura nova, verum et quia nova hic lex, novus rex, novum hic reformatur judicium, non solum in poenis, sed et in sacramentis, in sacrificiis et in operibus et oneribus novis. Vetera enim transierunt, et ecce quia facta sunt omnia nova, novus rex, nova lex, novus grex, nova sacramenta, nova sacrificia, nova [Col. 1133A] opera et nova onera, et sic coercitiones novae et poenae novae.ยป
Hucusque regem audivimus et archipraesulem, qui in hunc modum, unus pro populi sui pace, alter vero pro cleri sui libertate conferebant, quinimo contentiosum jam funem trahebant, cum archipraesule confratribus suis coepiscopis unanimiter tunc stantibus et constanter, ita ut videretur tanquam quaedam castrorum acies ordinata quae penetrari non posset. Hic est discipulus qui testimonium perhibet de his et audivit et scripsit haec (Joan. XXI) . Scripsit, inquam, et si non eadem verba hinc inde, tamen dictorum virtus et materia haec quae hic scripta.
O rex et o pontifex, quorum utrumque Dei apprehendit aemulatio! hic zelat populi sui pacem, alter [Col. 1133B] vero cleri sui libertatem. O quantus in clero pontifex, quanta devotione amplectendus a clero qui pro cleri libertate tanti regis perdidit gratiam et postposuit gloriam! Jam enim contentio magna, jam dissensio manifesta. Quanta igitur hic devotione colendus a clero, qui proposito sibi gaudio pro clero sustinuit crucem, confusione contempta, magis eligens affligi pro clero Dei quam regiae augustalis habere jucunditatem! Nec tamen adhuc pro clero nisi solum dissensionis initium hoc et prima causa dissensionis. His majora et ampliorem his dissensionis materiam sequentia declarabunt. Et o quantus in populo rex, quantum ei a populo exsultandum et quam devote, quam fideliter serviendum cum tremore, qui mox pro populi pace a tam dilecto sibi [Col. 1133C] et tam fido se avertit pontifice, cui et ipse ut praeostendimus tanto animo praeoptaverat pontificium! O zelus regis et zelus pontificis! o zelus et zelus, quam durum, quam lacrymabile, quod zelantes hos scientiae spiritus non conjunxit; sed qui semper disjungit, intermiscuit se spiritus vertiginis et erroris! Certo enim certius quod uterque Dei habuerit aemulationem, unus pro populo, alter vero pro clero; utrius tamen eorum fuerit cum scientia zelus, non hominis, qui cito fallitur, sed scientiarum Domini, qui in fine declarabit judicium, verumtamen archipraesul in calce suae supra scriptae responsionis cum omni devotione regiam obsecrabat clementiam ne sub novo rege Christo, et sub nova Christi lege in [Col. 1133D] nova et peculiari Domini sorte contra sanctorum Patrum statuta novam per regnum suum induceret coercitionem.
Et hoc quidem pro se et pro regni sui stabilitate obsecrans humiliter, obsecrans et frequenter; crebro interadjiciens se hoc sicut nec debere sustinere nec posse; verum rex, nihil motus ad haec, sed eo amplius, ut videbatur, commotus, quod cerneret archipraesulem et coepiscopos adversus ipsum ut reputabat unanimes, sic et constantes, sciscitatur mox an consuetudines suas regias forent observaturi. Ad quod archipraesul, praehabito tamen cum fratribus suis consilio, illas respondit se et fratres suos observaturos, salvo ordine suo. Et id ipsum etiam ex ordine responderunt singulatim singuli per [Col. 1134A] se a rege interrogati pontifices, nisi quod in musica hac una vocum duntaxat dissonabat; episcoporum videlicet unus, qui audiens ob hanc unam omnium vocem regem magis exacerbatum, archipraesule et coepiscopis inconsultis, mutavit verbum: et profecto pro bono, ut reor, ut regis videlicet sedaret animum, dicens se observaturos regias consuetudines bona fide. Bonae memoriae Hilarius tunc Cicestrensis episcopus hic erat. Sed rex nihil mitigatus ob id ipsum quibusdam affectum contumeliis sprevit; et ad archipraesulem et coepiscopos se convertens, omnium sic una et eadem voce audita, dicebat aciem firmatam contra se et captiosum esse et venenum verbo illi inesse, scilicet salvo ordine, unde et petebat et repetebat ut absolute et absque adjectione [Col. 1134B] regias consuetudines se observaturos compromitterent. Archipraesul respondit ad haec quod fidelitatem ei juraverant, vitam scilicet membrum et honorem terrenum, salvo ordine suo, et quod in honore terreno regiae fuissent consuetudines comprehensae; et ad earum observationem se minime in alia forma obligaturos nisi in qua prius juraverant, adjiciens quod per universum Ecclesiarum orbem non solum pontificibus, sed et minoribus clericis haec esse jurisjurandi forma a sanctis Patribus introducta, nunc vero communis et usitata, unde nec ab hac tutum recedere, praesertim cum ut allegabat per adjectionem hanc cleri non taceat privilegium; unde et addebat qui hujus sunt professionis cum terrenis potestatibus fidelitatem jurant, eo ipso quod ordinem [Col. 1134C] suum non tacent, eisdem ipsis quibus jurejurando se obligant privilegio ordinis superiores se indicant, ipsis tamen propter temporalia aliasve justas causas obnoxii, pro quibus et eis fidelitates tenentur jurejurando praestare: et archipraesulis quidem responsum hoc. Cum vero multum inclinata esset jam dies, imo jam circa diei et noctis crepusculum, tota die rex vexatus, insalutatis pontificibus, in ira et indignatione multa, subito recedit ab aula. Pariter et pontifices tota die vexati recedunt et in hospitia se recipiunt. In recessu vero episcopus ille, quem supra diximus, ab archipraesule acriter est objurgatus, quod et se et coepiscopis inconsultis commune omnium verbum mutare praesumpsisset.
In crastino vero rex munitiones et honores quae archipraesul a rege jam a tempore cancellariae in custodia habuerat repetita recepit. Et nec salutans nec salutatus a pontificibus, imo et nescientibus ipsis, clam et antelucanus Londonia recedit. Et quidem hoc grandis irae et indignationis argumentum exstitit. Nonnulli vero episcoporum videntes sic et exterriti, regem mox sunt secuti, regis etiam, sicut praeter archipraesulis sui conniventiam et conscientiam cum quo, ut supradiximus, prius steterant, in omnibus voluntati parentes, si id bene, habent modo ipsi quotquot mortui judicem suum Deum [Col. 1135A] viventem: videat ipse et judicet. Nec enim mensurae meae nec meae congruit parvitati de tantis nostri officii viris sinistri quidpiam dicere: unum scio grave esse in falsis fratribus periculum; quod quidem ab initio coepit et usque ad saeculi finem non desinet. Caetera quippe pericula quiescere possunt, sed hoc minime. Quod inter praesentis vitae tentationes et agones, illos, qui secundum propositum vocati sunt sancti, exercet jugiter. Quod enim fornax auro, quod flagellum grano, quod lima ferro, hoc falsus frater est justo, quo velut eraditur donec ad veritatis acumen perveniat. Juxta quod doctorum unus Abel, inquit, esse non valet quem Cain malitia non exercet.
[Col. 1135B] Reliquis itaque tanquam paleam a grano eventilatis et excussis soli remansimus, soli sedimus, paucis de episcopis jam nobiscum, aliis subtrahentibus se a nobis in dies. Et hi tamen pauci qui nobiscum propter metum occulti. Per dies itaque quam plures soli sic sedimus, regis tamen gratiam sperantes in dies et praestolantes, donec per vacationem regiae indignationis deferbuisset incendium, et ira sedata causam indignationis suae rex industrius et clemens adverteret et rediret ad se. Interim vero multi et magni videntes sic et condolentes, crebro inter nos et regem commeantes multimodis archipraesulem ad regis gratiam exhortantur, nunc familiaritatem pristinam, nunc impensos honores, nunc collata [Col. 1135C] beneficia, hinc quantum pacis bonum, inde vero quantum dissensionis malum proponentes; adjicientes etiam quanta foret insipientia unius verbuli contentiosi occasione bonorum tantorum ingratitudinis incurrere notam, tam diligentis et tam dilecti tantam perdere gratiam, et tot et tantorum malorum radicem fovere dissensionem, et hoc totum unius verbuli regem scandalizantis contentione. Hoc enim solum agebatur tunc ut verbum illud, scilicet salvo ordine, quod, ut supra diximus, regem offenderat, aut supprimeret archipraesul in regiarum consuetudinum obligatione, quam sibi fieri petebat rex, aut mutaret. Et prae caeteris suadebat quibus sciebat modis et impellebat archipraesulem ad verbi hujus immutationem episcopus ille, quem [Col. 1135D] supradiximus, inconsulto archipraesule et coepiscopis, auctoritate propria hoc mutasse, vir certe multum pectoris habens et sermone potens. Suadent igitur hi, suadent illi, sed super omnia quam archipraesul ad regem habebat urget charitas. Charitas enim vera, sicut magister docet, omnia credit, omnia sperat, omnia sustinet; unde et persuasus tandem archipraesul, sed super omnia charitate urgente, apud nobile illud et regium castrum quod dicitur Oxeneford, ad regem accessit et verbum quod regi scandalo erat se mutaturum promisit; unde et rex jam aliquantisper sedatus, archipraesuli vultum exhibet sereniorem, necdum tamen ut solito. Dicebat autem rex obligationem de regiis consuetudinibus observandis velle sibi fieri in forma hac in episcoporum [Col. 1136A] et procerum regni conspectu et audientia publica. Accesserunt et quidam archipraesulis ex multo tempore aemuli, sapientes ut facerent mala. Et hi suaserunt clam regi ut mox facta obligatione regiarum consuetudinum faceret expressionem. Unde et persuasus rex adjiciebat pariter se velle ut per regni magnates et antiquiores qui noverunt, regiae consuetudines recenserentur, ne de caetero, ut aiebat, fieret aliquod inter regnum et sacerdotium schisma, clero quae regis sunt usurpante, aut rege quae cleri sunt. Et qui tunc aderant praesules et proceres bonum hoc testabantur. Et videbatur quidem verbum hoc superficie tenus bonum, quod tamen in veritate pessimum erat, et inter regem et archipraesulem perpetui schismatis fomes. Quod apprime noverunt [Col. 1136B] sapientes illi ad facienda mala, dantes pro melle fel, pro consilio virus.
Talia enim solent esse consilia talium qui juxta prophetam sapientes sunt ut mala faciant, quia juxta eumdem aureus calix Babylon ut qui videt aurum non timeat venenum, quod etiam dari non solet nisi melle circumlitum. Isti igitur ut mala facerent sapientes in ore quidem mel, sed vere ut scorpionum fratres gestabant in corde fel, et in cauda aculeum ut sagittent in occultis immaculatum. Quod manifestius in fine rerum declarabit eventus. Et vere isti propinantes pro melle fel, pro dulcedine pacis amaritudinem dissensionis; habent enim regna universa, [Col. 1136C] ut universi norunt, consuetudines bonas quas Ecclesia approbat, habent et alias malas quas Ecclesia tolerat; quibus etsi forte expressis compellatur ut auctoritatem praebeat et assensum non cedit, tolerat tamen. Nam juxta legisperiti dictum: ยซExpressa nocent.ยป Et ut Sapiens ait: Qui vehementer emungit sanguinem elicit (Prov. XXX) , verum ut bonis consuetudinibus et aliis expressis indistincte ab Ecclesia praestaretur auctoritas, moliebantur viperei consiliarii hi, quod si non, perpetuum fieret inter regnum et sacerdotium schisma.
O invidiae temeritas semper summa feriens! O Satanae calliditas semper sancta persequens! Revera invidia Satanae advocata alumna schismatis, mater contentionis, et detractionis inexstinguibilis [Col. 1136D] fomes, moesta in prosperis, congratulans pro adversis, quam pax turbat, sedat turbatio, amoenat tristitia, depressio elevat, jucundat dolor et aliena semper infelicitas pascit. Haec nunc Satanae calliditate adjuncta sub adumbrata pacis specie inter regnum et sacerdotium pessima perpetui schismatis zizania seminare jam inchoat.
Verum rex regni et sacerdotii pacem ut videbatur zelans, sed et sibi et archipraesuli suo minus in hoc praevidens, nec ullum deprehendens in hoc malitiae fucum, mox apud quamdam nobilem et praeclaram regis propriam mansionem, quae ex re nomen habet Clarendune regnum convocat universum, praesules regni et proceres. Et infra dies paucos conveniunt [Col. 1137A] universi, ubi in omnium conspectu et primus ante omnes archipraesul in praetacta forma se obligat, quod videlicet regias consuetudines foret observaturus bona fide, verbo illo suppresso, scilicet salvo ordine; et quasi juratoriam adjiciens cautionem hoc se facturum in verbo veritatis confirmavit. Et id ipsum et in eadem forma sigillatim universi pontifices. Cum vero multorum et magnorum suasionibus et consiliis, quidquid prius apud praefatum illud castellum, videlicet Oxeneford spopondisset, vix inductus fuisset ad obligationem hanc, haec tamen ut induceretur potissima causa fuit, charitas videlicet fraterna et compatiens, quibusdam enim fratrum suorum coepiscoporum fraterne compatiebatur, illis metuens magis quam sibi, gloriosae videlicet memoriae generoso [Col. 1137B] viro Henrico tunc Wintoniensi et Jocelino tunc Salesburiensi episcopis: quibus nisi fieret sic, tum ex antiquo odio, tum quia in praesenti propter ecclesiae negotium habebantur suspecti, aut captio aut quod deterius imminere videbatur. Et quidem archipraesulis et pontificum ad regias et ut nominabantur avitas consuetudines observandas in genere obligatio talis. Et incontinenti facta obligatione in forma hac, per quosdam regni proceres, qui has nosse debuerant, facta est regiarum consuetudinum recognitio, et sicut publice ita et expressim recensentur. Verum cum pleraeque jam fuissent expressae et multo plures ut videbatur forent exprimendae adhuc, archipraesul interlocutus est se nec esse de antiquioribus regni, ut pristinas regum consuetudines [Col. 1137C] sciret, nec in archipraesulatu diu fuisse, unde et dicebat se nescire de his; et praeterea, quia inclinata esset jam dies, tantum negotium differendum in crastinum. Placuit sermo et in sua se receperunt hospitia, in crastino revertentes in id ipsum. Et quae pridie intermissae fuerant consuetudines regiae recognitae sunt et expressae et in scriptum chirographi modo confectum redactae, et regiarum consuetudinum nomine censitae. Quarum tamen multae, ut perhibebant multi, nequaquam regiae, sed, ut jam dicere coepimus, odio archipraesulis ad ancillandam Ecclesiam evomitum emulationis et invidiae virus: ipso etiam rege ignorante quod inimici homines sic inter ipsum et archipraesulem suum hac astutia dissensionis [Col. 1137D] zizania seminare intenderent. Nec enim rex, qui adhuc juvenis, sicut nec archipraesul suus novus, pristinas regni consuetudines nisi ex aliorum relatu cognoscebat.
Et ut illarum consuetudinum seu libertatum vel dignitatum, quas regias vocabant et quae tunc propositae nobis, interseramus ut aliquas, prima, ut, decreti funesti chirographi propriis utar verbis, fuit haec:
ยซI. De advocatione et praesentatione Ecclesiarum si controversia emerserit inter laicos, vel inter laicos et clericos, vel inter clericos, in curia domini regis tractetur et terminetur.ยป Sic mox in primis respondit [Col. 1138A] archipraesul evidentissime clericos ad saecularia judicia pertrahi, et ecclesiasticam jurisdictionem in saecularem converti. Advocatio quippe ecclesiarum juri spirituali, quo is qui vulgo Ecclesiae persona dicitur curam spiritualem et regimen animarum adipiscitur, accedit et innititur, unde cujus est de jure principali cognoscere, et de accessorio, cum unum de altero pendeat et sibi invicem innexa sint et adnexa. Alioquin si istud quod perniciosa quorumdam adinventione jus advocationis nominatur, merum saeculare jus et haereditarium est: vendatur, ematur, et etiam aliarum instar saecularium in monomachiam deducatur. Dupliciter igitur arguebat archipraesul funestum adinventum hoc, tum quia clericos trahebant ante judicem non suum, tum quia id unum [Col. 1138B] controversia non de cognitione saecularis, sed potius judicis ecclesiastici est.
Huic vero funesto aliud, non tamen continuo sed tertium in chirographo, decretum subjungebatur profanius, cujus sunt haec verba et talis sanctio:
ยซClerici retati vel accusati de quacunque re, submoniti a justitia regis venient in curiam ipsius responsuri ibidem de hoc, unde videbitur curiae regis quod sit ibi respondendum et in curia ecclesiastica unde videbitur quod ibi sit respondendum: ita quod justitia regis mittet in curiam sanctae Ecclesiae ad videndum qua ratione res ibi tractabitur. Etsi clericus convictus vel confessus fuerit, non debet de caetero eum Ecclesia tueri.ยป Hac, ut nominabant, consuetudine sic in scriptum redacta, advertit mox archipraesul [Col. 1138C] et certius magis intellexit quam et priori propinari sibi serpentinae aemulationis virus; et mox testatus est totius funesti chirographi ipsa verba sicut insipidae elegantiae, sic plena malitiae et plane libertatis cleri subversionem, adjiciens: ยซEcce, inquit, quia juxta funestum canonem hunc clerici tam in criminali quam in civili causa ad saeculare judicium pertrahuntur. Et de novo judicatur Christus ante Pilatum praesidem. Et quod adhuc poenalis servitutis accedit cumulo, contra Domini in propheta mandatum clerici bis judicabuntur in id ipsum et duplex eorum consurget tribulatio. Quod si sic omnium sceleratorum excedet adhuc deterior clericorum conditio.ยป Huic vero subsequens erat funesti chirographi decretum alter:
[Col. 1138D] ยซArchiepiscopis, episcopis et personis regni non licet exire de regno absque licentia domini regis. Et si exierint, si regi placuerit assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo, quaerent malum vel damnum regi vel regno.ยป
Archipraesul vero objecit huic quod hujus promulgationes edicto cessarent ad loca sancta peregrinationis et vota et etiam evacuaretur obedientia, et quod maxime personis regni regnum praeclarum carcer fieret, et sic deterior personarum regni conditio quam privatorum. Quid enim si aliqua personarum peregre proficisci se voverit, aliave forte justa causa et honesta traxerit ad transmarina? Quid si forte, sicuti interdum solet inter viros apostolicos et [Col. 1139A] Anglorum reges simultas aborta, ad concilium aliasve Ecclesiae necessitates expediendas vocat hic, inhibet ille. Nonne oportet obedire magis huic quam illi? Christi vicario quam regi terreno? Oportet quidem: quanto magis Deo quam homini. Verum personis ecclesiasticis regibus obligatis sic et votum et obedientia secundum obligationis hujus formam de regum penderet arbitrio; unde ut archipraesul interloquendo subjecit: ยซDecens quidem est et congruit sic ut quaevis personarum regni, si ob causam exire regnum disposuerit, a rege prius licentiata recedat; sed juratoria cautione se obligare ad hoc, ne absque licentia exeat, sicut irreligiosum et indecens.ยป
His vero consequens erat adhuc chirographi decretum [Col. 1139B] septimum:
ยซNullus qui de rege teneat in capite, vel aliquis domesticorum ministrorum ejus excommunicetur, nec terrae alicujus eorum sub interdicto ponantur, nisi prius rex, si in terra fuerit, conveniatur, vel justitia ejus, si extra regnum fuerit, ut rectum de ipso faciat. Et ita ut quod pertinebit ad curiam regiam ibidem terminetur et de eo quod spectabit ad curiam ecclesiasticam ad eamdem mittatur ut ubi tractetur.ยป
Hoc chirographi decreto perhibebat archipraesul plane exauctorari Ecclesiam, et sacerdotes in praesenti Domini Sabaoth, velut selecti quidam aliorum duces et principes, militiae suae privari cingulo, qui [Col. 1139C] a summo omnium principe et qui omnium principum aufert spiritum, acceperunt gladium et liberam habent ligandi et solvendi potestatem super reges ipsos et principes. Juxta quod rex ipse et propheta: Ad alligandos, inquit, reges eorum in compedibus et nobiles eorum in manicis ferreis (Psal. CXLIX) . Exauctorarentur, inquam, Christianae militiae duces sacerdotes sic, quorum est discernere inter sanctum et profanum, inter pollutum et mundum, et ad quorum qui leprosus fuerit separatur arbitrium.
Huic vero mox subsequens chirographi decretum octavum:
ยซDe appellationibus, si emerserint, ab archidiacono [Col. 1139D] debent procedere ad episcopum, et ab ipso ad archiepiscopum. Et si archiepiscopus defecerit in justitia exhibenda, postremo ad regem est perveniendum ut praecepto ipsius in curia archiepiscopi controversia terminetur, ita quod non debet alterius procedere absque assensu regis.ยป
Huic in prima facie cervice erecta archipraesul se opposuit proclamans, huic promulgato sic, ipsos archipraesules, si consenserint, manifeste perjurii reos, qui in susceptione pallii inter caetera de appellationibus deferendis Romano pontifici expressum juraverunt: adjiciens etiam dire et funeste tolli hic omnium refugium oppressorum, quibus tanquam ad matrem omnium Romanam Ecclesiam libere recurrere prohibetur.
[Col. 1140A] Post hoc inter pleraque alia supponitur chirographi decretum duodecimum:
ยซCum vacaverit achiepiscopatus, vel episcopatus, vel abbatia, vel prioratus de dominio regis, debet esse in manu ejus, et inde percipiet omnes redditus et exitus sicut dominicos.ยป
Huic mox respondit archipraesul breviter, res pauperum fisco minime applicandas, et hoc forte, sicut contra clementiam et magnificentiam regiam, quae etiam tanquam alienae divitiae nequaquam sunt redemptio animae principis, quod, etsi illorum qui praecesserunt nos temporibus aliquando sic, minime tamen tanquam sacrilegium haereditarium hoc trahendum ad consequentiam. Sed Ecclesiae semper clamandum, semper obviandum, et quatenus potest [Col. 1140B] resistendum; et si sustineatur quod corrigi non potest, tamen consentiendum nunquam.
Sequitur vero in eodem irregulari canone: ยซEt cum ventum fuerit ad consulendum Ecclesiae, debet dominus rex mandare potiores personas Ecclesiae, et in capella regis fiet electio.ยป Et quidem archipraesul, tanquam validus canonicae electionis patronus, praehabito cum eruditis suis consilio, sicut in aliis et in hoc, mox respondit, sicut canonem novum et novam ex ipso electionis formam introductam, apostolicarum sanctionum priscis jam et usitatis institutis sicut penitus diversam et adversam; nec licere sibi absque viri apostolici, seu potius totius universalis Ecclesiae auctoritate, novitati tam singulari et singularitati tam novae, praesertim super tantis personis [Col. 1140C] ecclesiasticis constituendis in insulana credita sibi Ecclesia, novam auctoritatem praestare, vel assensum, etiam etsi Ecclesiae plurimum expediret sic. Hoc enim esset jam velut particulare quoddam schisma in Ecclesia facere ex suo sensu et suo spiritu, a generalibus ait jam usitatis sanctorum Patrum sanctionibus sic recedere: addens quod haec electionis forma nova in Anglia, velut quaedam in corde maris scintilla, mox per universum Ecclesiarum orbem incendium grande de facili ex se posset producere. Nam si ad votum suum et nutum hanc electionis formam adinvenit in regno suo rex Anglorum, quidni similiter facturi in regnis suis audientes hoc et reges caeteri? Addens etiam [Col. 1140D] quod novus canon hic plane canonicae electionis libertati et honori plurimum derogaret: cum nisi urgentissima ratio interveniat, eo in loco eligendus sit antistes, ad quem consecrandus est, non quidem in praesentia principis, etsi de principali conniventia et assensu. Quis enim principis praesentiam non paveat? Quis non exhorrescat? Quis nominabit libere, nisi quem desideraverit ac quem postulaverit princeps? Quod sancti Patres religiose et sapienter providentes statuerunt, ut nec in curia nec in aula seu camera, nec etiam in principum capella seu oratorio pontificum aut fieret aut confirmaretur electio.
Adjiciebat etiam decere minime ut ecclesiastici principes, personae tam celebres, tam magnificae, [Col. 1141A] quibus tot populorum regimen, tot animarum cura, et tot Ecclesiarum sollicitudo credita est, in talibus et talium praesertim locis quae quorumlibet laicorum seu etiam regum deputata sunt obsequiis aut eligantur aut confirmentur electi. Et objectis sibi mox respondit, quia etsi in hoc Anglorum regno ab aliquorum regum retro temporibus sit factum sic, magis hoc tyrannice usurpatum quam constitutum legitime. Adjecit tandem de variis electionum figuris, de quibus per utriusque Testamenti paginam ecclesiasticae nos historiae edocent, ex quibus in Ecclesia primitiva Catholicos saeculi principes ecclesiasticis electionibus et negotiis nonnunquam interfuisse manifestum, verum secundum profectum fidei et varias circa Ecclesiam rerum vicissitudines [Col. 1141B] varia sanctorum Patrum super electionum figuris dispensatio invenitur. In quibus aliter statutum reperitur inter Ecclesiae nascentis primordia, aliter vero nunc, quando juxta prophetae vaticinium posita est in superbiam saeculorum; unde et ab hac electionis forma, quam nunc universalis Ecclesia suscepit, approbat et observat, absque Ecclesiae auctoritate recedere tutum minime. Et quidem archipraesuli responsum ad haec sic:
Ex istis itaque constitutis funestis, quae jam expressimus, odio archipraesulis ad ecclesiasticae libertatis oppressionem ab Ecclesiae inimicis fabricatis, sic quisque mox videre potest quam manifesta, quam justa archipraesulis nostri primo exsilii et demum [Col. 1141C] martyrii causa fuerit. Quod alicujus martyrum causa justior fuerit aut apertior, ego nec audivi, nec legi: qui potest doceat, cum tamen et de illis pleraque alia restent adhuc funesto illi decreti chirographo inserta formae et sanctionis consimilis.
Verum non est meum, non est meae mensurae, non parvitatis meae, ad regias seu ecclesiasticas consuetudines dignitatesve aut libertates se extendere. Nihil parvitati meae et dignitatibus illis; nec meae mensurae est vel scientiae probare illas vel improbare: ipsorum potius regum et pontificum consideratio haec. Solum quod audivi, quod vidi, hic testor. Unum scio quia haec quae jam expressimus et alia nonnulla similia his, numero, ni fallor, quasi [Col. 1141D] decreta capitulatim distincta sexdecim, praefato inserta chirographo, plena jam erant inter regem et archipraesulem dissensionis materia. Et hoc decreti chirographum, ab ipso originali mutuatum, favente Domino, in historici hujus voluminis fine integre postponemus ut cunctis martyris hujus historiae lectoribus liquido pateat, etiam praeter ea quae jam posita, quam clara, quam aperta, quam perspicua primo exsilii et postea martyrii fuerit archipraesulis causa. Domino quidem omnium judice mirabiliter quidem, sed aequissime disponente, ut cujus fuerant odio introductae et quibus semetipsum accusans videbatur quodammodo consensisse, per eumdem ipsum postea in proprio ipsius cruore sint abolitae, delens sic hoc, quod adversum [Col. 1142A] nos erat decreti per chirographum quod erat contrarium nobis, palam etiam triumphans principatus et potestates in semetipso. Nam ut de aliis nunc praeteream, ipsius regis advertentis se et corde toto et corpore ad archipraesulem suum in fine reversi, huic de quo nunc agitur praesenti decreti chirographo renuntiavit, renuit et vim ejus omnem et auctoritatem explosit: quod plane liber, quem Melorum inscripsi, quem historiae huic subjunxi, edocet. Quod si mihi objeceris multa de iniquis statutis illis per regnum observari adhuc, breviter respondeo et certissime regem ipsis, ut diximus, renuntiasse et Christi sponsam Ecclesiam in sanguine martyris Christi triumphali evicisse. Si rex poenitens et renuntians perseveraverit, Deus [Col. 1142B] novit, Deus velit, rex ipse viderit. Et si, ut mihi objicis, funesti illius chirographi consuetudines aliquae vim habent, et tanquam de stirpe noxia de nocuis amputatis nonnulla quasi spuria vitulamina male excrescant, adhuc sperandum quod ad archipraesulum martyris successorum instantiam, per regum clementiam, cum crebro et devote martyris et martyrii causae exstiterint memores, imperfectum supplebitur, et plene a facie Ecclesiae computrescet servitutis ecclesiasticae jugum. Aut si non habebunt, Altissimo disponente, sic martyris successores archipraesules his diebus carnis suae exercendae probandaeque virtutis materiam, โ sed quasi praeoccupantes, necdum est de his quae nunc [Col. 1142C] hic tangimus locus, revertamur ad hoc quod in praesenti agitur, jam propositam plenam et, ni fallor, solum ex his quae praetetigimus, praeter alia quae hic praeterimus, totius Ecclesiae judicio justissimam dissensionis causam et materiam. Quam totius Ecclesiae primas vir apostolicus sua quae omni praeest auctoritate justificavit confirmans, sicut sequentia declarabunt. Revertamur, inquam, ad plenam jam dissensionis causam. Jam enim plana, jam ampla dissensionis materia, post modicum exsilii, et postmodum martyrii causa.
O aemulorum inveterata iniquitas! o legum profana novitas, ad malum nimis efficaces! Quae tantum regem et tantum pontificem tam necessario, tam commendabili charitatis conjunctos vinculo, tam [Col. 1142D] irreparabiliter disjunxerunt; vae illis propheticum et aeternum, qui leges has novas condiderunt! Ipsius profecto diabolicae aemulationis adinventiones hae. O aemulatio quae in vilis et contemptibilis vitae hominibus tugurium habens, regum solia et doctorum cathedras petit! Vere quidem dictum et vere nimis verum, quod
Cui et illud consonat Sapientis: Stellio manibus nititur et moratur in aedibus regum (Prov. XXX) . O quam dira, quam dura et quam inhumana aemulatio haec, tam dulcia, tam chara et mundo tam clara, tantae dilectionis, dulcedinis tantae dissolvens foedera! quae charitati ex directo opposita, ut jam supra nos dixisse meminimus, et dolor iterare nunc [Col. 1143A] urget, semper de pace turbatur, de concordia dissidet, de incolumitate tabescit, de felicitate torquetur, de successu tristis, de dolore hilaris, cum gaudentibus flens, et cum flentibus gaudens. Sed spretis his pacis inimicis, operariis Satanae, revertamur et exsequamur proposita.
Scripto vero expressas, ut jam diximus, consuetudines continente ad chirographi formam confecto et propalato, postulat rex ab archipraesule et coepiscopis, ut ad cautionem majorem et firmitatem sigilla sua appendentes apponant: verum archipraesul, etsi vehementer motus et contristatus, dissimulat tamen, regem exacerbare tunc nolens. Et caute quidem non de plano negat, sed differendum dicebat adhuc. Etsi paratos ad faciendum, adjiciebat [Col. 1143B] tamen propter negotii magnitudinem decere dilationem vel modicam, cum juxta Sapientem absque consilio nihil faciendum sit grave, et exinde post deliberationem aliquantulam, ipsum et episcopos alios super hoc decentius requirendos. Scriptum tamen dictas consuetudines continens recipit, praemeditate quidem et provide ut causam videlicet suam secum scriptam haberet. Alteram vero scripti partem suscepit Eboracensis archiepiscopus: rex vero ipse tertiam, in regum archivis reponendam. Et sic a curia recessimus, versus civitatem Wintoniam proficiscentes.
Verum archipraesul in via supra modum conturbatus [Col. 1143C] videbatur et contristatus, contra solitum neminem suorum alloquens in via, nec ipsum aliquis; neminem vocavit, nullus accessit, sed solus et seorsum equitabat per viam, solus in via meditans. Deprehendimus mox id nos, itineris comites, conferentes et condolentes, et jam aliquantulum suspicantes quid hoc. Tandem vero discipulus, qui scripsit haec, praesumpsit accedere: ยซDomine, inquiens, contra solitum quare vultus tuus sic concidit? Nec enim eam ostendis faciem, quam heri et nudiustertius, nec in via, ut solito, cum illis aut consilium habes aut collationem?ยป Cui archipraesul: ยซNec mirum, inquit, [ videre enim jam mihi videor, quod per me, peccatis meis exigentibus, debeat ancillari Anglicana Ecclesia, quam mei praedecessores inter [Col. 1143D] tot et tanta, quae mundus novit, pericula rexerunt tam prudenter: pro qua et inter hostes ejus militarunt tam fortiter, et triumphaverunt tam potenter: et quae ante me exstitit domina, nunc per me miserum videtur ancillanda: qui utinam consumptus essem, ne oculus me videret: et Ecclesia quidem merito passura haec est per me, et meo tempore, qui non, sicut praedecessores mei, de Ecclesia, sed de aula assumptus sum ad hoc officium. Non de claustro, nec de loco religionis aliquo, nec de schola Salvatoris, sed potius de satellitio Caesaris, superbus et vanus, de pastore avium factus sum pastor ovium; dudum fautor histrionum, et canum sectator, tot animarum pastor: posuerunt enim me nescio qui custodem in vineis, qui meam propriam non custodivi, sed neglexi; longe [Col. 1144A] certe a salute Ecclesiae anteacta vita mea: et nunc haec opera mea: unde et plane video me jam a Deo derelictum, et a sede sancta, in qua locatus sum, jam abjici dignum. ยป Dum igitur dolor eum sic urgeret, exitus aquarum deduxerunt oculi ejus, ita ut inter continuas lacrymas singultibus crebro erumpentibus, compelleretur magis rumpere sermonem, quam finire.] . . . . . . (Haec ex Quadril. Hiatus un. fol.) . . . . . . novissimo in novissimo in die ab auditione mala non timebit. Et compatiens discipulus sic, lacrymis prout poterat repressis et singultibus, ita magistrum est adorsus: ยซDomine, inquiens, scriptum est quod diligentibus Deum omnia cooperantur in bonum his qui secundum propositum vocati sunt sancti: adeo etiam quod si indistorta et anfractuosa [Col. 1144B] via et vita hac deviant et exorbitant et currant in invio et non in via, hoc ipsum invium ipsis sit tanquam quoddam compendium ad salutis viam, ad veram patriam, eo ipso quod sic deviant, duce suo, rectore suo Deo ipsos mirabiliter dirigente; unde et mirabilis Deus in sanctis suis deducens eos in via mirabili, adeo mirabili ut ipsum invium via fiat eis ad salutem, via ad patriam. Confide igitur, domine mi, quia si cecidisti, Domino manum supponente, resurges fortior: si alio impellente corruisti, resurges cautior: si vero motu proprio resurges humilior. Ita et apostolorum princeps, pastorum forma, Petrus praesumens se prius moriturum quam negaret magistrum, primo ad ancillae vocem negavit, et [Col. 1144C] postea ductus ante reges et praesides non cessit deinceps, ex praesumptione factus doctior et humilior, ex apostasia fidelior, ex negatione constantior. Sic novit Omnipotens sapientiae spiritus ex malis elicere bona, tanquam si ex arida violam, ex rosa spinam, mel de petra, oleumque de saxo durissimo. Ad hoc igitur deinceps summo elaborandum studio, ut quemadmodum in apostolorum principe et pastorum forma, fiat similiter et in te. Si verbo offendisti ut Petrus, Petri instar opere ne offendas. Regias quidem bonas consuetudines observare bonum et justum. Si quae vero aliae, ut dicis, novae tui odio in Ecclesiae detrimentum ab aemulis adinventae, satis notum quid agendum de his; quas profecto, sicut credibile, nec rex exigeret si novas fore adverteret [Col. 1144D] et inductas ab aemulis: profanae enim legum novitates evitandae, quorum adinventoribus propheta, imo Dominus ipse per prophetam suum vae intentat, Vae, inquiens, qui condunt leges novas (Isa. X) Quas profecto novas et malas Christianorum regum clementia ad Christi honorem non solet inducere, vel inductas exigere, sed potius abolere. Sic enim crevit Ecclesiae libertas, sic decus cleri. Sed ut jam de alio, de quo tam lacrymabiliter planxisti, adnectam, de vita anteacta dico, unum pro certo scias quam, sicut te ipsum accusas, officio huic in quo nunc es, vita anteacta non consonat. Nihil deliciis et divitiis illis Augusti et sarcinae huic pastorali; unde et, ni fallor, ostendet tibi Deus quanta pro ipso oporteat te pati, qui non de ecclesia, sed de [Col. 1145A] aula assumptus, ad sedem hanc gradum hunc tamen scandere praesumpsisti. Igitur quod solum superest, si, ut dicis, cecidisti turpiter, fortiter resurge et decenter, et excute te, si filius excussorum es, imo quia es, et viriliter age et confortetur cor tuum, ne tristitia te absorbeat, sed potius justitia erigat, viriliter, inquam, age et confortare, et esto deinceps cautus, fortis et robustus. Et scias pro certo quia Dominus erit tecum, adjutor fortis, sicut legitur fuisse cum David rege et propheta, prius tamen adultero et proditore, et cum eo, quem jam diximus, apostolorum principe, prius apostante, et cum sancta illa et apostolica peccatrice, et demum cum egregio illo gentium doctore, prius et supra omnes Ecclesiae persecutores: fuisti quidem et tu, ut videbatur [Col. 1145B] tunc et dicebatur sic, aliquando Saulus. Quod si nunc Paulus esse desideras, squamis oculorum tuorum abstersis palam ipso opere ostendet tibi Jesus tuus, quanta te oporteat pati pro nomine ejus.ยป
His dictis, tantae quam supra descripsimus moestitiae aliquantulum consolationis videbatur infusum. Magis etenim quam ad verborum virtutem, respexit ad exhortantis dilectionem et fidem. Et ecce episcopus ille, cujus suasione et impulsu supra diximus verbum illud suppressum, scilicet salvo ordine, subito nuntiatur nos sequi. Et archipraesul convertens sermonem ad discipulum qui proxime locutus adhuc cum eo fuerat: ยซSequatur, inquit, et vadat retro me Satanas.ยป
Post paucos vero dies eo quod ex gestis cauteriatam gereret conscientiam, archipraesul cum multa festinatione ad Romanum mittit pontificem utpote cujus est sanare contritos corde et alligare contritiones eorum. Igitur sicut absens per scripta poterat, vulnus detegit, medicinam quaerit, interim toto tempore videlicet circiter quadraginta dies ab altari se arcens, donec reverso nuntio a pontifice, super his quibus se accusabat per apostolicum scriptum absolutionis gratiam obtinuisset, nuntio quidem in tam brevi reverso eo quod summus pontifex tunc in nobili et regia Galliarum civitate Senonis propter schisma moraretur. A quo et praeter absolutionis beneficium multam per apostolica scripta consolationem [Col. 1145D] accepit, quibus ut et pastoralem sarcinam fortiter et alacriter sustineret, et strenue ad opera pastoralia se accingeret, paterno exhortabatur affectu. Verum et apostolicum ipse mandatum hoc tanquam hostiam coelitus sibi missam in omni jucunditate suscepit, sicut et qui spiritu ferventissimus erat; in omni, inquam, jucunditate et alacritate, hinc per apostolicae absolutionis gratiam, inde vero per apostolicam epistolam exhortatoriam, tanquam duo materni pectoris ubera, plene jam ipsius spiritu recreato: verum, quia, ut diximus, dominus papa erat prope, et confessionis saluberrimus usus per scripta nec fieri solet nec debet, videns etiam quia propter ea quae supra diximus, in populo suo vix faceret fructum, in propria persona [Col. 1146A] summum pontificem adire disposuit, unde et suis etiam ignorantibus praeterquam duobus tribusve quos secum ducebat noctu clam transfretare attentavit. Nec enim si palam vellet, pateret egressus. Inter caeteras quippe praescriptas consuetudines fuit et haec, quod nemo pontificum vel personarum regni absque licentia regis vel justitiarum ejus terram egrederetur; unde et archipraesul clam egredi attentavit, bis quidem mare ingressus, sed quoties ingressus et repulsus, tanquam Deo per elementa sua ipsi in facto hoc resistente. Sicut enim omnia tempus habent, sic et tempus occurrendi et tempus fugiendi, fugae vero hujus necdum tempus. Quae etsi clam destinata, citissime tamen divulgatum per terram quod archipraesul sic transfretare attentasset; [Col. 1146B] unde et stupet populus, proceres admirantur, pontifices turbantur, rex plurimum motus est, eo maxime, ut credebatur, quod archipraesul tam cito et subito contra statuta sua agere praesumpsisset.
Archipraesul vero intelligens Deo minime placere quod attentavit, audiens etiam certissime et sciens regem exacerbatum ex hoc, et propterea moestus, qui adeo regem diligebat quod eo exacerbato laetus et hilaris esse nequivisset, apud regiam illam mansionem quae dicitur Wodestoche acceleratim accessit ad regem. Rex vero venienti ad se archipraesuli honore, non tamen quem solebat, exhibito dissimulavit audita; quod tamen minime archipraesul et qui cum eo erant arbitrantur: dissimulavit, inquam, nisi [Col. 1146C] quia velut jocando improperavit archipraesuli quare terram suam deserere voluisset, tanquam si ipsos duos simul capere non posset; verum jam deprehendit archipraesul, qui regem ex multo tempore et familiaritate eximia noverat, cor regis elongatum ab eo, et qui in aula id ipsum jam praedicabant; unde et quantocius licentiatus a rege discedens et intelligens apprime ab ipso cui mare et venti obediunt, egressum de terra inhibitum, cogitabat jam intra se, et secreto etiam suis expressit, deinceps aut cedendum turpiter aut certandum viriliter: verum et fultus apostolica auctoritate et exhortatione, sicut erat spiritus fervens, mox excussit se filius excussorum, cum prophetico sarculo evellens, destruens, dissipans et eradicans quidquid in horto Domini male plantatum [Col. 1146D] reperisset. Non quiescebat manus, non parcebat oculus. Quidquid etiam pravum, quidquid asperum, quidquid distortum, non jam cum prophetico sarculo, sed in evangelica securi dejiciens; regias quidem et ecclesiasticas consuetudines bonas observans; alias vero in Ecclesiae detrimentum et cleri dedecus introductas, tanquam spuria quaedam vitulamina resecans, ne mitterent radices altas. Et tanquam de salebri nimis silva et veprosa, sic nitebatur pro viribus, quidquid asperum, incompositum, indecorum, obviumve foret, totum de populo suo delere et exturbare, ut faceret prava in directa et aspera in vias planas.
Sed heu! grandis quidem opera, sed parva mora. Jam enim eo ipso suscitantur et adversarii a dextris [Col. 1147A] et a sinistris: ita ut prophetatum de capite huic illius capitis membro aptari possit, quod videlicet positus sit in ruinam et in resurrectionem multorum et in signum cui contradicetur. Currunt hinc quotidie ad regem rumigeruli, accusantes quod consuetudines regias, quas se observaturum juraverat, non observaret, inde vero pulsant queruli plangentes quod de nimio regiae gratiae favore confisus eos exhaeredasset. Sed super omnes aemuli aulici pungunt et instigant, improperantes jam manifeste tot et tantorum bonorum ingratitudinem. Jam enim serpens ille tabidus, quem circa operis hujus initium diximus latenter per aulam et angulatim serpsisse, manifeste exerit caput. Et haec certe, ut dicit Sapiens, lingua tertia, quae multos commovit et dispersit de gente ad [Col. 1147B] gentem. Tres igitur hi rumigeruli, queruli et aemuli aulici; primi ut sciniphes, secundi ut apes, tertii vero scorpiones; omnes hi jam virum depungentes et regem jugiter instigantes, ita ut vox illa de capite congruat et huic illius capitis membro: Sicut apes, inquit, circumdederunt me, et exarserunt sicut ignis in spinis (Psal. CXVII) . Convenerunt igitur omnes hi archipraesulem pungentes et regem contra archipraesulem suum instigantes, nec igitur mirum, si ad instigationes has tanquam ad aculeos tot cor regis expungatur et in irae et indignationis flammam ebulliat. Unde et ex his, quae quotidie colliguntur, stipulis, rex magis ac magis accenditur, et ira, repressa adhuc intus, excrescit in dies, quae et tandem erumpit. Si enim sufflaveris, inquit Sapientia, quasi [Col. 1147C] ignis exardebit (Eccli. XXIV) . Et in primis quidem ad dictorum querulorum instantiam archipraesul citatur ad causam, ut super quibusdam ablatis sibi, ut dicebant praediis ipsis veniat responsurus.
Verum quia ad citationem primam in propria persona se non exhibuit, misso tamen procuratore secundo citatur, et praeter tempus locus etiam determinatur, nobile videlicet illud et regium castrum quod dicitur Norhamtune. Tempus, ni fallor, mensis October, hebdomadae feria quinta, sexta ante beati Calixti papae et martyris natalitium. Ad diem et locum hunc ex edito regio regni pontifices universi et proceres districtissime convocantur.
[Col. 1147D] Sed quae hactenus stetit in littore, nunc navis in altum trahenda. Nam, qui hucusque navigavimus in portu, in mare deinceps magnum et spatiosum velificare nos oportet, et inter Scyllaeos canes et Charybdim, inter Syrtes et periculosas alias multas maris voragines navis nostra ducenda. O voragines maris! o pericula saeculi! Omnia excelsa tua et fluctus tui super nos transierunt. Dixit enim et stetit spiritus procellae et exaltati sunt fluctus ejus.
Vocatus, ut diximus, ad causam, imo potius ad luctam, statuto tempore et loco supra determinato Domini palaestrita accessit. Et in primis quidem supra dicti queruli, sicut apes, christum Domini, pontificem Christi circumdederunt. Et acerrime quidem [Col. 1148A] in ipsum tanquam tot pungentes aculei, civiles quaestiones intentantur. Et cognito hoc quod, sicut jam diximus, ad primam regis citationem in propria se persona non exhibuerit, etsi, ut econtra allegabat, responsalem sufficientem miserit, nihilominus tamen omnium et procerum et etiam pontificum judicio, ipsius mox bona omnia mobilia sunt confiscata, nisi forte regia clementia vellet temperare judicium, quod est, sicut vulgo in terra dicitur, de omni mobili suo in regis misericordia judicatus est. Cum vero audisset se jam judicatum sic: ยซQualis, inquit, sit sententia haec, quale judicium hoc, cujusvis sive scripti sive consuetudinarii jurisperitis omnibus patet: me contra hanc dicere quidquam non oportebit; me tacente, saecula post futura non tacebunt.ยป Nova [Col. 1148B] quippe judiciorum forma haec, forte secundum novos canones proxime apud Clarendune promulgatos. Verum de judicio praeteriens sic protestabatur hucusque inauditum a saeculo, Cantuarienses in curia regum Anglorum pro qualicunque causa judicatos, tum propter dignitatem Ecclesiae, tum propter auctoritatem personae. Eo videlicet quod Cantuariensis et regis et omnium qui in regno sunt, spiritualis sit omnium parens; unde et ob id et a regibus et a proceribus regni archipraesuli suo semper delatum. Verumtamen multo magis quam de judicio seu proceribus judicantibus, de confratribus suis suffraganeis coepiscopis querebatur, novam dicens formam hanc et ordinem judiciorum novum, ut archipraesul a suis suffraganeis, pater a filiis, judicetur. Minus [Col. 1148C] fore malum adjiciens verenda patris detecta deridere, quam patris ipsius personam judicare. Nam, ut aiebat, professionis et obedientiae vinculum ita arctum est et adeo ligat, quin potius professos praeposito suo, tanquam membra capiti, sic conjungit et unit, quod, etsi ratione temporalium regibus obnoxii sint, praepositos tamen suos pro temporalibus nec etiam civiliter judicare possunt aut debent, praesertim inhibiti. Cum obedientiae virtus tanta sit, quod non solum temporalia deserere, sed et propter ipsam semetipsos super impendere teneantur. Supra omnes etiam causabatur pontifices quod talem sententiam tulerint. Quod tamen nequaquam vel nomen meretur sententiae, sed meri potius odii conflatorium [Col. 1148D] fuit. Unde et haec ita gesta nullum libertatis praejudicium successoribus suis parere verebatur, nec post futuris temporibus ad consequentiam trahenda. Et quidem, ut asserebat secretius, pontifices suum sic archipraesulem judicantes, quin potius linguas in archipraesulem suum sic debacchantes suspensionis interdicto mox ligasset, nisi quia Christi athleta ad majorem se adhuc parabat conflictum. Et haec sententia, sic lata in archipraesulem feria quinta, prima fuit concilii actio.
Die vero sequenti rex ipse exigit ab archipraesule pecuniam quam, ut asserebat, cancellarius tunc a se acceperat mutuam, argenteorum videlicet libras quingentas. Quod audiens archipraesul, quasi in [Col. 1149A] stuporem mox versus, incivile inquit, regiae praesertim magnificentiae, donata repetere: ยซNec inficior quidem tempore cancellariae eam, quam nunc, ut audio, repetis, numeratam mihi pecuniam non mutuam, sed donatam: et, si placeret, in officio illo qualem me obsequio vestro exhibuerim, magis nunc ad memoriam revocandum, quam ex indignatione adversum me, ut sentio, concepta, sic in me nunc, per inter nos gesta tunc, vindicandum.ยป Verum rex ad verba non respiciens judicium postulat, et praefati illi parati ad judicandum, tam pontifices nostri quam proceres, petitam pecuniam solvendam judicant, eo quod archipraesul pecuniam illam, etsi donationis titulo quem tamen tunc probare non poterat, confessus est se recepisse. Adjudicata vero [Col. 1149B] sibi pecunia exigit rex cautionem: sed respondit archipraesul ad hoc, se in regno habere quod pecunia adjudicata multo pluris esset, nec decere si esset de regis beneplacito ut aliam cautionem exhiberet, seu etiam ut rex exigeret. Sed objectum est quod de mobili nec etiam haberet tantum, eo quod die hesterna universa bona mobilia sua per judicium confiscata fuissent. Instatur ergo et cautio petitur, et ibidem acerrime dictum ei in faciem quod aut caveret aut remaneret: qui comminabatur corporis captionem sic innuens, verum nonnulli, rege ex directo jam adversante, videntes archipraesulem destitutum, qui nec etiam a suffraganeis suis suffragium, sed naufragium potius incipiebat jam pati, videntes, inquam, sic et commoti, sponte eorum [Col. 1149C] aliqui se obtulerunt et fidejusserunt pro eo. Et erant fidejussores quinque singuli pro libris centum. Et haec pecunia, sic exacta ab archipraesule feria sexta, secunda fuit concilii actio.
In crastino vero, Sabbati videlicet die, non nobis Sabbati dies illuxit, sed dies operis et afflictionis, utpote rege ipso, ut jam diximus, ex directo nobis se opponente. In hoc igitur Sabbati die rex ab archipraesule super omnibus quae de regis mandato tempore cancellariae in custodia habuerat, ratiocinia exigit, episcopatibus dico tunc vacantibus et abbatiis, baroniis etiam et honoribus multis et magnis quorum omnium cancellarius tunc custodiam [Col. 1149D] habuerat: horum omnium, ut dicebat rex, ratiociniis hucusque sicut nec exactis nec praestitis. Et reddendae ratiocinationis summa taxata, videlicet circa triginta marcarum millia. In palatio vero et alii qui ad concilium venerant universi jam audientes hoc obstupescunt. Et jam sparsim submurmurant solam captionem archipraesuli superesse. Alii vero etiam graviora suspicabantur et hoc quidem jam passim. Archipraesul vero, qui, ut supra diximus, mare in castro hoc inchoavit descendere, et maris saeculi periculosas attentare voragines, subito et ex inopinato exacta ratiocinatione hac turbatus est, motus sicut ebrius et omnis sapientia ejus devorata est. De qualibus Psalmista: Turbati, inquit, sunt, moti sicut ebrius et omnis sapientia eorum devorata [Col. 1150A] (Psal. CVI) : verumtamen convocatis pontificibus post deliberationem multam quid respondendum agendumve ad haec, sanctae recordationis Henricus, tunc Wintoniensis episcopus, qui quidem archipraesuli favit, sed propter metum occultus, tandem recordatus est quod in electione archipraesulis tunc Cantuariensis archidiaconi et regis cancellarii, ab omnibus curiae nexibus Anglicanae Ecclesiae redditus fuerit absolutus. Quod et nos supra dixisse meminimus cum de archipraesulis electione ageretur. Et quidem tam evidenti hujus testimonio reliqui episcopi deesse non poterant; unde et demum communiter universi episcopi coram rege et concilio verbo huic testimonium perhibebant, et ita circa vesperam Sabbati dimissi. Sed necdum tamen sic propter [Col. 1150B] verbum hoc dimissi sumus in pace; verumtamen ratiocinatio sic exacta ab archipraesule in Sabbato tertia fuit concilii actio.
Crastino vero, Dominica videlicet die, propter diem quievimus, in secundam feriam quae vulgo dies Lunae dicitur citati et exspectati ad agonem. Verum archipraesul ea die, in ipsa etiam nocte diei, gravissime illa quae iliaca dicitur percussus est passione. Sed rex et qui in aula, fictum hoc non veram infirmitatem arbitrantes de majoribus regni proceribus, qui convenerant, ad archipraesulem, mittunt ut explorent quid hoc. Quibus archipraesul: ยซHodie, inquit, sicut ipsi cernitis a Deo gravi praeventus valetudine, ad curiam venire nequeo: sed pro certe sciatis favente Domino cras exhibiturum me curiae, [Col. 1150C] et nisi aliter datum in lectica vehendum.ยป Verum aliter desuper datum, et favente Domino, sicut athleta Christi optavit, accidit, nocte superveniente plene convaluit.
In crastino vero, tertia videlicet feria, quae vulgo dies Martis dicitur, quae et nobis vere dies Martis illuxit, curiam intravit non quidem ut clinicus in lectica vectus, sed velut turris in Jerusalem directo sita contra Damascum, verum antequam intraret curiam, summo mane conveniunt ad eum pontifices attoniti quidem et exterriti. Si quidem jam sermo exiit passim quidem in palatio et sparsim in concilio, minime tamen palam adhuc, archipraesuli ea die [Col. 1150D] solam imminere captionem aut quod deterius. Secreto etiam id ipsum per quosdam aulicorum archipraesulis auribus instillatum, qui ipsum ob beneficia et honores pridem sibi impensos diligebant adhuc: unde et pontifices, non aperte propter enormitatem, sed sub quadam insinuationis specie, artificiose suadebant ut archipraesul de omnibus, etiam de ipso archipraesulatu, regis se per omnia voluntati subjiceret et arbitrio, si forte vel sic posset regis ira sedari et indignatio: adjicientes etiam quod nisi fieret sic, jam audiret in curia perjurii sibi crimen imponi, et tanquam proditorem judicandum, eo quod terreno domino honorem terrenum fidelitatis juramento comprehensum non servaret, regias videlicet ipsius consuetudines non observans; ad quas etiam [Col. 1151A] specialiter observandas nova jurisjurandi obligatione se astrinxerat: dicentibus his, contestantibus illis, parum prodesse regis indignationem habere et archipraesulem esse; hoc regni et sacerdotii magis turbationem esse quam pacem, grande detrimentum et fructum nullum: quin potius ipsum episcopatum verius patibulum esse quam episcopatum. Et quidem in consilio hoc pontifices convenerunt in unum adversus Dominum et adversus Christum ejus.
Ecce quia jam non solum praetacti sciniphes, apes et scorpiones, sed et tauri pingues Christi athletam circumdederunt: ita ut vox illa de passione capitis huic jam patienti illius capitis membro coaptari possit: Circumdederunt me, inquit, vituli multi; tauri pingues obsederunt me (Psal. XXI) . Tauri quidem [Col. 1151B] pingues tales pontifices, vituli vero multi talium sequaces, quorum omnium unum fuit consilium, ut ex toto regis arbitrio se supponeret. Et quidem per quotidianas pulsationes has, per has singulorum dierum pressuras nitebantur ad hoc, ut genua videlicet curvaret et succumberet, et ut pressus, imo oppressus, sic quos pastorali sarcinae jam supposuerat humeros terrenae potestati submitteret. Verum columna Ecclesiae, sicut excisa et fortis, semel quidem, ut supra diximus, mota, sed nunc eo ipso immobilior: in charitate radicata, et supra firmam petram fundata, in petra firmiter stans, hoste impellente firma, fortis a casu: unde et principalis columna haec, quasi columna columnarum princeps, [Col. 1151C] videlicet episcoporum ex insinuatis fratrum suorum deprehendens jam votum et consilium, ipsos allocutus est sic:
ยซFratres, inquiens, sicut jam cernitis, fremit contra me mundus, insurgit inimicus: sed quod plango lacrymabilis, quia caeteris est detestabilius, filii matris meae pugnant contra me. Etsi enim ego tacuero, saecula post futura enarrabunt qualiter me solum in certamine deserueritis, qualiter me archipraesulem vestrum et patrem, quantuscunque sim peccator, per duos continuos dies bis jam judicaveritis, facti mihi clavi in oculo et lancea in latere, qui mecum adversus malignantes consurgere et simul [Col. 1151D] stare debuissetis. Et adhuc conjicio ex his quae dicitis, nos non solum in civili, sed et in criminali causa in foro saeculari judicare me paratos: verum communiter vobis omnibus in virtute obedientiae, sub ordinis vestri periculo hoc inhibeo, ne deinceps intersitis judicio quo mea persona judicetur. Quod etiam ne faciatis, matrem nostram omnium refugium oppressorum Romanam Ecclesiam appello. Et si, ut rumor jam in vulgo est, fiat hoc et saeculares in me injecerint manus, vobis itidem in virtute obedientiae praecipimus, ut pro patre vestro et archipraesule quam decet ecclesiasticam exerceatis censuram. Unum autem sciatis, quia fremat mundus, insurgat inimicus, tremat corpus, caro quippe infirma, ego tamen, favente Domino, nec turpiter [Col. 1152A] cedam, nec creditum mihi gregem enormiter derelinquam.ยป
His breviter dictis, ab illo archipraesulis praecepto, videlicet ut si in ipsum judicatum saeculares injicerent manus, ecclesiasticam exercere censuram episcopi non differrent, episcoporum unus confestim appellavit: Gilbertus Londoniensis episcopus hic erat. Et post haec archipraesulis verba pontifices discesserunt, properantes ad curiam praeterquam duo qui archipraesulis thalamum, ubi pontifices convenerant, tardius egredientes, secreto confortabant et animabant archipraesulem; sanctae videlicet memoriae jam saepedictus Henricus Wintoniensis episcopus, qui ut supra jam retulimus archipraesulem consecraverat, unde et amplius compatiebatur [Col. 1152B] afflicto; alter vero Jocelinus Salesberiensis episcopus; et hi tamen propter metum occulti. Archipraesul vero quasi ad extremum jam in curia processurus agonem, ubi exspectabatur solus, quia certabatur contra solum, parat se ad palaestram. Et post episcoporum discessum cito ecclesiam intrat et ad cujusdam canonici sicut habitu et affectu regularis, missam ipsemet de beato protomartyre Stephano celebrat. Et erat missae introitus: Etenim sederunt principes et adversum me loquebantur. Et hanc quidem missam eo die, quia festus non erat, cum pallio celebravit, nisi quia beati Calixti papae et martyris natalitium fuit. [Ministeriales vero regis, qui ibi forte tunc aderant, id tacite considerabant, quibus visum est rem ipsam aliquid praetendere.]
[Col. 1152C] O quanta in missa hac celebrantis erat devotio, quanta cordis compunctio et totius hominis exterioris et interioris commotio! Quot et quanta suspiria inter aquarum exitus quos oculi ejus deducebant. Ita ut inter orandum crebro compelleretur collectae facere finem, ubi finis non erat, vix rediens et revertens in id quod coeperat. Missa vero tandem, sicut potuit, prae lacrymarum abundantia et singultuum crebris eructibus vix finita, eam statim quam in missa habuerat, deponit faciem, faciem videlicet humilitatis, faciem hominis assumens, faciem leonis, propheticis illis animalibus imo potius evangelicis a propheta descriptis simillimus: quibus inter caeteras erat facies hominis et facies [Col. 1152D] leonis. Et quidem in mysticis illis et sacerdotalibus indumentis, pallio etiam insignitus, sicut ibidem tunc missam celebraverat, perrexisset ad curiam, nisi quidam Templares milites magni et religiosi viri, quos jam pridem familiares habuerat, obstitissent. Dicebat enim se velle ut curia videret et intelligeret quem jam bis judicasset, et quem parata adhuc condemnare; attamen ad dictorum instantiam, sacrum quod diximus schema deposuit: verumtamen, eo quod multi et magni credebant jam et verebantur ipsi ea die aut captionem aut quid deterius imminere, quod et ipsimet a quibusdam aulicorum secretius instillatum, secum ipsemet, sed clam, ecclesiasticae communionis portabat viaticum, eucharistiam scilicet; verum jam audacior [Col. 1153A] factus et securior, tanquam si ad praedam, leo noster evangelicus ad curiam properat. Ad quam jam pontifices et proceres convenerant, archipraesulis adventum et rei finem exspectantes. Archipraesul vero, ut aulam ingreditur, a crucis bajulo ante ipsum crucem mox accipit, et palam in omnium conspectu crucem ipsemet bajulavit, tanquam in praelio Domini, signifer Domini, vexillum Domini erigens: illud etiam Domini non solum spiritualiter, sed et figuraliter implens: Si quis, inquit, vult meus esse discipulus, abneget semetipsum, tollat crucem suam et sequatur me (Matth. XVI) . Revera mysticum opus futurae crucis suae praesagium fuit. Videntes vero hoc stupent universi, anguntur pontifices, indignantur proceres. Rex autem, qui in coenaculo [Col. 1153B] seorsum, audiens sic quasi factus extra se; unus vero episcoporum qui archipraesuli aulam ingredienti confestim occurrit, videns hoc et velut stupidus effectus, attentavit mox a manibus archipraesulis avellere crucem, sed non valuit. Magister Robertus de Melundino, quem archipraesul in sacerdotem ordinaverat et in Herefordensem episcopum consecraverat, hic erat. Alter vero episcoporum, qui similiter occurrerat ex altera parte crucis, objurgans convitiabatur: ยซSi rex,ยป inquiens, ยซsuum exerit gladium, ut tu nunc tuum exeruisti, quae poterit esse de caetero inter vos reformandae spes pacis? verum qui semper fatuus, tua in te hodie apparebit fatuitas.ยป Ecce contumelia, ne videlicet discipulus jam in cruce in parte hac magistri in [Col. 1153C] cruce pendentis titulo defraudaretur. Jam supradictus Gilbertus Londoniensis episcopus hic erat. Sed discipulus in cruce sequens magistrum, qui cum malediceretur non remaledixit, contumeliam dissimulans, procedit crucem bajulans, donec ab aula in aliam domum interiorem ingrederetur et sedens inter pontifices crucem tenebat in manibus. O spectaculum cernere Thomam, olim quidem in aula tam multiplici praeclarum peregrinarum vestium schemate, nunc vero in cilicio et in cruce! olim quidem quacunque per aulam tot et tam spectabilium corona circumseptum, ad quem praeterquam solis magnatis vix pateret accessus, nunc vero ita singularem et solum, ad quem vix quis velit [Col. 1153D] accedere, omnibus se jam ab eo elongantibus, ita ut discipulo vox illa magistri aptari posset: Elongasti a me amicum et proximum et notos meos a miseria (Psal. LXXXVII) . Et illud prophetae: Sedebit solitarius et tacebit, quia levavit se supra se (Thren. III) : vere in spectaculo hoc Dei judicium etsi terribile jucundum tamen, cernere Thomam in aula crucis bajulum in qua tot deliciis et divitiis aliquando superaffluens omni se specie vanitatis expompavit; justo quidem Dei judicio solvere jam inchoans abjectionis poenam, ubi tantae adhuc in saeculo sumpserat elationis materiam. Et quidem verum illud Sapientis dictum: Fili, inquit, accedens ad servitutem Dei sta in justitia et timore et praepara animam tuam ad tentationem (Eccli. II) . Mox autem convocatis praeconis voce [Col. 1154A] pontificibus et proceribus universis gravem et grandem rex deponit querimoniam, quod archipraesul in ignominiam ejus et regni sic intraverit curiam, non tanquam regis sed proditoris, se de proditione sic notabilem reddens: inauditum a saeculo in curia alicujus regis Christianae professionis hoc factum. Quotquot vero regis verbo testimonium perhibentes dicebant illum vanum semper et superbum exstitisse, et ignominiam hanc non in solum regem, sed in regnum totum, in ipsos omnes redundare, et hoc nunc merito regi accidisse, qui talem fecerit secundum sibi in regno cui subessent omnes et par nullus. Omnes igitur passim et manifeste proditorem conclamabant, quasi domino suo et regi, a quo tot et tanta acceperat, non jam honorem terrenum sicut [Col. 1154B] juraverat servasset, sed potius in facto hoc et regi et regno perpetuam proditionis maculam impressisset; et propterea in eum tanquam in regis perjurum et proditorem animadvertendum. Et super hoc clamor invalescebat, unde et audientes haec per totam aulam tremore et horrore concutiebantur, adeo etiam, quod cum aliqui de coenaculo, in quo rex cum suis erat, ad inferiorem domum in qua nos eramus descendissent, et archipraesul et nos quotquot in domo manus levantes crucis nos signaculo muniebamus. Archipraesulem vero alloquebatur nullus, nec ipse aliquem praeterquam discipulum qui scripsit haec qui ad pedes tenentis crucem sedebat.
Cum vero semel aliqui aulicorum qui ut videbatur ostiariorum in aula habebant officium, cum virgis [Col. 1154C] et baculis de saepe jam dicto coenaculo in magno impetu descendissent, et vultu minaci et digitis extensis versus archipraesulem et discipulum ad pedes sedentem respexissent, quotquot in domo erant crucis signaculo se signantibus, archipraesul inclinato capite sedenti ad pedes discipulo: ยซTimeo,ยป inquit, ยซjam tibi; verumtamen tu non timeas; adhuc enim coronae meae particeps eris.ยป Cui mox discipulus: ยซNec tibi,ยป inquit, ยซtimendum nec mihi: erexisti enim nobile illud et triumphale vexillum omni potestati sanctum et terribile, in quo multi multa bella vicerunt. Et inter alios haec nostra verba sanctae et divae recordationis Constantini magni docent et confirmant exemplaria praelia. In quo [Col. 1154D] etiam crucis vexillo tam inclyto non solum terrenae, sed et aeriae potestates triumphatae et exspoliatae sunt, mundo per ipsum et in ipso et inferno pariter subjugatis.ยป Et adjecit qui loquebatur discipulus: ยซMemento,ยป inquit, ยซquondam te exstitisse regis Anglorum signiferum inexpugnabilem, nunc vero si signifer regis angelorum expugnaris, turpissimum.ยป Dum vero magister et discipulus sic in aure colloquerentur, pontifices de licentia regis separati a proceribus per se seorsum inierunt consilium. Res enim in arcto erat, siquidem pontifices aut regis indignationem incurrerent aut una cum proceribus archipraesulem suum super causa criminis in curia condemnarent. Quod quidem propter nimis manifestam sanctarum sanctionum praevaricationem non audebant.
[Col. 1155A] Nec enim qui sapientes sunt ut mala faciant, ad quaevis mala manus semper apponunt, sed ad ea duntaxat, quae commentitia et concinnata fraude tegi valent. De qualibus in Psalmo: Narraverunt, inquit, ut absconderent laqueos, dixerunt: Quis videbit eos? (Psal. LXIII.) Talium quippe velut mulieris adulterae via quae juxta sapientis dictum comedit, et tergens os suum dicit, Non sum operata malum. Alioquin nec essent sapientes ut mala facerent, si evidenter et absque tergiversatione omni posset malitia deprehendi. Unde et in arcto hoc volvunt pontifices et revolvunt quid agendum, qualiter haec evadenda necessitas. Et demum de communi omnium consilio hoc concinnatum, quod archipraesulem suum ad Romanam sedem de perjurii crimine [Col. 1155B] appellarent, et regi se obligarent in verbo veritatis promittentes, se omne opus et operam ad archipraesulis sui depositionem pro viribus adhibituros, sub hac conditione, ut rex eos de beneplacito suo ab hoc quod nunc imminebat archipraesulis absolveret judicio. Regi igitur ita se obligantes et archipraesulem super crimine ad Romanam audientiam appellantes expressim, et personas suas et ecclesias suas et officium sub appellatione concluserunt. Et ita de regis beneplacito semoti a proceribus, appellatione facta, juxta archipraesulem sederunt unusquisque in ordine suo.
Jam vero terror et horror plus quam prius universos pervasit. Rege enim cum principibus, pontificibus [Col. 1155C] subtractis, jam pro tribunali sedente, certissime putabatur mox captio aut quod durius archipraesuli imminere. Extunc siquidem principes et quotquot regni majores aperueruut ora sua, sicut leo rapiens et rugiens, et perjurum et proditorem archipraesulem, ut postea nobis intimatum, judicarunt. Quid tamen judicatum, magis quam scire, suspicari potuimus, sicut mox ostendetur. Igitur cum pronuntiandum foret, rege cum paucis remanente et universis quotquot erant de coenaculo ad domum inferiorem, in qua nos eramus, descendentibus, ut pronuntiarent coram archipraesule steterunt. Quibus descendentibus cum archipraesul vellet assurgere, discipulus qui ad pedes crucis sedebat, instillavit secretius, nequaquam decere, ut [Col. 1155D] in tali articulo pater assurgeret filiis, praesertim dum tanti regis vexillum propriis manibus sic teneret. Acquievit archipraesul, nec coram ipso astantibus assurgens, nec in gestu seu verbo vel opere ullum in ipso pusillanimitatis vel inertis trepidationis argumentum poterat deprehendi. Nobilis vero vir Robertus tunc Leicestre comes inter honoratos honoratior, in cujus ore verbum positum fuerat, loqui exorsus est. Primo autem memoravit in quam familiarem regis gratiam admissus fuerat; quot et quanta de manu regis acceperat, et quomodo nunc horum omnium immemor videbatur et ingratus, mala pro bonis tribuens, et pro gratia et gloria odium et ignominiam. Et quia comes hic vir magnus et generosus archipraesulem, a tempore cancellariae, [Col. 1156A] semper quidem pure et sincere, sed nunc propter metum occulte diligebat, moestus et compatiens ut liquido adverti poterat, verba protrahebat veritus pronuntiare. Quod cum archipraesul cito adverteret, comitis verba interrumpens omnibus qui coram astabant in virtute obedientiae et sub Christi fide, quam profitebantur, tanquam pater filiis inhibuit ne tale pronuntiarent judicium, quo persona sua judicaretur. Verum comes, etsi invitus, ut adverti poterat, nihilominus processit, tractim tamen et morose ad pronuntiandum. Cum vero ad hoc ventum quod archipraesulem de reatu perjurii tangeret, volens jam, ut adverti poterat, pronuntiare perjurum et forte ut conjectabatur et proditorem, praesentiens hoc archipraesul mox, non [Col. 1156B] exspectato judicio, surgit protestans non eorum esse archipraesulem suum judicare de crimine: unde nec pro certo novimus quid judicatum. Verum mox improperatum et conclamatum a nonnullis, qui ut judicium redderent astiterunt, quod tanquam perjurus et proditor a curia discederet. Ipse vero ad improperantes sic se vertens et torvo vultu respiciens, respondit quod nisi ordo sacerdotalis obstaret, et si sibi fas esset, in armis bellicis a per jurio et proditione se contra ipsos defenderet. Et ita discessimus a concilio: Hic est discipulus qui testimonium perhibet de his et vidit et scripsit haec (Joan. XXI) . Qui et in eo articulo solus extra domum interiorem, donec aulam intraremus, archipraesulem [Col. 1156C] crucis suae bajulum secutus est: factique sumus ea die spectaculum mundo, angelis et hominibus.
Verum egressus a curia, cum jam essemus in equis, archipraesul vix poterat equum regere, crucem portare et benedictionem dare poscentibus, tanta erat benedictionem poscentium populi multitudo. Nam quasi futurorum praesagium, egresso a curia et crucem bajulanti, per vicos et plateas populi se multitudo prostrabat, adorans et benedictionem petens. Cum vero ad hospitium ventum, ecclesiam videlicet Sancti Andreae religiosorum monachorum monasterium conventuale, mensae confestim positae et sicut solet magnus erat et praeclarus apparatus, verum mox multi de familia nostra, [Col. 1156D] equites praesertim et generosi pueri, propter regis metum dimitti petentes, licentiati in anxietate et amaritudine multa a nobis discesserunt: illud jam in nostris sapientis experti elogium: Est, inquit, amicus socius mensae et non permanet in die necessitatis. Attamen excusabiles hi quia laici, regiam ob id nec immerito indignationem formidantes. Sed erant inter deserentes nos nonnulli nostri officii viri, clericos dico, qui minus excusabiles et plus in culpa. Qui mox ut inter regem et archipraesulem futuri temporis nubilum praesenserunt, tanquam hirundinei homines, futurae hiemis metu, mox sensim avolarunt a nobis. Hirundinei vere hi et arundinei, qui in primo venti impulsu mox cesserunt. Tales revera, filii aurae, amici, fortunae, solum praedam [Col. 1157A] sequentes et quaerentes quae sua sunt. Sed non pergo nunc ulterius istorum exagitare verecundiam; solum sufficit tetigisse; praesertim cum ipsi postea rerum cernentes exitum, se errasse humiliter confessi sint et graviter poenituisse, quod pastorem suum et patrem sic deseruerint. Decuit tamen tetigisse hoc, ut de caetero hi, qui sunt nostri officii viri, pastorem suum et patrem sequentes minime retro respiciant et in angustiis derelinquant. Nam juxta Sapientis dictum: Omni tempore diligit qui amicus est, et frater in angustiis comprobatur (Psal. XVII) . Omissis igitur his qui exierunt a nobis, sed non erant ex nobis, gestorum ordinem prosequamur; hoc solo ad gloriam tanti archipraesulis interserto, quod subtrahentibus se his, discedentibus [Col. 1157B] illis, vir ille virtutum constantiae firmiter subnixus, columna cui tota virtutum innititur fabrica, sine qua etiam nec per momentum stare posset, sed funditus rueret, animi fortitudine universa dissimulat
Magna quippe anima, quidquid in tempore prosperi acciderit vel adversi, pro exiguo reputare consuevit, attendens quod, sicut quidam ait, Nec prosperitas diuturna nec aerumna sit pertinax. Igitur quoniam in recessu nostro a curia diei vespera erat, finito vespertino officio, confestim archipraesul cum suis quos tunc habuit discubuit et inter prandendum in ecclesiastica Historia Tripertita de persecutione Liberii episcopi lectio fuit, ubi cum illud Evangelii, scilicet: Si vos persecuti fuerint in [Col. 1157C] ista civitate, fugite in aliam (Matth. X) , interpositum audiremus, respexit archipraesul discipulum qui scripsit haec, jam ut conjectabam, et sicut mox exitus probabit, evangelicam in animo concipiens fugam. Hymno vero dicto archipraesul, surgens a mensa, confestim Rogerum tunc Wigorniensem et magistrum Robertum de Melunduno tunc Herefordensem episcopos, quos sacerdotes ordinaverat et episcopos consecraverat, nec enim alios praeter hos duos antea vel post consecravit, et item Rophensem episcopum proprium capellanum suum convocavit, et ad regem mittit, postulans ab eo securum de terra sua egressum. Qui vero missi fuerant cito revertentes retulerunt regem respondisse [Col. 1157D] quod in crastino ad consilium hoc differret.
Interim vero a consciis regalium secretorum secreto mandatur et consulitur archipraesuli, ut et regi et sibi provideat: unde et archipraesul eadem nocte parum ante gallicinium in quatuor tantum equis clam destinatam iniit fugam, paucis admodum consciis, duntaxat discipulo qui scripsit haec et capellanis suis, et cubiculariis sine quorum conscientia hoc geri non poterat. Discipulo vero injunxit ut eadem nocte Cantuariam proficisceretur. Et quia eo tempore ratio redituum et totius archiepiscopatus generalis pensio fiebat, praecepit ut exsculperem si quid possem, et ad transmarina, ad castrum videlicet illud opinatissimum Sancti Audomari [Col. 1158A] in Flandria accelerarem, et in nobili et omni religione prospicuo monasterio Sancti Bertini ipsius certissime praestolarer adventum; illic, favente Domino, sine occasione venturum se asseverans, nisi aut captio aut mors ipsa impediret. Adjecit vero quod curavi hic interserere, rogans ut cujusdam libri sui curam haberem, ne caeteris suis post fugam ut videbatur diripiendis periret. In quo notari potest quantus fuerit cum decuit possessorum contemptor, qui in tanta tam varia supellectile et ambitiosa quam reliquit, unius erat duntaxat codicelli memor. Et sic archipraesul recessit et discipulum post eum ejulantem et clamantem dereliquit. Eadem vero nocte quidam de sociis nostris fugae istius ignari, in thalamo quodam [Col. 1158B] seorsum dormierunt. A quorum uno, ut ipse mihi post et aliis retulit, in somnio sonus vocis manifeste auditur duos illos psalmigraphi versus decantantis: Anima nostra sicut passer erepta est de laqueo venantium; laqueus contritus est, et nos liberati sumus (Psal. CXXIII) . Et in hac quidem tertia feria tanti regis et tanti archipraesulis perniciosa dissensio et capitis et membrorum, metropolitani videlicet et suffraganeorum, profana divisio, et denique regni totius et sacerdotii turbatio et nostri exsilii totis sex annis usque ad martyrium duraturi inchoatio, quarta fuit concilii actio.
O maledicta dies! o malignum concilium! O diei et concilii actio omnibus post futuris saeculis detestanda, per quam tanti regis et tanti pontificis [Col. 1158C] tam chara foedera tam irreparabiliter sunt soluta, de caetero nunquam rege et archipraesule se in regno revisuris. O quanta ex his gestis et regno et sacerdotio incommoda pervenerunt! Unde et quod vidi, quod audivi, et quod ipse sensi, hoc testor, quam profanum est, quam pestiferum, quam funestum inter regnum et sacerdotium discordiam seminare vel schisma, nisi forte et manifestissima justitiae causa sacerdotalis aemulatio provocetur. Nam propter Dei veritatem, inter reges et sacerdotes ortum schisma vel scandalum non tam est schisma vel scandalum quam ecclesiasticae pacis et libertatis fomentum, verum multi sacerdotum quibus potestas data sub obumbratae religionis obtentu transeunt, tacent et [Col. 1158D] dissimulant, cleri libertate in ipsorum oculis periclitante pro bono pacis ecclesiasticae, ut aiunt et suadent sibi, inter regnum et sacerdotium schisma suscitare nolentes. Quorum tamen nonnulli verius ob id dissimulant quod vident, et laborem et dolorem considerant si aggrediantur haec: hi praesertim dissimulatores optimi et omnia propter Caesarem sustinentes, quorum ad sublimiora promotionem aut concessit de facili aut interdum Caesar ipse etiam ultra quam licuit procuravit. Verum hic noster Thomas, etsi ut praeostendimus de regia assumptus, et tanta regis gratia praeditus, et rege sic volente et procurante promotus, tamen cum tempus accepit et causa suberat, praeteritorum oblitus, in anteriora se extendit, et se pro cleri [Col. 1159A] decore et pro ecclesiastica libertate quam tuendam susceperat, homini, quem supra hominem diligebat, nec minus tunc dilectus, regi se opponit. Non ut vetus ille sacerdos in Evangelio, non ut levita, carnalium minister, pertransiit, non praeteriit, non dissimulavit, unde tamen multa et minime hic enarranda et regno et sacerdotio incommoda ex schismate hoc et dissensione hac provenerunt. Quod et ipse tanquam vir in omnibus providus ante malorum eventum praedixerat, verum, ut addebat, minime periclitantis justitiae causa deserenda aut etiam dissimulanda ob id. Arduos quippe aggressus et facta grandia grandis solet subsequi aut comitari jactura; verum et ipse virtutis aggressus, et [Col. 1160A] ipsamet virtus demum sic probata, sicut perfectior et commendabilior redditur. Virtus enim, inquit Magister, in infirmitate perficitur (II Cor. XII) . Quae autem et quanta hinc inde et regno et sacerdotio incommoda ex dissensione hac provenerint, sequens ex parte historiae ordo declarabit. Quae et nos supra in hujus operis textu tetigisse meminimus. Quae qui plenius nosse desiderat, legat epistolas nostras a nobis in exsilio nostro confectas aut directas ad nos vel pro nobis. Ex omnibus quippe his compactis confectum est grande unum corpus epistolare, ad quod recurrendum. Plurima enim ex his, quia in epistolis continentur, per sequentis historiae textum brevitatis causa praeterimus
- 1. Quod deposito orario Thomas fugerit, et quod fuga evangelica fuerit; ubi tangit de fuga pastorum duplici, corporali et spirituali.
- 2. Quid sit gestum in curia cognita in crastino archipraesulis fuga.
- 3. Quale fuerit itinerarium Thomae, ad humilitatis exemplum describit.
- 4. Qualiter cum applicuit sero cum recubuisset ab hospite suo in fractione panis agnitus sit.
- 5. Quare in transmarinis applicatus absconderit etiam se adhuc.
- 6. Quo in loco discipulus qui scripsit haec, ad dominum et magistrum suum archipraesulem jam in transmarinis sit reversus, et de mutua ipsorum collatione.
- 7. Qualiter regis nuntii contra archipraesulem ad virum apostolicum directi applicuerint, et de nuntiis archipraesulis similiter ad apostolicum virum, et qualiter et hi et illi per Ludovicum Francorum regem transierint
- 8. Qualiter regis nuntii et archipraesulis a viro apostolico sint excepti, et quid ab eo petitum et quid actum.
- 9. Qualiter in Angliam reversi qui a rege missi fuerant, et quomodo archipraesul in Franciam veniens a rege Francorum sit exceptus.
- 10. Qualiter archipraesul Senonis veniens a viro apostolico susceptus sit et qualiter archipraesul in audientia ipsius et cardinalium totius turbationis suae causam exposuerit, et pariter qualiter lapsus fuerit confitens, et de funesto chirographo ibidem expanso et lecto et a viro apostolico reprobato, et qualiter ea die a curia recessimus.
- 11. Qualiter archipraesul a cardinalibus arguitur, quod tempore schismatis contra regem se erexerit, et quid archipraesul ad objecta responderit.
- 12. Qualiter archipraesul ad quoddam monasterium Cisterciensium, quod Pontiniacum dicitur, ibi peregrinaturus advenerit, et qualiter ibi exceptus et quam spiritualibus studiis ibi intenderit.
- 13. De ejectione et proscriptione propinquorum archipraesulis et suorum, qui eum in exsilio sunt secuti, et de moestitia archipraesulis pro expulsis, et de consolatorio sermone quo ipsum eruditi sui coexsules consolantur, et archipraesul quid responderit, et qualiter dispensante Domino et miserante nostrorum provisum sit multitudini exsulum.
- 14. Qualiter aggravato exsilio suo prae multitudine exsulum, archipraesul vitam caeperit ducere arctiorem, et qualiter prae nimia carnis mortificatione valetudine in brevi gravatus, a discipulo qui scripsit haec conventus sit et correptus, et qualiter mox correptus temperaverit abstinentiam et cum suis totum se scripturis dederit.
- 15. Qualiter secundo peregrinationis suae anno apprehenderit archipraesulem justitiae zelus sermone quodam deliberatorio suos super hoc alloquens.
- 16. Qualiter primo sit rex conventus et qualiter secundo.
- 17. Qualiter arctabatur archipraesul ad mandata sua cernens regem non corrigi, et de comminatorio edicto quod publice emisit in regem, et comminatorii loco, et quod cito hoc pervenit ad regem.
- 18. Quod rex ad archipraesulem appellatores miserit et quod appellationi sit delatum.
- 19. Qualiter et rex et archipraesul ad sedem miserint apostolicam, et qualiter rex a Pontiniaco archipraesulem amoverit, et qualiter archipraesul et eruditi sui in arcto positi deliberaverint inter se super hoc quid agendum.
- 20. Qualiter archipraesul, a Pontiniaco proponens recedere, miserit ad regem Francorum Ludovicum, et qualiter et quo loco ad peregrinandum archipraesul a rege sit exceptus et de somnio in recessu suo a Pontiniaco.
- 21. Quanta humanitas et benignitas archipraesuli et suis a Francis sit exhibita.
- 22. Qualiter praetacti Romipetae archipraesulis sint reversi, et de adventu cardinalium ad pacem inter regem et archipraesulem reformandam, et de archipraesulis somnio, et qualiter a nonnullis personis regni appellatione interposita cardinales infecta pace sunt reversi.
- 23. Qualiter archipraesul deinceps, appellationi non deferens, multos de aulicis anathemati tradidit, ad eruditorum suorum supplicationem sola regis persona intacta adhuc.
- 24. Qualiter rex motus, audiens appellationi non delatum, sed suos potius excommunicatos, ad virum apostolicum miserit et archipraesul similiter.
- 25. Qualiter arctabatur Romanus pontifex pro regis et archipraesulis nuntiis sibi adversantibus, et qualiter arctatus nunc hos nunc illos pacis inter regem et archipraesulem constituit mediatores.
- 26. Qualiter rex Francorum, mediatorum unus, ad unum colloquiorum, quod erat inter ipsum et regem Anglorum, nos vocaverit, et qualiter ibi in conspectu regum archipraesul suasus pulsus et impulsus fuerit, volens se regis voluntati subjicere, nisi hoc adjecto, salvo videlicet honore Dei et qualiter a colloquio recesserit amodo tunc spretus, et derelictus, et multis affectus contumeliis.
- [Col. 1161] 27. Qualiter archipraesul cum suis, ut videbatur vehementer afflictus, confortaverit suos in via, et qualiter post dies paucos archipraesuli cesserit ad gloriam, quod in priori regum colloquio mundus ipsi reputaverat in ignominiam.
- 28. Qualiter archipraesul tertio miserit ad Romanum pontificem, et quomodo ipse pro archipraesulis pace iterum arctatur et de sero missis a latere Romani pontificis propter pacem.
- 29. Qualiter pro solo pacis osculo pax archipraesulis in alio quodam regum colloquio steterit, et qualiter archipraesul convenitur a suis et arguitur, quo pro solo pacis osculo sic dimiserit pacem, et animatur ad pacem, osculo pacis contempto, et de archipraesule irriso.
- 30. Qualiter archipraesul quarto ad Romanum pontificem miserit, et de coronatione Henrici filii regis adhuc pueri, et de Romipetis nostris, et qualiter motus vir apostolicus in episcopos, qui contra archipraesulem coronationi interfuerunt, suspensionis eorum litteras, quorumdam etiam anathematis, archipraesuli dirigens et qualiter rex ex urgenti mandato apostolico sic arctatur ad pacem
Deposito igitur orario, quod in memoriam suscepti jugi sacerdotalis publice et assidue, ut superius ostendimus, supra humeros gestare consueverat, fugit Thomas, eo ipso quasi jam indicans posse se jam minime in pressura tanta sacerdotio libere fungi. Fugit itaque deposito orario, nihil secum praeterquam insigne illud metropolitanorum, quod pallium dicitur, et sigillum suum in via portans, non peram, non panem, non in zona aes, sed solum cilicio amictus super nudo secutus est Jesum. Secutus, inquam, Jesum fugientem prius, sed postea intrepide occurrentem. Nam, ut formam daret suis fugiendi pro tempore, fugit pastor pastorum Jesus; [Col. 1161B] fugit et post magistrum magister magistrorum Paulus; et, si antiquiores adhuc quaerimus fugitivos, fugit Jacob, fugit Moyses, fugit et Elias, quotquot illud Domini de fuga adimplentens mandatum: Si vos, inquit, persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) . Fugit igitur Thomas, ut Domini adimpleret mandatum, in fuga providens regi quem adeo diligebat, et sibi, ut regiae videlicet indignationis declinaret fervorem et manus servaret innoxias. Indignatio enim regis, ait Sapiens, nuntius mortis, et vir sapiens placabit eum (Prov. XVI) . Nec igitur de fuga hac opus est sermonem apologeticum texere, quae non mercenarii fuit, sed pastoris qui videbatur personaliter quaeri. Fugit etiam eo quod remanendo et opponendo se magis morti fructificaret quam [Col. 1161C] vitae, dolore super dolorem apposito. Qualiter et Apollo magistri discipulus, quem et Corinthiorum episcopum ordinaverat, ipsos, quibus nuper praelatus erat, fugiendo deseruit, quia sedare nequisset, adeo quod etiam multum rogatus a magistro ad eos reverti, tunc noluisset, metuens ne propter obfirmatos non faceret fructum. De quo illis Magister: De Apollo, inquit, fratre notum vobis facio quoniam multum rogavi ut veniret ad vos; et utique non fuit voluntas ut nunc veniret (I Cor. XVI) . Sic et ex causa simili, crebro multi alii pastores et boni aut penitus sine grege deseruerunt gregem sibi commissum, aut de grege ad gregem translati, ubi curam utiliorem impenderent. Non itaque pro fuga hac apologia necessaria; illorum potius, provincialium videlicet episcoporum, inexcusabilis fuga qui remanserunt.
Et certe fugerunt qui remanserunt. Nemo enim qui ipsos fugisse diffiteatur, qui archipraesulem suum militiae suae ducem in die belli deserentes, in partem transierunt adversam: fugerunt revera tanquam filii Ephrem, qui intendentes et mittentes arcum, videlicet se ante bellum ad bellum praeparantes et promittentes auxilium, conversi sunt in die belli; corpore quidem remanentes et amplectentes quae carnis sunt, mente fugerunt, sub timoris modio militiae suae arma et veritatis lucernam abscondentes, cum deberent contra principes et potestates mundi hujus ex adverso ascendere et pro domo Israel stare in praelio in die Domini. Alioquin Dominicus miles [Col. 1162B] sine causa gladium portat: imo, ut jam diximus, sub timoris modio gladium suum abscondit et fugit, etsi non corpore, spiritu tamen. Haec quippe fuga non corporis, sed spiritus est, semper inexcusabilis, quam mundi terror aut amor in mercenariis facit; qui in templis auro micantibus et inter deaurata altaria quotidie psallunt et legunt, et tamen fugiunt: qui in auro quotidie et gemmis inter ministrorum examina splendide epulantur et bibunt, et tamen fugiunt: qui sub ficu et vinea sua secure dormiunt, et tamen fugiunt, sic enim fugiendo principum gratiam et mundi gloriam consequuntur. Vae generationi nostrae, ministros loquor altaris, a fermento hoc, a fuga hac! Nec est enim jam qui se opponat [Col. 1162C] qui ex adverso ascendat. Psalmos quidem psalmis, orationes orationibus et missas missis copulant, et quotidie satis regulariter audiunt: et pauperibus quidem et egenis manus abunde aperiunt; sed haec quidem omnibus Christianis communia; Judaei quippe et ethnici faciunt haec, sed episcopi illud principium nominis episcopalis, longe supra avolat a privatorum conversatione communi. Hoc quippe in episcoporum declaratur nomine, quod ab iis exigitur in operationis virtute. Quorum est jugiter arguere, increpare instare opportune, importune, contra diem resistere, terrenis potestatibus se opponere. Hic est enim clivus arduus et haec est propria sarcina pastoralis. Et hoc est illud episcopi nominis episcopalis principium, hoc episcoporum fastigium, hoc tam praecellentis in ecclesia gradus privilegium, quo privatos excedere et supra nos avolare debent, qui supra nos sunt, qui praesunt nobis, [Col. 1163A] qui quidem, ut jam diximus, in jejuniis, in vigiliis, in dandis, in erogandis, et orationibus et reliquis pietatis seu religionis operibus caeteris, se inferioribus comparticipant, utpote quae non episcoporum propria, sed Christianorum omnium communia sunt. Sed, proh dolor! quotquot hi? et si haec quae non oportet omittere faciunt, tamen diebus his militiae suae arma abscondunt, qui dum terrenis commodis inhiant, dum honores cevent, aut per ambitionis spiritum sublimiora appetunt, opponere se renuunt, ne perdant quae diligunt, aut ad id non perveniant, ad quod tendunt unde et plane illo Domini comminatorio per prophetam praesens feritur ecclesia, Auferam, inquit, a Juda et Jerusalem validum et fortem (Isa. III) . Quod et in Threnis suis in persona [Col. 1163B] synagogae alter luxit propheta; luxit quidem non murorum seu lapidum templi jacturam, sed virorum inopiam. Abstulit, inquit, omnes magnificos meos a me (Thren. I) . Olim quidem praedictum, sed nunc impletum admodum hodie in Juda et Jerusalem: Pauci magnifici, validi, pauci et fortes: omnes quippe terga vertentes, fugientes omnes; qui fugiendo sic ea assequuntur quae Thomas fugiendo contempsit, quorum certe fuga periit a Thoma fugiente, ita ut fugiens vere possit illam in Psalmo versiculi pericopen decantare per viam: Periit fuga a me et non est qui requiret animam meam (Psal. CXXI) . Cernens enim quod omni tempus sit, et quod tempus sit fugiendi et quod tempus occurrendi, fugit prius sed postea occurrit, quemadmodum finis istius operis et [Col. 1163C] finis hominis declarabunt. Unde et commendabilis haec Thomae fuga et magna fides fugientis, nihil cogitantis de crastino, nihil secum in via praeter crucifixi fidem et paupertatem portantis, cum tamen fuisset, ut satis supra ostensum, in Augustalibus deliciis enutritus. Toto igitur Britannico orbe Thomas profugus agitur Oceano, omni ex parte circumseptus, unde et egressus difficilis, praesertim cum omnia suspecta essent fugienti, utpote qui ubique publici hostis nomine censeretur: verum de itinerario fugientis et egressu calamum ad modicum suspendamus, dicturi prius quale in crastino, quarta videlicet feria, cognita jam fuga, inierint consilium principes et pontifices adversus Dominum et adversus christum ejus.
Mane quidem facto, fuga jam cognita, pontifices et principes convenerunt in unum; rex vero turbatus sciscitatur quid agendum: et commune quidem consilium ut majores natu episcoporum, maxime qui, ut supra diximus, regi se obligaverant, Romanum adirent pontificem, de turbatione pacis et regis et sacerdotii et reatu perjurii archipraesulem suum accusaturi, et in interim omnia ipsius in pace essent, donec quid Romanus pontifex judicaret reportarent: unde et mox regis edicto praeconis voce proclamatum, ne quis homines archiepiscopi molestaret aut possessiones, seu de ejus quidquam auferret, sed [Col. 1164A] universa ipsius pacem haberent. Et hoc quidem sapientes illi, ut mala facerent, dederunt consilium, ut ita commodius causam suam justificarent, archipraesulis vero deprimerent: quod videlicet cum temere et ignominiose regem exacerbasset, regni et sacerdotii pacem inconsulte turbasset, et fatue et indiscrete ecclesiam suam noctu fugiendo reliquisset, ipse tamen post omnia haec ex regia clementia regiae pacis bono frueretur immeritus. Ita pontifices cum divitibus in occultis paraverunt laqueum fugienti; et ita confestim arripiunt iter Rogerus tunc Eboracensis archiepiscopus, Gilbertus tunc Londoniensis, Rogerus Wigorniensis, Hilarius tunc Cicestrensis, Bartholomaeus Exoniensis episcopi. Praeter hos vero et cum istis nonnulli aulici et alii quidem [Col. 1164B] honorati viri et magni ab ipso latere regis missi in testimonium illis, per quos rex scripto suo piae recordationis Ludovico tunc regi Francorum, et nobili comiti Flandriae Philippo, conquerendo intimavit, Thomam quondam Cantuariensem archiepiscopum, talis quippe erat scripti conceptio, a regno suo tanquam proditorem fugisse, et ne eum in terra sua reciperet. Proficiscuntur igitur hi; sed ante alia fugientis Thomae itinerarium ad humilitatis exemplum memorandum.
Ut diximus, noctu clam fugiens, fratrem unum de ordine de Semplingeham secum habens viae ducem, versus Aquilonem ad nobilem illam civitatem, quae Lincolnia dicitur, tendebat, sciens et prudens, [Col. 1164C] invium carpens et non viam, ut ita cautius qui post mitterentur persecutores effugeret et declinaret insidias. Et ea nocte venit ad pagum qui dicitur Graham, viginti quinque circiter milliaribus a Northamptune distantem; ubi postquam modico indulsit somno, in crastino arripiens iter venit Lincolniam, iterum circiter viginti quinque millia, hospitatus in civitate in domo cujusdam fullonis. Et ibi aquam quae fluit per civitatem intrans, ad locum quemdam solitarium in medio aquarum situm, qui dicitur Hermitorium et pertinet ad sanctam illam sanctimonialium congregationem de Semplingeham, per aquam venit millia circiter quadraginta; ubi propter loci solitudinem, et propter difficultatem accessus, [Col. 1164D] eo quod in medio aquarum sit, per tres dies securius latuit, ad iter quod restabat vires reparans. Una vero dierum cum frater, qui ipsi ministrabat, videret solum sedentem in mensa et pulmentariis vesci, compunctus lacrymas continere non potuit; et continuo exivit ne inter sacras epulas Dei virum lacrymae effusae perturbarent.
De hermitorio venit ad sanctum Botulfum decem milliaria: et inde per aquam venit ad locum qui dicitur Haverol, ad praedictam sanctimonialium congregationem itidem pertinentem. Deinceps vero nocte solum proficiscebatur, veritus deprehendi. Jam siquidem orientem versus ad Cantiam tendebat, ubi a populo terrae facie magis cognitus erat. Nocte itaque ibat et die latitabat octo noctibus dierum [Col. 1165A] conficiens iter, donec in Cantia perveniret ad pagum supra mare situm qui dicitur Estrei; ubi transfretare disposuit. Ibi quidem eo cautius quo securius, eo quod pagus ille esset proprius de mensa sacri conventus sedis suae metropolitanae, a Cantuaria octo tantum milliaribus distans. Latuit autem lux mundi futura in pago hoc usque ad diem Animarum diebus octo. Die vero Animarum qui fuit tertia feria, quintus decimus dies ab illa tertia feria, ab illo die Martis, quo apud Northamptune pugnarat ad bestias, nocte parum ante diem absque omni vectura in scapha intravit mare, et circa vesperam applicuit in quodam maris latere quod a vulgo terrae dicitur Oie in Bolonia, per unam leugam distans a portu qui dicitur Graveninges. Et ivit vir Dei pedes [Col. 1165B] quantum potuit, sed parum potuit, eo quod cum modicum vas marinum intrasset, scapham, ut diximus, per crebros et profundos maris jactus non parum fuisset ex mari fatigatus. Unde et post modicum iter reclinavit in terra, non valens procedere, et dixit fratribus qui cum eo erant: ยซHinc non recedam nisi vehar a vobis aut quaeratis mihi vecturam.ยป Et quaesierunt ei jumentum pro uno argenteo: et jumentum hoc non frenum sed tantum prolectam circa collum habebat. Et posuerunt vestimenta sua supra dorsum, et eum desuper sedere fecerunt.
O spectaculum cernere Thomam, quondam in curribus et in equis, super jumentum nunc sedentem, pro freno solam prolectam circa collum habens, et pro sella super dorsum fratrum pauperum et conversorum [Col. 1165C] panniculos! O quam magna super te, Thoma, rerum mutatio! ubinam sunt quondam tot equi aut tot equites tui et tam divites et tam ambitiosae phalerae tuae. Ecce nunc quod omnia haec ad jumentum unum et ad prolectam unam redacta: nec tamen jumentum tuum vel prolecta tua, sed alterius est. Te revera transeunte, transierunt et tua, vetera enim tua transierunt et facta sunt omnia nova. Vere mirabilis Deus in sanctis suis, deducens eos in via mirabili, de tribulatione laetificans, de pressura dilatans, de tentatione probans; destruendo aedificans, percutiendo sanans, occidendo vivificans. Quod quidem inter caeteros et in Thoma hoc nostro liquidissimum. Et quidem ad supradictum portum [Col. 1165D] Graveninges venit, sic supra jumentum sedens. Tertia itaque feria, quae dies Animarum fuit, qui vulgo dies Martis dicitur, qui fuit, ut supra jam diximus, quintus decimus ab eo die quo apud Northamptune in supra descripto discrimine fuit, in transmarina applicuit. Nescio quippe quo rerum praesagio, si tamen praesagium magis quam eventus, tertia feria fugam iniit, tertia feria in transmarina applicuit, tertia a marinis recessit, et tertia iterum revertens in Angliam applicuit, et tertia demum feria gladio occubuit, ab eo die, quo revertens, applicuit, mense solum exacto, ut ita quae fuit dies Martis, fieret et martyris; in qua velut quodam futurorum praesagio ter quater sic parabatur ad martyrium. Tertia itaque [Col. 1166A] feria, quae dies Animarum fuit, in transmarina applicuit, et in vespera Graveninges venit.
Et cum sero recubuisset una cum tribus fratribus viae sociis, ab hospite suo in fractione panis agnitus est: cum tamen in mensa non magis ipsi quam alii deferretur, imo minus, utpote qui in mensa primum nequaquam teneret locum, sed extremum. Qui etiam per totum hoc itinerarium suum sicut habitu ita et nomine mutato, a confratribus suis viae sociis frater Christianus vocabatur, nomen Christiani sortitus pro proprio, totum ob id ne potuisset agnosci. Verum cautus hic hospes notavit quod prae caeteris recumbentibus singularem haberet vescendi modum et in [Col. 1166B] distributione affectum. De illo siquidem modico quod ipsi in mensa apponebatur, parvulis et aliis qui in domo singulis dispergebat et dabat.
Praeterea ad certius conceptae jam agnitionis argumentum, totius hominis compositionem intuebatur et gestum, corporis videlicet proceritatem egregiam, frontem amplam et aspectum severum, faciem oblongam et venustam formam manuum oblongarum et articulorum in manibus congruam et quasi exquisitam his protensionem. Videns itaque hominem in modo edendi, in corporis qualitate et gestu caeteris longe dissimilem, existimavit mox se magnum aliquem virum in hospitio suo suscepisse, et pro certo suspicabatur Cantuariensem hunc esse archiepiscopum, [Col. 1166C] eo quod jam densus in terra circumquaque percrebruerat rumor Cantuariensem sic a Northamptune clam recessisse, et jam in partes illas aut applicuisse aut in proximo applicandum fore. Hospes igitur confestim rusticam suam seorsum vocavit, et instillavit secretius Cantuariensem esse quem hospitio susceperat. At illa impatiens, vix verbo exaudito, ad mensam properat et post modicum intuitum mox rediens et subridens: ยซCerte,ยป inquit, ยซbone vir, ipse est.ยป Rustica igitur mox sollicitior circa ministerium, discurrit, festinat, et nunc nuces, nunc poma, nunc caseolum, ante fratrem Christianum apponit. Frater vero Christianus suspicans se jam ex aliquibus indiciis deprehensum, carere mallet his quae rustica affectuose [Col. 1166D] apponebat, et tamen dissimulat.
Coena autem facta, hospes cum nova vultus hilaritate accedit propius. Quem cum frater Christianus supra sedem juxta se ponere voluisset, hospes constanter renuit, in terra secus ipsius pedes sedens. Et post modicum: ยซDomine,ยป inquit, ยซgratias ago Deo quod dignus fui ut sub tectum meum intrares.ยป Cui mox frater Christianus: ยซQuis ergo sum ego? nonne ego quidam pauper frater sum et Christianus dicor?ยป Et hospes: ยซCerte,ยป inquit, ยซquidquid dicaris, scio te magnum virum esse et Cantuariensem archiepiscopum.ยป Igitur cum frater Christianus nullis verborum involucris ab hospite suo se potuisset evolvere, quin horum alterutrum necesse haberet, aut de se veritatem fateri constanter aut diffiteri [Col. 1167A] mendaciter, confessus est quod ipse est, et non negavit. Et ne se proderet, hospitem suum blandis demulcens secum duxit in crastino. Ecce quam longa viri Dei pericula qui etiam jam in portu periclitabatur.
Rex quippe nobili comiti Flandriae Philippo germano suo et amicis suis magnatibus terrae scripto jam et verbo disseminarat Thomam quondam Cantuariensem archiepiscopum (talis enim erat scripti conceptio) de regno suo tanquam proditorem suum fugisse: unde et quam longa manus regia, tam longa pericula regiam manum fugientis, et ideo omnia plena suspicionibus et securitas nulla. Causa etiam qua in [Col. 1167B] illis partibus prodi metuerat erat, eo quod domino regi Anglorum procurante Matthaeus frater comitis Flandrensis Philippi, tunc Boloniae comes cum abbatissa quadam filia Stephani quondam regis Anglorum matrimonium profanum et omnibus post futuris saeculis detestandum contraxerat, archipraesule tunc regis cancellario propter facti enormitatem contradicente, et quoad potuit reclamante; unde et comes Roloniae extunc perfecto eum odio oderat. Erat quidem sic: verebatur itaque ipse, nec igitur sine causa in partibus illis manifestari se voluit; unde propter crastinae diaetae longitudinem et viae difficultatem et insidias quas verebatur, in crastino summo diluculo arripuit iter, et de Graveninges pedes ivit [Col. 1167C] vir Dei tota ea die, via admodum lutosa et lubrica, tempore praesertim hiemali, et circa noctem venit ad monasterium de sancto illo ordine Cisterciensi, quod in terra dicitur Clermareis, ad supputationem indigenarum iter duodecim leugarum terrae ea die conficiens. Est autem monasterium hoc situm prope illud castrum nobile, quod supra nominavimus, Sancti Audomari.
In hoc autem monasterio discipulus, qui scripsit haec, circiter quatuor quinqueve dies praeveniens, sicut supra diximus, sibi injunctum, domini sui praestolabatur adventum, in nobili videlicet et omni sanctitate praeclara abbatia Sancti Bertini. Unde mox [Col. 1167D] in adventu domini nuntio accepto, eadem nocte veni et quidem gavisus sum, viso domino, nihilominus et compassus audiens ipso videlicet mihi referente tunc itineris sui difficultates et pericula; qualiter nocte ambulans die latitaverit, qualiter pedes incesserit et qualiter colobio assumpto in quo tunc eum cernebam, cum habitu et nomen mutaverit, a sociis viae, ut supra tetigimus, nomine tanquam proprio Christianus appellatus. Et in tanto labore quanta fuerit victus inassueta asperitas, ita ut tanquam alterum electionis vas probatum sit periculis in via, periculis in mari, periculis ex gentibus, periculis in falsis fratribus, in labore, in aerumna, in vigiliis, in fame et siti, in jejuniis, in frigore, in colobio et in cilicio. Et ego quidem qui scripsi haec, audiens et videns sic, toto [Col. 1168A] corde et corpore concussus sum et convulsus: ita tamen ut in dolore ipso dispositionibus Altissimi omnia interiora mea laudem germinarent et gratiam. Cujus est humiliare dum allevat, et allevare dum humiliat. Et magna profecto Altissimi laus et gratia de coelitus data constantia et aequanimitate tolerantis, illud dum mecum loqueretur patientis elogium replicantis: ยซSi bona,ยป inquit, ยซsuscepimus de manu Domini, mala quare non recipiemus?ยป (Job II, 10.) Unde ego mox de Sapientis verbo cogitabam vere dicentis quod Justum non contristabit quidquid ei acciderit. (Prov. XII.) Et post haec cum de mea vicissim quaereret profectione et qualiter mandatum suum implere potuerim, quod, ut supra dixi, in articulo recessus sui a Northamptune mihi injunxerat, enarravi. Et quod [Col. 1168B] quaedam vasa sua argentea mecum detulerim et de reditibus suis solum centum marcas, quas velut de incendio vix e terra ejicere potui. Et adjeci qualiter mox cognito ipsius recessu sapientium malo consilio regio fuisset edicto proclamatum ut omnia ipsius in pace forent: et qualiter quod pro malo suo molitum in bonum cesserit, et mentita est iniquitas sibi Altissimo secum disponente et semper resistente iniquitati: alioquin enim, nisi sic regio fuisset edicto proclamatum, a terra quidem omnino vacuus exissem, si tamen exissem, nobis etiam et nostris omnibus praedae et direptioni expositis.
Archipraesul vero audiens factum sic, Deo gratias retulit, qui mundi sapientes infatuat, et in astutia [Col. 1168C] sua comprehendit. Et priorum oblitus penitus, confortatus est, ut videbatur, nihil de crastino cogitans, cum tantum dictae solum centum marcae et vasa quaedam pauca argentea solum et totum fuerit nostrae peregrinationis longioris plus annis sex duraturae viaticum.
Eadem vero nocte, qua et archipraesul, regis nuntii praefati cum multo et magno apparatu mare intrantes, subito procella suborta, in multa difficultate et periculo vix applicuerunt: cum tamen archipraesuli et suis in scapha mare pacatissimum foret. Testati sunt sic fratres, qui cum archipraesule in scapha, et alii ex parte adversa qui in navibus [Col. 1168D] transierunt: illius revera opus, cui venti et mare obediunt, qui cum vult mare, et cum vult sonum fluctuum mitigat, quod et in Aegyptiacarum plagarum catalogo illius Aegyptiorum plagae septimae persimillimum, qua Moyse virgam in coelum extendente, Dominus dedit tonitrua ac discurrentia fulgura super terram, pluens grandinem super terram, et grando et mista pariter ferebantur: tantum in terra Gessen, ubi erant filii Israel, grando non cecidit. Juxta quod similiter et in eorumdem plaga nona factae sunt tenebrae horribiles in universa terra Aegyptia. Ubicunque autem habitabant filii Israel lux erat. Idem quippe fortissimus Deus Israel tunc et nunc discernens sic et in merito et in flagello justum ab impio, et timoratum a contemptore.
[Col. 1169A] Eadem itaque nocte qua et archipraesul, dicti regis nuntii mare intraverunt, et eadem die qua et archipraesul ad castrum Sancti Audomari venerunt. Et quia celebre erat in terra quod Cantuariensis archiepiscopus ad monasterium illud de Clermareis, ad quod jam venit, adventare proposuerat, eadem nocte post nocturnam synaxim decantatam, intravit stagnum quoddam grande et spatiosum, supra quod monasterium illud situm est, et in scapha venit ad locum quemdam abditum, aquis septum, qui ab incolis dicitur Eldeminster, quondam hermitorium beati et gloriosi confessoris Bertini. Verebatur quippe, si in monasterio illo usque in crastinum moraretur, forte ad aliquorum indicia indigenis et praesertim regis nuntiis revelari in crastino, qui [Col. 1169B] forte ad videndum eum diverterent, et videntes eum sic, fieret opprobrium abundantibus et despectio superbis, et insultarent de facili, quod fatue et inconsulte de tanta quondam fortuna ad tantam nunc miseriam devenisset. Unde et eadem nocte se subtraxit et in dicto hermitorio per tres latuit dies: et in quarto ad petitionem sanctae memoriae Godescalli tunc abbatis et conventus loci, ad abbatiam Sancti Bertini venit, et tanquam diebus nubis et caliginis aliquantulum serenatis, veri solis radius mundo jam sensim oriens et se ostendens.
Sed archipraesulem in dicto Sancti Bertini monasterio apud Sanctum Audomarum dimittentes adhuc, [Col. 1169C] prius viam et actus nuntiorum prosequamur. Qui mox in crastino sui adventus a Sancto Audomaro recedentes tertio quartove die per piae recordationis Ludovicum tunc Francorum regem transitum fecerunt, quem apud castrum regium quod Compendium nominatur reperiunt. Et salutato rege litteras ipsius nomine regis Anglorum porrexerunt, quarum forma illis similis quas supra diximus comiti Flandrensi directas, quod videlicet Thomas quondam Cantuariensis archiepiscopus de regno suo tanquam proditor fugerit: unde et ne ipsum in terra sua reciperet, tanquam dominum precabatur. Verum ut audivit de litterarum initio: ยซThomas quondam archiepiscopus,ยป regem sicut ecclesiae filium devotissimum [Col. 1169D] statim apprehendit aemulatio, et plurimum ex verbo motus est: verbum quippe insolens offensionem generat, et juxta Sapientis dictum: Qui moderatur sermones suos, doctus et prudens est (Prov. XVII) . Et rex mox, quis eum deposuisset, iterum et iterum sciscitabatur, et adjecit: ยซCerte,ยป inquit, ยซsicut rex Anglorum, ita et ego rex sum: verumtamen minimum de clericis regni mei ego deponere non valerem.ยป Et ita qui missi fuerant, nec ad regis quaestionem prudens reddere responsum poterant, nec ad petitionem suam responsum pro voto retulerunt. Discipulus vero qui scripsit haec et quidam alius de archipraesulis societate, cautus quidem et eruditus, de consilio archipraesulis et praecepto, nuntios quotidie [Col. 1170A] nescientibus ipsis e vestigio sequebantur: ita tamen quod nos sequentes una semper die praecesserunt. Et quidem ex consilio et industrie factum sic, ut ita cautius et certius ipsorum verba et molimina adversus nos exploraremus. Cum vero ad Christianum illum Francorum regem, a quo nuntii proxima die recesserant, venissemus, ipsum mox ut accessum habere potuimus, nomine archipraesulis, quem a tempore cancellariae propter hominis magnificentiam, probitatem et industriam reputabat strenuum et habebat acceptum, devote quidem et humiliter salutavimus. Et quia ante eramus ipsi incogniti, more suo crebro, an de archipraesulis domo fuissemus et familia, sciscitabatur: quo cognito, mox nos suscepit in osculo et benigne audivit. Cui cum [Col. 1170B] juxta domini nostri archipraesulis mandatum lacrymabilem historiam nostram et labores et pericula exposuissemus, regiae clementiae viscera vehementer commota sunt; et nobis ibidem referre dignatus est, qualiter et in qua forma contra archipraesulem rex ipsi scripserit et quid ipse responderit. Et adjecit: ยซDebuisset quidem dominus rex Anglorum, si ipsi placuisset, antequam tantum amicum suum archipraesulem et personam tantam tam dure sic, et tam dire tractaret, illius versiculi fuisse recordatus: Irascimini et nolite peccare (Psal. IV) .ยป Et supradictus, qui mecum erat, viae comes et nuntii, comice mox respondit: ยซDomine,ยป inquiens, ยซet forte illius recordatus fuisset versiculi, si illum tam frequenter ut nos in hora illa regulari audivisset,ยป [Col. 1170C] et subrisit rex. In crastino vero antequam recederemus, cum hominibus suis quos secum habebat, consilio accepto, ad petitionem archipraesulis per nos factam archipraesuli in regno suo pacem et securitatem concessit: et quidem adjecit, hoc de pristina dignitate diadematis regum Francorum fore, ut exsules, et praesertim personae ecclesiasticae regum et regni pace et securitate fruantur et a persecutorum defendantur injuria: verumtamen quod contra Anglorum regem, Normannorum et Aquitanorum ducem et Andegavensium comitem, quod, inquam, contra potestatem tantam et tot et tam magnos, ut supra ostendimus et honoratos nuntios verbo et scripto supplicantes, nos duo duntaxat homines [Col. 1170D] contemptibiles et ignobiles tam cito et tam facile pacem regiam et securitatem obtinuimus, sicut delectabile et mirabile fuit monachis nostris; illi totum ascribentes hoc, in cujus manu corda regum sunt, et quocunque voluerit, inclinat illa: ubi pariter et si cursim intuendum quanta sint sanctorum merita quorum virtute etiam imperfecta terrenarum potestatum corda ad ipsorum vota inclinentur. Contestantur et hoc, quae non necesse enumerare hic, Patrum exempla multorum. Sed hic inter alios, sicut evidenter in libro experientiae vidimus, sancti archipraesulis Thomae jam exsulis innocentia et justitiae causa. Verum de his plenius alias: coeptum historiae ordinem prosequamur
Itaque regiae pacis dono et securitate fruentes, in exsultatione et laetitia Christianus ille rex licentiatos nos dimisit in pace: verum nos non statim ad archipraesulem revertentes, nec quidquid nuntiantes de hoc, quia cito nos reversuros sperabamus, prout nobis injunctum, ad dominum papam accelerabamus, et venimus Senonis, quo nuntii proxima die quae praecessit nos praevenerant. Eadem vero die in vespera ad dominum papam habentes accessum, ipsum nomine archipraesulis tanquam patrem et dominum qua decebat devotione et humilitate salutavimus: dicentes quod nos duo tantum eramus, qui evasimus de calore domus Rechab, et ad sanctitatis [Col. 1171B] suae pedes venimus ut nuntiaremus quod filius suus Joseph adhuc viveret, sed non dominaretur in terra Aegypti; quin potius ab Aegyptiis oppressus, fere fuisset exstinctus. Enarravimus itaque, libenter audienti et paterno compatienti affectu, filii sui archipraesulis pressuras, angustias et dolores, pericula in pugna illa apud Northamptune ad bestias, pericula in falsis fratribus, pericula in fuga, pericula in via, pericula in mari et in ipso portu pericula, laborem, egestatem et aerumnam, et ad declinandas insidias habitus sui et nominis mutationem. Et audiens haec patrum ovium pater, commota sunt paternae pietatis viscera super filio, et paternum non valens dissimulare affectum lacrymatus [Col. 1171C] est, et ita compunctus ad nos, qui loquebamur, verbum dirigens: ยซDominus,ยป inquit, ยซvester in carne adhuc vivit ut dicitis: magis tamen jam sibi in carne vivens privilegium martyrii vindicat.ยป Et quia jam valde sero erat, et nos ex itinere fatigati, data nobis benedictione et consolatione apostolica, ad hospitium citius non remisit, reversuros in crastinum.
In crastino vero dominus papa una cum fratribus suis venerabilibus cardinalibus, qui tunc fere omnes in curia praesentes aderant, consistorium intrans, audivit nuntios: qui in primis dominum papam nomine regis officiose salutantes, causam [Col. 1171D] adventus sui exponunt. Et in primis quidem archipraesuli suo, quod pacem regni et sacerdotii, tanquam pacis inimicus turbasset, objiciunt, quod crucem manibus propriis in curia regis bajulasset, quod missam de beato Stephano protomartyre celebrasset et demum fugam clandestinam fatue nimis et turpiter ecclesiam suam deserens iniisset: et quidem omnia haec in regis ignominiam et contemptum et totius Ecclesiae Anglicanae et potissimum suae provinciae. Verum qui inter hos eloquentioris et elegantioris eloquii habebantur, et praesertim magister Gilbertus Foliot, Londoniensis, et magister Hilarius Cicestrensis episcopi, turbati sunt in dicendo, et dicendi ordinem et etiam recte accentuandi pronuntiationem in nonnullis dictionibus perdiderunt, [Col. 1172A] juxta Sapientis dictum: Propter similem linguae lapsum quasi in pavimento cadentes (Eccli. XX) . Quod totum illius est ascriptum tunc et vere ascribendum operi et virtuti qui ora mutorum aperit et disertorum linguas infatuat. Vir vero apostolicus, qui non solum ex nostris, sed aliorum multorum fida sed secreta relatione, causam dissensionis inter regem et archipraesulem et gestorum veritatem cognoverat, criminatoribus non adhibuit fidem, potius in consistorio publice hortabatur episcopos ut in archipraesulem suum parcius agerent. Unde et qui missi fuerant, videntes sic, fortiter et instanter regis nomine postulant ut archipraesulem in Angliam remitteret, pariter et a latere suo legatum, qui remota appellatione causam [Col. 1172B] ibi inter regem et archipraesulem audiret et inter ipsos vel componeret vel causam per sententiam terminaret; ubi, sicut adjiciebant, gestorum veritas verius et commodius agnosci poterat. Verum Romanus pontifex, necdum petitionem hanc vel concedens vel renuens, hortabatur attentius ut archipraesulis ad curiam exspectarent adventum, et jam objecta eo praesente intentarent, aut nihil objicientes suam facerent petitionem, adjiciens in absentia ejus nil in eum statuendum, nec ipsos in forma illa quam petebant exaudiendos; at illi exspectare nolentes, eo quod, ut aiebant, ultra terminum a rege sibi praefixum in curia moram facere non audebant, crebro postulant et instanter dictam regis petitionem [Col. 1172C] adimpleri. Arctabatur itaque Romanus pontifex cernens regis juventutem et dominationem amplam, et durum illud et dirum quod tunc erat in Dei Ecclesia schisma: metuebat quod si rex pateretur repulsam praesertim per tam magnos et honoratos factae petitionis, major in ecclesia scissura fieret: quod et ipsi qui missi, praesertim laici, minabantur. Inde vero verebatur archipraesulem in insulam, in qua jam velut publicus hostis habebatur, et a qua cum tanta difficultate et tot periculis, quasi, ipso Domino educente, jam exierat, sua auctoritate remittere: ne sic archipraesulis innocentia, et causa opprimeretur justitiae, unde et in se Dei provocare judicium, et toti Ecclesiae scandalum foret. Forte etiam et ob istud in insulam remittere verebatur. [Col. 1172D] Sic enim est in insula contra regem insularum contendere, tanquam si vinculatus in carcere contra magistrum et dominum carceris dimicet. Vir itaque apostolicus coarctabatur, praesertim plerisque fratrum suorum cardinalibus, illis maxime qui ut principibus et magnatibus placeant studere solent, adjudicantibus regis petitionem fieri debere, aliis vero renitentibus. Attamen librato demum consilio, et consilii ac fortitudinis desuper accepto spiritu, Pater patrum dissimulare non potuit, et dictam regis petitionem, in gravamen et oppressionem archiepiscopi conceptam, non adimplendam decrevit, nisi forte archipraesulis ad curiam exspectarent adventum; alioquin in ipsius absentia nihil agendum contra ipsum. At illi exspectare nolentes, voto et [Col. 1173A] causa frustrati, in Angliam non cum benedictione apostolica, sed potius, ut credendum verius, cum maledictione paterna reversi sunt, et in se et in semine suo maledicti, qui patris sui verenda non operuerunt, sed potius frontose detegere nequaquam veriti sunt. Et quidem eo festinantius acceleraverunt, reveriti quod ipsis secreto nuntiatum fuisset, nonnullos de militibus terrae, favore archipraesulis, et ipsorum odio, sarcinis suis, in quibus non modicum argenti sperabatur, per viam paravisse insidias. Unde festinanter et subito Franciam exeunt, multos ibi ad eorum spolia paratissimos, archipraesulis, ut diximus, favore, fugientes. Miro siquidem modo et incredibili, mox ut de archipraesule per universum ecclesiarum orbem innotuit sic, omnium [Col. 1173B] dedit ei Dominus gratiam et favorem: in adversantes vero e diverso omnium odia concitavit. Illo profecto faciente sic, cui populus quem non cognovit servivit, et in auditu auris obedivit. Vix enim est ut non omnibus placeat, qui omnium placet auctori et cui omnium auctor, juxta quod de uno sanctorum legitur: ยซQuod quem perfuderat Deus gratia, ab omnibus amabatur;ยป adeo quod etiam nominis Christiani persecutores illos quos variis et exquisitis suppliciis peremerunt, ex virtutibus tamen quas cernebant commendarent. Sed de hoc plenius alias: coeptum historiae ordinem prosequamur.
[Col. 1173C] Itaque non exspectato in curia archipraesule, infecto negotio et proposito et voto suo frustrati, revertuntur in Angliam qui missi fuerant. Archipraesul vero, quem supra in Flandria adhuc, apud Sanctum Audomarum in praeclara et religiosa Sancti Bertini abbatia dimisimus, propter terrae, quas, ut supra diximus, verebatur, insidias paucos ibi faciens dies, noctu Flandriam egreditur, sed in equis et comitatu multorum. Siquidem bonae memoriae Milo tunc Teruanensis episcopus, et supra nominatus Sancti Bertini tunc abbas, ipsum propter viae securitatem comitati, eduxerunt de terra; et ad inclytam illam Galliarum civitatem Suessionem perduxerunt. Ad quam Domino procurante sic, et [Col. 1173D] in crastino sui adventus, dominus rex Francorum venit. Et quidem Christianus ille rex, quem inter caetera virtutum ornamenta in regali fastigio perfectae humilitatis decoravit insigne, mox ut Cantuariensem archiepiscopum in civitate audivit, ad hospitium suum descendit, et in salutatione praevenit ipsum in omni alacritate et exsultatione excipiens; ex regia quidem clementia vexationi suae et labori compatiens, ex regia magnificentia pacem et securitatem donans, et ex regia munificentia ad necessarios de fisco sumptus quandiu exsularet accipiendos compellens: ita quidem ut jam multi dicerent: Dominus dedit, Dominus abstulit: Dominus archipraesuli Cantuariensi regem Anglorum abstulit; Dominus regem Francorum [Col. 1174A] dedit. Et quidem jam, ut superius diximus, pacem archipraesuli et securitatem per nuntios suos concesserat: verum rex prius in civitate hac supranominata visus est ab archipraesule quam nuntii pacis ad archipraesulem reverterentur, illos mox, ut supra diximus, e vestigio secuti Anglorum nuntios; qui contra archipraesulem Senonis ad dominum papam acceleraverunt. Archipraesul vero videns ita cor regis erga se, Deo et regi devotas gratias retulit, illum praesertim et corde et ore summa prosequens gratiarum actione, in cujus manu corda regum sunt. Sed etiam memorandum hic quod cum archipraesul jam inde in longa quae restabat peregrinationis suae via et ver. . . datum, ut supra diximus, sibi et suis haberet viaticum, sumptus [Col. 1174B] tamen de fide regis tam munifice et tam liberaliter a rege ipso oblatos accipere renuit, utpote qui ad dandum potius quam ad accipiendum semper paratus fuerat; juxta quod ipse Dominus dicere consueverat, beatius esse magis dare quam accipere. Verumtamen archipraesul a rege oblata non omnino renuit, sed regi gratias referens dicebat necdum fore tempus accipiendi nec necessitatem urgere adhuc. Et ita dominus rex et archipraesul per aliquot dies in civitate commorantes, recessit in multa gratia archipraesul a rege Senonis ad dominum papam properans. Cui rex statim de ministerialibus suis, qui ipsum per viam necessaria ministrando procurarent et ducerent, commisit.
Itaque ad dominum papam Senonis venimus, qui venientem quidem ad se paterna suscepit benignitate, super vexatione ipsius multimoda et peregrinatione tam periculosa et dura paterne compatiens. Post aliquot vero dies placuit archipraesuli de suo et suorum consilio totius dissensionis inter regem et ipsum in Anglia et exitus sui a terra causam domino papae et cardinalibus exponere. Nec enim dominus papa adhuc hoc ab ipso requisierat, exspectans forte quod archipraesul tanquam providus non requisitus hoc faceret. Placuit itaque archipraesuli sic: nam, etsi per proprios nuntios fuisset prius significata totius mali origo et causa, et sparsim [Col. 1174D] per alios hinc inde commeantes relata, consultius tamen videbatur, ut ipsemet causae suae merita exponeret et gestorum referret veritatem, et quas in ipsum praefati Angliae nuntii imprimere conati sunt, ipsemet per se ipsum dilueret notas. Igitur post aliquot dies adventus nostri ad curiam domino papae, venerabilibus viris cardinalibus praesentibus, non quidem publice in consistorio, sed in thalamo secretius, totam gestorum seriem et exitus sui causam, grata quadam et succincta brevitate enarravit. Grata, inquam, utpote cujus eloquentia modesta erat et elegans et lingua semper inoffensa. Et in concessione illarum consuetudinum quas supra apud Clarendune fabricatas et in scriptum redactas diximus, qualiter ipse lapsus fuerit manifeste [Col. 1175A] confessus est et non negavit, et ex quibus ad lapsum inductus fuerit, quae nos supra cum de his ageretur ostendimus. Et ibidem mox allata est expansa funesta illa scriptura secundum chirographi formam confecta, de qua supra satis meminimus, quam ante nunc nec papa, nec cardinales, etsi de ipsa non tamen ipsam audierant: unde et statim in audientia domini papae et cardinalium omnia lecta sunt, consuetudines videlicet numero sedecim. Quam profecto scripturam, etsi forte hic esset locus, non tamen curavi hic, in hac videlicet libelli historici serie interserere, tum propter nimiam illic verborum inurbanitatem et indecentiam, tum propter historici hujus libelli, qui nunc in manibus est, prolixitatem evitandam: cum tamen ea [Col. 1175B] scriptura exsilii nostri et martyrii causam contineat, quin potius favente Domino finito historico libello hoc scribetur in fine. Pariter et ab omni qui historicum libellum hunc transcribere voluerit, et scriptura illa semper in fine transcribatur, et legatur e nescientibus qui tam gloriosi martyris Thomae exsilii et martyrii causam nosse desiderant.
Omnibus vero quae in Scriptura continebantur perlectis, quibusdam etiam in ea lectis et relectis et diligenter et attente singulis auditis et cognitis, dominus papa acerrime motus statim excanduit in archipraesulem, arguens eum et dure increpans quod in illarum, ut aiebat papa, non consuetudinum [Col. 1175C] sed tyrannicarum usurpationum assensu et ipse et qui cum eo erant episcopi sacerdotio suo renuntiaverint, et Dei Ecclesiam ancillaverint, adjiciens multo satius omne sustinuisse discrimen quam tantis legis Dei subversionibus praebuisse assensum: recolens de Machabaeis fratribus septem sanctam illam historiam, mirabilem quidem omnibus sed imitabilem paucis. Et improperans quod illi, cum non essent sacerdotes evangelici nec etiam legales sed Judaei, juvenes et privati, nec quidem pro lege evangelica, sed pro lege patria, pro lege porcina, varia et exquisita supplicia animo prompto et devoto passi sunt, et adjecit: ยซVerumtamen,ยป inquit, ยซinter abominabilia haec, quae in praesentia nostra hic lecta sunt et ex vobis audita, nulla quidem [Col. 1175D] bona sed quaedam tolerabilia sunt. Quae utcunque potest Ecclesia tolerare, sed horum major pars reprobata et ab antiquis quidem et authenticis damnata conciliis, utpote directo sacris sanctionibus adversa.ยป Quae vero haec, quaeve illa nos nunc distinguere non oportet; quod liquet etiam his qui vel tenuiter sacrorum canonum experientiam habent.
Verumtamen vir apostolicus easdem praenominatas consuetudines, quas et archipraesul, et ob easdem causas breviter quidem, sed admodum indignanter mox ibidem in audientia cardinalium, nobis praesentibus, reprobavit et ab ecclesia in posterum damnandas censuit. Et demum ad archipraesulem se convertens: ยซVerumtamen, inquit, frater, etsi [Col. 1176A] tuus et fratrum tuorum coepiscoporum grandis fuerit excessus et enormis, tecum tamen agendum parcius; qui etsi, ut confiteris ipse, cecidisti. mox post casum resurgere conatus es, propter casum multa jam gravia et dura perpessus. Et statim u cecideras, cum adhuc esses in Anglia, a nobis quaesisti et meruisti de clementia nostra per litteras nostras absolutionis beneficium: et quasi haec non sufficerent adhuc, eo quod confessio fieri per nuntium vel per scriptum non soleat, nunc demum apostolicam sedem casum tuum devote et humiliter confitens in labore plurimo et variis adiisti periculis; unde et dignum est et nos tibi hoc indulgemus ut in tuis adversis clementiae nostrae consolationem et gratiam prae caeteris personis ecclesiasticis [Col. 1176B] tanto plenius et affectuosius sentias, quanto pro libertate Ecclesiae et pro fide et devotione nostra majora reliquisti et graviora perpessus es.ยป Et ita vir apostolicus archipraesulem primo paterna severitate objurgans, et maternae post consolationis dulcedine reparans tunc dimisit. Et apostolica sic consolatione accepta, jucundi in hospitia nos ecepimus.
Verum in crastino, a quibusdam cardinalium et plerisque aliis de curia viris magnis et eruditis qui in scripturis multum poterant, talibus quippe curia abundare et florere consuevit, archipraesul tanquam [Col. 1176C] familiaribus suis et faventibus sibi benigna quadam et amicabili est asperitate objurgatus, quod diebus illis tam malis, tempore videlicet schismatis et inter ruinas Ecclesiae, contra principem suum, contra potestatem tantam se erexerit; parendum potius tempori et sustinendum dicebant, cum hora esset tunc et potestas tenebrarum, quin Petrus gladium suum non exerere sed jubetur reponere. Et, sicut addebant, zizania ab inimico homine superseminata, ab evangelicis servis nequaquam tunc colligenda, ne forte eradicando ea eradicarent simul et triticum: unde et juxta patrisfamilias praeceptum usque ad tempus utraque simul sinuntur crescere. Quod et idem ipsum est magistri consilium, qui propter dierum malitiam tempus redimendum suadet: [Col. 1176D] Redimentes, inquit, tempus quoniam dies mali sunt (Ephes. V) . Et propheta similiter: Ideo, inquit, prudens in tempore illo tacebit, quia tempus malum est (Prov. XI) . Adjiciebant etiam hi quod fortes Ecclesiae columnae ad Ecclesiae fabricam diuturnius et validius supportandam, interdum, discretionis manu adhibita, etiam quasi in fragiles et tenues calamos transformentur pro tempore; quibus ad vehementem procellae spiritum aliquantisper inclinari et cedere satius quam frangi supra vires resistendo. Quod et magister secundum sapientiam sibi datam, quemadmodum docuit et fecit. Cum enim illius veteris legis abolitionem praedicaret, tamen et ipse tempore cedens legem in se ipso implevit, cujus abolitionem docebat; caput ex lege [Col. 1177A] tondens et purificatus secundum legem, templum intrans et hostias offerens, Timotheum etiam circumcidens. Et demum cum esset magister gentium, Judaeorum advocatus, et inter magnos theodoctorum maximus, utpote qui non ab homine neque per hominem evangelium didicisset, post omnia tamen haec terrenae potestati se subdidit Caesarem appellando, ita censens per omnia haec, cum tempus sic exigit, cedendum tempori et tempus redimendum pro tempore.
Auditis vero his archipraesul, qui tanquam providus a magnis et sapientibus curiae haec sibi in curia objicienda arbitrabatur, verum et cum suis [Col. 1177B] praetractaverat super hoc, et sermones suos in judicio jam disposuerat, secundum sapientiam et gratiam sibi datam mox respondit: ยซFratres,ยป inquit, ยซnon diffiteor quin sicut vos viri tam edocti et eruditi dicitis, pro tempore tempori cedendum sit, et multa sustinenda pro tempore; fateor, inquam, et in hora hac et potestate tenebrarum, tanto videlicet imperatore Frederico et tanto antipapa Octaviano, schismaticis tam insignibus in catholicos principes qui ab Ecclesia non recesserunt sed perstiterunt, etiam multum delinquentes, nequaquam Petri gladium exercendum fateor, sed reponendum, ut dicitis, ne forte in Ecclesia Dei scissura deterior fiat, praesertim cum divisionis malitia plures semper [Col. 1177C] quaerat habere consortes. Tanta siquidem temporis potest esse malitia ut ecclesiae solum gemitus et dolor restet et ad Dominum clamor, et dormiet tunc ecclesiasticae disciplinae severitas, ecclesia tunc per solum tau propheticum consecutura salutem. Et hoc est tempus malum quando videlicet malorum nulla spes restat correctionis, sed soli Deo vindicta, sicut ipse Dominus: Mihi, inquit, vindictam (Hebr. X) . De quo et supra per prophetam dictum meministis: Ideo prudens in tempore illo tacebit quia tempus malum est (Prov. XI) ; et tunc profecto juxta Sapientis consilium: Vindictae Altissimi dandus locus. Est et aliud tempus quando videlicet correctionis malorum spes est. Et tunc quidem exspectandum, sustinendum et orandum [Col. 1177D] pro sustentatis. Alioquin sicut per Sapientem dicitur: Vae his qui sustinentiam perdiderunt (Eccli. II) . Prius quidem tempus tenebrosum, et hora tunc et potestas tenebrarum, et tunc juxta Domini verbum gladius Petri reponendus. Secundum vero tempus quasi nubilum et tunc gladius Petri suspendendus, resumendus in tempore. Et secundum haec tempora, de vindicta ecclesiastica seu de Petri evangelico gladio varie Scriptura loquitur: nunc videlicet de eo exercendo, nunc de reponendo, interdum vero suspendendo et resumendo pro tempore. Et haec quidem, fratres, nostis me multo melius, utpote qui in tanta schola totius Ecclesiae doctoris quotidie discitis aut docetis. Verum in audientia vestra deo dicimus haec, non ut discipulus magistros doceat, [Col. 1178A] sed ne suspicemini quod ego gladium hunc contra principem meum dominum meum Anglorum regem, et si durius adversum me actum sit, exeri adhuc postulem vel desiderem. Sustinendum prius et regia clementia cum exspectatione expetenda, juxta Sapientis consilium: Fili, inquit, in mansuetudine opera tua perfice et super hominum gloriam diligeris (Eccli. III) . Peragit enim interdum tranquillitas, quod non potest violentia, unde est et illud poetae ethnici:
ยซQuod autem tacite arguendo me dicitis quod ad Magistri consilium tempus redimere debuissem, super prudentia vestra satis admirari non possum. Siquidem ad Magistri consilium me redemisse hoc arbitror. Et si super illo Magistri verbo sanctorum interpretatio, sicut generalis et necessaria, ita vera est, jam non arbitror sed certissime scio me tempus [Col. 1182B] hoc redemisse. Nec enim Magister ibi docet temporis redemptionem, ubi ecclesiasticae libertatis dispendium vertitur, unde et sicut jam supra diximus, et hic iterare necessarium, discipulus quos super rudem adhuc et novellam ecclesiam praelatos constituerat, sustinentiam servitutis improperat: Sustinetis, inquiens, si quis vos in servitutem redigit, si quis devorat, si quis accipit, si quis in faciem vos caedit (II Cor. XI) . Ecce quod Magister qui alibi hortatur ad temporis redemptionem cum dies mali sunt, minime intelligit temporis redemptionem ubi servitute introducta ecclesiasticae libertatis deperit honor, verius quippe ibi quam temporis redemptio, temporis perditio, et Ecclesiae ignominiosa abjectio [Col. 1182C] est. Nam juxta sanctorum conniventiam quid est secundum Magistri consilium tempus redimere? Certe, ut de meo nihil afferam hic, nec enim mea doctrina mea est, sed sanctorum, quod tempus sit redimendum multi consulunt, sed pauci norunt, pauciores vero agunt et aggrediuntur quod norunt. Nam juxta Magistri consilium et interpretationem sanctorum, quid est tempus redimere? Dare quidem et accipere temporalia, dare et accipere tempus, opportunitatem videlicet serviendi Deo et vacandi divinis. A quo temporalia, temporales videlicet et terrenae occupationes et curae, nos avertunt. Ut igitur tempus acquiramus, temporalia danda sunt pro tempore, et sic tempus redimimus. Unde et Magister magistrorum in Evangelio, de quo hoc magistri verbum videtur [Col. 1182D] sumpsisse originem: Si quis, inquit, vult judicio tecum contendere et tunicam tollere, dimitte ei pallium (Matth. V) . Ac si dicat: Noli propter temporalia damna seu curas temporales et causas cordis tui pacem et quietem amittere, quo minus habeas tempus vacandi Deo tuo. Alioquin non juxta Magistri consilium tempus redimes, sed tempus perdes. Huic etiam doctrinae evangelicae ethnicorum tritum et antiquum proverbium consonat: ยซNummum, inquiunt, quaerit pestilentia: duos illi da et ducat se.ยป Videte itaque, fratres, si placet, et attendite si non fecerim sic, si non redemerim tempus, qui temporalia dedi pro tempore; qui Ecclesiae Cantuariensis divitias et honorem, quae inter occidentalis orbis ecclesias praefulgens est, pariter et domini mei [Col. 1183A] regis gratiam et gloriam pro mea et cleri mihi crediti libertate et pace dereliqui, favente Domino gratiam pro gratia et gloriam pro gloria mihi et Ecclesiae recepturus adhuc, praeter causas alias, ideo praesertim terram fugiendo egrediens quod in praesenti ibi fructum facere nequivissem. Qualiter etiam et Apollo ille magistri discipulus, quem Corinthiorum episcopum ordinaverat, ipsos fugiendo deseruit, quia sedare nequivisset. Ita quod etiam multum rogatus a Magistro, reverti ad eos tunc nollet, metuens ne propter incorrectos non faceret fructum. De quo Magister ad discipulos: De Apollo, inquit, fratre notum vobis facio quam multum rogavi eum, ut veniret ad vos cum fratribus, et utique non fuit voluntas ut tunc veniret (I Cor. XVI) . Sic et alii pastores multi et boni [Col. 1183B] ob causam similem aut penitus sine grege semel commissum sibi gregem deserentes, aut de grege ad gregem translati ubi utilius impenderent curae pastoralis officium. Sic igitur nec pro illorum, sicut existimo, nec pro mea fuga apologiam necessarium texere. Praesertin cum ego non solum desperatae correctionis causa, sed ideo etiam me subtraxerim, ne remanendo magis morti fructificarem quam vitae. Remanendo quippe in terra et me in tanto regiae irae fervore opponendo cum multo ecclesiasticae libertatis dispendio dolorem super dolorem apposuissem de facili Nam juxta Sapientis dictum: Sicut rugitus leonis, sic ira regis (Prov. XX) . Ira enim non habet misericordiam nec erumpens furor, et impetum concitati ferre quis poterit? unde et tunc cedere [Col. 1183C] consultius. Alioquin non animarum rectori, sed potius videri posset insano et temerario similis, qui sciens et prudens leoni rugienti occurrit aut qui contra rapidissimum torrentis impetum nititur. Quod Sapiens expressim inhibet: Noli, inquit, resistere contra faciem potentis, nec coneris contra ictum fluvii (Eccli. IV) . Quod ego secutus cessi. Siquidem cor principis, quod ut novit mundus aliquando in manibus meis sic erat, peccatis meis exigentibus sic, obfirmatum nunc contra me, unde et, ut jam dixi, elongavi fugiens, fuga mea inductam nuper in Anglicanam Ecclesiam servitutem non auctoritate roborans, quin potius ipsius sic fortius demum favente Domino et apponente manum suam jugum excussurus omnino. Et quidem major, sicut ex dictis ni [Col. 1183D] fallor liquet, me fugiente, quam si me tunc temere opposuissem, servitutis hujus concussio, eo ipso quod fugi sic me opponens. Nec enim ob id dico haec vel fugi sic, quod successoribus meis fugiendi praestare velim exemplum, nisi forte expediat sic, et id urgentissima rerum ratio postulet; sed hoc dico quia Cantuariensis contra principem suum, gloriose quidem si causam habet, sed nihilominus semper periculose decertat. Sic enim est cum metropolitanus in insula regi insulano se opponit, tanquam si tentus in vinculis et in tenebrosis carceris abditis carcerarium provocet. Et hoc quidem periculum decessores mei fere omnes experti sunt. Haec est enim omnium vere Cantuariensium archipraesulum, et [Col. 1184A] semper fuit dura et periculosa concertatio, videlicet ut aut in insula se opponant, aut inita fuga si forte magis expedit sic ab insula per multos insidiarum laqueos et angustias exeant.
ยซEt unum vobis proponam, proximum decessorem Patrem meum et dominum felicis memoriae Theobaldum archipraesulem, cujus et ego, sicut et in aliis periculis multis et angustiis, et in hoc opere quod nunc rememoraturus sum, comes eram tunc individuus. Contigit, ut plerumque solet, inter virum apostolicum sanctae recordationis Eugenium et Anglorum regem tunc Stephanum simultas; archipraesule et personis regni, contra mandatum apostolicum, ad Remense concilium quod convocabatur tunc a rege transfretare inhibitis, verum archipraesul omnimodis [Col. 1184B] obedire attentans, noctu furtive et periculose admodum, duobus tribusve secum maris parum sciis, in scapha modica et tenui oceani undis se commisit et ventis; et quasi absque nauclero et remigio Remis venit sic. Qui cum in concilio se praesentaret, et vir apostolicus jam ipsius viae didicisset periculum, publice mox et in omni audientia dixit in concilio: ยซHic est,ยป inquiens, ยซvenerabilis frater noster Cantuariensis archiepiscopus, et magis natando quam remigando ut ad nos veniret oceanum transmeavit.ยป Et ita Pater meus hic ob causam fugit tunc, sicut et nunc ego. Alioquin cum causa subest, si neutrum horum fecerit, a patribus suis degenerans, non ut legitimus sed nothus, Cantuariensis non erit; nam is forte talis extra disciplinam [Col. 1184C] est, cujus omnes Patres sui participes facti sunt.ยป His dictis, nonnulli audientes sic archipraesulis zelum necessarium a terra egressum commendabant, et alii ex auditis minime persuasi, eadem quae prius criminabant, tali tempore in terra remansisse et sustinuisse dicentes satius. Verum dominus papa hoc solum, ut supra diximus, arguit quod praefatis consuetudinibus quacunque ex causa praebuisset assensum. Unde et tantum habentes egressus nostri fautorem, aliis qui derogabant inpraesentiarum omissis, coeptum historiae ordinem prosequamur.
Cum vero jam aliquot dies fecissemus in curia, [Col. 1184D] archipraesul cum suis deliberat et pensat aliquem de locis religiosis, quo declinando commodius possemus et honestius provisum a Deo peregrinationis nostrae praestolari eventum. Et cum nobis, qui Ecclesiae causam agebamus, ad aliquod de monasteriis declinare religionis intuitu videretur consultius, prae caeteris in aliquo monasteriorum de sancto illo ordine Cisterciensi peregrinari praeelegimus, tum propter ordinis religionem insignem, cum propter magnam ordinis quietem et pacem, eo quod sicut corde, ita et corpore sunt remoti a saeculo ordinis illius professores. Et inter caetera ordinis monasteria unum praeelegimus in Burgundia situm, quod Pontiniacum nominatur: insignis vero et praeclara illius monasterii religio habebatur. Quod et praefatae [Col. 1185A] civitati Senonis, in qua dominus papa propter schisma morabatur tunc, vicinum erat, solum per duodecim leugas distans. Et adhuc quia amplae erant et abundantes monasterii facultates et multa charitas in erogando.
Vir igitur apostolicus ad petitionem nostram abbatem loci et potiores de fratribus vocat: et cum abbas et fratres ex ipsius domini papae relatione et quod tamen prius ex multa famae celebritate audierant, archipraesulis probitatem et virtutem et praesertim causam Ecclesiae quam agebat certius cognovisset, Domino statim gratias agunt devotissimas, quo inspirante, palaestrita suus talem locum, velut quamdam agonis sui palaestram, elegerit. Unde et cum ab adventu nostro circiter septimanas [Col. 1185B] tres in curia fecissemus, apostolica licentia et benedictione accepta Pontiniacum venimus, a toto conventu cum tanta alacritate et jucunditate tanquam hostia coelitus missa accepti. Qui omnes nobis humanitatem exhibentes, praeter institutionem ordinis et esum carnium et alia quaedam animo prompto et voluntario indulserunt. Et quidem supra quam dicere nunc tempus sit, apparuerunt benignitas et humanitas ordinis circa nos. Tertio vero quartove adventus nostri die, archipraesul capitulum ingrediens, causam Ecclesiae quam agebat, Domino et ipsorum orationibus commendavit. Et compositis sarcinulis nostris, vicinas sed divisas infra septa monasterii mansiones accipientes, nos quotquot id officii erat, sacrarum litterarum lectioni coepimus [Col. 1185C] mox studiose intendere.
Archipraesul vero, post tantas quas supra ostendimus ipsius turbationes, quasi post densum tempus et nubilum, ad serenitatem et tranquillitatem divinae lucis coepit se mox tota mente convertere, lectioni, orationi et meditationi se dans totum. Hoc vero erat tempus, quod ab initio promotionis suae in archipraesulem, quod etiam tempore cancellariae, sicut ab ipsomet accepi, inter mundi vanitates praeoptaverat, sciens quod sicut juxta Sapientis dictum: Sapientia in otio scribitur, ita et discitur et docetur. Fuit igitur illud monasterium nostrum nobis sicut certaminis palaestra, qua exercitabamur, pariter et quaedam virtutum schola qua [Col. 1185D] erudiebamur ad praelium, ita ut quotidie diceremus Domino: Bonum nobis quod humiliasti nos, ut disceremus justificationes tuas.
Verum dum multa quiete et otio erudiremur et exercitaremur sic, venit post dies aliquot quidam ab Anglia duri nuntii bajulus, nuntians quod in praefatorum nuntiorum adventu a domino papa, eo quod, ut supra ostendimus, voto suo frustrati et petitione inexpleta rediissent, ex regis edicto archipraesulis et suorum, qui cum eo, bona omnia tam mobilia quam immobilia confiscata, ac si nuntiet Job alteri: Ecce Sabaei, qui irruentes tulerunt omnia (Job I) ; verum et hoc quidem gaudentes sustinuimus, [Col. 1186A] bonorum nostrorum rapinam suscipientes cum gaudio, forti illi athletae conclamantes: Dominus dedit, Dominus abstulit, sicut Domino placuit ita factum est. Verum is qui venerat adjecit, unde plurimum patiebamur, quia compassi patientibus, videlicet quod archipraesulis tota cognatio et qui familiares exstiterant, aut etiam qui ab ipso aliquod susceperant clientelae officium, ejecti omnes et proscripti terram abjuraverint; hoc etiam in juramento contentum, nullo modo se moraturos per viam, donec, ubicunque reperiretur, archipraesulis se offerrent conspectui, ut archipraesule eo amplius exacerbato ira cresceret cum dolore. Et adhuc in ipsorum etiam, qui archipraesulem extra terram secuti fuerant, cognationem par et similis furor debacchavit. [Col. 1186B] Ejecti sunt itaque et proscripti et hi et illi, cognatio et cognatio. Et omnes terram nativitatis suae abjurantes, nisi forte aliqui essent, qui multae pecuniariae interventu se redimere potuissent. Quod tamen admodum paucis concessum, unde et ad edictum hoc turba magna, bonis suis omnibus confiscatis, in egestate multa et angustia terram egressa est, viri et uxores, juvenes et virgines, senes cum junioribus, servi et ancillae, parvuli etiam in cunabulis et ad matrum adhuc pendentes ubera. Non parcebatur sexui, non deferebatur aetati, non aestimabatur conditio, acsi iterum Job alteri nuntietur: Ecce ventus a regione deserti, qui concussit domum, quae corruens liberos tuos oppressit (ibid.) . His vero omnibus confiscatis et huic exsecutioni [Col. 1186C] poenali, quidam aulicorum satellitum mero archipraesulis odio praefectus est: qui inveterato odio archipraesulem oderat, ad exsequendum malitiae opus talis praeelectus, ut archipraesul eo amplius exacerbaretur, et de quo satis fidebatur, quod nec unum poenalium mandatorum iota praeteriret. Ranulfus cognomento de Broc hic erat, qui etiam de suo superadjecisse creditur ultra mandatum, dolorem super dolorem apponendo. Malitia quippe, etsi interdum parvas habeat vires, multos tamen semper habet conatus, unde et occasione aliqua a superiore concessis ad malum viribus, semper in immensum se extendit et ad male faciendum fines datos excedit.
[Col. 1186D] Quae profecto malitia et adhuc ad quiddam inauditum, eo magis impium quo plus profanum, se extendit. Nam cum quotidie ab ecclesia pro archipraesule suo jam peregrinante oratio fieret, publico quidem edicto per terram inhibitum ne de caetero fieret. Et sic quidem a tam communi, a tam generali ecclesiae suffragio, tanquam aqua et igni velut hostes publici interdicimur. Quod etiam ad haereticos, ad Judaeos, ad ethnicos, ad ipsos etiam Christi crucifixores extendit, diligentis et miserantis Domini latum mandatum nimis. Verum hic patre peregrinante et quasi periclitante jam, ne dum manibus audeant, filiorum etiam ora clauduntur, ne patri periclitanti subveniant, vel sic verendum, ni fallor, Deo vero et justo disponente, ne aliquo tempore accidat ut qua [Col. 1187A] mensura nobis mensum, et eis remetiatur qui nobis sunt metiti sic: Filii insurgant adversus patrem, et pater adversus filios, et duo in tres et tres in duo dividantur, et de divisione demum fiat consumptio. O malitia, quam viva, quam efficax, quam penetrabilis tu, quae ipsam Dei imaginem hominem, non jam penetrando, sed magis perforando, sic vulneras, et ab homine quasi fonte pietatis nativo omnem humanitatis dulcedinem sic exsiccas, ut etiam patri negetur a filiis, quod et ipsi debent persequentibus et calumniantibus se! Homo quippe sicut ex natura homo, et ex natura humanus: imo ut expressius et non emphatice loquar sed proprie, ipse homo, misericordiam et pietatem quasi quaedam primordialia semina suae ex ipsa origine habens inserta naturae; [Col. 1187B] quae quidem velut quaedam naturae divinae privilegia ab initio sibi soli reservavit Altissimus. Quibus tamen idem sapiens et solus pius et misericors, summus omnium opifex, suam in creatione hominis venustavit et ornavit imaginem; nisi quia, proh dolor! cito ex inobedientia per vindicem juste judicantis Domini iram naevorum maculae super inductae sunt. Verum cum per miserantis opificis manum imago ipsius denigrata reformatur, in nullo magis hostis ille antiquus a Dei imagine hac effugatur et fugit, quam si pietate et misericordia, velut quibusdam coloribus pretiosissimis, ipsam intueatur decoratam et ornatam. Mox siquidem tanquam tetro et horrendo sibi imaginis splendore repercussus, illa [Col. 1187C] tenebrarum potestas effugatur et fugit et veretur accedere. Verum in hoc facto saeculis omnibus detestando malitia iram pessimam consultricem habens, contra naturam naturae hominis, hominis hic captivavit naturam, ita ut homo, si tamen homo, omnium bestiarum saevitiam hic excederet. Nam ut plangendo iterem, quod et iterando plangendum et plangendo iterandum est, quid facto hoc inhumanius, imo ut adhuc loquar expressius in homine, quid inhominius quidve ignominiosius? Hinc matres miserae cum parvulis suis ad ubera adhuc pendentibus ejiciuntur, proscribuntur: hinc vero quod in communi debetur omnibus, etiam patri ipsi a filiis commune omnium suffragium tollitur, et pro patre periclitante filiorum ad Deum orantium ora [Col. 1187D] obstruuntur, volve et revolve omnem historiae seriem, et lege et vide si a saeculo auditum in persecutione seu proscriptione ulla, hujuscemodi factum sit.
Archipraesul vero primo audiens et postea videns haec gesta sic coepit sollicitus et moestus esse, nec eam foris ostendit faciem, quam heri et nudiustertius. Unde et archipraesulis eruditi, peregrinationis suae socii, advertentes hoc, quadam exhortatorii pariter et consolatorii sermonis allocutione ipsum adoriuntur sic: ยซDomine,ยป inquiunt, ยซquare in auditu novi nuntii hujus ab Anglia, facies tua sic concidit et vultus sic est in diversa mutatus? Nos nunc alloquentes te si placet vel modicum sustine. Tibi quippe [Col. 1188A] et nobis, qui secuti sumus te, communis est causa, communis poena, communis pugna, favente Domino et communis erit victoria et communis corona.ยป Haec vero quae nunc de novo superaddita est, ejectorum et proscriptorum poena, tibi et nobis communis, si poena est, medicinalis est. Si poena est ideo dicimus, eo quod magis ut nobis videtur censenda sit nomine medicinae quam poenae, super alia velut mordax quoddam epithema a coelesti medico super apposita peccatorum nostrorum vulneribus. Nec igitur per impatientiam repellamus a nobis curantis medici manum, nec fatigemur; dum a patre arguimur, si pater super dorsa filiorum addat flagella flagellis. Nec, inquam, fatigemur nec ploremus propter flagella, sed cantemus cum Propheta poenitente [Col. 1188B] et flagellato, dicentes singuli: Quoniam ego in flagella paratus sum (Psal. XXXVII) : si forte vel sic omnium iujuriarum malefactorum omnium ultor Dominus in omnes adinventiones nostras ulciscatur. Propter quod et per eumdem Prophetam Deus Moysi, Aaron et Samueli propitius fuisse dicitur, quod in omnes eorum adinventiones ulcisceretur: Deus, inquiens, tu propitius fuisti eis et ulciscens in omnes adinventiones eorum (Psal. XCVIII) . Magna quippe ira Dei impunita nequitia. Unde et Propheta prius prosperatus et flagellatus, postea: Noli, inquit, aemulari in homine qui prosperatur in via sua (Psal. XXXVI) ; eo quod sicut per prophetam alium ipso Domino dicente: Iste talis quasi pecus occisionis est, [Col. 1188C] quod saginatum ad victimam ducitur. Domino ad prophetam respondente, sciscitatur propheta a Domino: Quare, inquit, via impiorum prosperatur, bene est omnibus qui praevaricantur, inique agunt? (Jer. XII.) Cui Dominus: Congrega, inquit, eos quasi gregem ad victimam et sanctifica eos in die occisionis (ibid.) : ac si dicat prophetae: Praedic et praenuntia prophetali spiritu eos congregandos quasi gregem ad victimam. Et revera talis et tanta vitae hujus prosperitas absque omni obstaculo sine omni flagello, Dei quidem miseratio est: sed talis certe Dei miseratio omnem Dei iram excedit. Misericordia enim haec juxta prophetarum unum: Quasi nubes matutina et quasi ros mane pertransiens, quasi spuma super faciem aquae, aut sicut pulvis a turbine raptus ex [Col. 1188D] area, et sicut fumus de fumario (Ose. XIII) . Unde et quo sic miseretur Dominus, eo plus iratus peccanti Synagogae. Recessit, inquit, zelus meus a te, ultra non irascar tibi. Et alibi per Prophetam alium: Dimisi, inquit, eos secundum desideria cordis eorum, ibunt in adinventionibus suis (Psal. LXXX) . Ecce saeculi hujus, ecce vitae hujus prosperitas quae quasi amurca fluit per plateas, oleo in torculari presso et postea reposita in cellaria. Et tu, Domine, ut tamen absque Domini loquar offensa, Dei quippe sermones loquimur, tu quidem aliquanto tempore amurca fuisti per plateas fluens, omnibus absque omni obstaculo tibi ad nutum et votum succedentibus. Sed videtur nunc quod amurcam convertere velit in oleum qui convertit aquam in vinum. Si ergo oleum [Col. 1189A] esse desideras, torcularis pressuram sustineas necesse est, donec ex torculari in apothecam defluas. Verum pro novo hoc tam atrocis facti auditu, de sollicitudine et moestitia quam ostendis, conturbamur plurimum. Sperabamus quippe quod in solitudine hac, qua secuti sumus te, alterum te nobis Moysen exhiberes, et sub tali duce fiducialiter Domini bella committere. Sed si necdum te talem exhibuisti, vel nunc exhibeas necesse est, cum te turba in solitudinem jam incipiat sequi. Non igitur dolore tabescas, non labore deficias, non pavore elangueas, non impatientia dissolvat, non sollicitudo distrahat, non eviscerent curae, potius in turba sine turbatione et inter curas quasi sine cura versare te oportet, tuos in solitudinis hujus discrimine et exemplo provocans [Col. 1189B] et verbo roborans: ut ita, dum superbiunt impii, pauperes qui te sequuntur, hinc coelestis verbi igne admoto, inde vero superbiae seu elationis vento agitati incendantur. Incendantur, inquam, tanquam aurum in fornace, ut probati purgentur et tanquam ferrum in igne, ut omni ex parte accendantur ad amorem. Et hunc quidem elationis ventum, qui nunc nobis sic contrarius est, et ejectorum et proscriptorum pauperum turbam ab insula nativitatis suae de corde maris eventilat; hunc, inquam, superbiae et elationis ventum, et tu ipse, cum adhuc in saeculo inter filios superbiae versareris, seminasti; et ideo quidem justum ut nunc turbinem metas. Ex tali quippe semine fructus talis, juxta quod de Israele per nimiam elationem schismatico prophetarum [Col. 1189C] unus: Seminabunt, inquit, ventum et turbinem metent (Ose. VIII) . Verum et si istud, quod sic nuper in Anglia in nostram oppressionem gestum est, quidam superbiae et elationis turbo sit, pauperum turbam de corde maris exturbans et eventilans, nos tamen qui secuti sumus te, turbo hic confortante nos Domino et regente, minime exturbare potest aut debet; si te quem secuti sumus exturbare potest tu videris: nos nec potest nec debet, quin potius turbo hic nos magis sedat quam turbet, hunc quippe turbinem auram reputamus, qua melius et commodius velificemus ad portum; illo quidem mirabiliter dispensante sic, qui cum, ut ait Psalmista: Mirabiles sint elationes maris, e diverso mirabilis est in altis Dominus (Psal. XCII) ; qui juxta eumdem: Statuit turbinem [Col. 1189D] in tranquillitatem et procellam in auram (Psal. CVI) . Et revera, etsi non sentiamus, adhuc sentiemus in brevi quod turbo hic novus nobis in tranquillitatem et procella haec in auram, Domino sic mirabiliter operante, statuetur. Quod etiam parvae intelligentiae hominibus liquere potest de facili. Siquidem nunc primo ex facto hoc nostra nobilitatur peregrinatio, roboratur infirmitas, virtus datur sustinendi, et Ecclesiae causa in tuto, et contra mundi principem ad nos mundi favor inclinabitur, adeo detestabitur mundus facti hujus atrocitatem.
Sed, ut interim taceamus de hoc, in brevi quippe videbunt oculi nostri, sic et gaudebit cor nostrum; nostra si quidem nunc primo, ut jam dicere coepimus, [Col. 1190A] nobilitatur peregrinatio, et deinceps ex hoc Ecclesiae causa quam suscepimus in tuto est. Si quidem praeter alios ex omni aetate, omni sexu, omni conditione, tot meruimus habere innocentes, parvulos dico et ad matrum adhuc pendentes ubera, nostrae peregrinationis consortes, nobis nunc associati, et nobiscum novi coram omnium judice ecclesiasticae causae advocati. Quorum profecto vagitus jurisperitorum omni allegationum robore et nitore in auribus Domini Sabaoth delectabilius et persuasibilius sonat. Nobis ergo ex facto hoc solum superest gaudium et exsultatio, quod videlicet coram terribili et eo qui aufert spiritum principum, tot et talium tanta nobis accreverint patrocinia: unde et, si fidem habemus, nequaquam haesitandum, [Col. 1190B] quod etsi laboriose certemus, siquidem lites laboriosae sunt, praesertim contra adversarium tam potentem, tam durum, causae nostrae exitus exinde multo erit felicior. ยซTu igitur, domine, pro ejectis nostris et proscriptis, qui, ut jam ostendimus, tam necessarii nobis adveniunt, omni sollicitudine et moestitia omni deposita, exspecta Dominum et viriliter age et confortetur cor tuum. Hic enim inter ligna silvarum, inter petras et solitarios hos, nobis in solitudine hac velut quadam certaminis nostri palaestra aut cedendum cum ignominia aut dimicandum cum gloria. Quod autem a communi ecclesiae suffragio interdicimur, si Deus cordis nostri nobiscum, et suorum corda pariter et eo magis corda quo ora clauduntur sic. Et certe oris oratione sic inhibita, [Col. 1190C] eo magis nunc cordis oratio quasi duplicata clamabit intensius, supplicabit devotius, pulsabit securius, et ab Altissimo exaudietur facilius.ยป
Archipraesul vero attente audiens verba suorum haec, interposito parum silentio, flebilis et compunctus sic suis respondit: ยซBenedictus Dominus, qui vestra eruditione manus meas docet ad praelium, et posuit ut arcum aereum brachia mea, tam infatigabiles, tam eruditos et tam strenuos certaminis mei mihi socios dans. Jam quippe vos video me, quem dominum et ducem vestrum nominatis, multo magis in agone fortiores. Unde et illum devota prosequor actione gratiarum, cujus muneris est quod tales et tantos habeo coadjutores, quos ut ego sequar [Col. 1190D] tutius est quam quod me ipsi. Ego etenim, fratres, sicut dicitis, amurca multo tempore per latas et spatiosas vitae hujus vias excurri, ad nutum et votum vanis et voluptuosis vitae hujus succedentibus mihi. Et ita secundum mea dimissus desideria, quasi indomitus et effrenis per saeculi devia excurri, efflui, erravi in invio et non in via; unde et nunc in hoc tanto quod imminet discrimine, in solitudine hac me sequi non tutum. Sed ego vos tanquam eruditos et in his quae Dei exercitatos, tanquam duces meos et rectores quocunque ieritis sequar. Ita ut a die hoc, ab hora hac, Ecclesiae causam mihi et vobis, sicut dicitis et verum est, communem, vestris fovendam consiliis, tutandam viribus, [Col. 1191A] vestris commendo manibus. Et ego vestro provocatus exemplo et roboratus verbo, vos, ut dixi, jam sequar, et favente Domino et dilatante sic gressus meos subter me usque in finem, tali mei non deficient vos sequendo. Et quidem, ut dicitis, amurca fui, sed desidero nunc, si forte dignaretur mirabiliter operari sic Dominus, converti in oleum. Unde et amodo vestri consilii et auxilii adjutus viribus, proposui fortius sustinere et validius torcularis pressuram. si forte vel sic misericordiarum Pater virtutum Dominus de lacu miseriae et de luto faecis me educere velit. Verumtamen vos, fratres mei, tam strenui, tam necessarii praesentis agonis Christi coadjutores, si super his quae nunc acciderunt moveor, misereor et compungor, nec mirandum. [Col. 1191B] Ecce enim, ut a vobis sumam initium, qui secuti estis me, nihil quidem adhuc accepistis a me, et jam omnia perdidistis propter me. Pro me, inquam, retribuente vobis pro bono malum, pro obsequio proscriptionem et exsilium, vobis ejectis et proscriptis mecum et pro me. Nec jam vos solum et vestra, sed et vestri, vestra omnis cognatio ejecta simul et proscripta; in nullo quidem propter ipsos, sed propter me et vos, imo totum propter me: ita ut emortua veteris legis vetus parabola illa et querimonia, quasi de novo rediviva videatur iterum verti nunc posse in proverbium: Patres comederunt uvam acerbam et dentes filiorum obstupescunt (Ezech. XVIII) . Ego quippe solus peccavi, ego solus cecidi, ego solus iram Domini portare debui. Nam, [Col. 1191C] ut caeteros taceam, grex iste parvulorum sugentium adhuc matrum ubera, quod fecit? quid commeruit? Et hi praesertim, qui de mea non sunt cognatione, et tamen et hi et illi, ejecti et proscripti propter me, jam maris pericula et viarum difficultates propter me sentientes quibus etiam necdum est sensus, imo neque vox, neque sensus, utpote quorum nonnulli adhuc in matrum utero ante peregrinantur quam noscantur, peregrini et proscripti priusquam nati. Et hi de vobis qui secuti estis me, vestra quidem cognatio. De mea quidem propria cognatione ejecta et proscripta, cum omni modestia et patientia sustinerem, cum tamen nullius illorum famosorum criminum conscius sim, pro quibus humana lex hoc fieri jubeat, de mea tamen cognatione patienter tolerarem hoc, sed pro [Col. 1191D] vestra quomodo compassionem dissimulare possum et dolorem? Verumtamen sermo vester, imo Dei potius cujus supra fuistis organum, vivus quidem et efficax non parum in me energiae habuit. Ex ipso admodum confortatus et consolatus, ita ut secundum multitudinem dolorem meorum in corde meo consolationes vestrae laetificaverint animam meam. Manifeste quippe ex auditis jam cognosco, vos sequendo me magis Deum sequi quam hominem, magis aeternitatem quam tempus et justitiae causam magis quam temporalium praedam. Quin potius ejecti jam, proscripti, depraedati, et vos et vestri bonorum vestrorum rapinam cum gaudio suscipitis, unde apertissime adverte vos more Dei causam sequi, non praedam, [Col. 1192A] et quia, sicut dicitis, causa communis est, poenam pariter acceptare communem. Video quem sic et non modicum gaudeo, propter vos. Gaudeo, inquam, quod cernam vos cum scientiae ornamento pariter virtute patientiae roboratos. Video quippe quod patientia vestram humiliet scientiam, ut paupertatis oneri voluntarie se subjiciat: scientia vero instruit patientiam ut ex corde sub tali onere gaudeat. Et solet quidem sic patientia comitem habens scientiam semper gaudere in adversis, sicut et scientia comitem habens patientiam semper fortiter sustinere adversa. Juxta quod vos secundum scientiam et patientiam vobis datam supra docuistis in nova hac ejectorum et proscriptorum nostrorum super apposita poena solum nobis gaudendum et exsultandum [Col. 1192B] sapienter ostendentes, quod quia superabundavit malitia, superabundabit et gratia (Rom. V) . Et eo ipso amplior ad compatiendum nobis et succurrendum mundi inclinabitur favor. Et quidem accidere solet sic, ut semper omnis malitiae abundantia, eo ipso quod superabundans est, suis maxime auctoribus et fautoribus noceat. Arcus enim pravus malitia superabundans sic, quae non eminus jaculatur, sed in se ipsam retorquet spicula, ut illis convertatur in augmentum gratiae contra quos excessum est in finibus poenae. Adeo ubique modus, ubique modestia, ubique moderamen necessarium et in suppliciis maxime. In quo tamen ira et invidia, sicut nos videmus nunc et sentimus, semper solent excedere pessime potentatuum consultrices; unde et Scriptura: [Col. 1192C] Ira, inquit, viri justitiam Domini non operatur (Jac. I) . Propter quod etiam Christianus ille imperator Theodosius, sicut vos me multo melius nostis, absque regali fastigio poenitentia publica publice et patienter expleta, leges sanxit in posterum ut sententiae principum super animadversione prolatae in diem tricesimum ab exsecutoribus differrentur, quo locus misericordiae vel si res tulisset poenitentiae non periret. Unde etsi juxta legem naturalem liceat vim vi repellere, ethnici tamen principes cum moderamine faciendum sic decreverunt, dicentes quidem licere hoc, sed tamencum moderamine inculpatae tutelae, poenis etiam aliis, sicut statuunt, molliendis semper magis quam exasperandis. Unde etiam manifestum quod etiam [Col. 1192D] apud ethnicos principes misericordia superexaltabat judicio, juxta illud apud Graecos tritum proverbium: ยซNe quid nimis.ยป Verum, fratres, sentimus nunc nostri duntaxat odio misericordiae et judicio per iram et invidiam meram saevitiam superpositam: ita quod etiam innocentes adducuntur in crimen, et in quibus princeps mundi hujus nihil habent, a mundi tamen principe proscribuntur per iram et invidiam potentatuum, ut diximus, pessimas consultrices; unde et super omnia et prae omnibus lugeo dominum meum regem meum, quem sicut cor meum, sicut animam meam diligebam, et a cujus etiam charitate adhuc nec tribulatio, nec angustia nec persecutio separare me potest. Ipse [Col. 1193A] solus est quem plango, quem lugeo; pro ipso tristitia est mihi magna et continuus dolor cordi meo: quem mei aemuli, sui ipsius regis dico amici ficti et inimici veri, regem tam Christianum, tam illustrem faciunt transire in tyrannum, et Herodiana quadam impietate consulunt et compellunt desaevire in parvulos, eo quod in me ipsum modo plus nequeant. Quis igitur cum Propheta dabit nunc capiti meo aquam et oculis meis fontem lacrymarum et plorabo? Plorabo, inquam, non me, non vos, non ejectos nostros et proscriptos, non damna rerum, non desolationem ecclesiarum, sed plorabo tam magnum dominum, regem tam praeclarum, qui ad pravorum suggestionem novam in regno suo poenam, et sibimet tam ignominiosam induxit, nova excogitata, [Col. 1193B] ut praeter alia novum nobis inferret dolorem, et eo amplius exacerbaret afflictos, et eo acerbiorem, quo plus communem, quo etiam extensam in innocentes, ubi nulli misertum sexui, nulli delatum aetati, non aestimata conditio. Salvo domino nostro, salvo christo Domini rege nostro, sit illis vae perpetuum per quos factum sic, per quos nova poena haec introducta novum scandalum venit: fiat via illorum tenebrae et lubricum qui innocentibus, praegnantibus et nutrientibus per terras ignotas, per maria inexperta, vias tam difficiles, tam periculosas indixerunt. Ita quod juxta Domini planctum vae praegnantibus et nutrientibus his diebus, quorum fuga hieme facta, ut sit supra modum saevitia saeviens, [Col. 1193C] quam praeter alia circa tam miserabiles personas et tam infirmas non perpensa, auget inclementia temporis. Cum judicati fuerint exeant condamnati, qui ita sine misericordia judicaverunt. Et fiat illis judicium sine misericordia qui judicando misericordiam non fecerunt. Sed esto: hoc certe opus eorum, qui detrahebant mihi, qui in aula mei aemuli erant. Tunc quidem latenter serpentes prae timore, sed manifeste exerunt nunc caput et virus evomunt. Attamen, sicut vulgo dicitur et verum est, male dolorem suum vindicat qui auget. Isti vero, ut vos supra docuistis, non nostrum in facto hoc, sicut sperant, dolorem auxerunt, sed suum verius. Nam ut iram Dei inpraesentiarum taceam, quae jam pervenit super illos, certe super dolorem et iram [Col. 1193D] quam habent in nos in hoc facto perpetuam sibi ignominiam cumularunt. Quia, ut cognoscat tam atrox factum generatio subsequens, filii qui nascentur et exsurgent enarrabunt filiis suis. Verum debuissent profecto pravi illi, qui in facto hoc non consilium dederunt, sed infuderunt potius pro consilio virus, debuissent, inquam, prius advertisse quod omnes et regii praesertim potentatus semper sit vita brevis, sed sequitur ipsum post vitam aut gloriosae famae vita immortalis, aut vulnera famae laesae incurabilia. Unde et regio maxime potentatui nil tam decens, tam necessarium, quam consilii et scientiae spiritus, quo is qui praeest omnibus super omnes et in omnibus modum teneat, non transgrediens, non excedens, non se super se extendens etsi major: [Col. 1194A] unde et ante omnia necesse quod qui indomitorum est baculus, contumacium clavus, malleus superborum et omnium denique hostilium nationum debellator, rex dico, qui totus suum esse debet et totus omnium, necesse, inquam, primo et ante omnia, ut iram suam in manibus suis habeat et dicere semper possit: Ira mea in manibus meis semper, ut si irascatur, nec enim in regis etiam potestate est non irasci, non tamen peccet. Alioquin si iratus peccaverit, ira est manibus ejus elapsa, jam in manibus ejus non est, sed ipse potius in manu irae, ira victus, non victor sui vel irae: unde et ex nimis vehementi irae impetu scientiae et consilii exsufflato spiritu qui ex eo datur, perit modus, et quae ex modo quasi ex matre soboles procreantur, justitia [Col. 1194B] qua firmatur, et clementia qua venustatur thronus, occumbunt pariter. Per quae duo regibus per vitam hanc beatae famae et jucundae vita immortalis comparatur. Adeo ut exempti a mundo quodam immortalis famae beneficio restituantur mundo et sancte et feliciter in praesenti Ecclesia vivant etiam post mortem, qui hic dum adhuc in carne viverent tenuerunt in regimine modum, justitiam et misericordiam observantes. Unde et solus ille rex beatus legitur qui non abiit in consilio impiorum. Quod si abierit, scientiae et consilii spiritu destitutus, jam non populorum rex, sed faex potius, nec christus Domini, sed idolum christi, unctum idolum rector populorum constituitur, vel juxta sapientis regis [Col. 1194C] dictum, sicut lapis est in acervo mercurii. Sed esto ejiciant, expellant, proscribant, pungant, expungant, instigent et insaniant: tempus sustinendi est, patientes erimus et in flagella parati. Et retribuemus interim bona pro malis, dilectionem pro odio, orationem pro maledicto, tanquam vere magistri illius discipuli, qui: ยซPro eo, inquit, quod diligebam, adversabantur mihi, ego autem orabam.ยป
His vero dictis et mutua exhortatorii sermonis nostri allocutione invicem collata, sic exhilarati et animaequiores facti in illas, quas, ut supra tetigimus, infra septa monasterii sortiti sumus, mansiunculas nostras nos recepimus. Quotidie autem ad nos nova exsulum multitudo confluebat, nisi quod plerique a praetacto juramento auctoritate apostolica absoluti [Col. 1194D] in Flandria remanserunt, hi praesertim, qui propter aetatis vel sexus infirmitatem et multam quae tunc erat inclementiam temporis, absque multo sui dispendio ad archipraesulem, quemadmodum juraverant proficisci non valebant. Caeteri vero quotidie glomeratim veniebant ad nos, ejulantes et plangentes quod essent sic a natali solo ad ignotas nationes expulsi, bonis suis proscripti, et ab amicis suis et proximis elongati. Et ita quotidie pauperes et egeni, ad misericordiae Altissimi pulsantes januam, archipraesulem movebant. Nec enim poterat non moveri, nec debebat non totis pietatis visceribus concuti super talium clamoribus querulis, qui pro ipso ejecti sic. Movebatur quidem, sed velut aroma aliquod pretiosum, quod quanto plus movetur, tanto [Col. 1195A] plus redolet; seu quasi aliquod sinapis granum, quod cum quis fortius terit, eo virtutem validius exerit, et tanquam vere argentea tuba, quae quanto fortius tunditur, eo amplius producitur et formatur. Qui etiam repente totus visus est in oleum meracissimum defecisse ad torcularis pressuram, facie ejus adeo exhilarata in oleo, ut semper tam aequalis, tam compositi, tam erecti animi esset, ut in omni pressura sua vix adverti posset ullam se sentire pressuram, Juxta quod propheta de capite praeconizat: Nunquam tristis neque turbulentus, sed semper hilaris, semper jucundus, jucundus mente, jucundus facie, jucundus semper et aequalis. (Isa. IV.) Sapiens enim inquit: Sapiens ut sol permanet, stultus vero ut luna mutatur (Eccli. XXVII) . Sic igitur iste omni tempore [Col. 1195B] tam in adversis quam in prosperis permanens, qualis in prosperis talis et in adversis. Quem sicut nec sol per diem, neque luna urebat per noctem. Implens opportune apostolicum illud mandatum in se; Omne, inquit, gaudium existimate, fratres, cum in varias tentationes inciderilis (Jac. I) . Et Magister ad discipulos: Semper, inquit, gaudete (Philipp. IV) . Nam ut Magister ad alios discipulos docendo loquitur: Saeculi tristitia mortem operatur (II Cor. VII) . Cui consonat illud Sapientis: Tristitiam, inquit, non des animae tuae, multos enim occidit tristitia (Eccli. XXX) . Verum et rex Sapiens: Omnes, inquit, dies pauperis mali, secura vero mens quasi juge convivium (Prov. XV) : Talis vero hujus agonothetae nostri mens [Col. 1195C] quasi in jugi convivio, in continuo gaudio, unde et ipso quasi quodam experientiae libro certissime didici illam Magistri sententiam veracissimam, quod videlicet fructus spiritus sit sicut charitas, ita et gaudium. Fructus, inquit, Spiritus charitas, gaudium (Gal. V) ; unde et qui spiritum non habent, non solum secundum Magistrum, sed et secundum Prophetam et fructu hoc spiritus carent impii. Nec enim est gaudere impiis, sicut per prophetam dicit Dominus; verum de hoc ad tanti archipraesulis laudem et gloriam solum hic tetigisse sufficiat, et servato historiae ordine, ad parvulos nostros et alios ejectos et proscriptos revertendum.
Vir itaque apostolicus et terrarum potentatus nationes et regna audientes de ejectis nostris et proscriptis [Col. 1195D] sic, mox in primo obstupuerunt auditu et factum admodum profanantes quotquot archipraesuli et tantae et tali ejectorum turbae totis pietatis visceribus compassi sunt. Ita ut archipraesul, quod prius a suis compromissum audierat, mox impletum cerneret, videlicet ex facto hoc, Deo mirabiliter dispensante sic, contra mundi principem mundi ad nos inclinatum favorem. Unde et archipraesul, eo quod tantam turbam secum ferre non posset, ipsos per diversas provincias, per nationes varias, ad diversa etiam regna, quosdam ad personas ecclesiasticas, alios vero ad potentes terrarum cum suis supplicatoriis destinavit. Et quidem qui missi omnes ab eis, ad quos missi, tum tantae malitiae odio, tum favore mittentis benigne suscepti sunt. Ita quod in susceptione [Col. 1196A] hac etiam populus quem non cognovit servivit ei, tantus jam ipsius erat in populo favor et miseratio pro expulsis. Sed quid? Ejectis omnibus sic, praestante Domino, provisum in brevi ut inter ipsos egens nullus et plurimi etiam felicius in exsilio quam in patria degerent. Unde et felix exsilium et revera felix; felix propter justitiae causam, felix propter mundi favorem, felix propter magnam exsulum virtutem et constantiam, felix etiam innocentiae titulo, virginitatis gloria, viduitatis gratia et conjugali honestate insignitum. Per tale revera et tam felix exsilium non nisi ad patriam tenebatur.
Verum, etsi ejectis nostris Deo miserante provisum [Col. 1196B] sic, archipraesul tamen attendens in tanta ejectorum et proscriptorum multitudine nostrum aggravatum exsilium et poenam exasperatam, disposuit una et poenitentiae suae aggravare districtionem, ut praeter illud quod jugiter portabat cilicium, et crebras quas flagellatus furtivas accipiebat disciplinas, et ipse quoque plus solito districtius viveret. Unde et uni fratrum, qui ipsi in mensa ministrare consueverat, una dierum instillavit secretius ut inter alios lautiores cibos suos, quibus uti solitus erat, caute quidem ita ut nullus adverteret, quotidie conventualem sibi apponeret cibum, quibus solis uti disposuerat. Quod et ut cautius fieret et secretius, mensa ipsi soli seorsum a nobis ponebatur quotidie. Et ita [Col. 1196C] quidem per aliquot dies solis pulmentariis aridis et insipidis, juxta quod Cisterciensis ordinis regularis institutio habet vescebatur, cum tamen ut et nos supra scripsisse meminimus, cum de mensa ipsius corporali et modo victitandi ageremus, in deliciis a primaeva aetate fuerit enutritus, propter quod et grossiora non poterat. Verumtamen, quia, ut diximus, ex ejectorum et proscriptorum multitudine peregrinationis suae aucta est poena, ideo et praeter alia ipsius in vivendi districtione aggravata est poenitentia: verum per aliquod tempus sic se mortificans, sic districte contra solitum vivens, post dies aliquot gravi correptus valitudine decubuit. Discipulus vero qui scripsit haec cum juxta quotidianum morem ad sacram lectionem manicaret ut, sicut sibi [Col. 1196D] injunctum fuerat, cum archipraesule de sacris litteris conferret, et ab ipso, sicut quotidie consueverat, vel disceret vel doceret, dolens reperit accidisse sic. Et confestim accedens propius sciscitabar, quae posset esse tam subitae valetudinis causa. At ille, sicut mox adverti, causam indicare declinans, alias retorquebat sermonem: verumtamen opportune importune instare coepi, prout tamen audebam. Qui mihi tandem causam revelavit ad importunitatem instantis, sic tamen ut tenerem secretum. Nec tamen asserebat, sed dicebat se suspicari, valetudinem accidisse sibi sic propter austeriorem illam abstinentiam et insuetam.
Et ego mox ipsi, ยซdomine,ยป inquiens, ยซsi placet [Col. 1197A] paulisper attende. Nec enim humana quidem, sed potius diabolica videtur tentatio haec. Qui quos non potest subvertere per gulam, subvertere quaerit per immoderatam abstinentiam vel per insuetam. Contra quod Magister, non ignorans illius versuti astutias, agens de castigatione corporum, de mortificatione carnis: Obsecro, inquit, vos, fratres, per misericordiam Dei, ut exhibeatis corpora vestra hostiam vivam, sanctam, Deo, placentem (Rom. XII) ; et adjecit: Rationabile, inquit, obsequium vestrum (ibid.) ; quasi dicat, in hac corporum castigatione est adhibenda discretio: unde rationabile, inquit, scilicet cum discretione, videlicet ne quid ultra, ne quid citra mensuram. Rationabile, inquit, ut aestimetur naturae possibilitas, non voluntas abstinentis. Rationabile, [Col. 1197B] inquit, ut et aetas aestimetur et conditio, et aptentur cuique congrua. Si ergo, domine, id desideras ut in corporis tua castigatione rationabile sit obsequium, necesse ut in abstinendo ratio comitetur obsequium et voluntatem tuam regat, et non voluntatis tuae te trahat impetus, qui nimis vehementer ad bonum videtur intensus. Juxta quod ait Sapiens: Noli, inquit, nimis esse justus (Eccle. VII) . Et item: Noli plus sapiens esse quam oportet (ibid.) . Sicut igitur nec nimis justus, nec nimis sapiens, pariter et noli esse nimis abstinens. Per pauca quippe quae expressa, dat Sapiens et multa intelligere quae non exprimit. Nam, sicut dicitur, paucis sapiens innotescit. Nolimus ergo aliquid nimis, nam, [Col. 1197C] sicut ait quidam: ยซOmne quod est nimium vertitur in vitium.ยป Unde et sicut juxta Sapientem: Est justus qui perit in justitia sua, ita est et abstinens qui perit in abstinentia sua (Eccle. IX) . In abstinendo quippe aestimanda est carnis infirmitas, naturae possibilitas, et diutinae consuetudinis usus. Saepissime quippe accidit hoc ut spiritus promptus sit, sed caro infirma, natura impotens et consuetudo rebellis. Unde necesse tunc ut temperato rigore his condescendatur. Nam juxta quod ait Sapiens: Qui servum suum enutrierit in deliciis a pueritia, postea sentiet eum contumacem (Prov. XXIX) . Tu vero es qui fecisti sic, qui corpus tuum semper a puero in deliciis enutristi, nunc vero quia has ipsi subtrahis, ipsum tibi rebelle sentis, unde, quia Dei voluntas [Col. 1197D] sic, placeat tibi deinceps, ut, quia austeriora non potes, congruis tibi alimentis utaris. Et ut mea doctrina non mea sit, audias si placet quid super his doctorum unus, de escis corporalibus loquens sic: ยซIn omnibus,ยป inquit, ยซtalibus non usus rerum, sed libido in culpa est.ยป Fieri enim potest ut sapiens sine omni vitio pretiosissimo utatur cibo: insipiens vero foedissima gulae flamma in vilissimum inardescat. Et sanius quisque maluerit more Domini pisce vesci quam lenticula ut Esau, an hordeo more jumentorum. Nec enim propterea continentiores nobis sunt pleraeque bestiae, quia vilioribus utuntur cibis. In hujuscemodi enim non ex rerum natura quibus utimur, sed ex causa utendi vel appetendi modo vel probandum est vel improbandum quod [Col. 1198A] agimus. Ecce, domine, quia mea doctrina non mea, sed orthodoxorum potius doctrina est.ยป
Archipraesul vero ex paucis his statim advertit quid agendum, juxta quod Sapiens: Da, inquit, occasionem sapienti, et sapientior erit (Prov. IX) . Unde, Domino favente, in brevi restitutus incolumis semper et in omnibus mira quidem et supra modum admirabili, quam supra cum de mensa ipsius corporali ageremus breviter ostendimus, sobrietate comite congruis sibi deinceps alimentis utebatur. Hoc autem de spiritu sancti et devoti pontificis tam prompto et carne ipsius infirma ad legentium aedificationem hic interserto, deinceps coeptum historiae ordinem prosequamur.
Sicut dicere coepimus, ejectis nostris et proscriptis, [Col. 1198B] miserante Domino, solatiis, sic Pontiniaci in solitudine inter petras et monachos solitarii nos delitescentes a saeculo jam remoti, eo liberius quo quietius, et eo fructuosius quo secretius, tota mente spiritualibus intendebamus. Archipraesul vero super omnes miro discendi ferebatur ardore, qui tanquam luminare magnum in firmamento coeli sacrae Scripturae jugiter inhaerebat, apostolicis institutionibus, sed theologiae praesertim summam operam dans. Hoc enim erat tempus quod, ut supra diximus, semper praeoptaverat, quo jam dudum perditorum dierum repararet jacturam, ut qui electus erat ad regimen animarum, aliquo tempore, etsi sero, scientiam sibi regendi eas compararet. [Col. 1198C] Unde et tantus erat Scripturarum amator, quod post horas regulares quotidie sacri codices per totum diem vix de manu ejus discederent: praesertim sacri illi duo libri, Psalterii videlicet et Epistolarum, tanquam duo spirituales oculi, mysticus et moralis. Horum quippe uno, ut dicebat, perfecte ethicam, altero vero theoriam praecipue docebatur. Ex amore vero hoc Scripturarum et opera adeo in brevi profecit, ut saepissime in scrupulosis et nodosis Scripturarum, etiam super docentes se intelligeret. Et quidem mansio nostra Pontiniaci sic erat.
Secundo vero peregrinationis nostrae anno cernens [Col. 1198D] pontifex inimicorum nostrorum induratum cor nec pro tantis in nos excessibus ulla in eis poenitentiae signa, quin potius apponentes peccare adhuc quod jam manu non poterant, nos elongatos et in solitudine manentes linguis detrahentibus persequentes; cernens, inquam, pontifex sic coepit cogitare intra se et meditari cum corde suo, et in meditatione hac ignis exardescebat, ignis certe non livoris, sed amoris. Videbat quippe filios proprios, etsi in hostem conversos, quotidie ire in interitum et in praecipitium ruere. Et quia pater est, amplius dissimulare non potuit. Nam, etsi illi jam filialem subtraxerint, nequaquam tamen pontificalis perfectionis erat illis paternum affectum subtrahere. Unde et pro pereuntibus filiis concaluit cor ejus [Col. 1199A] intra eum, et cum meditatione sua hac ignis exarsit, non quidem zelo vindictae, sed ex zelo justitiae propter filios et paterno compassionis affectu. Unde et quomodo pater miseretur filiorum et ipse illis misereri desiderat, ut videlicet visitet in virga iniquitates eorum, et in verberibus peccata eorum. Itaque apprehendit eum, hinc quod maxime sacerdotibus congruit ardens propter contumaces justitiae zelus, inde vero quod maxime patrum est intensus propter errantes filios compassionis affectus. Et ita qui hucusque siluit, qui hucusque in omni patientia sustinuit, videns et attendens patientiam suam in superbia et abusione calcatam, jam deinceps non patiens, non dormiens, sed surgens et excutiens se, tanquam verus excussorum [Col. 1199B] filius, confestim cum suis deliberare inchoat quid agendum. Ad illud Domini comminatorium in propheta ad prophetam quasi subito motus et commotus: Et tu, fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel (Ezech. XXXIII) . Quod si non fueris locutus ut custodiat se impius a via sua mala, ipse impius in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram. Nos itaque certaminis sui socios in primis quodam deliberatorii sermonis elogio alloquitur sic.
ยซViri fratres,ยป inquiens, ยซin causa Ecclesiae mecum Christi coadjutores, scitis et nostis quidem, me multo melius, quod omnia tempus habent, tempus [Col. 1199C] sustinendi et tempus rebellandi, tempus miserendi et tempus judicandi: Cum accepero, inquit, tempus, ego justitias judicabo (Psal. LXXIV) . Et Magister ad discipulos: Tempori, inquit, servientes. Nos vero hucusque tempori servivimus, hucusque sustinuimus, hucusque peccatores supra dorsum Ecclesiae fabricantes portavimus, patientes ad omnes; sed ipsi iniquitatem suam prolongantes, nostra in die bonitate abutuntur et patientia, et peccata peccatis cumulantes solum sibi iram non misericordiam thesaurizant; cum Dominus per prophetam de indurato et non resipiscente, sed apponente semper peccare adhuc: Nonne, inquit, in tribus et quatuor impietatibus adversabor eum? Proinde, fratres, [Col. 1199D] ineatis consilium, videte quid deinceps nobis agendum. Nunquid enim quia hucusque tacuimus, semper sic tacebimus? Vae mihi, ait propheta, quia tacui (Isa. VI) . Nunquid igitur exterriti per prophetam tacebimus tamen sic? Et qui in solitudine hac inter petras has, et monachos hos hucusque dormivimus, non adjiciemus ut resurgamus? Bonum quidem et delectabile nos esse hic, dormire sic et dulcibus jamdudum concupitae Rachelis amplexibus frui. Bonum quidem hoc et jucundum; sed tamen ut nihil inpraesentiarum in sanioris consilii praejudicium afferam, mihi certe videtur nunc quod amodo ad operandum necessarium nos sponsae negotium trahat et officii nostri debitum urgeat, cura videlicet quam suscepimus pastoralis. Ecce enim [Col. 1200A] quia vulpes demoliuntur vineas et lupi manifeste in caulis ovium grassari non desistunt. Et super omnia haec non sunt inter praevaricatores qui revertantur ad cor, qui forte reverterentur si percussi. Alioquin nisi lupos arceat pastor, sine causa baculum, et judex, nisi transgressores reprimat, sine causa gladium portat. Et nisi indignos ejiciat sacerdos, sine causa accepit Ecclesiae claves. Et nunc maxime vobis, fratres, loquor haec quia patrati contra nos facti atrocitas in ejectis dico nostris et proscriptis in adversarios justitiae accelerat opus. Solet quippe et justum sic ut diutius toleretur infirmitas vel negligentia quam malitia saeviens. Igitur pro officii nostri debito, sic modo mihi videre videor amodo operandum nobis, non dormiendum, [Col. 1200B] ut una cum sponsa capiamus vulpes, quae demoliuntur vineas et una cum dilecto surgamus a lecto, egrediamur in agrum, commoremur in villis, et operemur in vineis. Juxta quod sponsa: Veni, inquit, dilecte mi, egrediamur in agrum, commoremur in villis, surgamus ad vineas (Cant. VII) . Perit enim nec valet sponsae opus vel opera, si non ferat opem dilectus. Nos ergo, dilecti, si vobis videtur sic, surgamus, egrediamur et operemur cum prophetico sarculo, evellentes, destruentes et dissipantes noxia, ne per nostram desidiam vel negligentiam crescant adeo et proficiant, ut totum Dominicum hortum operiant, et nos sic a Domino horti, tanquam hortulani pigri seu negligentes, [Col. 1200C] desidiae vel negligentiae condemnemur. Faciamus ergo juxta quod injunxit horti Dominus cuidam de hortulanis, cui horti sui curam commiserat: Ecce, ego hodie constitui te super gentes et regna, ut evellas, et destruas, et disperdas, et dissipes, et aedifices, et plantes (Jer. I) . Verum, fratres, vos tanquam in Scripturis exercitati et multorum Patrum exemplis, in his et talibus quid agendum nostis me multo melius. Ego tamen, conscientia mea mihi dictante sic, dico vobis quod sentio. Verumtamen, ut jam dictis addam adhuc, mihi et hoc videtur inter caetera, si illius volumus imitatores esse cujus et discipuli sumus, quod instar Samaritani evangelici custodis veri et curatoris, ad peccatorum curanda vulnera prius infundendum sit oleum, et vinum postea, si tamen [Col. 1200D] postea necesse hoc. Prius igitur quod maxime potentum vulneribus mederi solet, suavissimum lenitatis oleum infundatur. Et in primis dominus noster rex in omni lenitate et humilitate conveniatur, si forte vel sic ira et indignatione malis nostris satura nunc in humilitate nostra nos respiciat clementia regia.ยป
Et quidem verbo hoc ab archipraesule proposito, nobis sic placuit verbum, nobis quoquot propositum pariter et consilium commendantibus.
Missus est itaque unus abbatum ordinis Cisterciensis ad monasterium Pontiniacense pertinens speciali quodam jure subjectionis. Abbas hic Urbanus [Col. 1201A] nomine et vere urbanus; Urbanus nomine, urbanus et re, urbanus et in sermone. Solus quippe talis idoneus ut tali fungeretur legatione. Is itaque missus, qui secum ad dominum regem nomine archipraesulis suavissimas litteras detulit, supplicationem solam, correptionem vero nullam vel modicam continentes. Quaesierat enim archipraesul verba utilia, suavia et pacifica, et conscripsit sermones lenissimos, quibus vel sic regis leniretur cor. Verum qui missus fuerat post dies aliquot ad nos reversus, pro nostris suavibus, pro nostris lenibus et pacificis, non nisi amaritudinem, asperitatem et turbationem majorem reportavit regis corde sic obfirmato contra nos.
Attamen non destitit archipraesul regem adhuc [Col. 1201B] secundo per eumdem convenire. Cui et vice hac non adeo suavia ut prius, sed et duriora legati viva voce dicenda injunxit et litteras aliquantulum austeritatis continentes destinavit, quibus archipraesul regem corripuit, sed in misericordia et in spiritu lenitatis adhuc. Verum eo in brevi iterum reverso qui missus fuerat, reportavit et iterum quod neque vox esset neque sensus adhuc. Archipraesul vero audiens sic, et certissime jam considerans quod hac misericordiae et lenitatis via non proficeret, in spiritu judicii et ardoris, sicut spiritu fervens erat, tertio jam conscripsit sermones sed asperos et austeros, jam non, sicut prius, regem in misericordia corripiens, sed dure increpans, et sicut tunc decebat, episcopum cum omni imperio arguens, tanquam veri Samaritani [Col. 1201C] discipulus prius infundens oleum et vinum postea. Et tanquam figuratum in propheta verum evangelicum animal, habens ante faciem hominis et faciem leonis, juxta in hoc ipso et Magistrum sequens: Si quis, inquit Magister, praeoccupatus fuerit in aliquo delicto, vos qui spirituales estis, instruite hujusmodi in spiritu lenitatis (Gal. VI) . Et alibi ad discipulum de episcopali ipsum officio instruens: Servum, inquit, Domini litigare non oportet; sed mansuetum esse cum modestia corripientem eos qui resistunt veritati (II Tim. II) . Ecce lenitatis et modestiae spiritum. Et tamen idem ipse ad discipulum alibi: Quam ob causam, inquit, increpa illos dure, ut sani sint in fide (Tit. I) . Ecce lenitas et modestia, ecce et increpatio [Col. 1201D] dura! hoc est Samaritani oleum et vinum; hae in propheta evangelicae facies, facies hominis et facies leonis. Et revera ecclesiastica disciplina haec et juris ecclesiastici ordo, ut qui fomenta non sentit, ferro abscidatur superbiae tumor, unde et Ecclesiae doctor hic noster, archipraesul dico, hac incedens via, hoc procedit ordine. Ad hoc vero durius jam nuntium peragendum quidam approbatae religionis vir electus est, ob favorem religionis praecipuum et fervorem pannosus et miser, omni tempore exercens nudipedalia: unde et cognomento vocabatur discalceatus, Girardus nomine proprio, vir certe jugiter habens mortem in desiderio et vitam in patientia; cujus semper summa fuerat sollicitudo ad pacem revocare discordes. Solus ergo talis idoneus, qui fungeretur [Col. 1202A] legatione hac. In talibus quippe et fiducialiter loquendi Dei verba et operandi grandia multa solet esse libertas, utpote in quibus Domini Spiritus. Is itaque missus; in cujus ore, praeter litteras quas detulit, et archipraesul verba sua posuit. Missus est et alius quidam religiosus cum eo. Et hi missi sic fiducialiter quidem egerunt, sed nec hic quidquam profecerunt. Quin potius dura propinantes, dura pro duris, imo multo plus duriora prioribus reportarunt.
Archipraesul igitur audiens sic coepit sollicitus et moestus esse, cernens jam nec sic nec sic cor regis erga se emollitum: quod etiam emollire et pacem et [Col. 1202B] gratiam inter regem et archipraesulem reformare Christianus ille rex Ludovicus et multi terrarum principes saepe et saepius jam studuerant; sed nec magni illi viri nec proprii hi archipraesulis nuntii, nunc blanda nunc austeriora bajulantes, potuerunt proficere; quin potius superbia eorum qui oderunt nos ascendit semper. Archipraesul itaque turbatus intra se coepit intentius clamare ad Dominum, orare frequentius, refici parcius et continue lugere regem, cernens eum adeo ad omnia haec insensibilem. Videns itaque tantam Ecclesiae turbationem et regis animum jam obfirmatum sic, coarctabatur e duobus, hinc cupiens solvi a cura et pastorali officio, inde vero propter Ecclesiae causam, quam tuendam susceperat, permanere. Et post multam intra se animi sui [Col. 1202C] fluctuationem demum super hoc eruditos suos convenit. Qui mox de episcopatu deserendo vix verbo proposito, in primo auditu scandalizati, conclamabant ipsum jam deficere prius quam currere, et in Dominica acie ante jam occumbere quam pugnare: tanquam viri in divinis exercitati, causas multiplices distinguentes, propter quas interdum episcopo liceat de sede ad sedem transire, seu etiam plerumque penitus derelinquere. Verum ut contestabantur nulla talis causa hic; imo potius perniciosum hoc et omnibus post futuris saeculis detestabile, tanquam si proreta quis consternatus et pavidus in procellae turbinibus navem oneratam in mediis fluctibus derelinquat: aut tanquam princeps vecors ad bellandum profectus, videns [Col. 1202D] hostium cuneos, mox exterritus, ut solum se salvet fugiat, et quae cum ipso fortiter stare proposuerat aciem castrorum perdat. Igitur, ut eruditi nostri universi constanter exhortabantur et salubriter, nequaquam tunc tempus fugiendi sed occurrendi, praesertim cum ab Ecclesiae inimicis solum Ecclesiae salus quaereretur, decus cleri deformaretur et impugnaretur libertas. Et quoniam archipraesul regem sic conventum sed incorrectum supra modum lugebat, suorum hoc erat consilium ut adhuc sustinens diutinae passionis suae exemplo cor regis emollire attentaret quod exhortationis sermone necdum potuerat immutare, cum nihil adeo cor irati soleat immutare et ad amorem convertere, quam pro irati voto diutius sustinere et pati. Archipraesul vero ex [Col. 1203A] eruditorum suorum viva et salubri exhortatione persuasus, jam nihil cogitabat de cura pastorali deserenda, sed potius deinceps fortius quam prius et virilius exercenda. Attrahens enim spiritum et assumens cor, jam nihil de fuga, nihil de otio, nihil de quiete, sed solum de cura et pugna cogitans, intra se cogitando censuit post omnia haec regi baculo pastorali comminandum, qui leviorem virgae castigationem non senserat. Intra se itaque cogitavit et censuit, eruditis suis nequaquam hoc exprimens vel deducens in consilium. Et quidem caute et industrie hoc, suis parcens in hoc, ne videlicet qui eum sequendo magnam jam ob id regis iram incurrerant, in majus et perpetuum forte inducerentur odium, si tale contra regem darent consilium, quod forte [Col. 1203B] etsi non regis voluntati, utilitati tamen militaret. Cogitavit itaque sic intra se, cum suis super hoc non praetractans, non praedeliberans, regem suum et filium baculo, ut diximus, severioris castigationis percellere, qui fuerat hucusque ad virgae tactum insensibilis, si forte percussus baculo devians reverteretur vel sic. Cogitavit, inquam, sic intra se, dubius tamen admodum et anceps super hoc quid agendum. Nec enim, ut diximus, voluit propter praedictam causam deducere hoc in collationem cum suis, vel suorum consilium quaerere. Itaque cum se solo deliberans aliquandiu intra semetipsum fluctuabat, stans et haesitans. Legerat quippe illud in lege: Principi populi tui non maledices (Act. XXIII) ; et [Col. 1203C] illud regis peccatoris: Tibi, inquit, soli peccavi (Psal. L) . Et rex vere soli Deo peccat. Nam sicut super locum illum docet doctorum et Ecclesiae rectorum unus: ยซSi quis de populo erraverit, et Deo peccat et regi: rex vero non habet hominem qui sua facta dijudicet.ยป Legerat quidem in lege et in Psalmista sic; legerat et multa alia quae eruditi et exercitati Ecclesiae rectores statuerunt de his. Quorum unus: ยซNon potest,ยป inquit, ยซsalubris esse a multis correptio, nisi cum ille corripitur qui sociam non habet multitudinem.ยป Et item: ยซCum quisque fratrum in aliquo tali peccato fuerit, ut anathemate dignus habeatur, fiat hoc ubi periculum schismatis nullum est.ยป Legerat quidem haec et alia in modum hunc. In Romana vero Ecclesia, ut supra jam diximus, [Col. 1203D] durum schisma tunc erat, tanto imperatore Frederico et tam generoso viro Octaviano antipapa tunc divisis ab Ecclesia et facientibus schisma, unde nec sine causa magna videbatur tunc majoris adhuc et durioris schismatis causa, si in tantam potestatem Anglorum, regem dico, aetate juvenem et in cismarinis et transmarinis tam late et tam magnifice dominantem, gladio verbi exerto ab Ecclesia separaretur, ne forte rege juvene et tam potente ob id commoto, facile ad partes Ecclesiae inimicas transiret. Super omnia etiam verebatur ne apostolicae sedis auctoritas propter hoc gravius schismatis periculum, quod, ut diximus, facile posset accidere, quidquid absque ejus consilio seu conniventia statueret ipse, totum ipsa irritaret. Haec igitur et hujusmodi [Col. 1204A] ut gladium suum reponeret nec baculo suo percuteret hortabantur.
At e diverso his alia obloquebantur, quae et impellebant ut gladium amodo non prohiberet a sanguine et ut percuteret baculo. Nam, sicut in lege audierat quod supra posuimus, videlicet: Principi populi tui non maledices, ita legerat et in lege tam principes Synagogae quam etiam alios pro qualitate excessus immundos reputari et extra Synagogam fieri, quod nequaquam erat maledicere principi; hoc in lege prohibitum, sed talis potius excommunicatio coercitio erat quiedam disciplinalis, et sicut tunc, ita et nunc principem anathematizare non est principi maledicere, quod lex prohibet, sed principem tanquam Ecclesiae filium disciplinaliter coercere. Et tanquam a latronibus [Col. 1204B] vulneratum per Samaritani curam medicinaliter secare, ut ferro abscindatur vulnus quod fomentum non sentit. Legerat et in propheta: Vae mihi, inquit, quia tacui (Isa. VI) . Sibi ipsi propheta: Vae dicit, eo videlicet quod regem Achab ea auctoritate qua debuit non corripuit, nec pro data sibi potestate coercuerit. Quod enim, ut supra induximus, rex adulter et homicida Deo dixerat: Tibi soli peccavi (Psal. L) , non ideo dixit quod prophetis tunc et Synagogae sacerdotibus in reges adimeretur coercitio, unde et propheta pro peccato mox regem corripuit, sed ideo dixit: Tibi soli, Deo loquens quia sacerdotes et prophetae vices Domini tunc gerebant. Et erant ipsi quasi ipse Dominus, cujus ipsi vicarii, unde et quem ipsi puniebant Dei [Col. 1204C] haec solius punitio ipsorum inflicta ministerio. Et sicut tunc, ita et nunc, si Ecclesia, si sacerdos regem punit, solus tamen Deus punire dicitur. Ille enim punit qui in terra Domini fungitur vice, qui et in terra quasi Deus populo datus est. Juxta quod Dominus ad Moysen: Ecce, inquit, constitui te deum Pharaoni (Exod. VII) . Et sacerdotes deos vocari in Scriptura invenire creberrimum. Legerat itaque in lege et in propheta sic, et similiter de regibus corripiendis per varia Scripturarum loca. Et, ut jam non tantum divinis legibus, sed et orthodoxorum Patrum et discretorum Ecclesiae rectorum agamus exemplis, audierat itidem et legerat rectorem illum Ecclesiae tam eruditum, tam discretum, et tam praeclarum doctorem Ambrosium, Theodosium magnum imperatorem [Col. 1204D] excommunicasse et ab Ecclesiae penitus exclusisse ingressu. Et ne etiam longe exempla petantur, audierat felicis memoriae Ivonem Carnotensem episcopum, qui velut quoddam Scripturarum armarium modernis temporibus pastoribus magnum scientiae lumen effudit, et spectabilem se ipsum formam dedit, audierat, inquam, ipsum Francorum regem Philippum excommunicasse et ab Ecclesia omnino prohibuisse. Legerat itaque archipraesul et audierat et haec et illa, unde et coarctabatur ex his et illis, hinc super omnia metuens quod si taceret vae sibi, si vero loqueretur, dissensionis periculum. Nec enim quae supra contra hoc inducta sunt adeo verebatur, utpote Scripturas intelligens, sed hoc quidem prae caeteris metuebat gravius, videlicet [Col. 1205A] dissensionis periculum: verumtamen et haec et illa in corde suo volvens sic, et tandem cogitans regem suum filium suum et dominum, quem ex diutina et familiari conversatione verius et interius noverat, nequaquam fore filium dissensionis sed pacis, et quod quidquid exacerbatus verbo comminaretur, nequaquam tamen matris suae Ecclesiae ut se ejiceret, dirumperet uterum; cogitans, inquam, sic, firmiter in corde suo statuit ipsum baculo pastorali percellere, si forte devians et justitiae transgrediens tramitem reverteretur vel sic: verebatur tamen ne, ut supra diximus, Romana Ecclesia sua, quae omni praeest auctoritate, evacuaret penitus quod ipse fecisset omne justitiae opus, verebatur quidem hoc, at tamen quidquid faceret Romana Ecclesia tanquam [Col. 1205B] mater et domina, satius judicavit officii sui debitum exsequi quam ipso muto et dissimulante malitiam relinquere impunitam et fovere transgressionem: arbitrans nec immerito sanguinem impiorum de manu sua minime requirendum tunc, etsi forte potestas major superveniens ab eo factum immutaret justitiae opus. Suadente igitur conscientia, imo sicut ab ipsomet accepi urgente eum ad hoc, illam quam diximus in regem coercitionem ecclesiasticam in corde suo firmissimam tenuit. Alioquin sibi visum quod pastor evangelicus sine causa baculum et judex ecclesiasticus sine causa gladium, et quod sacerdos Dominicus sine causa claves Ecclesiae accepisset, nisi quemadmodum auctoritatem ita et haberet virtutem, [Col. 1205C] sicut introducendi, ita et excludendi ab Ecclesia quos deberet.
Et quoniam quod faciendum statuerat non sub tecto, non clam, sed publice et solemniter judicavit faciendum, sicut et causa nostra et partis adversae noxa publica erat toto jam ecclesiarum orbe notissima, accessit ad locum celebrem et tempore celebri, Vizeliacum scilicet, instante festivo prae caeteris illius ecclesiae die, die videlicet festo beatae Mariae Magdalenae in cujus honore ecclesia loci fundata, cujus et ibi corpus gloriose requiescit, unde et ad diem festum ex diversis regnis concurrunt nationes plurimae. Tempore itaque celebri tam festivo accessimus ad tam celebrem locum distantem a mansione nostra Pontiniacensi monasterio per diaetam. Accessimus [Col. 1205D] itaque et venimus proxima ante festum die, nobis qui sequebamur accessus sui causam ignorantibus, nec enim propter hoc quod supra diximus nobis hoc indicavit, et credentibus quod solum propter diem festum accessisset. In crastino vero, festo videlicet die, ad petitionem abbatis et conventus, publicam missam faciens, finito Evangelio ascendit pulpitum, et elegantem et fructuosum sermonem ad populum habuit. Demum vero in audientia hominum causam dissensionis inter ipsum et regem exponens, et quam dure et dire secum et cum suis actum, qualiter etiam rex toties conventus et non misertus, sed eo amplius induratus, Ecclesiae causam et se et suos ipsorum orationibus commendavit: et confestim, omnibus audientibus et constupentibus, [Col. 1206A] miro modo compunctus, voce quidem flebili et intentissimo compassionis affectu in ipsum Anglorum regem Henricum nominative comminatorium emisit edictum. Et nos quidem certaminis sui socii, ex inopinato audientes sic, mox obstupuimus, eo quod nobis inconsultis fecisset sic. Qui quidem, sicut cito post nobis ipsemet indicavit, sciens et prudens hoc a nobis celavit, per supradictam causam se excusans quod nobis inconsultis hoc fecisset. Factum vero hoc ex plurimis et variis nationibus, quae ad diem festum convenerant et ita propriis audierant auribus mox divulgatum per terras citissime ad aures regis pervenit: unde et rex nec sine causa, supra quam nunc dicere aut scribere tempus sit, motus est et turbatus et qui cum eo universi.
Convenit igitur multitudo et mente confusa est, quam certissime jam audierunt sic. Convenit itaque Ecclesia Anglorum in cismarinis; convenit et Ecclesia Normannorum in transmarinis hinc inde, quid facto opus inter se acerrime deliberantes, summo opere providere curantes, ne videlicet in regem sententia, cujus jam processit comminatorium, ad perfectum procederet, seu in regnum vel personas regni aut ecclesias aliquod ecclesiasticae districtionis gravamen. Consternati etiam jam et tremefacti, non solum ob id quod jam de rege audierant, sed et quia archipraesul Jocelinum Saresberiensem episcopum ob manifestam [Col. 1206C] inobedientiam jam suspendisset: eo videlicet quod decanatum Saresberiensis ecclesiae contra interdictum domini papae et suum inconsultis quibusdam ejusdem ecclesiae canonicis, qui tunc cum ipso peregrinabantur, quorum erat cum aliis confratribus decanum suum eligere, cuidam de aulicis clericis ad regis voluntatem contulisset. Qui etiam et eumdem aulicum clericum, propter quasdam conventiones et obligationes illitas, quas in Alemannia cum schismaticis fecerat, anathematis vinculo jam innodaverat. Quas tamen conventiones et obligationes a rege missus de regis mandato ipse fecisse dicebatur. Personae igitur regni metuentes sibi ex his et quae futura sibi accidere possent gravamina praevenire molientes, solliciti quidem attentissime deliberant [Col. 1206D] quid agendum.
Nos vero Pontiniacum cito post appellatorum horum recessum reversi, deliberare mox coepimus quid agendum, utrum videlicet tali fuisset appellationi deferendum, plerisque nostrum asserentibus [Col. 1207D] deferendum, et ad docendum hoc tanquam eruditi et exercitati in jure, tam ex divino jure quam humano plurima allegaverunt; aliis vero de nostris contradicentibus et nequaquam deferendum contendentibus, e diverso validis et variis rationibus suam fundantes intentionem. Eo praesertim, ut prudenter astruebant, tam iniquae appellationi minime deferendum quod videlicet esset ipsa non ad oppressorum remedium, sed potius ad opprimentium prolongandam malitiam excogitatum fomentum; in quorum manibus evidenter et in omnium ecclesiae spolia et dextera rapinis repleta. Itaque coram archipraesule ab eruditis suis diversa sentientibus super appellatione collatum, ipso, ut moris sui erat, partes suas interponente, et nunc hos, nunc illos [Col. 1208A] de jure crebro sciscitante et opponente. Et quidem inductas tunc hinc inde super appellatione allegationes huic interseruissem historiae, nisi quia non paterentur se molesta brevitate arctari. Et praesertim sicut et de plerisque aliis, ita et in libello hoc supersedemus ab his, eo quod in corpore quodam epistolari multa continentur de his: de quo epistolari corpore mox loquemur. Collatum igitur est et allegatum hinc inde, verum archipraesul, etsi forte contra tam manifestos malefactores, quorum maleficia et lapides in parietibus et tigna in domibus jam accusabant, in ecclesiastica severitate de jure procedere potuisset, substitit tamen adhuc juxta Sapientis consilium: Qui patiens, inquit, est, multa gubernatur prudentia (Prov. XIV) . Substitit igitur [Col. 1208B] adhuc, non processit, differre ad tempus satius judicans, donec super hoc Romanam Ecclesiam jam consultasset: super omnia, ut supra jam diximus, veritus ne, quidquid ea inconsulta et tali praesertim tempore ipse statueret, totum ipsa evacuaret. Ad supradictum vero libellum appellatorium, nomine personarum regni ad ipsum destinatum, sensu suo proprio conceptam et proprio stylo exaratam remisit epistolam elegantem satis et sufficienter responsalem. In qua, inter alia, de appellationibus factis, si juste vel injuste, quod sibi visum interseruit. Quae nos in libello historico hoc, eo quod in ea epistola sint inserta, sicut etiam supradiximus, hic causa brevitatis praeterimus. Exstat enim [Col. 1208C] epistola illa inter caeteras epistolas suas, quas vel ipsemet scripsit, vel aliqui de eruditis suis de ipsius mandato sub ejus nomine. Ex epistolis quippe a nobis vel propter nos in exsilio nostro confectis, grande compactum est corpus epistolare, de quo supra nos hic dicturos promisimus. Compactum est, inquam, corpus ex his multas in se epistolas continens; quas etiam secundum ordinem historiae venerabilis prior sanctae Cantuariensis Ecclesiae Alanus laboriose quidem et studiose digessit. In quibus de exsilii nostri laboriosa historia perplurima continentur; unde et eo quod in epistolis illis diligentius conscribantur, multa in libello hoc brevitatis causa praeterivimus, praesertim quia liber ille epistolaris a multis personis et a multis ecclesiis jam habetur. [Col. 1208D] Verum et qui sufficienter archipraesulis verba et opera in exsilio, conatus et actus, agones et sudores pastorales nosse desiderat, ad illum recurrat, ut post libellum historicum hunc legat et illum librum epistolarem. In quo, etsi in plerisque epistolarum desunt dictionum solemnia, pro materia tamen satis commodus est. Quo nos amodo in historia facilius contexenda adjuti, de caetero brevius coeptum historiae ordinem prosequamur.
Appellatione itaque interposita et ecclesiastica disciplina suspensa sic, parantur, mittuntur nuntii ad apostolicam sedem. Mittit rex, mittunt et personae regni, mittit et archipraesul. Sed multum quidem [Col. 1209A] inter nuntios hos, illi quippe per viam argento et auro suffarcinati; nostri vero expediti et vacui secum in via vix viaticum portantes. Illi in curia his et illis massas aureas et argenteas aut dantes aut certissime pollicentes, nostri vero nuda solum verba apostolicae clementiae offerentes. Nec tamen fuit haec nostra prima ad Romanam Ecclesiam missio. Prius siquidem quosdam de eruditis nostris ad sedem apostolicam misimus, per quos a viro apostolico apostolicae sedis legationem jam super Angliam obtinuimus. Et quidem ad cautelam a nobis factum sic, ut videlicet firmior et magis authentica ecclesiastica quaevis sententia haberetur, si deinceps ab archipraesule aut in regnum aut in regni personas ferretur, unde et cum archipraesul Vizeliaci, sicut [Col. 1209B] supra ostendimus, comminatorium in regem emisit, apostolicae sedis legatus jam erat etsi impeditus legationis suae fines intrare non possent. Verum ad Romipetas nostros revertamur.
Hoc tamen prius interserto antequam plura de his, videlicet quod ipsis cito post supradictum diem festum beatae Mariae Magdalenae ad apostolicam sedem profectis, dominus rex Anglorum ad generale illud capitulum Cisterciense, quod in Septembri proximo die Sanctae Crucis, ut mos est, celebrabatur, litteras quasdam destinavit, significans quod quemdam de inimicis suis suscepissent et secum haberent, Thomam videlicet Cantuariensem archiepiscopum. Unde et mandavit quod, sicut charum [Col. 1209C] habebant quidquid in terra sua aut cismarina aut transmarina possidebant, ne eum amplius tenerent secum. Tribus itaque diebus exactis, quibus capitulum celebrari moris est, veniendi ad nos Pontiniacum arripiunt iter: abbas ipse Cisterciensis Gilbertus nomine episcopus Papiensis, ordinis illius quondam monachus, et ordinis abbates quidam cum iis, et venerunt festinantes archipraesuli nomine capituli nuntiantes se tales regis litteras et tale in iis suscepisse mandatum. Verumtamen et sermonem ad archipraesulem convertentes: ยซDomine,ยป inquiunt, ยซcapitulum propter mandatum tale nec fugat nec expellit te a se nec licentiat, sed tibi et prudenti tuo consilio hoc significat, ut post tale mandatum videas [Col. 1209D] et attendas quid agendum. Scit quippe totum capitulum certissime, et nos qui modo huc venimus, pariter novimus universi, vos adeo nostrum diligere ordinem quod ordinis providebitis indemnitati, ne vestri occasione sicut nec in spiritualibus nec in temporalibus diminutionem aliquam aliquodve detrimentum patiatur.ยป
Archipraesul vero et consiliarii ejus multa experti et exercitati in plurimis, mittentium et missorum corda conjecerunt et adverterunt mox quid agendum. Unde et incontinenti cum suis consilio habito, mox respondit archipraesul nulla ratione se velle quod sui occasione ordo laesionem ullam seu vel modicum aliquid damni incurreret, qui in tam arcto et ipsi et suis tantam exhibuisset humanitatem. [Col. 1210A] Eo addidit quod quocunque diverteret, ubicunque caput suum reclinaret, ab iis se citissime amoveret. ยซDomino,ยป inquit, ยซsi placet, mihi et coexsulibus meis providente, qui volucres coeli pascit et vestit lilia.ยป Et archipraesul quidem breviter sic, multorum vero et praesertim abbatis et fratrum nostrorum Pontiniacensium, qui, ut supra ostendimus, tam laeti, tam devoti nos susceperant, qui aderant et audierant verbum super archipraesule et suis, pietatis viscera commota sunt cum fletu domum egredientes. Nam ut quod vidimus, quod audivimus, hoc testemur, sanctae memoriae Garino de Galardim tunc abbate loci et fratribus invitis et ipsis quoad licuit contradicentibus, propositum fuit recessus nostri verbum hoc. Audito vero archipraesulis [Col. 1210B] responso hoc, sanctus abbas Cirterciensis et qui cum eo, in crastino recesserunt.
Archipraesul vero cum suis consilium habens quid agendum mox deliberat supremis suos alloquens sic: ยซFratres,ยป inquit, ยซmecum coram Domino in causa Ecclesiae advocati, ecce quomodo Satanas expetit cribrare nos sicut triticum, nos et nostros expellens, proscribens, dejiciens et impellens, ut evincat nos et cedamus. Ecce quod, ut nos persecutus est mundus, fugimus ad solitudinem hanc ejecti et proscripti, ad hos saeculi mortuos declinantes, sperantes nos saltem in solitudine hac, inter hos saeculi mortuos, abscondi a conturbatione hominum, a contradictione linguarum. Sed ecce quia [Col. 1210C] princeps mundi plurimum potestatis hic habet, qui etiam usque huc nos persequitur, hinc dejicit, et deinceps hic peregrinari non permittit. Quid ergo faciemus, viri fratres? Quo ibimus? Quo divertemus? Siquidem solitudines interdicuntur, nec etiam inter mortuos saeculi nobis jam conceditur locus. Non aedificium nobis nec domicilium, non aurum, non argentum, non pecunia, nec possessio ulla: elongati sumus ab amicis et proximis: vix etiam qui compati audeat, nedum suscipere nos vel subvenire. Quis enim qui hoc audeat, quae ecclesia, quis ordo, quodve monasterium nobis, a tam spectabili, tam approbato ordine, quem inter peregrinationis nostrae initia adeo praeoptavimus, quem praeelegimus ejectis [Col. 1210D] sic? Certe tum quia postpositis aliis praeelegimus peregrinari hic, tum propter timorem mundi et mundanae potestatis minas, non est qui nos suscipiat, non ecclesia, non persona ecclesiastica, non ordo ullus, seu etiam solitudo ulla, multo minus saecularium quis. Ad quos tamen, si qui forte essent, divertere, tum propter causam quam agimus, tum propter religionem quam ab initio usque incoluimus, nec religiosum nobis nec honestum. Nec tamen ob id, fratres, loquor haec, quasi contra boni patrisfamilias inhibitum adeo sollicitus de crastino. Spero quippe quod qui in monte vidit Dominus, ipse et in solitudine hac nos mundum deserentes et a mundo et ab his etiam qui mundum deseruerunt, jam desertos ipse consuetae pietatis suae oculis nos [Col. 1211A] respiciet. Spero, inquam, et certissime spero, quod in arcto hoc misericors et miserator Dominus angustiae nostrae et inopiae suam amplissime aperiturus sit manum et benedictione implebit. Verumtamen mihi necdum aperta est via, qua velit nos Dominus ab hac solitudine educere et providere eductis. Quod quidem admodum nunc desidero, ne videlicet, post propositum nobis de recessu nostro verbum, deinceps faciamus hic moram. Turpe enim nobis hoc et indecens. Provideat ergo nobis nunc Dominus praeter quem aliud refugium non habemus.ยป
Discipulus vero qui scripsit haec, inter caeteros audiens domini sui archipraesulis querulos sermones hos, ante caeteros mox erupit in vocem; ยซDomine,ยป [Col. 1211B] inquiens, ยซrecordare, si placet, quod dominus rex Francorum vobis civitate Suessionis tam magnifice, tam liberaliter, obtulerit se, videlicet vobis et vestris in qua velletis vel urbe vel oppido aliove ditionis suae loco quem elegeritis, de fiscali amplissime provisurum. Et quidem solum distulistis tunc, donec videlicet foret necesse hoc, non renuistis omnino.ยป Et archipraesul: ยซRecordor,ยป inquit, et ad eum qui sibi loquebatur singulariter sermonem dirigens: ยซSed videor mihi nunc, frater,ยป inquit, ยซquod aulicos iterum apparatus et urbanas delicias quaeras, quae temporis hujus est nos deserere qui tenemur in Evangelii vinculis. Satius et multo religiosius esset et honestius tempore hoc ad ecclesiam [Col. 1211C] aliquam vel solitudinem, quam ad aulam vel urbem nos divertere, ubi eo fiducialius quo humilius salutare Dei praestolaremur cum silentio et praevisum a Domino nostrae peregrinationis eventum.ยป
Alii vero de eruditis suis, qui consilio intererant, audientes haec contestabantur religiosius quidem, honestius et humilius hoc; sed hoc, inquiunt, minime in nostra optione vel potestate nunc positum, nobis jam non qua vellemus, sed qua possumus declinare necesse habentibus: ita ut oporteat nos illud comici sequi: ยซIbant,ยป inquit, ยซqua poterant et qua non poterant non ibant.ยป Unde et commune suorum omnium consilium fuit, ut de necessitate virtutem faceret, et quia ad interdictas jam sibi solitudines non poterat, ad aulam vel urbem declinaret [Col. 1211D] si et hoc posset. Adjicientes: ยซDomine, inquiunt, in aula vel urbe potest quis per gratiam vitam solitariam ducere et Deo vacare, sicut e diverso potest quis in solitudine aulicis luxibus pereffluere. Probat haec nostra verba Israelitarum vetus historia et notissima, qui ad petitionem suam manducaverunt et saturi sunt nimis; verum adhuc escae eorum in ore ipsorum, et ira Dei ascendit super eos. Et quidem in solitudine accidit sic, cum e diverso legamus pudicos illos et sapientes juvenes Joseph et Danielem, res fiscales agentes, unum in Aegypto et alterum in Babylone, vixisse continentissime et ipsos jam cives Jerusalem, nihilominus tamen tunc res Aegyptiacas et Babylonicas ministrasse in tam numerosa quidem turba sine turbatione, [Col. 1212A] versantes et quasi manentes in solitudine. Unde et rex ille debellator et manu fortis, etsi semper in acie, semper in agone, semper in multitudine, in solitudine tamen optatis sibi columbae pennis gloriatur se mansisse. Ecce, inquit, elongavi fugiens et mansi in solitudine (Psal. LIV) . Quod eorum qui praesunt maxime proprium est, ut versentur sine turbatione in turbis, et maneant semper in solitudine inter multos; aliorum semper, raro sui, nisi quia quando aliorum propter Deum, tunc magis sui. Unde et Magister, cum liber esset ex omnibus, omnium se fecit servum: his qui sub lege quasi sub lege, his qui sine lege tanquam sine lege, Judaeis Judaeus, ethnicis ethnicus, infirmis infirmus, omnia omnibus, ut salvaret sic omnes [Col. 1212B] (I Cor. IX) . Sic ergo nos, Pater sancte, qui urbem non appetimus, quin potius expulsi a solitudine, velimus nolimus, oportet nunc urbem ingredi, poterimus, operante Domino, victitare in urbe, tanquam in solitudine commorantes. Si quis autem ad Latinas, Graecas et barbaras historias recurrere velit ad hoc ostendendum, grandem habebit testium nubem; adeo sicut nec habitum nec loca, sed vitae solum merita Deus accipit. Nam ut adhuc recurramus ad nostra, Loth noster, qui in ipsa civitate immunda fuit mundus, in monte immundus fit. Et ut majora inducamus adhuc, primus homo de paradiso, et primus angelus de coelo cecidit, et Job noster in sterquilinio stetit.ยป
Archipraesul itaque persuasus ex his, ad Christianum illum et gloriosum Francorum regem Ludovicum, cujus memoria in benedictione aeterna est, discipulum qui scripsit haec mittere non distulit, qui de recessu nostro a Pontiniaco et causa recessus regi cuncta nuntiaret. Quod cum audisset rex, non parum est admiratus, et mox itineris sui socios convocans, erat quippe in via cum ipsi referrentur haec, totum ipsemet eis retulit. Et iterando sic audientibus omnibus: ยซO, inquit, religio! o religio, ubi es? Ecce enim quos credebamus saeculo mortuos, saeculi minas timent; et pro rebus [Col. 1212D] perituris et caducis, quas se propter Deum contempsisse profitentur, a Dei opere quod coeperant jam convertuntur retrorsum, Dei causam et pro Dei causa exsulem ejicientes a se.ยป Et convertens rex sermonem ad illum qui missus fuerat: ยซSaluta,ยป inquit, ยซdominum tuum archipraesulem et fiducialiter ipsi meo nomine nunties, quod etsi mundus et etiam qui videntur mundo mortui eum deserant, ego tamen eum non deseram. Sed quantacunque rex Anglorum, etsi dominicus homo meus sit, adversus ipsum moliatur et exerceat, ego tamen suscipiam propter Deum et propter justitiam patientem. Nuntiet ergo nobis sive ad civitatem sive ad castellum aliumve ditionis nostrae locum divertere maluerit, et paratum inveniet.ยป
[Col. 1213A] In brevi ergo reverso eo qui missus fuerat, archipraesuli nomine regis reportata sunt haec.
Nos vero supra alia loca regia ad complendum peregrinationis nostrae residuum praeclaram illam et regiam civitatem Senonis praeelegimus, a solitudine nostra Pontiniaco quam incolere coepimus, ut supra nos dixisse meminimus, solum per duodecim terrae leugas distantem. Civitatem, inquam, illam praeelegimus ex indigenarum consilio, eo videlicet quod, sicut ipsi testabantur, et nos hoc ipsum fide oculata deprehendimus, multa essent civitatis illius commoda, utpote frumento, vino et oleo stabilita, silvis circumnexa, pratis amoenata; scatent fontes, fluunt amnes, et denique autumni serenitas suas in omnibus exhibet ubertates. Terra certe illius [Col. 1213B] similis, de qua nuntiatur quod fuerit terra habitores suos devorans. Sed super omnia et prae caeteris ad civitatem allexerunt nos civitatensium mores; magis, inquam, allexit nos in clero et populo civitatis morum edocta liberalitas, quam descripta civitatis commoditas seu agrorum fertilitas ulla. Erant enim et in clero et in populo civitatis, sicut et jam eramus praeexperti, viri munifici liberales, dapsiles, advenis praesertim et inquilinis honorem exhibentes, affabiles, sociales, sua communicantes et facile tribuentes. Unde et potissimum inter tales praeelegimus peregrinationis nostrae consummare residuum. Est autem prope civitatem quasi per stadium nobilis abbatia et regia, ubi gloriosae virginis et matris sanctae Columbae corpus requiescit, [Col. 1213C] et monasterium ad ejus honorem dedicatum, tam commode situm ut facile possit civitatis habere commoda et evitare tumultus. Ad hoc archipraesul cum suis, tum propter loci religionem, tum propter civitatis tumultus facilius evitandos, declinare statuit. Quod quidem et mox, ut praefato illi Christianissimo regi innotuit et regi complacuit sic.
Biennio igitur jam peregrinationis nostrae Pontiniaci expleto a Pontiniaco discedimus. Die vero recessus nostri videres fratres moestos et ejulantes, post archipraesulem currere, discurrere, festinare, salutantes et resalutantes et benedictionem iterum et iterum postulantes, et iterum et iterum videre et alloqui cupientes recedentem, interdum conclamantes: ยซPater, cur nos deseris, aut cui desolatos [Col. 1213D] nos relinquis?ยป Ego autem videns sic verissima fore justi verba illa recordabar: Qui timent, inquit, te, videbunt me et laetabuntur (Psal. CXVIII) ; fratres igitur isti ita timentes ita discurrebant, ita se invicem praevenire contendebant, ut vel modicum viderent adhuc et laetarentur. Nec quidem praeceptum abbatis nec hora regularis ipsos revocare poterat, archipraesulem et suos diu et longe extra monasterii portam prosequentes: adeo quisque alium absque omni ordine praevenire contendens, salutationem ultimam et ultimam benedictionem alii contendebat eripere. Sed quam pius certe, quam ordinatus, irregularis et inordinatus horum incessus et excessus hic, ad quem eximiae charitatis [Col. 1214A] violentia impulit. In hac itaque fratrum pace et dilectione a Pontiniaco discessimus.
Verum die recessus nostri inter itinerandum archipraesul, qui in via maxime solebat esse comes facundissimus et jucundissimus, coepit admodum tristis et moestus esse contra morem suum, neminem suorum in via alloquens, nec ipsum suorum aliquis; nobis viae sociis opinantibus ipsum tristari sic eo quod a fratribus tam diligentibus et tam dilectis recessisset. Abbas vero noster Pontiniacensis, comes tunc noster per viam, vir edoctus et religionis approbatae, videns sic et compatiens, accessit propius sciscitans ab eo secretius quare sic vultus ipsius concidisset. Et hoc ipsum iterum et iterum [Col. 1214B] sciscitabatur, donec sibi archipraesul aperiret causam ad amicam importunitatem sciscitantis. ยซDomine abbas,ยป inquiens, ยซnec mirum, si animo meo turbato vultus meus sic conciderit: verumtamen causam, et si familiaris meus sis, non prius edisseram nisi eo pacto, ut secreto eam teneas quoad vixero ego.ยป Et abbas mox pepigit se facturum sic. Et ipse: ยซDomine abbas,ยป inquit, ยซhac nocte vidi somnium, et visiones capitis mei conturbaverunt me. Jam quippe per Dei, ni fallor, revelationem accepi quod morte dura, sed spero quod pretiosa de hoc mundo sim transiturus. Nocte quippe hac mihi visum, quod in ecclesia, nescio tamen qua, contra dominum regem Anglorum in auditorio domini papae et cardinalium pro Ecclesiae causa contenderim, [Col. 1214C] domino quidem papa parti meae favente, sed cardinalibus adversantibus pro rege contra me, cum ecce subito quatuor supervenerunt milites, qui mox rapientes me ab auditorio, in eadem ecclesia capitis mei summitatem, ubi coronae meae locus est, excoriaverunt, adeo ut mihi videbatur angustiatus quod videbar mihi defecisse. Et ex revelatione hac, scio quippe revelationem esse hoc, non vanum somnium, conturbor sic et contristor: non quidem propter revelationem, pro qua potius Altissimo quantas valeo gratias ago, qui parvitati meae aperire dignatus est de hoc mundo mei exitus modum, sed propter eos maxime doleo, qui secuti sunt me et tot et tanta sustinuerunt propter me. Qui certissime scio quod me percusso dispergentur, quasi oves non [Col. 1214D] habentes pastorem.ยป Hanc eamdem visionem paucis post diebus exactis et cuidam alii abbati ordinis Cisterciensis, amico itidem suo et familiari, pacto simili ne videlicet eam cuiquam, donec visionis videret exitum, revelaret, secreto similiter retulit: de Valle Lucente dictus abbas hic erat. Visionem itaque duobus his abbatibus retulit, ut ita ipso eo modo quo ex revelatione praemunitus fuerat de hoc mundo sublato, in ore duorum staret verbum revelationis hoc. Quod quidem, ut eisdem abbatibus dixit, nemini suorum indicare voluit, ne forte passionis suae socios eo amplius contristaret. Et quidem sicut praevidit et praedixit, eo modo et de mundo transivit, quemadmodum sequens historiae [Col. 1215A] ordo declarabit. In hoc et uni sanctorum similis qui similiter de praesentis cursus sui fine revelationem accepit; cui nocte visum quod ipse totus igne cremaretur; et ipse quidem postea ita igne crematus et per ignem transiens in refrigerium est eductus. Ni fallor, beatus Polycarpus hic erat. Dicti vero abbates relatam sibi archipraesulis visionem omni tempore siluerunt, donec ipsam in cursus nostri fine finis ipse confirmaret. Sed hoc de visione interserto, deinceps ad historiae ordinem revertamur.
Profecti itaque a Pontiniaco Senonis venimus, a piae memoriae Hugone Senonensi tunc archiepiscopo [Col. 1215B] et a clero et a populo civitatis, in omni gaudio et alacritate suscepti, de fisco ad usum nostrum necessaria percipientes amplissime. Rex vero omni tempore quo ad civitatem veniret, sicut ubique moris sui erat, primo quidem ad ecclesiam et confestim, nisi major causa detineret, ad archipraesulem visendum accelerare consueverat. Cujus tunc prolixiori eloquio et in magnis consilio, tanquam viri exercitati et experti negotia regia, fruebatur. Sed quid? Suscepti jam a Francis, et de ipsius regis mensa jam eramus, inter ipsos non ut exsules sed cives, non quasi advenae sed indigenae; et etiam plus quam ipsis indigenis nobilibus et generosis, nobis a magnatibus et principibus terrae honor amplior impendebatur, ita ut oblivioni datae essent augustiae nostrae [Col. 1215C] priores, nec essent jam priora in memoria quae transierunt.
Unde et, sicut vetus habet historia, quod Gallia semper viris fortissimis et eloquentissimis abundaverit, ita et illi veteri hoc novae historiae copulamus nunc, addentes quod viris munificentissimis et honoratissimis abundantissima sit, ad illos maxime tales se semper exhibentes qui advenae sunt et oppressi. Quod vidimus, quod audivimus, quod etiam nos ipsi sensimus, hoc testamur de Francis, unde et merito ab antiquo dulcis Francia dicta est. Dulcis certe propter terrae fructus, qui praecellentissimi sunt, dulcis etiam propter aerem, qui ibi clementissimus [Col. 1215D] est, sed verius dulcis propter terrigenarum ingenuos mores, suaves et jucundos, et jucunda consortia. Etsi igitur forte ex alia causa dulcis dicta sit, nos tamen inpraesentiarum et ea causa dulcem praedicamus, qua ejus dulcedinem sensimus, adeo ut peregrini nos angustiati et afflicti prae ipsius dulcedine non recordaremur malorum. Propria quippe gens nostra nos calice moeroris, calice amaritudinis epotavit, sed ista venientes ad se calice suae dulcedinis nos inebriavit: adeo ut prae dulcedine propinatae prius amaritudinis non recordaremur malorum. Dulcis itaque Francia et vere dulcis; dulcis, inquam, ut jam diximus, et adhuc iterare urget amor, dulcis. Dulcis revera propter fructuum gratiam, propter aeris clementiam: sed vere dulcis [Col. 1216A] et adhuc dulcior propter eximiam gentis humanitatem et inolitam principum terrae benignitatem. Dulcissima vero propter coelitus datam regibus terrae mansuetudinem. Donum quippe proprie desuper datum in tanta potestate mansuetudo tanta. Siquidem Francorum reges, ut ex gestis habetur antiquis, viri semper fuerunt bellicosi, tyranni vero vix aut nunquam. Dulcis itaque Francia dulcior et dulcissima est. De cujus dulcedine quia nos gustavimus, imo plene inebriati sumus, inebriati de ipsa nunc, cum tempus est non eructuare non possumus. Et quidem ad laudem et gloriam gentis illius, de ipsius dulcedine plenius nunc eructuassem, nisi quia amodo tempus est et historia exigit, ut intermissum supra historiae ordinem retexamus. [Col. 1216B] Ad supra missos itaque Romipetas nostros revertendum.
Nec enim multos dies Senonis fecimus, cum ecce Romipetae nostri revertuntur, nuntiantes quod dominus papa, cardinales a latere suo in brevi missurus foret, qui inter regem et archipraesulem de pace tractarent et reformarent pro posse: interim vero omnia debere esse in suspenso, nec aliquid ecclesiasticae disciplinae exercendum; hoc ipsum viro apostolico per reversos nostros signatis apicibus suis archipraesuli mandante et consulente sic. Sedimus itaque per dies plurimos adventum cardinalium praestolantes. Qui tandem venientes Senonis, per nos [Col. 1216C] primo venerunt; ideo prius ad nos quam ad regem, quia viae ipsorum ductus sic se habuit. Fuerunt autem qui missi venerant, quod ad ipsos, pacis reconciliatores idonei, utpote viri multum pectoris et multum oris habentes. Quorum unus dictus est Willelmus de Papia, alter vero Otho, presbyteri cardinales. Isti itaque primo venientes ad nos, causam nobis sui exposuerunt adventus. Et nobis quidem placuit et devote ut ad Dei honorem et salva Ecclesiae libertate inter dominum regem et nos componerent. Ipsi vero, sic ad regem profecti in Normanniam, erat quippe rex in transmarinis extra regnum tunc, cum rege moram fecerunt non modicam, ad nos nec revertentes nec nuntiantes quid. Hoc [Col. 1216D] quippe solum quaerebat rex, ut dicebatur, quod et postea rerum probavit exitus, ut videlicet tempus solummodo protelaret, pacem nostram minime volens, etsi velle se simulans. Verumtamen cardinales, ne frustra venisse viderentur, saepe et saepius regem de pace convenerunt, sedulo et attente de pace tractantes, pacem inquirentes, sed viam pacis non invenerunt. Verum ne frustra venisse et nihil egisse viderentur, denique nos ad colloquium vocant. Fuit autem colloquium inter nos et ipsos in confinio Franciae et Normanniae inter duo illa castra Trie videlicet et Gisors.
Nocte vero proxima ante colloquium archipraesul vidit somnium, sicut ipse nobis mane ad colloquium [Col. 1217A] euntibus retulit, quod videlicet propinaretur ei venenum in calice aureo. Et quidem accidit sic. Alter quippe cardinalium, praefatus videlicet Willelmus de Papia vir elegantis eloquii, et verba habens persuasibilia pacis quidem suaves et blandos sermones nobis obtulit. Et videbantur in superficie bona verba et pacifica, quae tamen si quis interius aspiceret, ecclesiasticae paci et libertati non modicum derogabant. Et ita nos audientes illa et pensantes relatae nobis prius visionis nocturnae, mox advertimus conjecturam. Unde et singula fere quae a cardinalibus de pace proponebantur, nobis suspecta erant, metuentibus capi in sermonibus, qui molliti et melliti erant, et tamen ipsi nihilominus jacula. Et ut ibi prolixius dicta breviter hic et in summa dicantur, [Col. 1217B] summum fuit cardinalium consilium et omnimodis nitebantur ad hoc, ut nulla expressione facta inter regem et archipraesulem de consuetudinibus, quas supra in scriptum redactas diximus, ob quarum contradictionem et nos peregrinabamur, archipraesul ad suam reverteretur ecclesiam, si tamen et hoc a rege posset obtineri vel sic. Dicebant etenim quod nocerent expressa et pacis processui fieret sic offendiculum. Nam sicut adjiciebant, turpe esset regi et indecens, ita manifeste et expressim consuetudinibus illis renuntiare, quae per antiquiores et majores regni et etiam per ipsos episcopos, etiam et per nos ad regiam dignitatem pertinere, et ad coronam suam spectare recognitum est. ยซSi vero rex pacem, ut [Col. 1217C] aiebant, vobis concesserit de consuetudinibus sive tenendis sive abolendis nulla habita mentione, eo ipso evacuatae intelliguntur et abolitae; praesertim cum super his inter vos et regem tam dura quaestio mota, et tota sint hae dissensionis materia. Unde si vobis pacem concesserit rex, vobis tamen non concedentibus has nec ad tenendas has vos obligantibus, eo ipso intelligentur evacuatae et vos obtinuisse in causa. Rex etenim sic, etsi non expressim, tacite tamen intelligetur abolitioni consensisse.ยป Et addebant exempla, quemadmodum, ut aiebant, si episcopus quemquam ad sacros ordines promoverit, etsi expressus non fuerit, tacitus tamen de continentia fuit consensus. Et ad hoc ipsum quidem probandum, tanquam viri et in divino et in humano jure periti, [Col. 1217D] pleraque alia induxerunt exempla; juxta quod utrumque jus loquitur de consensu interdum expresso, interdum vero tacito et non expresso.
Nos vero e diverso expressam petebamus consuetudinum abolitionem, et ut expressum illud de quo satis supradictum chirographum decreti evacuaretur. Alioquin minime in tuto fore nostram vel Ecclesiae pacem, nisi totius turbationis et dissensionis prima et summa causa velut totius mali radix exstirparetur. Praesertim cum, ut supra ostendimus, archipraesul circumventus et seductus assensum illis praebuerit. Unde si, nulla vel in specie vel in genere consuetudinum habita mentione, cum rege componeret, priorem illum de consuetudinibus assensum ratum habere videretur, et quae perperam gesta [Col. 1218A] confirmare juxta illam civilis juris regulam Ratihabitio retro trahitur et quae sunt gesta confirmat. Addebamus et quod eadem, quae inducebant contra regem propter nos, potius pro rege contra nos facerent, de consensu videlicet tacito et non expresso. Taciturnitas enim, ut dicebamus, non aboleret sed potius eo amplius ad pravarum illarum consuetudinum observationem archipraesulem obligaret, ad quas aliquo tempore male et illicite se obligaverat per apostolicae absolutionis gratiam, per contradictionem acerbam, et per exsilium grave, rupta penitus illicita illa obligatione et dissoluta. Unde si in ecclesiasticae pacis reformatione talis sit taciturnitas, et a tali qui contradicendi habet personam, ita ut de consuetudinibus illis evacuandis nec in [Col. 1218B] specie nec vel in genere ulla fiat mentio, manifestus videretur consensus, et prior illa quae jam exspiravit obligatio illicita revivisceret. In quo casu multi loquuntur canones: quorum unus: ยซQui non obviat, inquit, cum potest, consentire probatur: et nec caret scrupulo consensionis occultae, qui manifesto facinori desinit obviare.ยป Et multi alii canones in modum hunc tunc ibi inducti, et exempla multa: verum et canonibus ibi inductis et exemplis pariter, brevitatis hic causa supersedemus, praesertim cum haec modicam etiam habentibus juris experientiam notissima sint.
Praeterea ablatorum nobis, imo Ecclesiae, potius restitutionem bonorum, tam mobilium quam immobilium, instantissime petebamus illam divini juris [Col. 1218C] regularem crebrius iterantes, videlicet non remitti peccatum, nisi restituatur ablatum. Et eo certe majora petebamus et talia quae certissime sciebamus per ipsos apud regem impleri non posse, quia per quosdam aulicos amicos nostros sed occultos secreto praemuniti eramus, et nos deprehendimus sic, quod nec etiam hoc ipsum quod nobis offerebant impetrassent a rege. Jam enim rex certissime proposuerat et etiam publice juraverat, archipraesulem ipso regnante ad ecclesiam suam non reversurum. Verum cardinales, quorum alter regi per omnia favit, pacis qualiscunque verbum nobis proposuerant, ut ita quoquo modo regem excusarent, quasi per ipsum non staret quo minus pax fieret, et, ut jam [Col. 1218D] diximus, ne ipsi frustra venisse et nihil egisse viderentur. Unde et infecta pace, imo etiam absque omni spe pacis per ipsos deinceps faciendae, discessimus ab eis sic, ipsis ad regem confestim revertentibus.
In Cenomannia vero in civitate ipsa Cenomannis nonnullae regni personae jam convenerant; et videntes sic pacem nequaquam per cardinales posse fieri, in audientia cardinalium suas appellationes renovarunt pro rege, pro regno, pro personis propriis, et pro ecclesiis suis, ad sedem apostolicam reappellantes. Post aliquantulum vero temporis cardinales, multum a rege honorati, et ambitiosis onerati exeniis, nostra et Ecclesiae pace infecta, ad Romanam revertuntur Ecclesiam.
[Col. 1219A] Nos vero de secunda appellatione hac an ei deferendum, mox inquirere coepimus. Quanquam enim jus indistincte loquatur et dicat, appellatione interposita, sive recepta sit sive non, nihil innovandum, ne videlicet cognitionali deliberationi praejudicium fiat et secundum utrumque jus ejus esse de appellatione cognoscere, ad quem appellatum fuerit; eruditi tamen nostri nequaquam hoc passim et sine distinctione, verum prudenter et erudite, tanquam viri exercitati in his docuerunt, multa inducentes ad docendum, quomodo intelligendum sit jus, quod de appellatione loquitur sic. A quibus tunc inductis hic causa brevitatis supersedemus, praesertim cum talia viris peritis sint notissima. Nos itaque appellationi jam dictae, tanquam ad justitiam [Col. 1219B] eludendam et in oppressorum oppressionem manifestissime factae, ab inferiori judice minime deferendum judicavimus. Quotquot tamen nos domino nostro archipraesuli supplicavimus, monuimus, consuluimus ut sola regis persona adhuc remaneret intacta.
Igitur archipraesul, sciens a propheta maledictum qui gladium suum a sanguine prohibuerit et qui Dei opus negligenter facit, accinxit se. Et in primis quosdam de aulicis clericis, qui ratione ordinis seu beneficii ecclesiastici obligati sibi fuerant et obedientiam exhibere tenebantur, districtissime citavit, [Col. 1219C] ut ad ipsum venire non postponerent nec differrent. Quibusdam etiam in virtute obedientiae, sub ordinis sui et beneficii periculo, nonnulla praecepit, at nec venerunt hi nec paruerunt illi. Unde et archipraesul appellationi non deferens, ipsos gladio verbi Dei percussit et publice anathematis vinculo innodavit, et ut praecipiunt canones, quantum permisit malitia temporis, quo debuit paragromata sua mittens, anathematizatos denuntiavit. Et de aulicis clericis sic; pariter et de aulicis laicis et ob causas varias: quosdam, quia invasores, quosdam tanquam rerum ecclesiasticarum violentos detentatores, quosdam quia tempore peregrinationis suae praedia Cantuariensis Ecclesiae, non ab ipso, sed a rege acceperant. Omnes denique qui praedia et possessiones [Col. 1219D] archiepiscopatus Cantuariensis vel suorum, qui peregrinabantur cum ipso, auctoritate regis ad custodiendum susceperant anathemate percussit. Et non solum ex his et illis, sed et aliquos etiam de ipsis episcopis propter inobedientiam manifestam, et maxime quia inter regem et ipsum totius dissensionis incentores exstitissent, quam et fovere in dies non desisterent. De anathematizatis sic Gilbertus cognomento Folioth episcopus Londoniensis unus erat. Et hi quidem anathematizati ex aulicis de magis familiaribus et consiliariis regis. Unde et fere jam quotquot in aula aut nominative excommunicati sic, aut saltem excommunicati denominative excommunicatorum participio, quos evitare nec poterant nec licebat. Adeo ut vix in capella regis qui in missa pacis illud [Col. 1220A] osculum sacramentale regi offerret nisi excommunicatus vel ex nomine vel ex participio. Excommunicati igitur hi, excommunicati et illi. Nec enim archipraesul sustinere potuit aut voluit amplius, unde non destitit, non pepercit, nec his, nec illis. Non sustinuit, inquam, non pepercit, etsi vir apostolicus auctoritate sua quae omni praeest quosdam jam solvisset quos ipse ligaverat: praefatum videlicet Saresberiensem episcopum et aulicum illum clericum quem supradiximus cum schismaticis in Teutonica illicite contra Ecclesiae pacem et contra virum apostolicum contraxisse.
Audiens vero rex motus et turbatus et pars omnia [Col. 1220B] adversa, sic videlicet nec aulicis deferri propter regem, nec appellationi propter sedem apostolicam, ad virum apostolicum mittunt cum omni festinatione et remittunt. Currunt, festinant, accelerant nuntii et nuntii, et post iterum nuntii, qui haec viro apostolico nuntient. Mittimus quidem et nos. Sed quia aurum et argentum non erat nobis, mittimus nos iterum, sicut prius, nuda solum verba tetra et atramento scripta. Illi vero aurea et argentea ex abundanti et multo plus plura prioribus. Verumtamen pius noster rex Francorum, de cujus quasi aula jam eramus, quia de ejus mensa, ad virum apostolicum et ad familiares suos dominos cardinales pias preces sacris apicibus suis mittit, propter nos mittens et remittens, mandans et remandans, [Col. 1220C] quod qui tangeret nos tangeret pupillam oculi sui: super omnia mandans et rogans, ne vir apostolicus solveret, quos tam venerabilis, tam sanctus archipraesul tam juste ligasset, nec evacuaret quae ipse fecisset contra Ecclesiae inimicos justitiae opera. Id ipsum etiam et pontifices et principes terrae Romano pontifici et venerabilibus cardinalibus cum omni devotione et affectu monentes supplicaverunt. Jam ergo et per nostros et ab adversariis teruntur in dies apostolorum limina: discurrunt, festinant, accelerant et hi et illi. Moriuntur obiter tam hi quam illi, sed succedunt alii et succrescunt et ex his et ex illis. Nam ut de nostris loquar, de multitudine nostrorum exsulum erat nobis copia nuntiorum, [Col. 1220D] unde et sicut supra satis ostendimus, sic dispensante Altissimo, sicut in aliis ita et in hoc causae nostrae, etsi nescius, multam opem tulit qui nobis coexsulum tantam multitudinem expellendo sociavit: qui virorum tam eruditorum, tam prudentium et consilium nobis contulit et contra se ipsum pro nobis tam fideles nuntios praeparavit. Sed quid? videres certe a paupere archipraesule et coexsulibus suis pannosis et miseris, adversum cives, adversum reges, adversum purpuratos et divites strenue, varie et valide concertatum. Unde nec est, ut ex parte tunc didici, quod vir strenuus eruditus etsi pauper argento vel auro valeat comparari. Talis enim incomparabilis; unde et de sapientia Sapiens. Venerunt mihi, inquit, omnia bona pariter cum illa [Col. 1221A] (Sap. VII) . Non quidem de potentia, non de divitiis sic: Vae potius terrae cujus rex puer est! (Eccle. X.) Et divites, inquit Psalmista, eguerunt et esurierunt (Psal. XIII) , unde et sapiens sapientiam praeposuit his et haec ei adjecta. Talis enim, ut diximus, et iterare non piget, incomparabilis: talis quippe semper abundans, semper gaudens, egens vel tristis nunquam. Quasi nihil habentes, inquit, et omnia possidentes; quasi tristes, semper autem gaudentes (II Cor. VI) . Juxta quod philosophorum unus, cujuslibet animam ipsius dicebat esse fortunam. Et orthodoxorum unus: ยซNunquam, ait, parvus est census, cui magnus est animus.ยป Unde et Sapiens: Cogitationes, inquit, robusti semper in abundantia (Prov. XXI) . Talis semper dimicans, semper triumphans, [Col. 1221B] evictus nunquam vel deficiens. Juxta quod magister ille agonotheta: Quando, inquit, infirmor, tunc potens sum (II Cor. XII) . Et Sapiens: Vidisti, inquit, virum velocem in opere suo coram regibus stabit nec erit ante ignobiles (Prov. XXII) . Talis hic Thomas noster, magna anima et robusta semper abundans, semper in pugna, semper in palma, utpote de forte illo et sancto fortium et sanctorum catalogo, qui occidi poterant et flecti non poterant. Quod melius in historiae hujus calce declarabitur: hoc interim hic adjecto, quod nec mirum si Thomas hic noster praedicetur hic magnus qui semper magnus; magnus in aula, magnus in ecclesia, magnus quando civis in Anglia, magnus quando exsul in Francia, sed incomparabiliter magnus et majore [Col. 1221C] maximus hodie: qui modico nunc clausus tumulo sumpsit sibi pennas diluculo et a nobis jam super pennas ventorum avolans, totum mundum trahit post se. Sed haec docebunt sequentia melius. Interim ad prosequendum historiae ordinem revertamur. Itaque ut dicere coepimus, plurimae fiunt et contrariae missiones ad virum apostolicum.
Arctabatur itaque Romanus pontifex quippe neque quod nos fecimus irritaret, sed potius ut ipse apprehensus apostolico zelo nobiscum adversus malignantes consurgeret, urgebant tum justitiae causa [Col. 1221D] quam fovebamus, tum mundi favor qui nobiscum, tum pii regis nostri Ludovici et suorum desideria et postulationes tam affectuosae pro nobis. Inde vero obsistebant regis Anglorum juvenis adhuc, ut supra diximus, et tam potentis et suorum postulationes contrariae. Considerabat etiam vir apostolicus archipraesulem nostrum virum velocem in opere suo et sicut videbat ipse et ab aliis jam acceperat, deinceps nec revocari posse, nec desistere velle a justitiae opere, quin videlicet gladium suum exerceret et occideret et mactaret illos quos in tam atrocibus tamdiu et tam patienter supportaverat hactenus. Considerabat igitur vir Apostolicus sic, archipraesulis aemulationem tam accensam et adversariorum obstinationem tam duram: unde et [Col. 1222A] turpe et irreligiosum et forte damnabile sibi, si archipraesulem ex tam justa causa sacerdotali zelo accensum, ab officio suo suspenderet, seu ab ipso facta irritaret justitiae opera, ex quo universae Ecclesiae grande et grave scandalum generaret, et regis Francorum et regni incurreret indignationem non modicam. Igitur quod solum videtur superesse, Romanus pontifex inter regem et archipraesulem paci amicabiliter reformandae adhuc studere necessarium duxit. Sacros itaque apices suos ad dominum regem Francorum saepe et saepius mittit, mandans, monens et rogans regem, ut pacis nostrae mediatorem se interponat. Mittit etiam nunc ad hos, nunc ad illos, ad eos maxime qui credebantur a domino rege Anglorum libentius audiri et [Col. 1222B] benignius, et quorum opere et industria sperabatur verbum pacis posse melius et efficacius promoveri. Mittit et ad viros religiosos, viros pacificos, quorum in reformatione pacis et in dissidentium reconciliatione solet esse diligens opera et efficax gratia. Mittit itaque Romanus pontifex et remittit, mandat et remandat. Pleraque vero de scriptis illis apostolicis exstant adhuc, in illud, de quo supra meminimus, corpus epistolare redacta, ad quod recurrat, si quis haec legere et nosse desiderat.
Dominus itaque rex Francorum, videns dominum papam de pace nostra sic sollicitum, tanquam filius [Col. 1222C] pacis et obediens apostolico viro, operose et attente partes suas interposuit. Unde et ad pleraque colloquia, quae inter ipsum et dominum regem Anglorum erant, vos vocavit, pacis nostrae in iis se mediatorem interponens. Inter quae unum colloquium fuit, quod ad laudem et gloriam tanti archipraesulis ego hic tacere non debui. Contigit, ut Pictavi et Britones, ortis quibusdam simultatibus adversum dominum regem Anglorum moverunt arma: et, ut fortius rebellarent et securius, cum illustri rege Francorum confoederati sunt, qui et tunc pariter cum Anglorum rege inimicitias habuit. Verum post multa dies colloquii statutus, pax reformata inter omnes, donec tandem ventum ad nos, qui similiter pacem inquirentes [Col. 1222D] colloquio interfuimus. Accedunt autem multae et magnae personae ecclesiasticae et alii viri multi et magni: omnes hi inter regem et archipraesulem mediatores. Rex vero quibusdam ex mediatoribus his, quos archipraesuli magis favere suspicabatur, quos et archipraesul amicissimos habebat, jam secreto dixerat velle se crucem facere et Hierosolymis proficisci, facta solum prius pace ad honorem suum inter ipsum et archipraesulem suum: et addebat se de pace hac in hoc colloquio in praesentia regis Francorum et aliorum solum quaerere honorem, saltem verbo tenus. Habito igitur prolixiori verbo de pace nostra in communi omnium mediatorum, seorsum tamen a regibus, isti quos diximus inter caeteros archipraesuli magis familiares, quibus et rex [Col. 1223A] verbum illud crucis et de pace nostra sic instillaverat, archipraesulem a communi illa mediatorum corona seorsum trahunt, et secretius proponunt ei verbum regis, quod a rege secreto acceperant sic, nec tamen ipsi hoc nomine regis nuntiantes, sed verissime asserentes se a rege accepisse hoc. Unde et summum ipsorum consilium fuit et summopere laborabant ad hoc, ut archipraesul, et de tota causa et de ablatis tam sibi quam suis, regis ibi per omnia miserationi et voluntati se supponeret; quod est sicut vulgo dicitur, ut poneret se de tota quae inter ipsos vertebatur querela in misericordia regis, et absolute sic, absque omni additamento. Siquidem archipraesul ad instantiam et ad consilium mediatorum urgentium ipsum ad hoc, jam in communi [Col. 1223B] mediatorum omnium audientia concesserat se facturum sic, adjecto tamen hoc: Salvo honore Dei; verum isti inter mediatores archipraesuli magis familiares, viri fideles et exercitati in consiliis, de quibus et tanquam de se archipraesul fidebat, adjectum illud nitebantur adimere, videlicet salvo honore Dei, eo quod, ut dicebant, in verbo illo scandalizaretur rex. Unde et ut absolute super tota controversia regis se supponeret voluntati et arbitrio, summo nisu et studio consulebant; et sic coram omnibus regi daret gloriam et honorem et hoc regi satisfaceret et hoc regi sufficeret: et rex vicissim ipsi restitueret integram gratiam suam et pacem. Et hoc quidem verbum illi simile quod prius, dum adhuc essemus in Anglia, de regiis consuetudinibus observandis adjectum. [Col. 1223C] Dicebat enim archipraesul se regias consuetudines observaturum salvo videlicet ordine suo, quod in libello historico hoc supra non praeterivimus. Illa igitur adjectio huic similis. Ibi salvo ordine, hic vero salvo Dei honore. Eisdem itaque suasionibus et allegationibus, quibus illi pacis mediatores tunc in Angliae, illud adjectum salvo ordine, et isti nunc in Francia hoc adjectum illi simile salvo honore Dei attentaverunt adimere. Et quidem primam illam adjectionem ordinis, archipraesul expressisset nunc iterum hic, nisi quia, ut supra ostendimus, ex adjecto illo scandalizabatur tunc rex, quemadmodum et nunc ex hoc, salvo videlicet Dei honore, scandalizabitur ut mox dicetur. Sed quid? Denique adeo suasus, tractus, pulsus et impulsus est ut persuasus [Col. 1223D] videretur. Cumque tandem cum eruditis suis familiarius et seorsum breviter, prout tunc licuit et tempus erat, loqueretur, et eis quae a mediatoribus illis amicissimis sibi secreto acceperat singula proposuisset, ipsorum fuit omnis sapientia devorata; videbant quippe hinc pacis bonum, et gratiam regis desideratissimam inde vero turpe et irreligiosum et ignominiosum Ecclesiae videri posse, si ita super causa ecclesiastica archipraesul laicae personae voluntati et arbitrio se supponeret, ut nulla videlicet de libertate Ecclesiae seu Dei honore fieret expressio; praesertim cum de Dei honore habita fuisset mentio et jam quaestio mota. Quod tamen propter bonum Ecclesiae et nostrum, quod certissime sperabant et [Col. 1224A] asserebant subsecuturum, urgentissime consulebant et cum omni quaerebant instantia mediatores, et maxime inter ipsos viri fideles et religiosi, qui et in consiliis exercitatissimi et archipraesuli amicissimi erant. Et ideo eruditi nostri quotquot haesitabant, et consilium dare verebantur, ne vel per ipsos impediretur pax vel ne forte per ipsos Ecclesiae causa quam agebant periclitaretur. In hoc igitur casu omnes quotquot siluerunt et ab eruditis nostris omne consilium periit, et ipsorum sapientia inutilis facta est, tanquam ultra sapientia non reperta in Theman. Periit, inquam, ab eruditis nostris sapientia et consilium, nisi quod quidam submurmuraverunt minime tutum in tali casu Dei honorem, seu libertatem ecclesiasticam, pro gratia terrena acquirenda ita supprimere [Col. 1224B] seu subticere; quod non esset aliud, ut dicebant, quam lucernam sub modio ponere quemadmodum et in hoc libello supra ostensum est, cum similis illa adjectio, salvo videlicet ordine, in Anglia similiter pro bono pacis est adempta. In arcto itaque hoc periit sapientia et consilium. Igitur, quod solum nobis in articulo tam arcto restare videbamus, clamavimus ad Dominum supplicantes ut daret nobis consilii et scientiae spiritum. Sed quid? Nobis ita consilium suspendentibus et haesitantibus quid agendum, a pacis mediatoribus, multis et magnis viris, et praesertim qui inter ipsos, a viris religiosis et aliis archipraesuli amicissimis et familiarissimis, adeo sicut et supra diximus, suasus, tractus et impulsus est, ut haberetur persuasus.
[Col. 1224C] Itaque cum a pacis mediatoribus et aliis hinc stipatus jam duceretur ad reges, erant quippe duo reges simul adhuc pacis nostrae finem exspectantes, cum, inquam, duceretur, sic ingessit se, difficile tamen inter tot et tantos, discipulus qui scripsit haec: et breviter et citissime, nec enim aliter potuit, tunc instillavit et in aure: ยซDomine, inquiens, videto quomodo caute ambules. Unum tibi dico certissime, de conscientia loquens, quod si in compromissione hac regi adjectionem illam subticueris, salvo videlicet honore Dei, praesertim cum totum hoc nunc agatur ut pro regis gratia subticeatur hoc, quemadmodum et suppressisti illud in Anglia salvo ordine tuo, cum tunc de regiis consuetudinibus observandis ageretur, sicut tunc ita et nunc dolor [Col. 1224D] tuus renovabitur, eo quod a bonis obmutueris et silueris, unde et illud Psalmi lugens recordaberis jugiter: Obmutui et humiliatus sum, et silui a bonis et dolor meus renovatus est (Psal. XXXVIII) . Et eo amplius renovabitur dolor, quod tunc percussus ob silentium simile, adhuc disciplinam non receperis.ยป
Vix dictis his et ipso solum me respiciente et respondere non valente, tanta quippe erat ipsum comprimentium turba et quaerentium alloqui eum, ecce ductus sic ante reges venit. Sciens autem quod humilitas prae caeteris soleat corda indurata emollire, quae etiam prae caeteris virtutibus ipsis superbis et elatis gratior est, adeo etiam ut per ipsam [Col. 1225A] superbia ipsa se sustineat vinci, sciens, inquam, hoc mox archipraesul inter initia ad pedes regis se prostravit. Et cum ipso ad honorem ipsius venerabilis et omni laude praedicandus Willelmus filius magni et praeclari divae recordationis comitis Theobaldi, tunc Senonensis archiepiscopus, illo jam defuncto quem supra in historia hac nominavimus, qui et in primo adventu nostro Senonis superstes erat, sanctae recordationis Hugone. Rex vero archipraesule vix ad pedes ipsius prostrato ipsum confestim apprehendit et erexit.
Archipraesul vero erectus et stans ante reges humiliter et devote pro Anglicana Ecclesia, sibi ut dicebat licet indigno et peccatori commissa, regiam coepit interpellare clementiam, se ut justi mos est [Col. 1225B] in principio sermonis sui accusans, et solum suis meritis tantam ascribens Ecclesiae turbationem et afflictionem tam duram. Et in sermonis sui calce adjecit: ยซEgo igitur, inquit, domine mi, super tota quae inter vos et me vertitur hodie causa, vestrae clementiae et arbitrio in praesentia domini nostri regis Francorum et pontificum et principum et aliorum qui hic astant me nunc subjicio,ยป sed mox adjecit, quod nec rex nec pacis mediatores, nec alii vel etiam sui proprii aestimaverunt ut adjiceret, videlicet ยซsalvo honore Dei.ยป Hoc quippe, ut supra satis dictum, agebant pacis mediatores, ne tale adjiceret verbum quod regi scandalum et pacis sic fieret impedimentum. Et ideo existimabant archipraesulem persuasum, ne hoc adjiceret, quod scandalum generando pacem [Col. 1225C] posset impedire.
Et profecto accidit sic. Tali quippe adjectione audita, rex mox vehementer scandalizatus in archipraesulem excanduit, multis ipsum contumeliis afficiens, multa improperans, plurima exprobrans, arguens eum et increpans tanquam superbum, elatum et regiae munificentiae circa ipsum impensae immemorem et ingratum. Et quia archipraesulis persona, ut circa historiae hujus initia diximus, etiam ab ineunte aetate talis erat et tam honesta, de qua etiam mendaces et detractores propter famae integritatem falsa dicere verebantur, hoc solum rex expressim pro crimine ei objecit, quod cum cancellarius adhuc esset, ab hominibus suis et cismarinis et transmarinis [Col. 1225D] passim, et a majoribus et a minoribus, homini ceperit et fidelitatis juramenta, ea sicut dicebat de causa, ut dominum suum et regem, qui tanta ei contulerat, exhaeredaret et fieret ipse dominus universorum: unde etiam, ut exprobrando adjiciebat, tempore cancellariae tam magnificum se faciebat et tam munificum.
Archipraesul vero, in omni patientia audiens haec, in nullo ut videbatur perturbatus vel confusus exprobranti sibi mox respondit; et modeste quidem verbum humilitatis omnis et modestiae, in respondendo ita verbum temperans ut neque rigidus appareret nec remissus: post alia quae prius breviter dixerat subjiciens mox et ad id respondens, quod de cancellaria rex ei objecerat: ยซDomine mi, inquiens, [Col. 1226A] quod ex ira mihi exprobramini nunc de in cancellaria gestis, hoc ut videtur iratus quaeritis mihi vertere in culpam, quo tuam perpetuo gratiam promeruisse debuissem. Nec decet nunc nec oportet illius temporis a me in obsequio vestro gesta et fidem vobis tunc servatam ad laudem meam nunc recolere. Novit enim dominus noster rex Francorum, qui hic, norunt et hi qui astant, novit et mundus, et testantur opera, cum adhuc essem in aula, qualem me in illo officio aulico ad vestram utilitatem et honorem exhibuerim. Turpe esset et indecens praestiti obsequii exprobrando recolere beneficia, quae mundus vidit et novit impensa.ยป
Rex autem ultra non sustinens, sed cito ab ore ipsius verbum rapiens, et ad dominum regem Francorum [Col. 1226B] se convertens: ยซDomine mi, inquit, attende si placet quam fatue, quam superbe, iste ecclesiam suam deseruerit, quem quidem nec ego nec alius a regno meo expulit, sed ipse noctu clandestinam fugam iniit, nemine expellente. Nunc autem vobis suadet, quod causam Ecclesiae agat, et propter justitiam patiatur, et ex hoc multos et magnos circumvenit. Ego quippe semper volui et concessi, et volo et concedo adhuc, ut Ecclesiam cui praeest teneat et regat in omni ea libertate, in qua aliquis decessorum suorum sanctorum eam melius et liberius habuit et rexit.ยป
Rex vero Francorum, quasi aliquantulum motus contra archipraesulem et favens regi propter verbum quod dixerat sanctos decessores suos nominando, [Col. 1226C] archipraesuli breviter ait: ยซDomine archiepiscope, inquiens, nunquid quaeris esse plus quam sanctus?ยป Et verbum hoc, a rege Francorum velut insultando archipraesuli dictum, sic regi et parti suae non modicum placuit: cujus erat semper studium et opera apud omnes et praesertim apud regem Francorum suam justificare causam et deprimere nostram, ut ita cor regis, qui praestante Domino in tanta turbatione nostra totum et tutum erat refugium nostrum, alienaret a nobis.
Archipraesul vero nec propter reges ut videbatur adversantes jam sibi, in ullo ut deprehendi posset turbatus vel motus, sed sicut ante animi compositi et aequalis, respondit mox regibus se quidem libenti [Col. 1226D] et prono animo Ecclesiam sibi commissam recipere velle in eis libertatibus in quibus sancti decessores sui eam rexerunt: sed alias novas consuetudines in ecclesiasticae libertatis dispendium introductas recipere nolle, sed tanquam sanctorum Patrum institutis adversantes abjicere et damnare. Cum vero de fuga, quam rex clam et noctu temere arreptam improperaverat, archipraesul se excusare coepisset et justam fuisse causam allegare voluisset, qui pacis mediatores exstiterant multi, ut supra diximus, et magni viri, confestim archipraesulem ab auditorio regum adhuc seorsum trahunt, prudenter advertentes ex verbis his et illis, quae inter regem et archipraesulem, non pacem sed majorem potius dissensionem orituram confestim: unde et trahentes [Col. 1227A] eum seorsum, suadent hi, suadent illi, vocant et revocant, pellunt et impellunt quotquot conclamantes: ยซDa gloriam regi, et verbum illud, quod regem scandalizat, supprimatur, taceatur, et absolute regis voluntati et arbitrio te subjicias, praesertim cum nunc sit tempus pacis opportunissimum, domino rege et primis Francorum praesentibus et omnibus jam in pace praeterquam te et tuis.ยป Ad hoc impellebant archipraesulem multi, ut jam diximus, et magni, tam principes saeculi quam pontifices, Franci, Angli, Normanni, Britones et Pictavi, nonnulli etiam religiosi, qui specialiter propter nos et ex mandato apostolici viri pacis nostrae mediatores, propter pacis nostrae reformandae meliorem et firmiorem spem, ad colloquium venerant; hoc [Col. 1227B] solum universi postulantes, consulentes, suadentes, ut illud tantillum verbi de compromissione tolleret, taceret, salvo videlicet honore Dei, et sic consequeretur mox et ipse et sui pacem ad honorem et gloriam in conspectu regum et principum.
Videres certe archipraesulem velut hostiam stantem, alios vero ut carnifices, non ferro sed linguis armatos, circumstantes et quaerentes honorem Dei exstinguere, arbitrantes tamen se et in hoc obsequium praestare Deo: sed post modicum circumventos se et deceptos palam et passim quotquot se accusabant ut docebunt sequentia. Sed nunc interim quod coepimus prosequamur.
Igitur archipraesule stante sic et vere stante, tanquam [Col. 1227C] firmissima turre directo sita et respiciente contra Damascum, a tot et tantis impulsus est sed eversus non est, jugiter nunc ad hos, nunc ad illos facturum se ut suadebant asserens: ยซSalvo honore Dei.ยป Dicebat etenim minime decere, ut sacerdos et pontifex terreni hominis arbitrio se supponeret aliter, praesertim super ecclesiasticae libertatis causa et maxime mota quaestione super verbo hoc: et magnum quidem esse et debere sufficere, si vel fieret sic et etiam plus justo hoc, nisi ecclesiasticae pacis bonum facto causam praeberet.
Et vere juxta Psalmistam: Justus manus suas lavat in sanguine peccatoris (Psal. LVII) . Et ut sapientis contestatur elogium, pestilente flagellato sapiens sapientior erit, quemadmodum et vulgo dicitur quod [Col. 1227D] elixatus aquam timet. In Anglia quippe ob verbum, quod et supra posuimus simile huic, salvo videlicet ordine, rex ut supra in historia hac docuimus scandalizatus est. Quod archipraesul, regis sic sperans sibi restitui gratiam, ad quorumdam consilia tacuit: verum postea ex hoc nec regis est gratiam consecutus, sed a bonis obmutescens dolor ejus plus multo quam prius auctus est, et renovatus, unde et verebatur nunc quod tunc accidit. Stetit igitur iste, inter tot et tantos pellentes et impellentes, immobilis quasi domus supra firmam petram aedificata, quasi civitas immobilis supra montem posita, quasi columna ferrea, et quasi murus aereus super terram, regibus, principibus et pontificibus illud corde, ore et opere, quasi in medio castrorum ut videbatur, cantans: [Col. 1228A] Deus qui praecinxisti me virtute ad bellum, et posuisti ut arcum aereum brachia mea (Psal. XXII) . Tunc certe illius legislatoris non immemor: Non sequaris, inquit, turbam ad faciendum malum, nec in judicio plurimorum acquiesces sententiae, ut a vero devies (Exod. XXIII) . Juxta quod etiam et philosophorum unus: ยซEt magis, inquit, eligendum quod pauci.ยป
Pacis ergo mediatores videntes sic immobilem et inflexibilem, mox universi disparuerunt ab eo et remansit solus. Solus, inquam, qui solus portaverat torcularis pressuram: portaverat fortiter et victoriose calcaverat. Pacis igitur mediatores, ut diximus, disparentes ab eo, et athletam Altissimi in campo velut quadam palaestrae area relinquentes [Col. 1228B] solum, erat quippe in quadam campi planitie colloquium, hominis pertinaciam nuntiaverunt mox regibus, magnam viri constantiam pertinaciam interpretantes. Et reges quidem festinantissime in equis, nox quippe jam diremit colloquium, nec salutantes nec ab archipraesule salutati recesserunt. Quin potius rex Anglorum adhuc in recessu, etsi non in faciem archipraesulis, a conviciis non cessavit, insultando dicens inter alia quod ea die de suo fuisset ultus proditore. Pariter et aulici et qui pacis mediatores exstiterant, in recessu multa etiam in faciem archipraesuli objecerunt, quod videlicet fuisset semper superbus, elatus, sapiens in oculis suis, propriae semper sectator voluntatis et sententiae: abjicientes [Col. 1228C] grande fuisse hoc malum et enorme Ecclesiae damnum et periculum, quod ipse unquam rector Ecclesiae constitutus fuisset, et quod per ipsum ex parte jam destructa, penitus cito destrueretur.
Sed archipraesul ponens ori suo custodiam, cum peccatores sic adversus eum consisterent, illud Psalmistae ruminare videbatur et dicere Domino: Susceptor meus es et refugium meum, quoniam liberasti me a laqueo venantium et a verbo aspero (Psal. XC) : et illud: O Domine, libera animam meam a labiis iniquis et a lingua dolosa (Psal. CXIX) . Factus est igitur ad exprobrantes et insultantes sibi, quasi non audiens et non habens in ore suo redargutiones, nisi quod uni de Ecclesiae destructione sibi exprobranti humiliter quidem et mansuete respondit โ hic [Col. 1228D] erat unus pontificum, nomine Joannes natione Anglus, episcopus tunc Pictaviensis, ipsi ex diutina conversatione et societate familiaris admodum, charus et acceptus โ respondit, inquam, sic: ยซFrater, inquiens, cave ne destruatur Ecclesia Dei per te, per me favente Domino non destruetur.ยป Ita huic solum hoc respondit modestiae et mansuetudinis verbum, in colloquio hoc probris et contumeliis pleno, sicut supra diximus, ad omnes sermones suos moderans, ut nec de elatione posset argui nec de remissione subsannari juxta quod Psalmista gloriatur se exspectasse eum qui salvum se fecit a pusillanimitate spiritus et tempestate (Psal. LIV) . Quoniam archipraesul noster in colloquio hoc pariter exspectavit, qui et illum salvum sic fecit, verum et ut supra ostendimus, [Col. 1229A] a rege durius objurgatus, cum rege tamen non contendit, sequens illud Psalmistae consilium: Noli, inquit, contendere adversus eum, qui proficit in via sua, adversus virum qui facit quae cogitat. Pariter et illud Sapientis: Non litiges, inquit, cum homine potente, ne forte incidas in manus illius. Ab aliis etiam conviciatus non reconviciabatur, illius profecto discipulus, qui cum malediceretur non remaledixit, cum pateretur non comminabatur.
Deus bone, quanta passus est in colloquio pro hoc honore tuo bellator tuus! quantum vexatus, quibus affectus contumeliis, quibus lacessitus injuriis! Et loquebatur semper honorem tuum in conspectu regum et non confundebatur. Nam etsi ipse factus [Col. 1229B] fuerit prodigium multis, tu adjutor fortis: unde etsi tractus, pulsus et impulsus, non est tamen eversus, non evictus, non cessit, sed ut cito rerum probabit exitus et docebunt sequentia, omnium etiam inimicorum judicio gloriose triumphavit. Quid enim ni triumpharet Domini miles, Dominica sic inductus armatura? Ipse quippe in colloquio hoc velut quodam amphitheatro, verborum spiculis, loricam justitiae, linguis lanceatis scutum patientiae, et terrenae felicitatis promissionibus galeam salutis aeternae opponebat, illud cum strenuo illo rege bellatore concinens: Si exsurgant adversum me castra, non timebit cor meum, si exsurgat adversum me praelium, in hoc ego sperabo (Psal. XXVI) . Ita ergo recessit a [Col. 1229C] colloquio gaudens revera et gaudentissimus, quod dignus esset pro honore Dei contumeliam pati. Ibat, inquam, ipse gaudens; ibant et sui, non gaudentes tamen sicut ipse, sed tristes aliquantulum et solliciti, eo quod vel in forma illa quam suaserant omnes verbum pacis nostrae non processerit. Pauci inter nos quibus non displiceret, quod ad tot et tantorum consilium verbum illud, scilicet salvo honore Dei, non fuit suppressum aut saltem mutatum.
Verumtamen discipulus, qui scripsit haec, mox in recessu quam cito accessum habere potuit, ad dominum suum et magistrum: ยซDomine, inquit, gratiae summae Omnipotenti a vobis et a vestris agendae, in cujus manu mors et vita, qui hodie [Col. 1229D] linguam tuam ita moderavit, sic rexit ut ab ore tuo nec elata prodirent nec remissa: sed in hujus diei tanto tumultu tot et tantis in te irruentibus, tot et tantis contumeliis affectum et injuriis lacessitum, salvavit te et servavit custos Dominus a pusillanimitate spiritus et tempestate, linguam in udo positam, et tam facile labilem, quasi in quodam viae regiae medio regens ita ut in responso tuo nec deprehendi posset pusillanimitas nec notari elatio. Et profecto oculo ad oculum videbit mundus adhuc quod Altissimus honorificabit te in conspectu mundi, qui in tam arcto propter mundum honorem Altissimi nec etiam verbotenus suppressisti, sed tam fortiter, tam constanter es confessus. Et juxta promissionem suam ipse, a te confessus, te confitebitur et honorificabit, [Col. 1230A] quod honorificantibus ipsum sic promittit: Qui honorificaverit me honorificabo eum (Joan. V) .
Sic igitur recessimus a colloquio nunc in Francia, sicut prius in Anglia apud Northamtune, ut supra in historico libello hoc satis ostendimus, facti opprobrium abundantibus et despectio superbis,
Et nos ita recedentes dominum regem Francorum sequebamur: cujus erant praeparata hospitia in castro, quod Mons Mirabilis dicitur, situm in confinio Carnotusiae et Cenomanniae, in quo confinio ea die inter reges colloquium fuerat, sicut et ibi interdum colloqui solent. Eramus et nos in castro hoc pariter hospitati cum rege ipso semper per clientes aulicos nobis abundanter ministrante viaticum. Nos ergo prius quam rex, sero tamen jam sub noctis crepusculo, [Col. 1230B] ad hospitium venimus, colloquii negotiis multis et magnis et maxime pacis nostrae verbo sic per totam diem usque ad noctem fere protractis, Rex autem, qui posterius venit, non declinavit, quemadmodum in aliis colloquiis consueverat, ut archipraesulem in hospitio suo videret; unde et mox conjecimus cor suum non ita nobiscum sicut heri et nudiustertius. Nihilominus tamen archipraesul hilarem et jucundum se exhibuit ut consuevit, nec deprehendi poterat vultus ejus in diversa mutatus ob hoc. In quo adverti potest magna viri constantia, fortitudo animi invincibilis, qui mundo jam sibi contrario nec ullam vel etiam modicam turbati ex hoc vel solliciti ostendit speciem. Et quidem si sui solam curam haberet et providentiam, non ita spectabile, [Col. 1230C] non ita admirabile hoc: verum, ut satis supra ostensum, coexsulum suorum multam habuit sequelam. Inter quos multi nescientes quid inter dexteram et sinistram: qui omnes tanquam de matris suae uberibus de ipsius pendebant cura et providentia. Et tamen mundo jam sibi adversante in nullo turbatus nihil sollicitus videbatur. Sed revera juxta Sapientis elogium: Justus sicut leo confidit (Prov. XXVIII) , cui etsi mundus totus contrarius sit et adversetur, ipsi tamen etiam tunc totus mundus divitiarum est. Juxta quod magister athleta qui mundum persequebatur, et mundus ipsum, quibusdam quos in fide genuerat: Omnia, inquit, vestra sunt, sive vita sive mors, sive praesentia sive futura. Justo igitur omnia sunt: et velit nolit mundus, totus [Col. 1230D] mundus ipsi divitiarum est, etiam si ipsi totus mundus contrarius sit et adversetur. Quin potius eo amplius suus quo magis ipsi contrarius, eo plus obsequens quo plus adversans. Mundus quippe, etsi nescius, nihilominus tamen quasi inter malleum et incudem, inter mala videlicet poenalia quae infert, et patientiae virtutem quae sustinet, justo coronam fabricat aeternam, unde et justo plus servit mundus contrarius et offensus quam placatus. Et melius obsequitur si sic rebellet, quam si pareat, cujus ut experimur quotidie extrema gaudii luctus occupat; unde juxta Sapientis dictum: Non constristat justum quidquid ei acciderit (Prov. XII) . Nam exaltatus a terra, omnia trahit ad se. Prospera et adversa [Col. 1231A] mundi aeque militant ei. Sicut tenebrae ejus ita et lumen ejus, nisi quia ut hic pro tempore docuimus breviter justo mundi adversa plus servire. Thomas igitur hic noster, exaltatus a terra, cui et terrae jam nihil, omnia traxit ad se, unde et mundo jam sibi contrario nec tristior effectus est nec sollicitior sed aequalis permansit.
In crastino vero rege ex colloquio proximae diei fatigato et pausante adhuc, nos mane summo recedentes a castro Carnotum venimus Senonis properantes. Inter itinerandum vero archipraesul, qui jam adverterat plerisque de eruditis suis displicere, quod verbum pacis nostrae ut hesterni mediatores consuluerant non processerit, ipsos allocutus est sic: [Col. 1231B] ยซFratres, inquiens, et mecum Christi commilitones, heri fuimus in militia, heri in lucta, heri in palaestra, facti spectaculum mundo et angelicis et hominibus. Et mundus jam subsannat nos et irridet: quod sicut protervi et fatui pacem Ecclesiae et nostram sic distulerimus. Quin potius credit et praedicat pacem deinceps nobis magis ablatam quam dilatam; verum, sicut vos, fratres, juxta legis praeceptum tanquam legem scientes me nostis melius, non est acquiescendum judicio multorum, quod quidem in exemplo evidentissimum, ut puta veritatis et paupertatis, quae inter se semper amica sunt, amici sunt pauci, cum e diverso vanitatis et divitiarum mundus semper amicus sit, et vanitas veritati, et divitiae paupertati omnium fere judicio praeferantur. [Col. 1231C] Nam etsi qui forte his veritatem et paupertatem verbis praeferant, factis tamen negant, divitias potius et vanitates sequentes. Verum, quia nos jam veritatem et paupertatem propter justitiae causam praeelegimus et de illa sumus amicorum paucitate, qui veritatem et paupertatem charius amplectuntur, ne acquiescamus multitudini nec credamus nos mundo sicut nec mundus se nobis. Nam eo ipso quod jam irridet et subsannat nos mundus, causa nostra, cui mundus non communicat, pretiosior est et purior nobis aestimanda, veritatis luce quam pauci sequuntur eo amplius illustrata: quasi lux quae in tenebris lucet et tenebrae eam non comprehenderunt (Joan. I) , et quasi hortus conclusus et fons signatus [Col. 1231D] (Cant. IV) . Signatus, inquam, et singularis fons noster, cui alienus non communicat. Videamus etenim nunc et attendamus si non causa nostra ab heri purior, justior, planior et evidentior facta sit. Prius si quidem agebamus causam Ecclesiae, ecclesiasticam libertatem protestantes et quod adversarii tyrannice collo ejus nituntur imponere jugum servitutis, concutientes, illud quando Domino et sicut Domino placuerit excussuri. Nunc praeter Ecclesiae causam expressim ipsius etiam Dei causam agendam suscepimus, cujus honorem nec propter mundi sapientiam, nec propter consilium, nec propter metum, nec propter gratiam subticemus nec favente Domino subticebimus. Causa itaque causae adjecta est, causa Ecclesiae causa Dei, [Col. 1232A] causa Sponsae causa Sponsi, causa capitis causa corporis. Et ita nunc primo causa nostra, quam tuendam suscepimus, integra, Dei videlicet et Ecclesiae, Sponsi et Sponsae, capitis et corporis. Videamus ergo et nos, ut eo amplius et plus quam prius, simus deinceps bellatores strenui, constantes et integri, ut sicut causa integra et nos integri. Integri dico ne separemur, ne dividamur, sed simul stemus, et item integri, ne videlicet paucitatis nostrae aciem hucusque fortem, sed Domino vires deinceps nostras augente, cujus nunc propria causa super adjecta est, fortiorem, mundi irruentis irrumpat fragor, ut vel frangat metus, vel emolliat gratia. Ista etenim mundi duo fortia spicula sunt, sed obtunduntur haec et resiliunt, nec perforabunt, [Col. 1232B] nec etiam nocebunt vel modicum, si, ut coepimus, fortiter in acie stantes loricam justitiae induerimus, quam ad haec mundi spicula opponamus. Et ecce quia induimus hanc, hac jam ex omni parte protecti. Habemus enim nunc arma justitiae a dextris et a sinistris; justam causam Dei et Ecclesiae justam; justam causam regnantis in coelis et justam reginae causam militantis adhuc et peregrinantis in terris. Unde et bene nobiscum agitur, quia et de coelo et de terra veniret auxilium nobis. Orabit quippe Ecclesia, exaudiet Dominus, cujus pariter honoris causam nos jam tuendam suscepimus, sicut et libertatis illius. Et ecce quia paucitatem nostram et paupertatem tantae potestati adhuc resistentem, potestate potestati et rege confoederato jam [Col. 1232C] regi, mundus eo amplius intuetur et admiratur et stultitiam praedicat. Et dicunt de nobis nunc, confoederatis sic regibus: ยซMiseri illi quo devenient, quo divertent, quo fugient?ยป Nesciuntne tam magnis regibus manus esse longissimas? Si regis mandato ita pulsi sunt a Pontiniaco, nonne amicis nunc et confoederatis regibus citius pellentur a regno, imo etiam et a mundo? Scio quidem et vos pariter mundum libere de nobis loqui nunc sic. Et quidem quod prae caeteris gravius nos omnes pariter jam advertimus, domini nostri regis Francorum ex confoederatione hac, etsi necdum penitus exhaustam, gratiam tamen et benignitatem extenuatam erga nos. Sed quid? Certe velit nolit mundus, detrahat, [Col. 1232D] arguat, obsecret, increpet, et si exsurgant adversum nos castra, et mundi praelium, auxiliante Domino simul stabimus, non abibimus retro, non cedemus. Quin potius eo nunc fortius agendum, et virilius, quo causa nostra nunc justior, et mundus nunc acrior contra nos, ut mundus videns paucitatis nostrae et paupertatis constantiam vel in fine assumat inde pro nobis materiam laudis, unde nunc habet detractionis. Si enim Deus pro nobis, quis contra nos? (Rom. VIII.) qui perdit sapientiam sapientum et mundi sapientes infatuat, et saepe et saepius hoc convertit in optimum, quod mundus judicat pessimum; et hoc trahit ad virtutis meritum, quod ille ad peccati stipendium, ad damnationis supplicium. Unde et Magister docet sapientiam [Col. 1233A] hujus mundi stultitiam esse apud Deum. Quod enim mundus secundum suam sapientiam judicat malum vel ad malum, hoc ipsum Deus secundum suam ipso opere judicat mundo fuisse bonum, et convertit ad bonum, quod mundus totus judicabat ad malum. Sic itaque est et de bonis et de malis, et de his quae ad bona et quae ad mala, cum et de his et de illis judicet mundus, judicet et Deus. Sed ludit Deus et illuditur mundus, cum secus et directo in contrarium evenerit quam judicaverit ipse. Probant haec nostra verba infinita exempla. Inter quae illud de Joseph exemplum celeberrimum, quem fratres sui vendiderunt ne adorarent, et postea quia vendiderunt adoraverunt, et mentita est sibi sapientia mundi. Pariter et Judaei Christum crucifixerunt [Col. 1233B] ne locum perderent et gentem: postea tamen quia crucifixerunt, perdiderunt et mentita est item sibi sapientia mundi. Multa super hujuscemodi exempla suppelunt et quotidie crebra succrescunt, illuso mundo et Deo sic in humanis ludente. Juxta quod poetarum unus:
Auditis igitur his quotquot animaequiores facti. Et qui de nostris, ut supra diximus, eo quod verbum pacis nostrae ad consilium mediatorum non processisset, aliquantisper fuerant desolati, ex his consolationem receperunt non modicam. Novimus quippe omnes dominum nostrum archipraesulem virum [Col. 1233D] valde industrium in multis exercitatum et expertum multa, a quo etiam praedicta evenerunt saepissime.
Recedentes itaque a praefato castro, quod Mons Mirabilis nominavimus, et venientes ex die Carnotum, plerique qui ut mos est populi occurrerunt ut transeuntes viderent, quaerebant quis esset qui transiret. Et cum cognovissent quod archipraesul hic esset Cantuariensis et quis ipse, ipsum mox digito notaverunt aliis qui ignorabant ipsum, indicantes et dicentes invicem, submurmurando tamen: ยซEcce archipraesul ille qui in hesterno colloquio Deum propter reges negare noluit nec Dei honorem subticere.ยป Jam quippe ex celebri fama de colloquio inter alia audierant sic. Archipraesul vero interaudiens [Col. 1234A] haec et motus et compunctus ex his, qui tunc prope ipsum erat respexit discipulum qui scripsit haec. Postea etiam saepissime cum iter per Franciam faceremus multi in populo de archipraesule eadem praedicaverunt. In ipso etiam recessu a colloquio nonnulli qui aliter suaserant, redeuntes ad se et poenitentia moti viri constantiam et justitiae causam laudibus et praeconiis extulerunt, se et alios quotquot qui contraria suaserant condemnantes. Sed haec mox melius et plenius sequens historiae ordo explicabit.
A Carnoto vero recedentes quantocius potuimus Senonis venimus, per duorum videlicet dierum iter. Senonis itaque redeuntes ibi per dies solitarii sedimus et tacuimus, solius Dei salutare praestolantes, [Col. 1234B] summo in terris pacis nostrae mediatore domino nostro rege Francorum et plerisque aliis, qui, ut diximus, ex mandato viri apostolici pro pace nostra partes suas interposuerant, universis jam desistentibus utpote pace nostra jam ab omnibus desperata, et dicentibus nos nequaquam filios pacis nec cogitare quae pacis essent, sed per nos ipsos potius impeditum iri quo minus fieret. Sedimus itaque sic per tempus, sustinuimus, tacuimus et exspectavimus. Exspectantes, inquam, exspectavimus et Dominus intendit nobis.
Nam ecce post aliquot decursos dies omnino in terra auditum est, pacem illam inter Anglorum regem [Col. 1234C] et Pictavos et Britones, quae in praefato colloquio in praesentia regis Francorum et per ipsum facta fuerat et firmata, alias etiam conventiones firmatas inter reges, per Anglorum regem contra pactum, contra fidem enormiter et crudeliter violatas, nihil ibi factum quod nunc non esset infectum, nullis obligationibus, nullis conventionibus observatis; de pacificatis quibusdam possessionibus suis spoliatis, aliis ejectis et proscriptis, nonnullis vero captis et in carcerem conjectis et in vincula. Inter quos captus sic erat nobilis unus Pictavorum dictus Robertus de Siliaco. Audiens itaque rex Francorum et per proprios ipsorum nuntios cum quibus sit actum verissime accipiens factum sic, supra omnem [Col. 1234D] modum turbatus plangebat quod nobiles illos per ipsum sic pacificatos prodidisset ipse, et non de alia quam de sua manu ipsorum sanguinem requirendum. Et plangendo sic crebro interponebat: ยซO quam prudens, inquiens, quam discretus, quam providus Cantuariensis ille archiepiscopus, qui ita omnibus nobis tam constanter obstitit, tam viriliter omnibus reluctabatur, ne faceret pacem quam volebant, cum suadebant omnes. Ipsius certe in colloquio debuissemus quaesisse et acquievisse consilio, qui regis illius mores novit et animum.ยป Id ipsum etiam jam universa terra praedicabat, magnum videlicet fore virum providum et discretum Cantuariensem, nec ejus in terra similem, qui contra tot et tantos tam fortiter, tam constanter, tam viriliter [Col. 1235A] steterat, qui solus evasit, ubi omnes alii praeter ipsum capti sunt et circumventi. Super omnes vero extollebant nos illi qui in colloquio pacis nostrae exstiterant mediatores, quorum nonnulli ex mandato apostolico, ut supra diximus, mediabant. Inter quos unus ore proprio confessus est discipulo qui scripsit haec: ยซCerte, inquiens, mallem mihi pedem fuisse abscisum, quam dominus vester archiepiscopus pacem illam fecisset in colloquio, quam ego et alii quotquot consuluimus.ยป Frater quidam de Magno Monte dignus Bernardus de Corileto hic erat, vir religiosus et in negotiis exercitatus et prudens, qui et alius quidam cum eo de ordine Carthusiensi prior videlicet tunc de Monte Dei, vir nominatae religionis et scientiae, ex mandato apostolico tunc inter regem [Col. 1235B] et archipraesulem mediabant. Rex vero postquam haec sic acciderant paucis diebus exactis, Senonis veniens, et nunc sicut prius consueverat archipraesulem visitans, mox inter sermonis sui initia archipraesulem et suos miro modo commendavit et extulit. Et erant deinceps rex et archipraesul familiares et amici multo plus quam prius. Tota etiam terra nos magis ac magis commendando ampliorem honorem et reverentiam exhibebat in dies. Et ita citissime archipraesulis verbum impletum, quo ut supra ostendimus, in recessu a colloquio praedixerat, hoc nobis in brevi convertendum in gloriam, quod tunc convertebatur in ignominiam. Et discipulus, qui scripsit haec, cum archipraesule saepe recordabatur de veritate illius sententiae, qua Dominus ipse dicit justus [Col. 1235C] et verax: Qui honorificaverit, inquit, me, honorificabo illum (Joan. V) . Hoc est verbum illud quod discipulus magistro, supra in arcto illo, videlicet in recessu a colloquio rememoraverat: et fuit revera pro honore Deo in colloquio exhibito quaedam nunc archipraesuli in terris honoris recompensatio, sed non nisi modica inchoatio haec honoris, consummatione incomparabiliter majori et feliciori futurae viri consummationi reservata, sicut historiae finis declarabit. Sed interim reeompensatus hic honor nonnulla consolatio praesentis erat afflictionis.
Videntes itaque archipraesul et sui cor regis sic reversum ad se, Deo, in cujus manu corda sunt regum, summas et devotas gratias agunt, tanquam summo pauperum adjutori in opportunitatibus in [Col. 1235D] tribulatione: archipraesul vero videns nunc tempus opportunum regi supplicavit utpote qui ad apostolicas preces mediator noster jam fuerat, ut viro apostolico scribat pacem nostram non processisse, et qualiter hoc et quomodo steterat. Postulat et hoc ipsum a pontificibus et principibus et praesertim ab his qui colloquio interfuerant, ut rescribant, et ipsi et hi etiam qui ex mandato apostolico pacis nostrae mediatores exstiterant. Annuit rex, scribit, scribunt et hi, scribunt et illi, et multo nunc quam unquam prius affectuosius, acrius et instantius apostolicae clementiae aures pulsantes contra partem adversam. Quod si quis plenius nosse desiderat, ad jam saepe dictum corpus epistolare recurrat.
Rege itaque scribente, scribentibus et his, scribentibus et illis, et scriptis omnium et precibus et mandatis a viro apostolico susceptis, adeo affectuose, adeo acriter, adeo instanter ad apostolicae pietatis et justitiae pulsantibus januam et miserationis apostolicae concutientibus viscera: arctabatur item non modicum et etiam multo plus quam prius Romanus pontifex. Arctabatur, inquam, hinc cernens per mediatores pacem non posse procedere, inde vero quod sicut supra satis ostendimus, tempore tam diri et tam duri schismatis, in eum qui sociam habebat multitudinem ecclesiasticae disciplinae [Col. 1236B] exercere severitatem foret periculosum. Quod tamen tam gravis et tam enormis in nos excessus et justitiae causa quam agebamus deposcebant. Quam profecto causam vir apostolicus et per scripta et per nuntios, auditis his quae in praefato regum colloquio gesta fuerant, multo plus justificavit. Quem praesertim angebant tanti et tam instantes acriter pro nobis interpellatores: quibus non modico fieret scandalo toti etiam Ecclesiae pariter, nisi deinceps aut justitia aut amicabili compositione mediante pax archipraesuli et suis et ecclesiae sibi commissae redderetur.
Vir itaque apostolicus, arctatus sic et videns haec, secundo adhuc juxta formam canonum regem citare disposuit, monendo, exhortando, consulendo, et [Col. 1236C] praecipiendo ut Ecclesiam vexare et perturbare desistat, et archipraesuli et suis pacem suam restituat. Et quidem non cardinales a latere suo, quod, ut supra ostendimus, jam fecerat, sed alios quosdam viros eruditos et industrios speciales suos de curia, qui essent apostolici mandati exsecutores, destinavit. Quorum unus dictus Gratianus felicis memoriae, Eugenii papae quondam nepos; alter vero unus in curia de causarum patronis, Vivianus dictus. Et isti quidem cito et expedite venientes, nec enim sicut cardinales tot secum circumducentes impedimenta, nec tot ornati faleris, nec tot sarcinularum onerati trossulis, mox inter initia nobis necdum visis regem adierunt. Quem saepe et saepius, nunc in omni lenitate monendo et exhortando, nunc arguendo [Col. 1236D] et increpando durius, juxta injunctum sibi apostolicum mandatum super Ecclesiae pace et nostra convenerunt. Et alter legatorum praesertim non palpavit, non detulit, non pepercit, quin potius apostolicae legationis auctoritate cum omni imperio arguens et increpans regem, et statuens contra faciem suam. Gratianus hic erat, comite legationis Viviano vivacior, acrior et instantior, unde et vere Gratianus, sicut nomine Gratianus, et re. Qui omnimodis studebat gratiam regis et pacem Ecclesiae et nobis restituere, qui et ex mediatione hac multam adeptus est coram Deo et hominibus gratiam. Qui etiam ne injunctae sibi legationis apostolicae ullam imprimeret notam, a rege, non aurum, non argentum, [Col. 1237A] quibus praesertim solet rex pervertere corda et per quae maxime etiam cordati everti solent, nec ullam etiam muneris oblatam speciem accipiens, sed tanquam lutum argentum calcavit et aurum et respuit universa. Sic etenim sancte et religiose proposuerat nihil se accepturum, nisi forte pace reformata, ad quod venerat. Itaque nihil concupivit, nil accepit.
Cum tamen juxta ipsius legislatoris testimonium munera excaecent oculos sapientium, sed iste quidem sancte et religiose et prudenter cogitans propter hoc quod sequitur verebatur accipere; nam mox subdit: ยซEt vim auctoritatis inclinant.ยป Et bene et exquisite hoc; nam juxta unius doctorum interpretationem, si ab eo acciperet quem arguere venerat, auctoritatem [Col. 1237B] magisterii inclinaret. Non enim potest instanter argui a quo accipitur, maxime cum ille promptus sit ad dandum, ut sibi humiliet praepositum. Non igitur accepit iste, ne ex hoc apostolicae legationis torpesceret vigor. In hoc et Magistrum sequens, qui etiam a licitis abstinebat, ne si acciperet, evangelicae legationis in arguendo, in increpando, in coercendo, evacuaretur vel saltem extenuaretur auctoritas. Unde et ipse: ยซOmnia, inquit, mihi licent, sed non omnia expediunt. Omnia mihi licent, sed ego sub potestate nullius redigar;ยป quasi diceret: Nolo accipere, quia nolo subjectus esse, quia nolo libertatem meam ancillare. Omnis enim qui accipit, et praesertim qui magisterio fungitur, [Col. 1237C] dante sibi quodammodo inferior est, et quadam infimi ratione contractus suo obligatus datori, adeo ut nequaquam habeat postmodum eam in arguendo, in increpando, in animadvertendo, libertatem quam prius habuerat, ipsa tamen non evacuata, sed violata et extenuata ex parte. Unde et bene legislator qui praemiserat: Munera, inquiens, excaecant oculos (Deut. XVI) , mox vigilanter adjecit, et vim auctoritatis inclinant. Non quidem, ut jam diximus, auctoritatem evacuant, sed instantiam arguendi et coercendi virtutem, quae vis auctoritatis est, extenuando humiliant et inclinant. Unde et sicut juxta Domini proverbium: ยซBeatius est semper magis dare quam accipere,ยป ita semper et gloriosius et magnificentius hoc. Dominorum quippe [Col. 1237D] et dominari quaerentium est dare, subjectorum vero et minorum accipere, qui eo ipso minorem se ostendit quia accipit. Unde et magister supra licere quidem sibi accipere dixit, sed tamen inquit: Ego non accipio, quia sub nullius potestatem me redigere volo (I Cor. VI) . O quam magnus, o quam liber, et quam vere Christi legatus hic, nihil accipiens et respuens universa, ne suam extenuando auctoritatem vel libertatem violando ulla sit obligationis ratione inferior eo quem corripere habet. Unde et sicut ipse scribit: Sed non usi sumus, inquit, hac potestate, sed omnia sustinemus, ne quod offendiculum demus Evangelio Christi (I Cor. IX) . Et adjecit bonum esse, inquiens, mihi magis mori quam ut gloriam meam quis evacuet.
[Col. 1238A] Pariter et hic legatus noster Gratianus, ad cujus laudem et ut imitentur caeteri, jam aliquantisper sumus digressi, omnia respuit ne quod daret offendiculum apostolicae legationi, satius judicans universa respuere sic, et ad sedem apostolicam reverti vacuus quam ut gloriam suam quis evacuaret. Cujus eo amplius aucta est gloria, quod cum Romanus esset, post aurum tamen non abiit. Utinam quotquot apostolicae sedis legati istius similes, qui libere arguendo, increpando et coercendo, sub nullius potestatem se redigerent, nihil quaererent, nihil acciperent, oblata etiam respuerent, nisi tunc demum, arguto videlicet et increpato se sic forte convertente ad melius, ut ita ad Abel et ad munera ejus respicerent, a Cain vero et a muneribus ejus se averterent, [Col. 1238B] et abominarent a sceleratis oblata, cum et juxta Scripturarum testimonia talium dona Altissimus non probet, sed abominetur et reprobet. Quae pariter nec probare deberent, sed potius tanquam abominanda reprobare et respuere qui in terris et vices gerunt et tenent Altissimi locum, quod iste quidem legatus noster laudabiliter fecit. Tandem vero et ipse et dictus legationis suae comes, rege prius saepe et saepius super pace convento, venientes ad nos retulerunt se in omni negotii articulo ad quod venerant regem reperisse tergiversatorem, versipellem, tortuosum et ejus quod agebatur dissimulatorem, quaerentem semper per quasdam ambages, per involucra, et per quasdam exquisitas et excogitatas [Col. 1238C] astutias pacis negotium, ad quod venerant, protelare et summopere molientem partem suam justificare, nostram vero deprimere. Et Gratianus praesertim hic erat, qui a nobis hoc non celavit, non siluit, non abscondit. Unde et jam certissime advertens quod salvo honore Dei et Ecclesiae nec per ipsos nec forte per alios mediatores pax processum habere posset, deinceps nec per verborum ambages detentus, nec promissionibus illectus, nec auro argentove suffarcinatus, cito et expedite ad Romanam Ecclesiam ad virum apostolicum est reversus; reversus, inquam, tanquam legatus fidelis, nuntians viro apostolico plene et perfecte quae viderat, quae audierat. Ille, inquam, cito et expedite sic est reversus, illo altero qui itineris et legationis exstiterat [Col. 1238D] comes, nobiscum Cisalpino remanente adhuc. Insulae quippe nostrae occidentalis, ut dicebatur, veneno infectus et argento nostro suffarcinatus, minime tam cito poterat, tam expedite reverti.
Videns itaque rex Gratianum reversum sic tanquam legatum fidelem, non quae sua quaerentem et offensam et gratiam in negotio ad quod venerat aequa libra ponderantem, cogitare coepit deliberans quid agendum. Cogitabat quippe, nec sine causa, quod ille sic reversus ad dominum papam causam suam deprimeret, nostram vero justificaret. Cogitabat etiam quod Francorum rex, pro praefata nobilium qui ipsi adhaeserant pace violata motus, dominum papam propensius moveret contra ipsum propter nos. Et ita studebat qua posset arte regem turbatum [Col. 1239A] sedare et censuram ecclesiasticam quam jam metuebat aut penitus tollere aut suspendere. Haec igitur eo cogitante, in primis statuit regem aliqua humilitatis specie placare, sciens hominem mitem et mansuetum facile vinci humilitate quae etiam et superbis gratissima. Dixit itaque se ad gloriosum illum martyrem Dionysium Francorum apostolum peregre profecturum, sic se visurum, quem nunquam prius viderat, novum dominum suum regis filium, qui puer tunc erat. Hic est desideratus ille puer, regi post multos regni sui annos, imo toti populo, praeter omnium spem a Deo datus, unicus patris sui, Philippus nomine, qui patri postea successit in regnum et nunc regnat, et per annos et tempora feliciter regnet et potenter.
Igitur post dies paucos jam dictus rex, sicut ex inopinato et improviso, intrat Franciam nec ullum inter se et regem colloquium quaerit; sciebat enim quod rex turbatus vitaret hoc, sed sub specie peregrini ad gloriosum illum martyrem Francorum apostolum Dionysium venit, sperans certissime quod rex audito adventu suo in terram mox occurreret: pariter et sperans quod et Cantuariensis ad ipsum properaret, et pro pace sicut semper consueverat supplicaret. Jam enim poenituit eum, ut pro certo accepimus, quod in supra descripto colloquio proximo [Col. 1239C] nos de pace etiam in forma et adjectione praefata, scilicet salvo honore Dei, non audierat.
Et profecto sicut praecogitaverat rex, sic et accidit. Occurrit ipse dominus rex Francorum, occurrimus et nos ad locum illum declinantes, qui inter Parisios et Sanctum Dionysium vulgo Sanctum Martyrium appellatur, ad capellam videlicet quamdam sitam in pede montis qui Mons Martis vel ut alii Mons Martyris dicitur. Capella vero illa ob id, ut dicunt, Sanctum Martyrium dicta, quod ibi dictus gloriosus martyr Dionysius decalvatus fuisset. Ad illum itaque Sancti Martyrii locum ad capellam illam declinavimus. Reges vero, qui jam convenerant et desiderato puero, quem praenominavimus, foris Parisios eis obviam delato occurrerant, et nos praevenerant, [Col. 1239D] extra capellam in quadam campi planitie nostrum praestolabantur adventum. Et cum unus archipraesulem maturaret ad iter, dicens reges solum ipsum nunc exspectare respondit non decere sacerdotem nisi cum gravitate incedere. Eramus itaque nos in Sancto Martyrio, reges vero extra. Alter vero legatorum apostolicae sedis, quem Gratiano reverso supra diximus remansisse, cernens nunc opportunitatem sic agendi, coepit per dominum regem Francorum et per alios magnos et per se pro pace nostra, ob quam venerat, dominum regem Anglorum instanter sollicitare. Et eo quidem instantius quod comite una pacis mediatore jam reverso solus ipse remansisset; desiderans, si forte Dominus daret sic, quod per ipsum mediatorem ad majorem gloriam [Col. 1240A] suam pax fieret. Haec si quidem in humanis eo major quo singularior gloria est, si in magnis et strenuis actibus nec parem habeat nec consortem. Mansuetus itaque rex Francorum, principes pariter et pontifices, qui interfuerant, operose et attente partes suas interponunt diligentissime exsequentes quae pacis erant. Unde et tanquam mediatores solliciti, saepe et saepius inter regem et archipraesulem eunt et redeunt, veniunt et revertuntur. Sed quid? Post multa hinc inde objecta, post suasiones multas, nunc in aure, nunc in audientia, die jam ex majore parte decursa, omnia complanata et ad pacis tranquillum perducta sunt. Et consuetudines omnes malae non expressim tamen, sed ita in genere, videlicet quibus ancillaretur Ecclesia, a rege sunt abdicatae: [Col. 1240B] et libertates ad Ecclesiae honorem et cleri decus a rege benigne ut videbatur susceptae, nulla tamen de his vel illis hinc vel inde facta expressione. Hic enim, ut asserebant universi, nocerent expressa, utpote quae pacis jam ordinatae totum perturbarent tranquillum. De verbo vero illo adjecto, scilicet salvo honore Dei, de quo in colloquio proximo tota fuerat contentio, tanta lucta, nulla recordatio, nulla mentio hic. Nec necesse. Quia nec hoc agebatur nunc ut archipraesul super ecclesiastica causa aliove regis voluntati et arbitrio se supponeret. Hoc solum dicebat rex, ut archipraesul terram ingrederetur, a qua tamen, ut dicebat, ipsum non expulerat, et ageret ibi quae archipraesulis [Col. 1240C] essent, et in consuetudinibus et in aliis regi tanquam regi suo deferret, nec usurparet praetextu Ecclesiae quae non essent sed regis, ipso e diverso non usurpaturo quae non essent regis sed Ecclesiae.
Archipraesul vero inter caetera domino regi Francorum et aliis pacis mediatoribus de ablatis sibi et suis urgentissime loquebatur, regulam illam divini juris lingua communi, sicut ad litteratos et ad laicos, frequenter iterans, non remitti peccatum nisi restituatur ablatum: adjiciens nequaquam regiam decere magnificentiam res pauperum seu ecclesiae bona confiscata in usum suum convertere, aut licere ex alieno erogare: quod perinde esset tanquam si ut unum altare cooperiret, discooperiret [Col. 1240D] alterum, aut si quis crucifigeret Paulum, ut redimeret Petrum. Ablatae autem sibi et suis pecuniae taxabat summam triginta videlicet marcarum millia. Sed ad haec respondit dominus rex Francorum et alii pariter, nec honestum id nec decere pro pecunia, et regno et sacerdotio tam necessariam, tam desideratam, pacem impediri; praesertim inter tantum regem et archipraesulem tantum. Et inter suadendum veteris inter eos amicitiae recordabantur et mutuo hinc inde obsequia et beneficia collata non tacebant. Adjiciebant praeterea nequaquam hoc justi et pii pastoris fore, ut omnibus jam complanatis et libertate Ecclesiae restituta, ipse Ecclesiam suam, sponsam suam oblatam sibi respueret, et propter causam pecuniariam exsularet. Debere potius sponsam [Col. 1241A] suam, etsi nudatam, etsi dilaceratam et convulsam, ambobus dilectionis brachiis gratulanter excipere, et tanquam spiritualis sponsus reddere poscenti quae spiritualis sponsae sunt. Verumtamen dicebant mediatores conventuros se regem libenter et diligenter super hoc. Et ita conventus rex respondit, quod nota per procuratores suos et comprehensa ablatorum summa, prudentum et religiosorum consilio se ad restitutionem paratum. Et quia archipraesul tam de immobilibus quam mobilibus moverat quaestionem, adjecit rex quod et de immobilibus pariter tempore suo loqueretur.
Igitur cum post multas et varias procellarum voragines, sicut videbatur et sperabatur ab omnibus [Col. 1241B] ducti essemus jam quasi ad ipsum portus ingressum, archipraesul a rege per mediatores oblatae pacis cautionem expostulat, adjiciens se tamen in hac parte nil sinistri suspicari de rege, sed potius homines regis propter tantas quae praecesserunt inimicitias non sine causa fore in suspecto; praesertim nisi aliqua cautionis species interveniret, quae esset reformatae pacis et restitutae gratiae signum evidens. Et ipse quidem, tanquam vir providus, ante per dies plurimos virum apostolicum consultaverat quid sibi agendum, quae pacis cautio exigenda, si forte post tantas inimicitias regi reconciliatus terram ingredi permitteretur et ad suam reverti ecclesiam. Ad consultationem vero hanc respondit apostolicus vir, minime [Col. 1241C] decere sacerdotem in tali causa et articulo fidejussoriam seu pignoratitiam aut juratoriam etiam cautionem a rege suo exigere, unde nec apostolici viri consilium fuit ut archipraesul exigeret has. Et quidem adjiciebat vir apostolicus quod causa quam agebat causa esset justitiae, causa Ecclesiae, pariter et pax si fieret Ecclesiae et justitiae pax; pro qua etiam pace facta, sicut et infecta mori pretiosum et securum, et eo quidem securius quo pretiosius. Unde et dictarum cautionum nullam a sacerdote in eo casu et ea causa exigendam respondit Romanus pontifex. A mundanis et saecularibus potius quam a personis ecclesiasticis, a sacerdotibus videlicet et pontificibus, exigenda haec, quibus si justitiae habent causam, vivere detrimentum est et mori lucrum. [Col. 1241D] Scripsit itaque apostolicus vir archipraesuli ut si forte praestante Domino inter ipsum et regem daretur pax, solo esset contentus pacis osculo, nulla alia saeculari cautione exacta. Hanc solam, videlicet pacis osculum, sacerdoti justitiae causam agenti debere sufficere, nec decere aliam, nisi forte spontanee oblatam, non exactam susceperit.
Archipraesul igitur habens consultationem hanc, omnibus tandem cum multa difficultate et opera quae ad pacem consummatis, in fine omnium ad apostolici viri consilium, in signum pacis et gratiae inter ipsum et regem, solum cautionem illam expostulat, pacis videlicet osculum, dicens se post tantas inimicitias inter tam longas regis manus eo solo contentum, quod, cum per dominum regem Francorum [Col. 1242A] et mediatores alios regi intimatum fuisset, se quidem hoc libenter facturum respondit, nisi quia iratus juraverat publice se archipraesuli pacis nunquam daturum osculum, etiam etsi ei forte processu temporis pacem et gratiam suam restitueret, nec ob aliud se nunc negare osculum, nisi quia juraverat sic, non propterea in corde iram ullam retentam vel rancorem.
Dominus autem rex Francorum et plerique mediatorum, audientes sic, mox suspicati sunt sub mellitis sermonibus qui praecesserant occulte venenum sibi propinatum fuisse. Et ipsi ad archipraesulem confestim revertentes, qui in praefata capella quae Martyrium dicitur reversuros exspectabat, regis renuntiaverunt responsum. Qui tanquam viri timorati, [Col. 1242B] et quibus jam omnia suspecta fuerant, nihil hinc nihil inde suadebant aut dissuadebant, solum et nudum regis responsum referentes.
Archipraesul vero inter cautos cautissimus, tanquam vir multa expertus, in primo auditu sicut et alii in suspicionem mox incidit. Et ex his quae caute et operte interloquebatur videri jam poterat futurorum sibi praesagus. Nec responsum suum ad consilium distulit, sed mox absolute et praecise respondet se in praesentiarum cum rege pacem non facturum, nisi ad apostolici viri consilium, dato videlicet in signum pacis osculo. Et responsum sic absolutum cum nocte quae jam imminebat colloquium diremit, cum regibus tamen grandis via restaret adhuc, Mantuae, quae a Parisiis duodecim leugis terrae distat, ipsorum [Col. 1242C] praeparatis hospitiis.
Rex vero Anglorum tota die fatigatus, cui et adhuc noctis restabat iter, inter itinerandum archipraesuli saepe et saepius maledicebat, recolens in via et repetens labores, vexationes et taedia quae jam per eum sustinuerat. Nos in regum recessu in templariorum domum quae Templum nominatur prope extra Parisios, in qua hospitati eramus, confestim nos recepimus. In ipso vero recessu a capella, quae Martyrium dicitur, in qua, ut jam diximus, ea die de pace nostra fuerat actitatum, accessit unus nostrum ad archipraesulem: ยซHodie, inquiens, de pace Ecclesiae tractatum est in Martyrio et credo quod solum per tuum martyrium Ecclesia consecutura [Col. 1242D] sit pacem.ยป Archipraesul vero ad loquentem sibi se retorquens breviter sic: ยซUtinam, inquit, vel meo sanguine liberaretur!ยป
Eadem vero nocte post decantatum nocturnum, plerique de eruditis nostris convenerunt archipraesulem alloquentes sic: ยซDomine, inquiunt, intende nobis, necesse enim est, et Ecclesiae Dei et nobis qui secuti sumus te, ut videamus quomodo caute ambulemus, intelligentes quae sit voluntas Dei bona et beneplacens, et non feramur impetu sed regamur judicio. Ecce quia jam sextus annus peregrinationis nostrae est. Et toto tempore hoc multa et regum et principum secuti sumus colloquia, semper qualibet opportunitate data pacem inquirentes et persequentes eam, [Col. 1243A] Verum necdum consequentes eam nec proficientes adhuc, causam tamen nostram favente Domino nec in modico laesimus: sed spiritu consilii nobis de super dato sanam et integram inter tot tentationes et laqueos, inter tot impulsores et subversores reportamus. Et quae nos consolantur in omnibus, paupertatis et peregrinationis nostrae veritas et justitia comites individui sunt. Quin potius causa nostra, tanquam lux oriens, in dies mundo magis ac magis claruit, ipsorum etiam testimonio inimicorum illustrata quae etiam in proximo illo quod hesternum praecessit colloquio, ut tu consolando tuos sapientes edocuisti, a Deo clarificata est, ut non solum nunc justificetur a filiis suis, sed et ab alienis, qui veritatis nostrae lucem exstinguere nisi sunt. Et ita hucusque [Col. 1243B] magnifice fecit Deus nobiscum. Comprehendit enim mundum in astutia sua, ipso vellet nollet mundus per mundum ipsum Ecclesiae negotium, quod agimus, clarificante in dies: et nos itidem mundo clarificavit, mundo sicut claros ita et charos reddens et acceptos interim, ut nec nobis qui secuti te nec ejectis propter nos quidquam defuerit. Verum in hesterno colloquio videamus diligenter et discutiamus quid dictum, quid actum sit, in quo articulo pax Ecclesiae et nostra steterit, et qua ex causa non processerit. Ut nobis videtur inter nos et regem heri omnia fuerunt complacata, plana omnia praeter quam quod in solo pacis osculo non dato pax stetit. Hoc solum non datum pacis, quae usque ad hoc bene processerat, fuit obstaculum. Unde profecto liquet [Col. 1243C] hoc solum, quod Ecclesiae et nostram impedivit pacem, illud duntaxat nunc esse nostri exsilii causam: et ita qui prius propter solam et manifestissimam justitiae causam sustinuimus, nunc propter solum negatum osculum exsulamus. Nec enim consuetudines ullae, bonae seu malae, aut Dei honor tacitus, vel expressus, exsilii nostri nunc causa est; siquidem ab heri omnia complanata et aspera redacta in vias planas. Unde et hoc solum nostrum nunc facit exsilium quod solum pacis nostrae fuit impedimentum, pacis videlicet negatum osculum. Igitur si propter solum negatum osculum debeat sacerdos suam vel deserere vel recusare Ecclesiam, alias reversurus ad ipsam et persecutiones et exsilia pati [Col. 1243D] duntaxat propter hoc, vos videritis, nobis minime videtur. Praesertim cum ex sacerdotis absentia commune sit multorum discrimen. Et ecce, Domine, quia sexto, jam ut diximus, anno peregrinationis nostrae multae interim in archipraesulatu vestro sub cura vestra episcopales sedes vacantes, multae dioeceses suis pastoribus destitutae. Inter ea perit cura, perit opera, perit opus et officium pastorale. Non sunt qui doceant, non sunt qui sacramenta in Dei Ecclesia celebrent: verum et juxta planctum prophetae grex ille Dominicus non inveniens pascua, abit absque fortitudine ante faciem subsequentis, tanquam grex absque pastore, oves errantes in invio et non in via. Nec est enim qui exterreat, qui lupos arceat ab ovili, sed fiunt in defectum pastorum aulici satellites [Col. 1244A] ecclesiarum custodes. Et bona ecclesiarum instituta ad subsidia pauperum convertuntur in fiscum. Et ita ex absentia tua grande in Ecclesia et in spiritualibus et in temporalibus detrimentum, enorme damnum et commune periculum. Hucusque certe absentiae et exsilii vestri causa justissima; verum nunc in communi periculo hoc et generali discrimine nec absentia nec exsilii causa justa poterit esse vel excusabilis, sed revera damnabilis et damnabili damnabilior. Praesertim cum personalis, ob quam fugisti, cessit nunc persecutio, rege ecclesiam tuam tibi in omni securitate et pace publice offerente, quidquid disponat ipse, quidquid moliatur interius. Cessat igitur nunc ea quae praecessit persecutio personalis, cui ut jam ostendimus [Col. 1244B] generalis successit, in qua bonus pastor tenetur non se absentare, non fugere, sed ex adverso ascendere, se opponere et inter gladios etiam nudos et exertos se ingerere, et ita si necesse fuerit, animam suam pro ovibus suis ponere. Unde et viro sacerdotali sicut tempus fugiendi ita et tempus est occurrendi, fugae tempus cum persona quaeritur, juxta quod Dominus: Si vos, inquit, persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) ; occurrendi vero tempus cum Ecclesia periclitatur; de quo et Scriptura: Occurrit, inquit, tanquam leo, contemnit pavorem nec cedit gladiis (Job XXXIX) . Sic et magister prius per sportam fugit, sed postea occurrit. Cui cum propheta suum praedixisset excessum: Virum, inquiens, cujus haec zona est sic alligari [Col. 1244C] oportet (Act. XXI) , respondit mox: Ego, inquit, non solum alligari, sed et mori vado in Jerusalem, nec facio animam meam pretiosiorem quam me (ibid.) . Et quidem prius Magister magistrorum Pastor, pastorum, forma et exemplar; primo dum adhuc infans et tenellus in Aegyptum fugit, sed adultus postea fortis et robustus occurrit. Unde qui prius suis quasi tenellis et in lacte matris adhuc dixerat: Si vos persecuti fuerint in una civitate, fugite in aliam (Matth. X) , postea sicut opere sic et sermone suos jam robustos docuit ut occurrerent: Ecce, inquiens, mitto vos sicut oves in medio luporum: Ite (ibid.) . Illi igitur euntes in orbem et vehementi afflati Spiritu in hostes irruentes non quaesierunt osculum [Col. 1244D] sed gladium. Tu ergo, Domine, si illorum quaeris imitari zelum, quorum sortitus es ministerium, illorum virtutem quorum creditam habes dispensationem, vade et fac similiter. Non ad terreni pulveris uno flatu facile dispergendi anheles osculum, nec metuas gladium. Ecclesiam tuam potius, non sub osculo sed sub gladio, si necesse sic etsi nudatam, et spoliatam, etsi convulsam et evulsam, non recuses, sed maritali zelo cum debita affectione et devotione suscipias. Non te, quae forte jam tibi tenduntur dolosorum retiacula, retrahant, non minae revocent, non gladii metus emolliat, non denique etiam ultimum mortis te retardet periculum. Regredere igitur et nos tecum, et per eam confidentiam audeas praesens qua ausus es absens, ut cum [Col. 1245A] prophetico sarculo fortiter et viriliter evellas, destruas, disperdas, et dissipes, quae in horto Domini per absentiam tuam male jam excreverunt. Verum quod supra tetigimus de causa metus et periculis si forte terram ingrederemur, nequaquam ideo dicimus quod de tanto rege nostro et tam illustri suspicemur sinistri quidpiam. Nec enim tanta et mundo tam clara et tam gloriosa potestas tanti doli posset esse vel insidiarum ulla latebra. A tanta altitudine longe semotum tam dolosae simulationis latibulum, unde et credibile minime quod moliatur quidquam, praesertim adversum te sacerdotem priorem suum in Deo, et propter Deum, seu etiam adversum nos, inerme hominum genus, praesertim ab ipsomet publice pace et securitate donata. Non est igitur, Domine, [Col. 1245B] quod reditum tuum ad ecclesiam tuam, si sic fieri poterit, amodo protrahas aut procrastines, sed in forma pacis oblata mature confidenter et absque omni conscientiae scrupulo revertamur, illum summa gratiarum actione et laude prosequentes in cujus fortitudine revertemur. Juravit siquidem rex publice coram multis pontificibus et principibus regni, regnante ipso nunquam te reversurum. Nunc vero ipse est qui pacem offert, securitatem spondet, malas consuetudines damnat, bonas probat. Quod revera a Domino factum est cujus infirmum etiam regibus fortius est. Qui ut solus fortis appareret mundo, infirma mundi elegit ut confundat fortia. Et ne ad jam praeterita recurramus exempla, vides, domine, in praesentiarum pusillum hunc gregem [Col. 1245C] tuum nos videlicet qui secuti sumus te, quos ut sequeremur te Dei vocatione vocasti, non quidem nobiles, non potentes, sed ignobilia mundi et contemptibilia. Et tamen ut solus ipse victor praedicetur, te duce, te rectore, vincit Deus per hos, ita ut victoris summa devotione cantare debeamus Alleluia reversionis. Mox etenim quasi reversi censeri possumus, cum nobis a rege tanto, a potestate tanta quae prius in contrarium juraverat, pax publice datur et indulgetur reversio; etiam si per nos staret quo minus reverteremur, non ob id minus in causa nostra jam vicimus, imo Christus vincit, Christus regnat, Christus imperat.ยป
[Col. 1245D] Archipraesul vero suorum suasibiles sermones hos diligenter audiens et attente mox respondit. Et ad suos sermonem dirigens: ยซVos, inquit, tanquam viri eruditi locuti estis quibus est et cum consilii spiritu sapientia et scientia sanctorum collata. Et responderem ad singula, nisi quod approbo universa. Unum vero sciatis quod pacem a rege sic oblatam non renuissem, nisi quia viri apostolici secutus sum consilium. Alioquin pax pro osculo negato non stetisset. Verum quia nunc adeo processum est in negotio, quod simpliciter absque conditione et obligatione omni pax nobis offertur, quae tamen ad domini papae consilium conformari non potest, qui ad pacis firmitatem postulandum pacis consuluit osculum, in praesentiarum mihi visum est, nescio si [Col. 1246A] et vobis, ut ad ipsum papam, de cujus singulari primatu, tanquam de capite membra tota, dependet Ecclesia, totum quod gestum est referatur, videlicet quatenus processum et in quibus finibus nostrum et Ecclesiae negotium stet, praesertim cum jam in arcto simus, in tuto minime, pace sic concessa, sed signo pacis negato, pro quo tamen negato ut vos me prudenti eloquio vestro animastis, nec ecclesiam pacifice mihi oblatam respuam nec periclitantium, ut dicitis, salutem animarum contemnam. Quin potius priusquam clara Deo et mundo justitiae causa quam agimus deformetur, auctore Domino paratus ero, ut vos suadetis, et in carcerem et in mortem ire. Alioquin inanis labor noster et ridiculus, si deinceps daremus maculam in gloriam nostram. Gloria autem nostra [Col. 1246B] haec est, veritas causae nostrae; veritas, inquam, et justitia, ut supra jam dixisse vos memini paupertatis nostrae huc usque comites fuerunt individui. Igitur si vobis bonum videtur sic, necessarium in primis et videtur consultius ad virum apostolicum mittere, ne quidquid acciderit ipsius videamur contempsisse consilium, et ut ipsius auctoritate et conscientia, si forte Dominus sic providerit et permiserit, revertamur et regrediamur in terram, licentia prius apostolica et benedictione et absolutione accepta, pasuri pro Ecclesia, quidquid Dominus ibi nos passuros decreverit. Et Dominus quidem sic introitum nostrum melius custodiet et securius.ยป
Et quidem archipraesul ad nos sic. Nos autem, [Col. 1246C] qui praelocuti, audientes virum pro causa justitiae, pro Ecclesia, de excessu suo tam fortiter, tam constanter loquentem, et ut videbatur absque omni suasione pro justitia, si oporteret, antequam cederet, etiam ad mortem paratissimum, non modicum moti sumus et compassi. Et plerique nostrum in tacitas, quas volebant sed non valebant reprimere, lacrymas eruperunt: et ipsius sermonem et de mittendo ad dominum papam consilium commendavimus.
Itaque a Parisiis cum omni festinatione Senonis venimus; et post dies paucos nuntii parati. Qui cum essent jam in articulo profectionis, crebro jam in [Col. 1246D] terra disseminabatur, puero illi regis Anglorum primogenito Henrico, qui ut supra in historia hac interseruimus, domini nostri archiepiscopi alumnus fuerat, diadema impositum, ungente eum in ecclesia Beatri Petri Londoniae apud Westmunstier Rogero tunc Eboracensi archiepiscopo, suffraganeis Ecclesiae Cantuariensis assistentibus et ministerium praebentibus. Rex siquidem cito post supra dictum colloquium, in quo nobis negatum pacis osculum fuit, transfretavit, et odio archipraesulis in laesionem dignitatis Cantuariensis Ecclesiae ab alieno metropolitano et in aliena provincia filium suum, quem diximus, ungi fecit in regem. Et hoc quidem in laesionem personae Cantuariensis Ecclesiae, ad cujus dignitatem et jus regum Anglorum coronatio ab antiquo [Col. 1247A] pertinere dignoscitur. Quod audiens archipraesul in primis vix credidit. Ipse siquidem tanquam vir providus, et cui de adversariis suis suspecta omnia, a Romano pontifice litteras impetraverat, ad Eboracensem archiepiscopum et alios Anglorum episcoporum jam ante coronationem directas, quibus auctoritate apostolica in virtute obedientiae erant inhibiti, ne in praejudicium archiepiscopi Cantuariensis, qui propter justitiam exsulabat, regis filio diadema imponerent. Et directas has sibi litteras quidam episcoporum ante coronationem receperunt; alii vero de mandato praemuniti recipere noluerunt. Unde et contra inhibitionem apostolicam quotquot consecrationi pontificale ministerium praebuerunt.
Sed modicum attendere libeat quam profana unctio, [Col. 1247B] quam odiosa, quam inimica consecratio haec, si tamen consecratio magis quam exsecratio dici debeat: apostolica benedictione destituta, imo in transgressione contra virum apostolicum facta. Quae etiam ex mero odio, ira et indignatione processit, odio Patris spiritualis, in luctu matris spiritualis, a patre carnali excogitata. Omnia hic profana, omnia vere hic a fano aliena, aliena et alienata, aliena provincia, alienus consecrator, alienus et rex puer consecratus, lusui adhuc magis quam populorum regimini aptior: et qui consecrari fecit rex pater alienus et alienatus a patre et matre sua spirituali. Probant haec nostra verba lugubres et omnibus post futuris saeculis detestandi, qui ex hac consecratione [Col. 1247C] provenerunt eventus. Et in primis quidem provenit ex hac ejus qui consecravit et eorum qui interfuerunt episcoporum, apostolici viri auctoritate generalis suspensio, eo quod, ut jam diximus, ejus super hoc praecesserit inhibitio, sed contempta; quibusdam etiam episcoporum pro hac et aliis quibusdam causis anathematis vinculo innodatis. Et deinde illius pretiosae mortis domini nostri archipraesulis unctio haec non dico plenam causam sed multam tamen et citiorem praebuit occasionem. Et haec quidem planius et plenius sequens historiae ordo declarabit. Tertio vero temporis processu et unctione hac contigit inter regem patrem et regem filium dura et nefanda rebellio: et demum egregii illius pueri jam adolescentis ex immatura illa unctione [Col. 1247D] misera rebellione adversus patrem cita et nimis matura mors. Ecce quam abominanda, quam exsecranda ex consecratione hac mala provenerunt; sacerdotum videlicet suspensio, anathematizatio, occisio, semel et iterum inter patrem et filium rebellio, et in fine egregii illius pueri consecrati sic mors in adolescentia, praesentibus et omnibus post futuris saeculis detestanda. Unde et plangendum, clamandum et exclamandum: ยซO mors tua, Henrice, o mors, quam dira, quam dura, et quam amara memoria tua, quae talem et tantam mundi gloriam, dum adhuc ordiretur, succidisti! quam inconsiderata, quam inhumana, quae tam certam, ut putabatur, mundi spem, dum adhuc fructus in flore esset tam praeclaro, uno et brevi flatus tui vehementia [Col. 1248A] exsufflasti! Sit mors tua ille qui mors mortis est, ut vel per te transeat ad vitam, qui non sibi, sed mundo sperabatur victurus. Et quidem egregium puerum hunc, tanquam lilium totum hortum venustans, et hic et alibi crebro jam historiae huic quasi quadam campi planitie inserui, quo et ipsa ex insitione hac clarior sit et venustior.
Verum de morte pueri hujus domino nostro archipraesuli spiritualiter, nec dubium est, praeostensa, hic tacere non possum. Cum essemus in Gallia Senonis civitate peregrinationis nostrae apud monasterium beatae virginis Columbae, noctium una post decantatum nocturnum dominus noster archipraesul, ut pausaret, in lectum suum se recepit. Verum, sicut ab ipsius ore discipulus, qui scripsit haec, accepit, [Col. 1248B] curis et cogitationibus se tunc ut solent ingerentibus, somno indulgere non potuit. Inter alia vero de domino rege Anglorum, de ejus magnitudine, de ejus prosperitate et in filiis et in divitiis et latis potentatibus, cogitatio subit. Super his diutius cogitans, et praesertim de filiis et inter filios potissimum de primogenito ipsius Henrico quem prae caeteris diligebat, et de quodam aliorum; in crastino tamen, sicut referebat, se pro certo scire nesciebat de quo aliorum cogitasset tunc, an de Ricardo post Henricum defunctum regis nunc haerede et comite Pictavorum, an de Gaufrido nunc Britanniae comite. Cum ergo de rege patre et de filiis cogitaret sic, desiderabat se scire, quid futurum [Col. 1248C] de his et quales circa hos dispositiones Altissimi. Et cum aliquandiu cogitaret sic desiderans, inter cogitandum haec coepit quasi dormitare, et ecce facta est ad eum vox, per ipsam vocem versu quodam hexametro sibi expresso; versus autem hic erat:
Vir autem apostolicus audiens universa et quae et qualiter fuissent gesta, et in regem et in episcopos vehementer motus est. Et archipraesuli et suis, etiam multo plus quam hucusque fuisset, paterno compassus affectu: unde et in missorum nostrorum reversione quos misertus nostri diu detinere noluit, [Col. 1249C] ut apostolicae consolationis citius reciperemus remedium, nobis oppressis, tanquam pater pius compatiens, apostolicis scriptis propinavit dulcia, aliis vero amarissima. Scripsit siquidem prae memoriae Rotherot tunc Rothomagensi archiepiscopo et Bernardo tunc episcopo Nivernensi, mandans ipsis et in virtute obedientiae praecipiens ut regem Anglorum pro pace nostra districtissime convenirent, adjiciens quod si ipse in obstinatione perdurans adhuc pacem nollet, tota ipsius terra, tam transmarina quam cismarina, sub interdicto poneretur, omni ecclesiae cessante officio praeter baptisma parvulorum et poenitentias morientium. Eboracensi vero archiepiscopo et aliis quotquot episcopis qui consecrationi interfuerant [Col. 1250A] litteras direxit suspensionis, scripto dure eos increpans et objurgans et improperans, quod turpiter et enormiter pro vili lentis edulio primogenita sua vendidissent. Quosdam etiam episcoporum, et ob id quod coronationi interfuerant, et ob causas alias, anathematizavit. Et hae suspensionis et anathematis litterae per nuntios nostros nobis destinatae et traditae, ut illis loco suo et tempore uteremur. Has et alias apostolicas litteras ad nos vel pro nobis missas si quis nosse et legere desiderat, ad illud de quo in hac historia supra tetigisse me memini corpus epistolare recurrat. Quae quia ibi insertae, cum loquendi de his per hanc historiam occasio se obtulerit, breviter transimus de his. Scripto vero consolatorio archripraesuli directo, vir [Col. 1250B] apostolicus archipraesulis fortitudinem et constantiam congratulando commendabat; praesertim quod absque cautione et absque pacis osculo, si non posset aliter, in terram tanquam ovis in medio luporum paratus esset reverti; illius verbi quod Altissimi verbum ad suos dicit non immemor: Ecce, inquit, mitto vos sicut oves in medio luporum (Matth. X) . Unde et sicut benedictionem apostolicam, sic et absolutionem scriptam, quidquid ipsi in terram ingresso accideret, a viro apostolico obtinere tunc meruit. Haec igitur apostolica scripta, vel pro nobis ad adversarios nostros vel ad nos directa, gratanter suscepimus, misecicordiam et judicium cantantes Domini.
Et in primis quidem dictus Rothomagensis archiepiscopus [Col. 1250C] et episcopus Nivernensis ad apostolicum mandatum regem pro pace nostra saepe et saepius convenerunt, et nisi interveniret pax, censuram ecclesiasticam et sibi et terrae suae imminere in brevi inferebant, apostolico viro praecipiente sic. Adjicientes nec minis, nec blanditiis, nec aliquibus verborum ambagibus seu tergiversationibus ullius censuram hanc, nisi solum data pace, aut adimi posse aut suspendi, apostolici viri animo obfirmato nunc sic: addentes etiam se nullatenus audere a Romano pontifice statutum terminum praeterire, quin mandatam sibi coercitionem exsequerentur nisi pax interveniret.
- 1. De pace inter regem et archipraesulem reformata.
- 2. De nuntiis ab archipraesule ad regem missis et quare.
- 3. De primo accessu archipraesulis post pacem ad regem et quare.
- 4. De secundo accessu archipraesulis ad regem post pacem et quare.
- 5. De praeparatione reversionis nostrae ad patriam et de gestis nostris in Anglia per nuntios ante reversionem, et de his quae audivimus in ipso jam quasi articulo reversionis, et de verbis discipuli qui scripsit haec ad archipraesulem et de archipraesulis responso.
- 6. De ingressu archipraesulis in mare et qualiter applicuerit et a populo terrae qualiter exceptus.
- 7. De his quae in initio ingressus archipraesulis in terram gesta.
- 8. De episcopis regem contra archipraesulem iterum commoventibus et causa.
- 9. De verbis et gestis archipraesulis die natalis Domini.
- 10. De recessu discipuli qui scripsit haec, ab archipraesule et causa recessus.
- 11. De ira regis in archipraesulem iterata et de carnificibus illis militibus venientibus.
[Col. 1251A] 1. Videns itaque rex rem jam in tam arcto certissime promisit pacem. Unde ad quoddam regum quod imminebat colloquium vocati recessimus. Finito vero die tertia regum colloquio, et Christiano illo rege Francorum jam in recessu, in continenti de pace nostra actitatur, et per magnos quidem mediatores, quibus dominus rex Francorum in recessu suo nos commiserat, ut de pace nostra tractarent, nec enim ipsemet potuit seu voluit interesse tunc. Sed quid protraheremus? Ibi pax nostra reformata, osculum vero prius in alio, sicut diximus, colloquio quaesitum sed negatum, nec archipraesul nunc quaesivit nec rex obtulit vel negavit. Nulla quippe ibi facta de osculo mentione, rex publice coram pontificibus et principibus qui aderant, archipraesuli et [Col. 1251B] suis pacem et securitatem concessit. In consuetudinibus et in ablatis tam mobilibus quam immobilibus aliisve, ea forma pacis observata nunc et concessa, quam supra in alio regum colloquio praeostendimus, ubi solum pro pacis negato osculo pax nostra tunc stetit. At nunc fortis Christi athleta, pacis cupidus, non mortis timidus, non exacto pacis osculo, ne vel forte sic impediretur pax, sciens et prudens pacem talem qualem suscepit, revera amore pacis victus, timore mortis evacuato, quem amor ille plus quam mors fortis jam foras miserat. Facta est autem pax die beatae Mariae Magdalenae prope ubi duorum regum colloquium pridie fuerat, videlicet in confinio Carnotusiae et Cenomanniae, inter duo castella quorum unum nominatur Viefui et [Col. 1251C] alterum Freteval; et ibi in prato quodam amoenissimo, quod tamen sicut multo post accepimus dicitur ab incolis ex antiquo Pratum Proditorum. Et quidem pax nostra sic erat.
Rex autem et archipraesul soti duo seorsum se in equis in quamdam planitiem deflexerunt secreto colloquentes; ubi inter alia archipraesul regi supplicabat ut injuriam, quam sibi et Ecclesiae suffraganei sui episcopi una cum Eboracensi archiepiscopo in coronatione Henrici filii sui fecerant, secundum censuram ecclesiasticam sine ipsius offensa punire sibi liceret. Et annuit rex. Unde et gratias agens de concessione, confestim in oculis omnium se ab equo demisit et humiliter se ad regis pedes inclinavit. Cum vero archipraesul equum suum reascenderet, [Col. 1251D] rex ascendenti ascensorium aptavit et tenuit, omnibus qui circumvallabant cernentibus sic et mirantibus, sed nescientibus causam donec archipraesul in recessu suis hoc secretius retulisset; cerneres quidem tunc ex multis cordibus cogitationes revelari et praesertim inter aulicos, congratulantibus his, aliis vero moestis et confusis, qui prius seditionis et discordiae evomuerant virus. Alii vero nec moesti nec confusi suspicantes simulationem in his et quod extrema pacis dissensio luctus [Col. 1252A] et dolor occuparet. Et in hoc minime accepti hi sicut sequens historiae ordo declarabit.
Facti igitur, ut videbatur, ea die rex et archipraesul amici, amicabiliter tunc invicem recesserunt. Et post dies paucos nuntii nostri in Angliam eum litteris regis missi sunt, quibus rex ministerialibus suis, quos in terra justitias regis vocant, de pace facta mandavit praecipiens ut archipraesulem et suos ad sua in omni pace et securitate restituant. Nos vero in Franciam ad civitatem peregrinationis nostrae Senonis remeantes ad repatriandum nos parabamus. Decrevit autem archipraesul alios adhuc, priusquam intraret ipse, nuntios praemissis majores et plus industrios in Angliam mittere qui testimonio [Col. 1252B] famae caute explorarent, qui starent pro nobis, qui contra nos, et si qua occulta molirentur adversam nos; et in possessionibus nostris confiscatis quem mandaverit rex faciendae restitutionis modum. Archipraesul itaque decreverat sic, ob id etiam maxime quod dominus rex pepigisset se quaedam praedia de feodo Cantuariensis Ecclesiae redditurum, feodum videlicet cujusdam nobilis qui dicebatur Willelmus de Ros, et castrum quoddam prope Cantuariam quod Salwude dicitur, quod Henricus quidam vir magnus de orientali Saxonia, seu, ut vulgo dicitur, de Essexe cognominatus, ante duellum quoddam quo evictus fuerat, ab archipraesule tenebat. Et praeter haec turris Rophensis custodiam, quem de ecclesiae suae jure fore archipraesul jam [Col. 1252C] saepe et saepius constantissime et acerrime fuerat protestatus. Et haec quidem, quae hic expressimus, erant quae archipraesul inter alia acrius et instantius repetebat, quae et rex ipsi redditurum promiserat, cum in Normanniam revertisset. Misit itaque dominus noster ad hoc sanctae recordationis magistrum Joannem Saresberiensem postea Carnotensem episcopum pariter et discipulum qui scripsit haec, injungens etiam nobis ut in Angliam ob dictam causam procederemus, si forte rex promissam restitutionem compleret, alias non, sed mature ad ipsum reverteremur. Et nos ita proficiscentes regem in Normannia reperimus; verum propter febris tertianae valetudinem, quae jam regi supervenerat, in curia ultra quam crederemus fecimus moram. Cum [Col. 1252D] autem convaluisset rex, ipsum nomine archipraesulis super dictorum promissa restitutione convenimus. Conventus autem more suo distulit, distulit et redistulit: sed tandem ad instantiam nostram nos absolvit, ad magistrum Joannem qui loquebatur et nomine archipraesulis repetebat, specialiter sermonem dirigens: ยซO Joannes,ยป inquiens, ยซnullatenus vobis castellum tradam, nisi videro prius aliter vos gerere erga me quam hucusque gesseritis.ยป Et ita absoluti et apprime intelligentes minime nos tunc [Col. 1253A] proficere posse, infecto negotio, in Angliam, juxta quod nobis injunctum fuit, non procedentes ad dominum nostrum in Franciam reversi sumus. Audiens autem archipraesul sic plurimum motus est, vanas et semper deceptorias hominis promissiones detestans.
Et cum novimus inter regem et nobilem virum Blesensem comitem Theobaldum colloquium futurum in proximo, accessimus ad colloquium. Sed archipraesul pridie ante colloquium Turonis ad regem processit. Colloquium quippe prope Turonis in confinio Carnotusiae et Turoniae statutum fuit. Audiens autem rex archipraesulis adventum, quosdam de aulicis in occursum praemisit et demum ipsemet civitatem [Col. 1253B] exiit et occurrit. At cum convenirent, non oculi, sed vultus regis, sicut notari poterat, super eum: unde et quod multum notabamus nocte illa in hospitio nostro nec rex respexit nos nec suorum aliquis; quin potius rex summo mane in capella sua missam celebrari fecit pro defunctis, suspicans, ut aiebant, ne si forte archipraesul alii missae interesset, in missa osculum sibi pacis offerret, quod ibi negare non esset Christiani, sed plane inimici Christi. Et missa celebrata mox rex civitatem exiit ad colloquium properans. Archipraesul pariter sed tardius secutus est, et ante colloquium consecutus est regem. Qui inter viandum mutuo se invicem objurgantes, uterque vicissim alter alteri collata [Col. 1253C] pridem beneficia et exhibita obsequia improperavit. Cum autem venissent ad colloquium, post diem multam decursam, propter quae ad colloquium venerant, inter regem et comitem sedatis omnibus, archipraesule etiam inter ipsos sedulo cum aliis et efficaci mediatore, tandem archipraesul regem super dictarum possessionum promissa sed non adimpleta restitutione, acriter quidem et instanter convenit, frequenter tamen ex obliquo assuetam hominis arguens levitatem in verbo et usitatas deceptiones in promissis.
Videres certe tunc sacerdotalem in pontifice zelum. Et vere zelum qui in ipsa pacis novitate et a tanto principe vel invito, in cujus manu pax nostra et non pax, imo et vita nostra et mors, ecclesiae suae [Col. 1253D] jura tam viriliter tam constanter repetebat: revera spiritu justitiae vehemens et in sacerdote zelus domus Dei ardens. Sed quid? Jam dicto comite et aliis nobilibus interponentibus se, a rege iterum restitutio jam saepe dictorum certissime repromissa. Volebat tamen rex ut ante restitutionem ad ecclesiam suam reverteretur, sicut aiebat, prius videre desiderans qualem se regno exhiberet. Et hic colloquii finis.
Post aliquot vero dies archipraesul in castro, quod Calvus mons dicitur, prope Blesis, regem qui illo tunc venerat revisere profectus est: non quidem ut quidquam exigeret vel repeteret, sed solum ut regem videret, et si posset fieri sic antiquam familiaritatem [Col. 1254A] et amicitiam, quatenus Dominus permitteret, repararet. Et quidem rex ipsum venientem sic honorifice nimis ut decebat, et ut videri poterat gratanter plurimum et affectuose excepit. Qui cum familiariter colloquerentur et jucundius, inter alia dixit rex: ยซO,ยป inquiens, ยซquid est quod voluntatem meam non facis? Et certe omnia traderem in manus tuas.ยป Et post dies archipraesul hoc regis verbum retulit discipulo qui scripsit haec; adjiciens: ยซEt cum rex.ยป inquit ยซmihi dixisset sic, recordatus sum mox verbi illius in Evangelio: Haec omnia tibi dabo si cadens adoraveris me (Matth. IV) .ยป Haec et hujusmodi de viro hoc historiae huic saepe et saepius curavi interserere, ut quemadmodum, sicut paulo ante praemisimus, deprehendi sacerdotis potuit zelus, ita et nunc [Col. 1254B] audiri possit purus in sacerdote fuisse ab omni cupiditatis labe affectus: quem nec inficere poterat, etsi paupertate jam diu tolerata, divitiarum etiam Augustalium virus. Nec arbitretur quis haec et hujusmodi contra brevitatis regulam superflue et sine fructu inserta, pauca enim vel nulla hucusque interseruisse me memini, quae non pertineant, etsi non exprimatur, vel ad aedificationem proximi vel ad praeconium viri: si ad utrumque, et hoc multo magis melius est.
In crastino vero licentiati a rege, a castro illo recedentes, ad civitatem peregrinationis nostrae Senonis remeavimus, et mature prout adhuc pauperes [Col. 1254C] et exsules potuimus, nostrum ad repatriandum iter maturabamus. Nec ob id pauperes nomino, quin archipraesul cum suis in magno et praeclaro apparatu revertisset, plus, ni fallor, quam cum equitaturis centum repatrians. Quod ideo memoro hic, ut ubique et in omni statu suo probetur magnus. Et revera semper et ubique magnus; magnus in palatio, magnus in sacerdotio, magnus in aula, magnus in ecclesia, magnus in peregrinatione, magnus in peregrinationis reversione, maximus vero in peregrinationis consummatione. Sed de hoc exspectemus adhuc per modicum. Siquidem melius hoc viri et historiae hujus consummatio declarabit.
Igitur domino rege Francorum et principibus [Col. 1254D] terrae, qui deserente nos mundo tam benigne tam magnifice nos susceperant, salutatis, licentiati ab eis repatriantes venimus in Bolonensi territorio ad portum qui dicitur Witsant. Archipraesul vero hinc antequam naves ascenderet viri apostolici praemisit litteras quae, ut supra diximus, erant de generali episcoporum per Angliam suspensione et quorumdam anathemate. Has itaque festinanter praemisit litteras episcopis per Angliam ante suum adventum porrigendas. Quorum aliqui in ipso portu transfretare volentes reperti sunt, suspicantes forte quod eis ex inopinato mox accidit: Rogerus videlicet Eboracensis archiepiscopus qui in ipso portu suspensus est, Gilbertus cognomento Foliot Londoniensis, et Jocelinus Saresberiensis episcopi, qui pariter in [Col. 1255A] portu ipso anethamatis sui litteras receperunt. Et mox quidem suscepto mandato paritum est, illo auctoritate apostolica gerente se suspensum, aliis vero se anathematizatos. Et cum nos his praemissis auram adhuc sereniorem exspectaremus, nuntiatum est factum sic. Quod cum audiret archipraesul, gaudio magno gavisus est, laetante justo eo quod vindictam desideratam jam vidisset.
Una vero dierum exiit archipraesul, suis et multis aliis comitatus, ut naves suas in quibus transfretaturi eramus videret. Et ecce vidimus jam prope terram navem quamdam ab Anglia ad portum nostrum velificantem. Quae cum cito applicuisset, a nautis rumores quaesivimus et quid in Anglia de reditu archipraesulis diceretur. Et responderunt, hoc quidem [Col. 1255B] fore gratum valde et toti terrae acceptum. Verum unus eorum, videbatur mihi quod proreta, seorsum me qui scripsi haec secretius traxit: ยซMiseri,ยป inquiens, ยซquid quaeritis? quid agitis? quo properatis? Certe in mortem vestram; sic pro certo dicunt qui noverunt, id ipsum in terra suspicantur omnes: et ecce quia multi milites in portu quo applicare quaeritis, certe sicut dicitur ut in archipraesulem et suos mox cum applicuerint injiciant manus. Commota est siquidem terra, exasperata adversum vos, et praesertim regis fideles eo quod in primo adventu vestro in terram commovistis et conturbastis eam anathematizando episcopos terrae et suspendendo; praesertim ut religiosi et [Col. 1255C] sapientes dicunt in Domini adventu qui nunc est, qui mundo fuit tam fructuosus, tam gratus, tam acceptus, vester nunc pariter in terram adventus tranquillitatis deberet esse et pacis. Sed vos econtrario in vestro turbastis omnia.ยป His dictis, gratias retuli referenti; et hoc ipsum quod retulit mihi ipse, alii jam densim submurmurabant.
Post paululum vero vocans archipraesulem a turba seorsum dixi ei secretius: ยซSic et sic mihi locutus est navis hujus quae nunc applicuit gubernator.ยป Et cum dominus archipraesul et ego conferremus de his, de sociis nostris ingessit se unus, bonae memoriae Gunterius nomine, homo simplex et timens Dominum. Qui cum audisset super quo contulissemus, non requisitus mox dixit satius fore et [Col. 1255D] consultius subtrahere se adhuc donec procella hac et turbatione terrae pro episcoporum suspensione sedata, gratius reverteremur et securius, adjiciens quod ยซsi terra,ยป inquit, ยซjam sic mota est, quid erit cum rex audierit.ยป Et dissuasit in Angliam tunc reverti.
Et archipraesul cito post dirigens verbum ad discipulum qui scripsit haec, qui ea quae audierat a proreta praenarraverat: ยซEt tu,ยป inquit, ยซquid dicis?ยป Et discipulus: ยซDomine,ยป inquit, ยซres in arcto est: Istius consilii magnitudo parvitatis meae excedit mensuram; et consilium magis anceps, eo praesertim quod eruditi tui nunc absint, quibusdam adhuc in Francia, aliis vero in Angliam a te praemissis. [Col. 1256A] Verumtamen dicam, si placet, te jubente, quod sentio. In primis quidem videtur mihi hoc, quod si in Flandriam seu in peregrinationis nostrae terram regredimur, vertetur id nobis in confusionem et ignominiam, et erimus oneri qui hucusque fuimus honori: praesertim ad ingrediendum et in patriam revertendum apostolica licentia benedictione et absolutione jam percepta; terra etiam peregrinationis nostrae salutata et pace publice concessa et accepta. Igitur aut regrediendum turpiter aut procedendum audacter et agendum viriliter. Alioquin profecto dicetur: Ecce quia Cantuariensis qui primo a Norhamtune, nunc etiam secundo antequam dimicet fugit, qui tamen tam constanter firmaverat quod pro Ecclesia tam fortiter staret, [Col. 1256B] tam viriliter ageret! Et erimus de meticulosis illis filiis, qui intendentes et mittentes arcum conversi sunt in die belli. Unum tamen est, quod si in hac pace nostra dolus est, quod quidem suspicabile et multi asserunt, sic grave certe periculum hoc et inevitabile, cum vis et dolus consociata cooperentur et malitia conatus suos per potentiam perficere potest, quando jam est potestas malitiosa et malitia potens. Cui pesti nil obviare potest, nil resistere. Malitia quippe suggerit, potentia socia et cooperans efficit. Et nos quidem potuimus prius leonem utcunque evitare saevientem, verum draconis nunc evitare fraudulentiam difficillimum. Omnis quippe potestas magis metuenda cum fallit quam [Col. 1256C] cum saevit. Unde et pro magno illud de Salvatore praeconizatum: Et conculcabis, inquit, leonem et draconem (Psal. IX) , leonis videlicet vim, draconis dolum: quae erit in novissimis diebus novissima Ecclesiae persecutio, quam adeo gravis non praecessit, videlicet ex vi et fraude composita. O igitur quam felix, quam gloriosa exsilii nostri consummatio, si novissima persecutio haec, qua in fine saeculorum probabuntur justi, a nobis in quos fines saeculorum devenerunt inchoaverit. Quam felix, domine, exsilium, si post exsilium daretur desuper ut non solum martyr, sed et novissimorum martyrum primitiae fieres. In quo etiam potissimum Domini tui regis crucifixi mortis titulum humiliter recognosce, proditione forte moriturus, sicut et ipse proditus pro Ecclesia [Col. 1256D] mortuus est. In quo pastor ille pastorum pastoribus formam dedit, ut si hostes suos occultos evitare non valent tolerent, etiamsi videant sibi per ipsos vitae affuturum discrimen, verum inter saevum et hypocritam principem, qui et leo et draco est, et inter bonum pastorem periculosa quidem semper sed victoriosa conditio. Saeviat quippe ille sive fallat, semper paratus sit pastor bonus pro ovibus suis animam ponere. Qui etsi forte a violento, non tamen est quod a dracone, quod ab hypocrita videlicet tueri se possit. Juxta quod vulgo dicitur neminem posse se a proditione tueri, quandoquidem ipsa pax efficacior sit ad prodendum. Non est igitur, domine mi, ut mihi pro sensus mei parvitate videtur, nunc ut deinceps, sicut prius de Norhamtune, secunda competat fuga, [Col. 1257A] nec etiam anquatenus te subtrahere, quod provide tanquam fugere est. Non subtractio, inquam, non fuga competens esset, sicut primo, nec excusabilis. Super te quippe jam septem mutata sunt tempora. Ecce enim quia sex anni jam exacti, et septimus hic annus est peregrinationis nostrae, septimus exsilii nostri. Et toto tempore hoc supra dorsum tuum fabricaverunt peccatores iniquitatem suam prolongantes, qui, etsi nescientes, toto tempore hoc coronam fabricaverunt tibi incorruptam. Unde et quia septimus hic annus requietionis est, non est de caetero lima necessaria, jam parata corona. Non scalpro opus, pelle pro pelle data. Non scelte opus vel incisorio, lapide tanto tempore caeso et jam effigiato et exciso. Non ignis fornax necessaria auro [Col. 1257B] jam probato in fornace, in qua et veteris hominis ossa sicut cremium aruerunt. Adeo ut vetus homo in te penitus debilitatus vel potius plene exstinctus videatur. Viro igitur sic probato, quid haesitandum, quid metuendum verendumve? Imo quid est quod non aggrediatur, quod non valeat? quod non audeat? Terram igitur tuam nunc vides, ecclesiam tuam fiducialiter intres, illius sequax si necesse sic, qui corpus suum dedit percutientibus et genas suas vellentibus. Intremus, inquam, fiducialiter et potentes, et erimus illis dii qui nos nunc terrere videntur. Intremus, inquam, ne nobis hoc nunc desuper dato exprobretur forte alias quia cum potuistis noluistis, cum volueritis non poteritis. Et quidem [Col. 1257C] Moysi tanto Dei amico de terra promissa dictum videbis et non intrabis. Caveamus igitur ne et tu, Moyse longe inferior, poena simili vel forte majori percellaris, si forte terram non intraveris quam tamen videre nunc datum.ยป
His dictis, archipraesul breviter sic: ยซFidelis,ยป inquit, ยซut videtur sermo tuus, sed durus, et quis implebit illum?ยป Ad ipsum vero qui praelocutus fuerat et in Angliam tunc processum dissuaserat, specialiter sermonem dirigens et nomen ipsius proprium exprimens: ยซCerte,ยป inquit, ยซGunteri, terram video, et favente Domino terram intrabo, sciens tamen certissime quod ibi mihi immineat passio.ยป Et hoc quidem cum dixisset, illius verbi Domini ad Petrum rememoratus sum: Vade post me, Satana, [Col. 1257D] scandalum es mihi, quia non sapis ea quae Dei sunt, sed ea quae hominum (Matth. XVI) . Et post haec jam in noctis crepusculo ad hospitia revertimur.
Et post modicum duobus tribusve diebus exactis, post festum Beati Andraeae apostoli secundo tertiove die, in Domini adventu, noctu mare intravimus et ad votum aura prospera propter insidiarum, quae nobis, sicut audivimus, jam parabantur, suspicionem, non in sinu maris Doroberniae, ut putabatur, sed in alio maris sinu qui vocatur Sandwiz prospere applicuimus; eo quidem securius quod homines supra sinum illum maris habitantes, proprium dominum archipraesulem habuerint utpote de proprio Cantuariensis Ecclesiae feodo. In nave vero archipraesulis vexillo [Col. 1258A] crucis, cum ad littus appropinquaret, erecto, quod archipraesules Cantuarienses, tanquam totius Angliae primates, coram se semper bajulare consueverunt, hoc, inquam, signo erecto, per quod archipraesulis navis ab aliis discerni poterat, videres mox pauperum turbam quae convenerat in occursum, hos succinctos ut praevenirent et patrem suum applicantem exciperent, et benedictionem praeriperent, alios vero humi se humiliter prosternentes, ejulantes hos, plorantes illos prae gaudio, et omnes conclamantes: Benedictus qui venit in nomine Domini, pater orphanorum et judex viduarum! Et pauperes quidem sic.
Verum milites, qui, ut supra diximus, in alio [Col. 1258B] maris sinu nos applicaturos fore speraverunt, ad nos praepropere accelerantes, vix salutato archipraesule, animose sciscitabantur quare in primo adventu suo in terra, qui tranquillitatis deberet esse et pacis, mox etiam necdum ingressus episcopos regis suspendisset, excommunicasset. Et adjicientes comminabantur mox cum innotesceret regis futuram turbationem non modicam, unde jam regnum turbatum esset et sacerdotium.
Archipraesul vero mansuete respondit regem non offensurum ob id, nec se ex hoc quidquam vel contra regem fecisse vel regnum, sed absque regis et regni injuria, de ipsius regis permissione sic factum, ita injuria, quam sibi et ecclesiae suae in coronatione filii regis episcopi fecerant, impunita non remaneret, [Col. 1258C] ne tanta usurpatio de caetero traheretur ad consequentiam. Dum igitur audirent regem de facto laudari auctorem, modestius locuti sunt, et tamen instanter postulantes, ut episcopos excommunicatos vel suspensos absolveret quod archipraesul ad consilium distulit: donec in crastino Cantuariam veniret, et ita recesserunt tunc milites.
Archipraesul vero in crastino a sinu illo quo applicuit, distante a Cantuaria circiter sex milliaria, Cantuariam proficiscens, a pauperibus terrae, sicut jam supra tetigimus, tanquam hostia coelitus missa, tanquam ipse Dei angelus, tam gratanter tam ovanter exceptus est. Sed quid dico ovanter? Quin potius, si tamen de pauperibus competit dicere sic, pauperes [Col. 1258D] Christi christo Domini triumphanti laureatum magis exhibuerunt quam ovatum. Itaque quacunque archipraesul transibat, turbae pauperum, parvuli et magni, senes cum junioribus, glomeratim occurrebant, hi prosternentes se in via, illi vero exeuntes vestimenta sua et sternentes per viam, illud frequenter iterantes et conclamantes: Benedictus qui venit in nomine Domini! Sacerdotes etiam parochiani cum parochianis, ordinata processione cum crucibus transeunti obviam exierunt, et patrem suum salutantes et benedictionem postulantes, crebro illud jam saepe dictum saepius interserebant: Benedictus qui venit in nomine Domini. Sed quid? Diceres profecto si videres, Dominum secundo ad passionem appropinquare et imminente passione in pueris et [Col. 1259A] lactantibus et pauperibus secundum Domino praeparatum occursum, et venire iterum moriturum pro Anglicana Ecclesia Cantuariae qui Hierosolymis pro totius mundi salute semel mortuus est. Cum vero, etsi via brevis, inter tot turbas occurrentes et comprimentes Cantuariam vix ea die perveniret, in sonitu campanarum, in organis, in hymnis et canticis spiritualibus a Christi pauperibus, filiis suis, sacro videlicet conventu suo, debita patri devotione et veneratione susceptus est.
O qualem videres tunc in primo ecclesiae ingressu hominis faciem, quod nonnulli videntes notaverunt et mirabantur, sicut ignitum cor, ignita et facies videbatur: facie revera exhilarata in oleo, omnibus grata, omnibus gratiosa, et ut plus addam adhuc, [Col. 1259B] ego quidem arbitror resplenduisse exterius faciem corporis ex interiori abundantia cordis, imo claritatis in corde tantam flammam in se continere non valente, quin erumperet. Et, ni fallor, haec in ipso Ecclesiae Salvatoris ingressu tanta faciei gratia roseo sic subito perfusa et venustata colore, in ipsa Salvatoris ecclesia martyrii mox consummandi, quasi quoddam coelestis oraculi praesagium fuit. Discipulus vero qui scripsit haec, fide oculata cernens sic et ad visa notando stupens et stupendo notans, Moysis mox recordatus est. Cujus tamen gloria vultus evacuata, et in aquis contradictionis exstincta: unde nec repromissam patriam intrare meruit, extra in exsilio mortuus. Quod iste minime, [Col. 1259C] qui post multa certamina demum evicit, patriam obtinuit, et post modicum in ipsa Jerusalem palmae suae coronam accepit immarcescibilem. Unde nec gloria vultus ejus evacuata nec flamma claritatis exstincta, sed ad aquas contradictionis probata potius quam exstincta, utpote inter populos frementes et frendentes in eum ardens semper et lucens, quod sequens rerum exitus plane, et Domino praestante fructuose edocebit.
Stans autem archipraesul in sedili suo episcopali singulos fratrum in osculo pacis recepit inter osculandum multis hinc inde ejulantibus, erumpentibus et emanantibus lacrymis. Et dum staret, sic accesssit discipulus qui scripsit haec: ยซDomine,ยป inquiens, ยซnunc nos curare non oportet qua hora de hoc mundo [Col. 1259D] excesseris, quandoquidem hodie in te vicit sponsa Christi Ecclesia, imo Christus vincit, Christus regnat, Christus imperat.ยป
Et nil respondens solum respexit dicentem sibi haec. Omnibus itaque ea die in ecclesia celebriter peractis et solemniter, archipraesul in palatium suum se recepit totam diem laetam ducens et solemnem.
In crastino vero praefati milites suum super hesterna petitione quaerentes responsum reversi sunt. Venerunt et cum eis praenominatorum trium episcoporum, qui adhuc in praefato sinu maris exspectabant, clerici ad nos missi nomine episcoporum dominis suis episcopis absolutionem postulantes. Respondit vero archipraesul et illos tres et [Col. 1260A] alios episcopos auctoritate domini papae, quosdam anathematizatos, quosdam vero suspensos, nec ipsius esse a tanto judice ligatos, nisi forte per ipsum, posse solvere. Cum vero clerici et milites urgentissime instarent consilio praehabito, tandem archipraesul respondit quod de domini papae clementia fisus pro bono pacis in hoc articulo usurparet quae domini papae erant, praestita tamen cautione canonica quod super quibus excommunicati erant vel suspensi, Ecclesiae judicio parerent, alioquin nullatenus se facturum hoc, praecise et absolute respondit. Et hi quidem et illi audientes haec indignanter recesserunt; in recessu multa in superbia et in abusione loquentes. Inter quos unus, quem supra in historia hac tetigisse me memini, dictus Randulfus [Col. 1260B] de Broc, linguam suam superexaltabat. Sed archipraesul vir admodum patiens, inter eos factus est sicut homo non audiens et non habens in ore suo redargutiones. Clerici vero, quos a tribus episcopis missos diximus, revertentes dominis suis quod ab archipraesule super petitione sua acceperant retulerunt. Et, ut dicebatur, duo episcoporum anathematizatorum, videlicet Londoniensis et Saresberiensis, exactam ab archipraesule cautionem praestitissent nisi tertius ille Eboracensis obstitisset; vere enim scriptum quia lingua tertia multos commovet.
At ille tertius duos sic commovit ut confestim [Col. 1260C] transfretantes regem adirent: quem in Normannia prope civitatem, quae Bajocis dicitur, in regia quadam mansione quae vocatur Bur repererunt. Et hoc paucis diebus ante Natalem Domini. Qui, rege salutato, ad regis se pedes mox prostraverunt, pro regno, pro sacerdotio, et pro semetipsis regiam clementiam et justitiam pariter interpellantes, unam contestantes ipsum debere laesis, laedenti alteram. Querulo itaque et exacerbativo sermone mox enarrant quam praecipitanter, quam temere, quam superbe Cantuariensis archiepiscopus in adventus sui initio regnum turbaverit et sacerdotium, pace de regia miseratione concessa sibi et suis abutens. Unde et totam Anglicanam Ecclesiam in luctu esse addebant universis per Angliam episcopis suspensis, semetipsis [Col. 1260D] etiam excommunicatis et suspensis. Et totam hanc factam eis confusionem addebant, pro causa tam regia, tam magnifica, tam necessaria, tam honesta, quod videlicet filium suum primogenitum regni haeredem coronassent. Per haec et his similia et majora his diatim per se et per complices suos regem in archipraesulem instigant sic. Verum qualiter et quantum rex commotus, imo in qualem et quantum furorem et insaniam instigantibus his conversus fuerit, intermitto nunc; sequens id loco suo historiae ordo declarabit. Et interim ad archipraesulem nostrum historiae stylus retorqueatur et praeostendamus qualiter post adventum suum se in Anglia gesserit. Itaque, ut praefati sumus, Cantuariam veniens post paucos adventus sui dies misit ad jam saepe [Col. 1261A] dictum egregium illum puerum Henricum regis filium, tunc regem a jam suspensis episcopis coronatum. Misit autem bonae memoriae et utinam bonae Ricardum tunc priorem Sancti Martini de Dorobernia, virum satis eloquentem et industrium, postea in sede metropolitana domini nostri successorem. Qui ad regem veniens ipsum nomine archipraesulis officiose salutavit et ejus adventum in terram nuntiavit, ipsum de episcoporum suspensione sicut injunctum fuerat excusans, et quod de permissione regis patris sui factum fuisset sic: adjiciens quod ad ipsum tanquam ad dominum venire in brevi archipraesul se pararet. Verum puer ille rex nec nuntium nec nuntii verba acceptare videbatur: et hoc quidem, ut pro certo accepimus, non de voluntate pueri, [Col. 1261B] sed quia aliter pro rege patre non audebat nec pro aulicis ipsius paedagogis, quibus filium suum rex commiserat, qui plus patrem quam filium verebantur. Unde et missus noster nec ab his nec ab illis in aula benigne exceptus est pro rege patre non audentibus aliter.
Missus itaque noster ad nos in brevi reversus, utpote, sicut diximus, puero regi minus acceptus, certum nobis non reportavit responsum, sed adventu suo ad curiam retulit nobis aulae fastum, vultum et supercilia. Archipraesul vero, tanquam constantiae vir, nihilominus se parabat ad iter, volens in primis sicut disposuit, quem necdum viderat, alumnum suum puerum videre regem, et postea provinciam [Col. 1261C] a qua tam diu absens fuerat circuire, properans et anhelans ad discurrendum ubique ut explantaret et eradicaret quae in absentia sua in horto Domini distorte et incomposite excreverunt. Itaque post dies paucos a Cantuaria profecti in multo comitatu Londoniam venimus; milites vero aliquot nobiscum, quia ut dicebatur, in via absconderunt superbi laqueum nobis. Cum vero civitati appropinquaremus, universa civitas commota prae gaudio et civitatenses quotquot archipraesuli occurrerunt, ipsum cum gaudio et exsultatione multa excipientes.
In crastino vero, cum jam pararemus nos ad procedendum, ecce in mane regis junioris nuntii, nomine regis archipraesuli inhibentes ne procederet, sed ad ecclesiam suam reverteretur. Nec tamen [Col. 1261D] arbitretur quis hoc de regis junioris animo provenisse, sed potius de aulicorum consilio, sub quorum custodia erat ipse, arbitrantium se sic regi patri praestaturos obsequium. Archipraesul vero, tanquam qui spiritu fervens, mox respondit se nullatenus propter inhibitionem hanc regressurum, nisi quia tunc jam festus tam solemnis urgebat dies, videlicet Natalis Domini, quo ecclesiae suae abesse noluit. Et ita non procedens Cantuariam reversus est.
Audientes itaque sic ne procederet inimici ejus extulerunt caput, et ipsius jam capiti minabantur. Et praesertim progenies illa viperarum quae dicitur de Brocheis turpibus et ignominiosis injuriis lacessebant. Inter quos unus erat de funesta illa progenie, dictus Robertus de Broc clericus, ut aiebant. [Col. 1262A] Hic in ignominiam et contemptum archipraesulis jumentum quoddam, quod quaedam culinae nostrae necessaria vehebat, cui forte obviavit in via, excurtavit. Jumentum hoc mutilatum sic ante archipraesulem ductum est. His et hujuscemodi probrosis domus illa exasperans diatim nos exacerbabat, existimans apprime regi patri qui nobiscum pacem fecerat gratum se ex contumeliis et injuriis nostris obsequium dare.
Sed quid? Exsilium quidem felix, sed pax secuta infelicior, quia in pace amaritudo nostra amarissima. Quod igitur faceret athleta Domini? quo iret? quo se verteret? Cedere quippe turpe, certare periculosum. Circumdederunt apes, tauri pingues obsederunt, in corde maris circumsepiebat oceanus. [Col. 1262B] Sed certe, ut verum fatear, fortis ille athleta Domini arietem Dominici gregis se recognoscens, non cogitabat de fuga sed de pugna, jam intelligens se non ad homines, sed ad bestias pugnaturum ovibus suis sic conversis in lupos.
Die vero Natalis Domini, qui ab adventu nostro in Angliam, ni fallor, circiter vicesimus septimus erat, archipraesul ascendens pulpitum sermonem fecit ad populum, praedicens post alia in calce sermonis, quod instaret tempus dissolutionis suae, et in brevi se migraturum ab iis. Et quidem cum haec de excessu suo praediceret, lacrymarum exitus magis erumpebant quam verba. Pariter et auditorum corda [Col. 1262C] supra modum commota sunt et contrita, ita ut cerneres et audires per totam ecclesiam ejulatus et lacrymarum exitus emanare et inter se submurmurare: Pater, cur tam cito nos deseris, aut cui desolatos relinquis? nec enim lupi erant, sed oves hae, quae sic pastoris sui vocem agnoverunt, et compatiebantur auditis, pastoris sui in brevi sic de mundo excessum audientes, sed quando aut ubi aut quomodo deberet accidere sic ignorantes. Tandem vero post multum sermonem et de aedificatione, et de excessu suo ad populum praehabitum, non jam plangens, non lacrymans, sed ut audiri poterat et videri, post priores lacrymas tam ferus, tam indignabundus, tam ardens, tam audens nominatim jam et expressim in cervicosos terrae et spurcos invehitur, [Col. 1262D] nec jam, ut videbatur, cum his qui oderant pacem pacificus, gladium in medio inimicorum non reponit, sed audacter et fiducialiter exerit, et plerosque de aulicis regi patri magis familiaribus, et praesertim domum illam exasperantem, de qua supra tetigimus, in spiritu judicii et spiritu ardoris anathemate percussit. Et inter alios nominative praenominatum Radulphum de Broc, et illum supra dictum Robertum, qui in contemptum archipraesulis, sicut supra diximus, jumentum mutilaverat, perpetuo anathemati tradidit.
Certe si haec cerneres, diceres mox te propheticum illud animal, cui erat facies hominis et facies leonis, oculo ad oculum audisse et vidisse. His itaque peractis, per totam alteram diem archipraesul et [Col. 1263A] in mensa Dei se devotum et post in mensa saeculi more suo se jucundum exhibuit, ita etiam quod ea die, quae sexta feria erat, et Natalis Domini, tunc carnibus sicut et aliter vesceretur, eas tali die sumere quam abstinere religiosius indicans.
Jam vero per quosdam et aulicos et alios amicos suos sed occultos, densim sed occulto ipsi significabatur quod de morte sua, sicut seditiosi et studiosi tractaretur, et sic quidem per multos significatum et a multis consulentibus ut provideret sibi et praeveniret insidias. Archipraesul itaque terram adversum se commotam fide oculata manifeste cernens, et ex multis amicorum et familiarium suorum secretis, [Col. 1263B] ut praetetigimus, nuntiis laqueos sibi in mortem praeparari jam credens, in crastino Natalis Domini, die videlicet beati protomartyris Stephani, discipulum qui scripsit haec, vocavit secretius: ยซEgo,ยป inquiens, ยซjam disposui te ad dominum nostrum regem Francorum et ad venerabilem fratrem nostrum Senonensem archiepiscopum et ad alios terrae principes transmittere, ut iis nunties quod de pace nostra auditis et videtis, videlicet qualiter nobis sit pax pax et non sit pax, sed turbatio.ยป
Cui mox discipulus, lacrymas continere non valens: ยซPater sancte,ยป inquiens, ยซcur ita disposuisti, cur facis sic? scio quippe et certus sum me de caetero te in carne ista non visurum. Ego quidem proposui vobiscum fideliter stare: verumtamen, ut mihi videtur, [Col. 1263C] fructu consummationis tuae defraudare me quaeris, qui hucusque tecum in tentationibus tuis permansi, nec ero, sicut nunc video, socius gloriae, qui fui socius poenae.ยป
Cui archipraesul cum lacrymis jam erumpentibus: ยซNon sic,ยป inquit, ยซfili mi, non sic; fructu non fraudaberis, qui patris praeceptum imples et consilium sequeris. Verumtamen quod dicis et plangis verum quidem, quia revera amodo me in carne ista non videbis; et tamen volo ut recedas, praesertim quia rex habeat te in causa Ecclesiae caeteris suspectiorem.ยป
Tertio itaque Natalis Domini die, videlicet die Beati Joannis evangelistae, obscura nocte eo quod in via suspectae forent insidiae, in multo ejulatu, [Col. 1263D] emanantibus lacrymis, iterum et iterum licentia et paterna benedictione accepta, a patre meo recessi, quem, sicut ipse praedixerat, deinceps in carne ista nec vidi nec visurus sum. Unde et cum historiae hujus finem, id toto corde, tota anima et totis viribus deprecor, ut quem deinceps non sum visurus in tempore, videre merear in aeternitate, et fieri particeps in corona, qui socius fui in pugna.
Hucusque non quae accepi ab aliis, sed quae vidi ipse et audivi, praesentibus et post futuris saeculis, ad Ecclesiae Dei aedificationem, de tanta Ecclesiae columna in libello historico hoc fidelius et constantius enarravi. Verum quia amodo non quae vidi ipse, sed ut haec de sancto viro historia consummetur, quae ab aliis accepi referenda, aliquantulum [Col. 1264A] incipiunt jam obrigescere digiti, et calamus quidem tardius et trepidius figitur, eo quidem trepidius quo quis ab aliis non a se audita vel visa magis haesitans refert. Verumtamen multis et sanctis viris, qui audierunt et viderunt, a quibus et nos accepimus, indubitanter credendum, ne forte incredulitatem nostram nobis exprobret Dominus, sicut et exprobravit incredulitatem illorum et duritiam cordis, qui his viderant eum resurrexisse a mortuis non crediderant.
Igitur ut ad id quod supra intermisi, sicut ibi pollicitus sum, revertar: rex, ut praediximus, a tribus excommunicatis episcopis instigantibus eum in furorem omnibus post futuris saeculis detestandum [Col. 1264B] accensus est quasi clibanus accensus a coquentibus: adeo ut flammam jam continere non valens, manifeste coram omnibus et maxime coram suis in aula, quos enutrierat et quibus honores et bona multa contulerat, de archipraesule tanquam de hoste conquereretur. Et saepe et saepius ex ira inflammatus, in funestam vocem erumpens, omnes quos enutrierat, qui familiaritatis gratia et beneficiorum collatione sibi obnoxii fuerant maledixit, quod ipsum de sacerdote uno non vindicarent, qui ipsum et regnum suum sic turbabat et suis dignitatibus exauctorare et exhaeredare quaerebat. Quod saepe et saepius in furore suo replicantem, de aulicis concubiculariis suis quatuor milites audientes, de verbo audito sic dicentis votum conceperunt, certissime [Col. 1264C] jam arbitrantes gratissimum se in hoc regi praestituros obsequium si archipraesulem interficerent: et ita conjuraverunt in archipraesulis necem. Quorum nomina, ut in aeterna maledictione sint, historiae huic curavi hic interserere: Hugo videlicet de Morevilla, Reginaldus filius Ursi, Willelmus de Traci et quartus Ricardus Brito. Et isti quidem milites aulici regis cubicularii etsi tandem degenerantes, viri certe generosi, honoribus praeclari et inter majores magni. Isti quatuor conjurati confestim in Angliam profecti sunt.
Et in profectione horum quatuor hoc quasi novum, imo miraculosum contigit, videlicet ut cum in hieme inter tam crebras aeris et maris mutationes [Col. 1264D] et diversos portuum situs, mare non simul omnes in eodem portu, sed in divisis intrarent, omnes tamen eadem dle applicantes, eadem die, imo fere ejusdem diei eadem hora ad locum, quem statuerant convenerunt, ad castellum videlicet illud quod supradiximus nominatum Saltwude, distans a Cantuaria per sex millia, quod de feodo Cantuariensis Ecclesiae rex, ut supra tetigimus, archipraesuli se restituturum promiserat, Domino quidem, cui venti et mare obediunt, ut videri potest, sacerdotis sui imo ipsum sacerdotem suum quasi gratam sibi victimam accelerante sic. Tota vero nocte illa de nece archipraesulis in castello illo contrectantes in crastino qui fuit quartus Natalis Domini dies, videlicet in Sanctorum Innocentium die cum complicibus [Col. 1265A] suis Cantuariam veniunt, secum nihil praeter arma sua militaria et insaniam inauditam portantes. Alii vero cum gladiis et fustibus venerunt occultis tamen his omnibus adhuc, ne forte christus Domini fugeret et absconderet se ab eis. Qui tamen, ut supra diximus, et rei mox probabit exitus, magis de pugna quam de fuga cogitabat.
In primis itaque quatuor praefati milites fastuose ad archipraesulem in thalamo, quo sedebat, circa diei vesperam accedentes, nec suo vel regis nomine ipsum salutantes, utpote a quibus longe erat salus, mors et perditio prope, ipsum superbe adoriuntur, sciscitantes si episcopos regis suspensos et excommunicatos absolveret. Quo mansuete respondente se, auctoritate domini papae ligatos, sua nec posse [Col. 1266A] solvere nec debere, illi spiritu furibundo frendentes in eum, continuo exierunt ab eo. Et statim prope hortum collegerunt cohortem, se ipsos jam diabolica armatura sua induentes.
Verum quia jam materia grandescere incipit, deinceps immutandus foret et stylus, ut litteris non tetris, sed velut quibusdam filis roseis in syllabarum figuras aureas liquescentibus, et quibusdam dictionum solemniis exquisitis imminentis consummationis viri gloria exaranda. Nec enim linguis hominum, sed angelorum potius eloquenda quae ab homine supra hominem gesta sunt, et haec deinceps describenda. Videamus igitur in primis et attendamus quae gesta, et judicemus postea si non ita.
- 1. De militibus armatis collecta cohorte irruentibus in palatium, et de ingressu athletae Domini in ecclesiam et de carnificum verbis.
- 2. De occursu athletae Domini ad carnifices, et quid egerit ipsos alloquens.
- 3. De excusatione qua se discipulus, qui haec scripsit, excusat si forte in describendo tanti athletae certamine morosus videatur.
- 4. De martyris et martyrii modo, ubi et de clerico quodam interponit, qui brachium suum inter gladium venientem et athletae caput interposuit.
- 5. De athletae imperiosa inhibitione sub anathemate, ne quemquam suorum carnifices laederent, et de tanti et tam gloriosi martyrii praeconio.
- 6. De iterata discipuli excusatione, si forte in describendo martyrii agone videatur prolixior.
- 7. De eo quod discipulus voluntarius, etsi tamen contra voluntatem, ad describendum ultimum martyrii finem invitus accedat.
- 8. De ultima viri consummatione et de carnificum militum numero cum cohorte.
- 9. De virtute patientiae viri admiranda et de flagitii immanitate inaudita.
- 10. De spoliis et vestimentis pontificis quae inter se milites diviserunt et ciliciis viri quae repererunt rejectis; quorum tamen nonnulli percutientes pectora sua tacite loquebantur sibi: Vere hic homo justus erat
- 11. De martyrio infra dies quindecim a consummatione ipsius cognito per sanctam terram Jerusalem et cognitionis modo.
- 12. De convenientia mortis Christi et christi Domini breviter tangit, promittens quod in fine hujus historici cantici convenientia haec plenius audietur et attentius.
- 13. De his quae post martyrium sunt gesta prosequitur.
- 14. De forma et compositione jam exanimis corporis consummato martyrio.
- 15. De gestis in crastino post martyrium cum corpus adhuc esset inhumatum et quomodo, sicut monachalis mos est, ut lavarent corpus, prima tollentes vestimenta, repererunt interius totum corpus cilicinis coopertum, et de sepultura et sepeliendi modo et loco, et ab Incarnatione Domini et aetatis vitae ipsius anno quoto.
[Col. 1265B] 1. Militibus itaque armatis et collecta cohorte cum gladiis et fustibus per fenestras palatii coacervatim jam coeperunt irruere, a quibusdam de familia nostra ostiis jam clausis prae timore. Illi vero qui in thalamo cum archipraesule consederunt, audientes tumultum exterius et fragorem, et jam advertentes quid hoc, non sine causa exterriti sunt, monentes jam archipraesulem ut in locum sanctiorem et tutiorem, ecclesiam videlicet, se reciperet. Quo iterum et iterum renuente tanquam mortis intrepido, vix tandem coegerunt ut ad ecclesiam pergeret, gratia vultus ejus etiam in articulo hoc nec vel in modico immutata: adeo, sicut nec in vultu, sic nec in gestu ullum parebat trepidationis vestigium. Cum vero paululum processisset, nec crucem videret quam [Col. 1265C] ante se bajulare consueverat, accito crucis bajulo substitit crucem exspectans ut praecederet: revera, ni fallor, Domini sui non immemor, qui cum cruce properavit ad crucem.
[Col. 1266B] Cum autem intrasset ecclesiam, quotquot sui prae timore mox dispersi sunt, fugerunt hi, fugerunt et illi, et per cryptas ecclesiae et sub altaribus absconderunt se ab eo; ita ut illud capiti hoc capitis membrum conclamare posset et plangere: Sicut aqua effusus sum et dispersa sunt omnia ossa mea (Psal. XXI) . Et illud: Elongasti a me amicum et proximum et notos meos a miseria (Psal. LXXXVII) . Solus quippe calcaturus erat torcular ut in eo arcto non alteri, sed gloria daretur soli. Nam si et alteri gloriam, extenuaretur solius. Unde ad sui athletae gloriam Deo providente sic singulariter erat donec transiret. Quidam tamen de suis, cum ecclesiam intrasset ipse, ecclesiae fores clausit mox et seravit. Illi vero carnifices milites cum cohorte, cum armis et gladiis [Col. 1266C] et fustibus, archipraesulem pedatim sequentes, et jam ad ecclesiae fores venientes, terribiliter et clamose intonabant ut cito sibi aperirentur fores.
Quod quia aliquantisper dilatum, quibusdam praeparatis [Col. 1267A] erreis machinis fores dejicere et irruere sic intentabant. Quorum fragorem et clamorem ad ecclesiae valvas mox futura Christi victima, christus Domini exaudiens, praecepit ut confestim aperirentur, addens decere minime incastellari ecclesiam. Valvis vero apertis mox irruentes carnifices clamabat unus: ยซUbi est,ยป inquiens, ยซseductor ille?ยป Sed christus Domini ad hoc nihil. Alter vero subsequenter clamans: ยซUbi est,ยป inquit, ยซarchiepiscopus?ยป Et christus Domini: ยซEgo sum: Quid vultis?ยป Et ille intonando: ยซUt moriaris,ยป inquit, ยซnec ullatenus vives.ยป Et ille: ยซEt ego,ยป inquit, ยซpro Deo meo et pro Ecclesiae libertate paratus animam ponere.ยป
Sed quod mirum dictu, iste tam fortis Domini [Col. 1267B] agonotheta singulariter magnus et magnifice singularis, qui antequam lanistae illi intrassent ecclesiam versus chorum ecclesiae pergens, ad quem per gradus ascenditur, septem octove gradus jam conscenderat, mox ut gladios in ecclesia exertos vidit festinanter occurrit. Non ipsum durae mortis suae nuntium, non lethale verbum, non extractum in necem ejus ferrum, revocare potuit quo minus occurreret. Et quod adhuc majori admirationi et stupori accedit, gladiatores cum omni imperio arguens, quod tam inordinate, tam profane matrem suam ecclesiam introissent, unum eorum, cui prius appropinquaverat, manu mox apprehendens, per loricam tam valide excussit, quod ipsum fere ad pavimentum [Col. 1267C] usque prostravit. Willelmus de Traci hic erat, sicut ipsemet postea de se confessus est.
O quam admiranda tam ardens sacerdotis aemulatio, domum Dei tam ferventer zelantis, qui solus et inermis tot et tam vesanis in necem ejus jam armatis, tam audens, tam fidens, tam pronus, tam promptus, tam intrepidus, et tam paratus occurrerit, quos et de templo Salvatoris Salvatorem suum imitans non formidavit ejicere. Salvatorem dico suum et imperatorem in hoc sequens, nisi quod tam strenuus summi imperatoris miles hic non jam nummularios et columbarum venditores, sed gladiatores ipsos in necem ipsius sic jam debacchantes, nihil, ut videbatur, expavescens, nihil trepidans attentavit ejicere. Unde et in hoc et tali certe articulo mirandus [Col. 1267D] occursus hic, miranda et objurgatio haec, sed et admirabilis attentata expulsio, quibus tam funeste in mortem suam jam exacerbatos amplius adhuc exacerbare non verebatur. Non quidem quaerens gratiam, non orans veniam, nec petens dilationem, sed zelo sacerdotali accensus amore justitiae exacerbatorum iram jam magis provocans quam placans.
O athletae audentis manum validam, o viri virtutem, o martyris constantiam, o animi puritatem? Stat imperiose inter carnifices idem sacerdos et victima. Stat hic et gladiis exertis circumstant illi. Et in medio sacerdos sacerdotis implet officium non lanistas palpans, non se humilians, sed, ut jam diximus, cum omni imperio arguens et obiurgans.
[Col. 1268A] Ecce Samson noster intrepidus ad occurrendum; ecce Paulus noster promptus ad arguendum; ecce noster christus Domini fortis ad expellendum. Cujus os in occulto factum jam non est occultatum, etsi substantia sit in inferioribus terrae. Sed quid dico substantiam in inferioribus terrae? Sed potius jam in coelorum superioribus substantia carnis, non jam velut carne, sed potius velut admirabili quadam mutatione transubstantiata in coelum. Quae enim caro mortem non horreat? Quae exertum super se gladium non metuat? Quaeve gladiatorem ad necem ejus paratum pulset et contemnat. O homo non homo, o caro non caro. O caro Adam, o caro Thomae. Fortior Thomas inter gladios, in ster quilinio, quam Adam inter ligna fructifera in paradiso: [Col. 1268B] utpote qui praeter quasdam mortis exuvias jam jam exuendas quidquid a primo Adam vetus contraxerat deposuerit; cui a secundo Adam nunc totum. O Adam et Adam. O primi Adam filii, o secundi, qui post primam ex primo Adam nativitatem moribundam jam non ex sanguinibus neque ex voluntate carnis, sed ex secundo Adam secundo nati sunt. Unde et ex secundo patre hoc, tanquam filii generosi non degeneres, non carnis infirma et infirma idiomata, sed spiritus desuper charismata fortia, tanquam spiritualiter generati, sortiuntur constantiam, fortitudinem, et reliquas animi virtutes contrahentes ex patre hoc. Unde etsi caedantur gladiis, gladiis non cedunt, sed contemnunt. [Col. 1268C] De quibus: ยซOccidi possunt, sed flecti nequeunt.ยป Quin potius occisi isti mors mortis sunt tanquam mortis victores. Et ut loquamur in exemplo: Ubi est nunc, o mors, stimulus tuus, ubi victoria tua? (I Cor. XV.) Quae Adam vicisti in paradiso suo, hodie a Thoma victa es in sterquilinio tuo. Quae Adam oppressisti in exuviis suis, tuas hodie Thomas exuens in propriis exuviis tuis te oppressit, exuviis tuis se exuens, qui tibi etiam exuviis adhuc coopertus quasi exprobrare et insultare non trepidat. O si scirem, sed nescio quod os occultum faciat Dominus, et qua interna firmitate suos sic roboret. Pacis quidem tempore occultum os hoc, occulta infirmitas haec. Sed minime occultatur cum manifestae tentationis tempus irruerit. Utinam de occulto osse hoc [Col. 1268D] tanquam esca vere solida gustassem ego. Libenter aliis eructarem, sed quia non gustavi, scio me necdum Dominicum canem, verum quod gustavit hoc de osse, imo quo tanquam vere canis Dominicus saginatus abunde eructat, jam nobis indicat noster Thomas jam non reponens, non occultans os suum. Juxta quod fortis rex ille et Propheta: Non est, inquit, occultatum os meum quod fecisti in occulto (Psal. CXXXVIII) . Pariter et nostri Thomae os in occulto factum jam non occultatur. Qui non jam caro de carne, sed os ex ossibus est in exercitu Domini Sabaoth inter robustos robustissimus. Unde et qui cum puero Jesu aliquando fugit, cum eodem adulto modo occurrit, modo exit, modo se exerit. Et, ut jam diximus, et ad laudem ossei nostri iterare non [Col. 1269A] piget, medium mediis se gladiis ingerit, tanquam totus osseus, gladiorum ictus non metuens, sed contemnens. Cujus os hueusque quasi occultum jam inter mortis et vitae non occultatur confinia: sciens et tunc apprime memorans quia mors haec caduca, mors carnis, mors brevis, mors mortis sit et porta vitae: et ut non enumerando singula breviter concludam universa, tantus fuit in viro hoc, sicut dixerunt qui viderunt, mortis contemptus et in pugna securitas, ut adhuc pugnans videri jam posset quasi vincere, et jam vincens quasi adhuc pugnare.
Nemo autem miretur, calumnietur nemo, si in nostri David monomachia describenda forte prolixior [Col. 1269B] videar. Vetus quippe illa inermis filii Jesse et pusilli contra Goliam monomachia miranda quidem. Sed haec novi hominis, novae legis, et novi regis filii monomachia incomparabiliter mirabilior. Hic si quidem non suasus, non coactus, non missus, sed in spiritus sui ardore et inaudita virtute, solus et inermis sola voluntate ad certamen procedens, carnis immemor nec, ut videri poterat, hominem se de filiis Adam recognoscens, mortis non pavidus, sed avidus, mediis se gladiis ingerit et Goliam sicut talem decebat athletam, non gladio ferri sed verbi, nec lapide fundae sed linguae percussit. Et gladius enim in labiis ejus cum quis audivit: hoc enim et in auditu auris mirabillimum. Nemo itaque calumnietur et [Col. 1269C] legentem non taedeat, si in tam singulari et tam inaudito certamine describendo ego nimius videar, quod mundo spectaculum Ecclesiae exemplum et angelis gaudium praebet. Nemo etiam subsannet, nemo detrahat, si contra recte scribentium regulam saepe et saepius idem volvem et revolvem identidem, nec si juxta poetae dogma non statim festinem in medias res. Sicut enim varii sunt animi affectus, sic et voces variant, quibus se exprimunt, ut amor voces habet dulces, timor meticulosas, gaudium jucundas, dolor vero et compassio gemebundas, quas non quidem juxta regulam scribentium, sed more lugentium saepe et saepius iterant. Lugenti enim scribendi lex minime posita est. Nec igitur mirum si scribendi regulam non sequantur, qui scribendo patiuntur et [Col. 1269D] dolent. Quemadmodum enim musica in luctu importuna narratio, ita scribendi et lugendi nulla prorsus convenientia. Ego vero, etsi congaudeam, domino tamen meo, quem in aetate juvenili secutus, in vinculis Evangelii ministravi, cum quo steti, cum quo cucurri, ut potui, Deus scit, si non adeo prudenter obsecutus, tamen fideliter; ego, inquam, etsi congaudeam propter certantis fortitudinem, certanti tamen et jam caput suum et corpus incircumcisorum et immundorum gladiis exponenti, non compati, non condolere non possum imo verius non condoleo, sed solum doleo ipse; me quippe doluisse non videtur. Itaque inter scribendum haec solus doleo, et inter dolendum solus scribo; praesertim cum singulariter mihi et specialiter incumbat scribendi onus et opus [Col. 1270A] hoc. Ecce enim quintus decimus annus hic ex quo gesta sunt quae nunc scribuntur, et jam fratres mei quondam passionis socii qui mecum audierunt et viderunt fere quotquot ab humanis rebus exempti in Christo dormiunt. Ipsi quidem transierunt, me periclitante adhuc et in mediis ignibus et fluctibus derelicto. Unde singulariter mihi, qui adhuc superstes, scribendi de tanto viro domino meo et alumno quae vidi vel audivi reservatum opus et opera haec. Ne, si tacuero, tanquam nescium vel pigrum vel meticulosum vel invidum os meum condamnet me, et mea taciturnitas super me propheticum illud vae inducat: Vae mihi, inquit, quia tacui (Isa. VI) . Verumtamen quoniam paterni certaminis recordatio [Col. 1270B] mihi dulcis, invitus ad finem accedo. Nam dum adhuc certantem describo, styli gratum beneficium, quasi oculo ad oculum certantis mihi personam effigiat, et est modicum mecum adhuc. Verum cum jam triumphans ignitum currum suum conscendit, discipulus absque magistri pallio nudus derelictus, si magistrum quaerat nescit ubi, nescit quippe quo veniat aut quo vadat. Primus quippe Elias subvectus est in paradisum, secundus descendit in infernum; sed iste tertius cum jam rapietur, super pennas ventorum volabit confestim et evolabit a nobis. Evolabit, inquam, in patriam peregrinam nobis et longinquam, utpote peregrinantibus adhuc. Evolabit, inquam, in locum quem oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) . Unde [Col. 1270C] nec mirum si invitus vel a certante patre et magistro avellar; et tamen jam avelli me oportet quia jam tolletur a me. Nam quod totis compunctus et concussus visceribus, dicere necesse est, finis venit, venit finis: nec ergo ultra est quod verbis protrahere valeam, brevem sed fortem pugnam, citam sed gloriosam palmam et coronam triumphantis athletae immarcescibilem.
Igitur ut praetetigimus, mox ut illum carnificum militum quem praenominavimus noster osseus hic Christi athleta apprehendit, ut supra diximus, et tam valide excussit, ipse gladium exaltans ira vires augente fortiter christi Domini caput percutere nisus est: quod tamen necdum vim ictus in se [Col. 1270D] excepit, clerico quodam qui proxime ad videndum pontificem venerat et eum de prope sequebatur ut videret finem, brachium suum inter gladium venientem et pontificis caput interponente, et exponente brachium suae carnis ut de se ipso vel sic aptaret pontifici scutum protectionis, protectionem salutis, eo quidem adolescenti qui reliquit sindonem similis, quod secutus est Dominum, sed eo longe dissimilis, quod non fugit, imo quod fortius, quod fiducialius, quod audentius se exposuit et inchoatae jam immolationis primus primum participium habuit; cujus memoria ut in benedictione sit, nomen hic intersero; dictus videlicet nomine proprio Edwardus cognomento Grim, castello illo in Anglia quod dicitur Cantebrige oriundus. Clericus [Col. 1271A] itaque hic graviter caesus pondus ictus sustinere coepit. Verumtamen illo, cum se caesum sentiret et pondus ictus sustinere non posset, confestim brachium retrahente, reliquum ictus in se pontificis caput excepit. Et jam sacer ille sanguis coepit emanare per faciem. Sentiens itaque sacerdos ille Altissimi, semetipsum Altissimo immolans, immolationem jam inchoatam, confestim quod supra caput gestare consueverat abjecto pileo, attollens in coelum oculos, genu flexo et orantis modo junctis ante se manibus, in templo ante altare sacerdos obtulit se ipsum hostiam vivam Deo. Et vere hostiam vivam sanctam, immaculatam, Deo placentem. Extendit itaque collum, exponit caput, se et Ecclesiae causam Deo et beatae Dei genitrici Mariae et sanctis Cantuariensis Ecclesiae advocatis, [Col. 1271B] et beato Dionysio Francorum apostolo commendans, ut illi inter martyres potissimum Deo inspirante sic commendaretur Ecclesiae causa, cui ipse in Ecclesia per martyrium simile jam assimilabitur, in poena isto sicut et illo decalvato. Se itaque exposito mox causam Ecclesiae quam egerat patronis commendavit et pro suis oravit.
Sed quid dico oravit? Quin potius, etsi inter lanistarum manus, jam etiam in sanguine suo volutari inciperet, tamen super lanistas suos sacerdotalis officii auctoritate fungens adhuc, ex parte omnipotentis Dei et sub anathemate imperiose inhibuit ne quem suorum tangerent, ne quem laederent: [Col. 1271C] revera, ni fallor, verbi Domini sui in passione memor: Si me, inquit, quaeritis, sinite hos abire (Joan. XVIII) nisi quia hic non tam oratio quam imperium est et coercitio. Nec etiam tam orabat ut parcerent, quam anathematizabat eos si non parcerent.
Et quod dictu mirum et auditu, sed opus ipsum mirabilius quis potest hic dissimulare, quis pertransire, nisi forte invidus vel nescius sit? quis tacere verbum? quis tanti potest sacerdotis hic subticere praeconium? Jam sanguis manat a caeso et tamen inter caedentium manus sacerdotalis officii nec in modico cedit auctoritas, potius inter gladios, non ut ignavus et trepidus gladium suum reponit, sed audacter et viriliter exerit. Ecce enim duo gladii hic (Luc. XXII) ; inter gladios ferri gladius [Col. 1271D] verbi. In hoc tanto discrimine, in hac hora tenebrarum, hunc Petri gladium athleta hic noster prompte et fiducialiter exerit, et hoc sicut sacerdotem decuit suos defendit. Qui revera gladio ferri et se et suos defendisse potuisset, nisi quia legerat Petrum in passione Dominica objurgatum a Domino quod ad defensionem ejus gladium ferri exeruisset et servi abscidisset auriculam. Unde et ad abscidentis verecundiam restituta auricula, jussus est ipse reponere gladium in vaginam, Domino terribile illud subjungente: Omnis, inquit, qui gladium acceperit gladio peribit (Matth. XXVI) . Neutro vero gladiorum in passione sua Dominus usus est: non gladio ferri, eo ipse Ecclesiae indicans quod ecclesiasticis non competat hic, cui tamen servire debet [Col. 1272A] ad votum et praeceptum, non quidem in manu propria, sed aliena, cum viderit expedire sic. Nec etiam, cum esset et ipse verbum, vel gladio verbi usus est, eo ipso informans Ecclesiam minime ab Ecclesia judicandos eos qui foris sunt. Juxta quod Magister hujus magistri magistrorum discipulus: Quid enim, inquit, mihi de his qui foris sunt? Nonne de his qui intus sunt vos judicatis? (I Cor. V.) Unde et hic Thomas noster nunc in agone hoc, plus quam Petrus tunc doctior, edoctus tamen per Petrum a Domino, a magistro etiam illo gladiatore, tutore gentium, apprime adinstructus arma sacerdotum non esse carnalia sed spiritualia, Deo et eos qui intus sunt a sacerdotibus judicandos non qui foris, primum gladium contemnit, et eum solum, qui Petro et sibi tanquam [Col. 1272B] Petri successori competit super profanam illam cohortem, quae solo nomine, sed non numine; solo numero, non merito intus erat, audacter exerit, viriliter percutit: miro modo et stupendo quidem gladio hoc non se, sed solum suos defensans, et se exponens pro suis, nec gladio hoc repercutiens si ferirent se, sed solum si suos.
O pastor pius et vere pius, qui mox ut percussus, jam non alius quam ovium suarum jamjam dispergendarum sic meminerit. O fons sanguinis et pietatis eximius, in domo David recenter jam ortus, qui inter lanistarum fontem erumpentium manus sicut fluxu sanguinis, ita et profluvio pietatis emanare non destitit, ut sicut pastor ovium, ita et pater orphanorum [Col. 1272C] probaretur. O ineffabilia pietatis viscera, o pingue, o holocaustum medullatum, suos defensans, se ipsum non defensans, sed indefensum exponens, idem sacerdos et victima, in templo ante altare se ipsum pro se et pro suis immolans; immolans, inquam, nescio in quem vivificum coram Deo et mundo mirae suavitatis odorem. Tu itaque, Pater sancte, pastor piissime, Altissimi sacerdos magne, Christi athleta audacissime, in defensando tuos patrem te probasti et pastorem. In immolando te pro tuis summi omnium sacerdotis secutus formam, expressisti effigiem; in exponendo te evangelicam etiam super adimplens perfectionem. Si quis, inquit, percusserit te in unam maxillam praebe ei et alteram (Matth. V) . Tu vero percussus in capite mox totum [Col. 1272D] caput et corpus et te exposuisti totum.
O quam magna, quam inaudita super te, Thoma, divinae dispensatio pietatis, qua te talem tuis et te tibi talem pro tuis exhibuisti. Jam usque ad sanguinem percussus non pro te gladio tibi credito repercutis, sed duntaxat pro tuis; ne si pro te minus evangelicus videreris quasi propriam vindicando injuriam, aut si tuorum dissimulares, non pastor, sed potius mercenarius videreris. O perfectionem evangelicam! O virum evangelice perfectum, etsi plus quam perfectos non viderimus ubi in tanta amaritudine tam superabundans est tantae suavitatis abundantia, tam fervida, tam rigida, tam districta sacerdotali aemulatione adjuncta, tanquam si suavissimo oleo vinum ferventissimum adjungatur! Revera [Col. 1273A] misericordia et veritas obviaverunt sibi in palaestra hac, in certamine hoc. Thomas si quidem hic noster nunc in agone corporis, sed ut videtur in excessu mentis, exitu suo de mundo jam imminente, quasi sui ipsius immemor, pro suis punit, pro se parcit, et gladium suspendit ut se solo exposito sui servarentur illaesi. Sui, inquam, qui in tribulationibus suis, in pressuris, in tentationibus variis per dura exsilii et aspera ipsum secuti fuerant viriliter et obsecuti fideliter. O quam jucunda memoria, quam dulcis recordatio tantae et tam superabundantis suavitatis abundantiae. Memoriam, inquit, abundantiae suavitatis suae eructabunt (Psal. CXLIV) . Sed quis dabit capiti meo aquam et oculis meis fontem lacrymarum et plorabo? (Jer. IX.) non me quidem in mediis [Col. 1273B] ignibus et fluctibus peregrinantem et periclitantem adhuc, non fratres meos oneris pastoralis mecum quondam comportatores et passionis consocios, jam de mundo sublatos, sed plorabo quod ego tantae suavitatis abundantiam eructare non possum, vix etiam tenuiter ructans quod accepi ab aliis, quomodo enim eructarem quod non gustavi? Si quidem, ut supra memoravi, a domino meo et patre volente et jubente sic, pridie quam certaret dimissus, non praesens fui, non vidi, interesse non merui. Sed miser ego defraudatus sum, ne viderem patris mei et magistri dimicantis tantum in certamine robur, tantam constantiae firmitatem, tantam et tam suavem de pietatis visceribus affluentiam, qua se ipsum exponens dimicavit pro suis. O si interesse mihi desuper datum, [Col. 1273C] fuissem saltem a longe secutus ut viderem finem. Qui etiam postea in somnis mihi apparens dixit mihi in visu voluisse se ut interfuissem tunc. Et ego ipsi: ยซDomine,ยป inquiens, ยซquia homo peccator sum, perissem quidem si fuissem occisus.ยป Et ille: ยซNon,ยป inquit, ยซquia in meo sanguine baptizatus fuisses.ยป Quoties igitur visionis hujus recordor, confundor et compungor in aerumna mea, et exitus aquarum deducunt oculi mei, quod qui in tentationibus permansi, in fine tanquam repulsus et reprobatus filius patris consummationi interesse non merui. O si interfuissem, de tam virtuosa, de tam suavi et tam fructuosa certantis plenitudine, aliis plenius eructarem et fructuosius quod nunc exsangui et titubante stylo per venam tenuem vix distillo!
Sed jam forte videor contra promissum meum in patris certantis descriptione prolixior. Verum cui videor sic, cogitet tantam in certamine hoc fuisse in certando fortitudinem, in resistendo constantiam, in contradicendo auctoritatem, in compatiendo pietatem, et tantam denique in singulis totius Christianae militiae formam, ut non perfunctorie citum styli exarantis transitum, sed singula potius studiose et cum mora scribentis calami tractatum prolixiorem desiderent. Praeterea, sicut jam supradixi, et hoc non iterare non possum, invitus ad finem venio, finem invitus dolens et gemens recolo. Jucundis quippe mihi et fructuosius cernere Thomam certantem [Col. 1274A] magis quam referre regnantem, Thomae quippe certamen etsi non sit de mundo, tamen adhuc in mundo est et mecum est et illud video, verum Thomae vincentis regnum, sicut nec de mundo est, nec in mundo est, nec mecum est, nec illud video. Verum in certamine stat tanquam adhuc inter nos invictus Thomas, et manibus exertis dimicans, omnes nos ad bellum provocat et manus nostras docet ad praelium. In regno vero manibus jam quietis sedens super solium deinceps ad bellum non provocat, sed bellantibus potius patrocinium praestat. Qualiter tamen aut quibus patrocinetur et quomodo, non novimus, non videmus, nec scimus adhuc, nec puto nos posse scire antequam videamus. Sed quid? velim nolim, etsi plorans et ejulans, etsi ascendentem [Col. 1274B] patrem oculis sursum post eum pendentibus aspiciam, proh dolor! avelli me oportet et credere regnantem, quem certantem oculata fide descripsi. Et faciam vel ego Christianus quod fecit quidam sacrificans ethnicus, qui inter sacrificandum, cum audisset filium in bello occisum, mox coronam deposuit, verum cum in continenti audisset quod in bello viriliter egisset, capiti eamdem requisitam mox reposuit. Quid igitur moror? quid haesito? quid athletae Domini tam gloriose, tam strenue in acie stantis et dimicantis, tam gloriosum triumphum differo? Quid tam jucundum tripudium protraho? Quid, inquam, differo? quid prolixius traho spem populi et salutem, cleri libertatem et decus, imo et universae Ecclesiae patrocinium, et patrem et denique mundi totius futurum [Col. 1274C] judicem? vincat fides, triumphet affectus, nec tam compatiamur patienti quam congaudeamus regnanti. Et tamen nos illi non compati, non condolere non possumus. Nos, inquam, et praesertim nostri officii viri, clericos dico, huic certe non condolere non possunt aut non debent, qui non pro se sed solum pro cleri libertate tam dura, tam dira, tam probrosa, prius in exsilio, nunc vero in martyrio, inter tam scelestorum, tam sceleratorum et sacrilegorum manus passus est.
Quid igitur? Os meum aperiam et attraham spiritum, ut voluntarius, etsi tamen contra voluntatem, deinceps certaminis finem et ultimum certantis [Col. 1274D] describam exitum, et in fine ejus qui sine fine est ego faciam finem, ubi tamen non est finis. Post certantis triumphum ipso jam in gloria deinceps mutus, nihil ex tunc locuturus de regno suo, quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) , unde nec verbo nec stylo subjacet. Illa quippe aeternitatis et indeficientis claritatis materia omnem temporalis et moribundae linguae obtundit sonum, obducit stylum, dictionum etiam proprietates absorbet, utpote sicut inaudita et invisa, sic et inexcogitata materia. Unde tacito hoc quod omnem et scribendi et loquendi modum excedit, consummationis viri finis, qui etiam prae nimia claritate sui et dignitate materiae ingenioli [Col. 1275A] mei stylum obfuscando reverberat, mox describendus. Ad quem profecto finem eo jucundius accedo et ardentius, nescio tamen quo retardatus affectu, quod in fine certaminis athletae certantis non finiatur, sed magis ac magis et ineffabiliter magis augeatur praeconium. Et adhuc eo etiam plus voluntarius ad finem propero, quod finis hic etsi non omnis consummationis finis sit, quod est solius capitis consummationi reservatum, mirae tamen consummationis hic finis sanguis effusus hic. In quo latebat tunc tanquam in rosa medicamentum, in cortice balsamum; latebat, inquam, in sanguine tunc, sed manifesta nunc salus populi, decus cleri totius, denique ecclesiarum orbis patrocinium et ipsius corona immarcescibilis, quam gladiatores ferro [Col. 1275B] super capitis et carnis ejus coronam tanquam super aliquam incudem cudentes ipsi fabricaverunt pro corona coronam. Nec igitur est quod de caetero debeam ad tantae consummationis finem properare invitus: unde siccatis lacrymis attracto spiritu amodo in fine historiae super fine viri os meum aperiam. Et Dominus labia mea aperiat ut ad Domini gloriam gloriosi neomartyris sui in fine laudem digne annuntiem, ut juxta illud dictum antiquum ipsi omnis laus in fine cantetur. Habet enim pretiosus finis grande privilegium laudis: adeo etiam quod etsi quis ante mortem laude dignus sit, monet tamen sapiens neminem ante mortem laudandum unde et oporteret, si forte datum desuper sic, in [Col. 1275C] ampliorem tam pretiosi finis laudem nos deinceps super extendere, cum juxta sapientem pretiosus hominis finis totius laudis sibi privilegium vindicet. Quod igitur supra oravi et hoc nunc iterum oro, Dominus labia mea aperiat ut ad gloriam suam gloriosi neomartyris sui laudem os meum digne annuntiet.
Itaque, ut jam supra diximus collo extento, capite exposito, orantis instar junctis manibus et flexis genibus, lictores, quod sine exuberante lacrymarum fonte inter singultus et suspiria tam crebro erumpentia vix dicere valeo; lictores, inquam, hinc inde feriunt et referiunt; feriunt, inquam, et referiunt, donec coronam capitis separarunt a capite. Et ita christus Domini, unctus Domini ibi est [Col. 1275D] immolatus, ubi unctus, sacro oleo unctionis succedente et cedente gladio occisionis. Nam sancto illo corpore in reliquis intacto et illaeso, in sola illa corporis particula, qua sacerdotii et pontificii eminebat privilegium, inauditum illud sacrilegium admissum est. Et ita a lictoribus decalvatus decoronatus est: et quidem non a tergo, sed qui usque in finem in anteriora se semper extenderat, patronus semper recti, recto corpore super ecclesiae pavimentum jam moriens ante faciem cecidit. Et hic est consummationis viri finis. Et milites quidem haec fecerunt quatuor cum cohorte in hac passione Christi Domini, sicut et in passione ipsius Christi, qui cum profana cohorte sua ecclesiam vix egressi, mirabantur si jam obisset. Et unus de cohorte revertens [Col. 1276A] accessit propius. Qui et ut certissime nuntiaret mortuum, qui tamen jam mortuus erat, cuspide gladii fixit et sancti capitis cerebrum extraxit et super ecclesiae pavimentum effudit; ut dicebatur, de praefata illa viperarum progenie, videlicet Robertus de Broc hic erat. Ecce Robertus hic, Longinus alter, nisi quia certe Longinus ille ab isto justificatus est. Ille quippe ethnicus lancea Christi latus aperuit et sanguis exivit, iste vero Christianus christi Domini capiti gladium infixit et cerebrum extraxit et super ecclesiae pavimentum effudit illud, quasi vile lutum aut pulverem ad calcandum exponens, illis etiam in immanitate sceleris longe supereminens, qui Christi crura, quem obisse jam viderant, non fregerunt.
O vos omnes qui transitis per viam, attendite et videte si ab initio nascentis Ecclesiae vel etiam a prima saeculi origine fuerit dolor sicut dolor iste. Sto hic et haesito, ultra progredi non possum, singultus et suspiria erumpunt magis quam verba. Stupet animus, plorat oculus, tremit manus, haeret stylus, et adhuc sto hic et haesito, dubius admodum quo dictionis genere tantam in carne mortis patientiae virtutem et tantam e diverso inter Christianos patrati flagitii immanitatem exprimere valeam. Debetur huic commendatio in saecula sicut ineffabilis et inscriptibilis. Illi vero profanatio sempiterna, quae similiter nec verbis exprimi nec stylo valet describi. [Col. 1276C] Nam ut prius de tanta patientis viri virtute dicamus in hac decalvatione in decoronatione hac, in hac tam dura, tam dira capitis tonsione, ubi testa capitis cum corona unctionis separatur a capite, quod mirum dictu est et vix credibile, nec murmur resonat nec querimonia. Caeteri quidem martyrum si mox decollati non murmurarunt, mirum quidem sed non adeo. Verum hic noster in tam dura capitis tonsione, tanquam ovis coram tondente se, non aperuit os suum. Et bene et vere tondente: quid enim haec capitis tonsio est, nisi dura et dira coronae tonsio, ubi testa capitis cum corona unctionis separatur a capite: vere tanquam ovis coram tondente et tundente; et vere tanquam ovis non quidem ducta, sed se ipsam ad occisionem ducens? Oblatus [Col. 1276D] est enim quia voluit.
Et cum gladiatores hinc inde percuterent et repercuterent mortem viri accelerantes, super testam capitis unius gladiatorum gladius frangitur. Frangit quidem et frangitur, frangitur gladius et frangit os exterius, interiori quidem osse quod supra diximus in occulto factum a Domino infringibili, frangitur quippe gladius, sed Thomae non frangitur animus. O os et os, os de primo Adam, os de secundo. Os quidem de primo Adam os ex ossibus est, de carne caro, sed de secundo os quidem ex ossibus est, sed non de carne caro sed de spiritu spiritus, de fortitudine virtus, de constantia firmitas, de patientia gaudium, de charitate mors. O ossei athletae nostri [Col. 1277A] os jam non occultum, nec occultatum, vere a Domino factum. Quod etsi tenui quadam et tenera pellicea mortis tunica sit obvolutum, ferro tamen fortius, ferro firmius, ferro durius est, quod in palaestra hac ferrum fregit, se illaeso.
Et ut adhuc, quod non solum ad virtutem sed et ad ornatum attinet, et velut ad privilegiatum quoddam martyrii decus, quadam decenti exterius membrorum compositione exterioris hominis, patronus hic noster paratum sibi decoravit martyrium, quasi indecens pro Christo mori judicans, nisi etiam decenter moreretur pro Christo. Nam donec consummaretur totum et inchoata perficeretur oblatio, sic immobiliter, [Col. 1277B] sic uniformiter, et sicut aequanimiter, sic aequaliter, flexis genibus, junctis, ut diximus, manibus collum semper extendit et caput exposuit, ut ipsa corporis compositio oraret Dominum, et ipsa pariter gladiatores invitaret ad ictum. Contra ictuum super se venientium vim nil opponit, nil objicit, de membris suis nullum subtrahit, nullum trahit vel retrahit, non manus conjunctas dissolvit, non hac vel illac inclinat caput vel declinat, quominus vim ictuum in caput suum excipiat. Cujus, ut jam diximus, ipsa exterior compositio corporis tam immobilis erat, tam uniformis, tam aequalis, ut gladiatores ad feriendum invitaret. O in tam arcto artuum exterioris hominis compositio haec inaudita, qua et oraret coelorum Dominum et gladiatores [Col. 1277C] pariter invitaret ad ictum. Mira revera et admiranda interioris hominis tam constans fortitudo et constantia tam fortis, quae exterioris hominis actus sic componebat et artus, adeo quod etiam jam moriens non a tergo, ut supra diximus, sed ante faciem suam cecidisset, et prostratus orantis modo super ecclesiae pavimentum patronus recti recto se corpore prostrans, in ipso casu mortis decentem totius exterioris hominis compositionem observans. Ecce quanta, quam inaudita, quam stupenda in interiori homine in martyrio suo patientiae virtus, quam etiam totam tam decens, tam oruata totius exterioris hominis compositio sicut decorabat et declarabat; virtus quidem cum decore suo omnibus [Col. 1277D] post futuris saeculis admirabilis, sed imitabilis paucis; utrum vero cuiquam, nescio. Eo quidem admirabilior virtus haec, quod etsi in nostro tempore haec non tamen nostri temporis est vel teporis, quo homines se ipsos amantes et solum quaerentes quae sua sunt.
Verum quo patientis virtus plus admiranda et gloriosior, eo sacrilegorum factum detestabilius et ignominiosius est. Hoc quippe sacrilegii opus si quis attendat et inspiciat, omnem Diocletiani, Herodis, Maximini aliorumve hostium Christi excedit debacchantiam, omnem Antiochi profanationem, omnem Juliani perfidiam et Herodis saevitiam, omnibus his justificatis ex sacrilego facto hoc. Isti quippe in fidei suae adversarios aut quos hostes jam habebant [Col. 1278A] vel suspicabantur futuros saeviebant. Sed longe aliter hic. Longe, inquam, aliter, si sacrilegorum horum fides, professio, pax data, gradus, locus pensetur et tempus. Nam si de fide quaeritur, Christiani sunt reputati; si de professione; subjecti hi tam quam filii patri; si de pace, pax publice data et scripta; si de gradu, sacerdos, sacerdotum princeps; si de loco, Ecclesia Salvatoris, aliarum in regno mater ecclesiarum; in ipso etiam loculo sacrae unctionis infixo gladio occisionis, si de tempore, Salvatoris fuit natalis. Ecce quot tituli tam nobiles, tam novi, et ad haec tempora inauditi, novi nostri martyris tam pretiosi, tam gloriosi martyrii triumphum illustrantes, e diverso sacrilegii facti augendo scelus profanant. Sacrilegi quippe hi et [Col. 1278B] fidei et professionis suae omnino obliti nec datae pacis foederi, nec tam alti gradus nec tam sancti loci, nec tam celebris temporis privilegio detulerunt, illis incomparabiliter immaniores qui Christum extra Jerusalem, ne quasi ex eo locus macularetur, in loco qui Calvaria dicebatur, crucifixerunt. Verum isti nil curantes, sive macularetur sive purificaretur vel sanctificaretur locus, in ipsa Jerusalem christum Domini decalvarunt, de ipsa civitate tam sancta Salvatoris Ecclesia et matre omnium in terra ecclesiarum Calvariae locum facientes, filii plus quam sanguinarii matris suae, sponsae sponsum et patrem suum in ipso matris suae utero decalvantes. Si haec et alia quae circumstant circumscripta pensentur, quis audivit unquam tale aut quis vidit [Col. 1278C] simile? Transite et videte, intrate et considerate vehementer, si factum est hujuscemodi. Quis enim audivit? quis unquam vidit? quis fecit? ut in loco consecrationis in ipso etiam loco sacrae et sacri chrismatis unctionis a Christianis et filiis gladius infigeretur occisionis, ibi quidem et non alio, et jam mortui cum cruore et ossibus comminutis super tam sacri loci pavimentum spargeretur cerebrum capitis, aliis etiam quae supra numerata sunt, augentibus tanti sceleris proditionem, tam inauditi sacrilegii nefas? Coeli certe obstupescunt super hoc, et quod valde omnibus metuendum, ne tota terra aliquo adhuc tempore desoletur vehementer, in qua patratum tam sceleste hoc, ut bibat et ipsa de hoc calice passionis, quae tamen nec consors fuit nec [Col. 1278D] conscia criminis, quemadmodum et in diluvio multi perierunt, qui non commiserunt, et in illo quinque civitatum Sodomitico igne multi concremati qui non corrupti. David quoque numeravit et gladius desaevit in populum; Achar peccavit et populus corruit; Heli filii comederunt et Israelis obstupuerunt dentes. Haec sunt enim Domini judicia terribilia super filios hominum; et multa abundant exempla super his, quae et longum esset nec hujus temporis est nunc proferre. Sed utinam ego non sim vir habens spiritum et potius nunc mendacium praeloquar. Siquidem genti meae, nec oro nec opto nec voluntarius propheto malum. Absit potius, Domine, absit in die furoris tui, suspende gladium et in [Col. 1279A] spiritu judicii discerne, tuum distingue flagellum ne pro impio justus cum impio conculcetur: gens tua, gens Anglorum, quae dictum tam devote neomartyris tui victoris novi colit martyrium, non videat gladium, non sentiat ictum, non ferat flagellum, sed sit potius immunis a poena quae immunis est a culpa. Quod si in illicitis juramentis contra patrem suum et patronum se illicite obligavit, aliisve secus egerit, sicut supra in libello historico hoc, cum exsilii nostri describeretur asperitas, memoravimus, vis quidem fuit haec, non consensus. Soli ergo illi, Domine, ultionis tuae brachium sentiant, qui tam inauditi sacrilegii nefas fecerunt soli, aut qui consenserunt facientibus, quibus tamen et ego qui scribo haec, etsi dominum [Col. 1279B] meum tulerint et abstulerint, sic oro et opto ut Dominus eos in judicio non in furore suo corripiat et corripiendo convertat magis quam conterat, ita tamen ut orbis universus ex tam scelesti horum facto profanatus, et quasi quodam maculatus incestu, manus suas in sanguinem ipsorum lavet. Verumtamen de his conversis vel contritis in fine libellus quem a materia Melorum nomine inscriptum huic historiae mox adnexuimus edocebit. Praesentis siquidem loci et temporis est, et sicut historiae ordo exigit, nos jam coepimus sic sacrilegii hujus in primis exaggerare culpam et sequentem ex hac postea describere poenam. Siquidem peccati vestigium poena est quae indicat praecessisse peccatum. [Col. 1279C] Prius igitur agendum de peccato; de poena vero tanquam ejus sequela postea; et quidem necessarium sic, ut omnes, videlicet qui legerunt vel audierunt, apprehendat stupor, et ipsos sacrilegos dolor, et omnibus denique post futuris saeculis, ne de caetero attentent hujuscemodi, incutiatur terror.
Itaque, ut praetetigimus, ex sacrilegis his omnium, qui foris vel fuerunt vel sunt, sceleratorum scelera justificata sunt: nihil his et illis, non est respectus culpae ad culpam, non poenae quae debeatur ad poenam, non est, inquam, respectus, non coaequatio, non comparatio ulla: longe quippe alia culpa et poena alia civium qui civitatem produnt, alia vero hostium qui debacchantur exterius.
Unus vero carnificum militum, poenitens quod [Col. 1279D] egisset sic, dioecesano episcopo suo confitens secretius revelavit, quod cum ipsi prius ardenti animo et quasi cum quodam accidenti tripudio ad sancti viri accelerarent occisionem, mox peracto flagitio in recessu suo, quasi tremulis jam et tremebundis videbatur singulis, quibus incedebant, passibus terra quasi aperta, et quasi parata ad ipsos vivos absorbendum. Episcopus, cui sic facta confessio, bonae memoriae Bartholomaeus Exoniensis episcopus erat; miles vero carnifex et confessus jam supra nominatus Willelmus de Traci erat. Sed nunc ad coeptum passionis ordinem et sacrilegorum amplius debacchantium adhuc praesumptionem inordinatam describendam revertamur.
Confestim vero cum athleta hic noster, ecclesiae patronus et cleri pater de mundo sic transiisset ad Patrem; confestim, inquam, sacrilegi illi cucurrerunt ad spolia et arcas et scrinia et clitellas et caphnios confregerunt et christi Domini inter se vestimenta diviserunt; et milites quidem haec fecerunt ita ut illud de Christo huic christo Domini coaptari valeat: Partiti sunt, inquam, vestimenta mea sibi (Joan. XIX) ; et cum inter alia duo invenissent cilicia, quae quasi quaedam vestium imitatoria athleta ille Christi super nudo induere consueverat, non sunt partiti illa inter se, sed nec sortiti, cujus essent, sed illa tanquam vilia et sibi [Col. 1280B] inofficiosa abjecerunt: admodum tamen jam consternati et stupefacti, quod tam grande, tam evidens obumbratae religionis cernerent argumentum. Unde et mox plerique de cohorte, cum Centurione illo evangelico, tacite tamen prae timore, loquebantur sibi: Vere homo iste justus erat (Luc. XXIII) . Et percutientes pectora sic revertebantur. Et quidem finis patroni nostri, christi Domini, sic erat, de quo fine circa historici libelli hujus finem nec praeterire debeo, nec subticere de visione quadam vere prophetica, quae sicut miraculosa ita et certissima est, cum tamen per totam historiam hanc propheticas de viro hoc revelationes innumeras et signa propter infideles data, quibus omnibus mundo, et [Col. 1280C] praesertim incredulis, viri probatur sanctitas; haec, inquam, quae alii viderunt et scripserunt, per totum libellum hunc praetermittam, solam tamen illam, quae mox subdetur, revelationem vere propheticam hic interserens, cum propter nimiam rerum certitudinem, tum propter referentis auctoritatem, solet quippe plurimum augere fidem referentis auctoritas, tum etiam praecipue propter aedificationem nostram, propter quam etiam scripsimus quaecunque per totam historiam de viro hoc scripta sunt. Visionis autem hujus certitudo sic omnino audita et sic pervenit ad nos.
Patriarcha Hierosolymitanus, sicut notum est, [Col. 1280D] de Ecclesiae columnis nobilioribus, qui nunc superstes est, Heraclius nomine, vitae sanctitate non inferior, propter illius sanctae terrae crebros et intolerabiles ethnicorum hostiles incursus partes petens cisalpinas demum in Angliam applicuit, a rege et ex militibus regni militaris manus auxilium postulans. Et cum de beato Thoma et de ejus conversatione et vita tam sancta et fine tam glorioso crebro sermo haberetur ad ipsum et ad alios, ipse inter caetera assertione firmavit certissima sibi in Jerusalem infra dies XV a martyrio martyris finem certissime cognitum et per totum etiam regnum illud ipsum divulgatum. Et ut referebat, erat cognitum sic.
[Col. 1281A] Est in terra illa coenobium, de cujus fratribus unus ab ineunte aetate et puritatis magnae et conversationis sanctissimae in die illo quo beatus Thomas passus est, infirmitatem patiebatur extremam. Et cum jam quasi extremum traheret spiritum, pater coenobii accessit ad fratrem quem, pro sanctitatis suae praerogativa, prae caeteris dilexerat et eo magis familiaritatis cum eo contraxerat gratiam. Unde et magis compatiebatur infirmo. Cum vero eum jam in extremis laborantem cerneret, paterne et cum lacrymis supplicabat ut cum migrasset a saeculo ipsum quem adeo in vita dilexerat, et a quo tam dilectus fuerat, de statu suo certificaret si tamen Dominus permitteret sic. Annuit frater: obiit, et infra dies paucos juxta promissionem suam [Col. 1281B] ad patrem coenobii reversus laetabundus se Deum videre et aeternae salutis sibi jam praemium redditum nuntiavit. ยซQuod, inquit, ut scias certissime in nullo haesitans, scito quia cito post ut egressus a corpore ab angelis deportatus vidi Dominum; cito, inquam, post venit magnus quidam et supereminens cum processione ineffabiliter admiranda, sequente ipsum et hinc inde stipante et ducente, quam nemo dinumerare posset, angelorum multitudine, patriarcharum pariter et prophetarum laudabili numero, cum glorioso apostolorum choro, et innumerabili sanctorum martyrum purpurato et candidato confessorum exercitu. Stabat autem ille ante Dominum quasi martyr toto lacero capite, [Col. 1281C] cruore, ut videbatur, sensim distillante per vulnerum rimas. Cui Dominus: Thoma, inquiens, sic decet te intrare in curiam Domini tui. Et adjecit: Quantam gloriam donavi Petro nec tibi minorem dabo. Et accepit mox Dominus mirae magnitudinis coronam auream et capiti ejus convulso et dilacerato imposuit.ยป Et adjecit, qui loquebatur frater mortuus: ยซScito igitur certissime, quia Thomas hic magnus Cantuariorum antistes in his diebus occisus est et sic migravit ad Dominum. Et tu interim haec tibi dicta nota, signa tempora. Modico quippe elapso tempore ex multorum commeantium relatu fido vera probabuntur haec. Et tu per gloriosi martyris completum jam exitum tibi nunc prophetatum [Col. 1281D] per me, deinceps de salute mea non dubites: praesertim cum et per alios cito sis accepturus, ut ego nunc tibi propheto completum sic.ยป Et his dictis mox disparuit qui sicut vere et vere prophetice loquebatur sic frater.
Et revera vere prophetice et omnia prophetica hic, ipse etiam locus propheticus hic, hoc per locum ipsum significante jam Spiritu sancto, videlicet neomartyris gloriam tam cito in tam sancto et tam celebri loco evangelizatam per quatuor mundi climata citissime praedicandam, ut in omnem terram exiret sonus tam gloriose triumphantis. Militis siquidem a saeculo egressi in medio terrae, ubi Dominus operatus est salutem, ibi mox evangelizata palma, ut inde quasi a mundi umbilico ad reliquas [Col. 1282A] circumquaque nationes gloriae suae nomen cito diffunderetur. In umbilico, inquam, juxta quod Dominus in propheta de Jerusalem: In medio, inquit, gentium posui eam et in circuitu ejus terras (Ezech. V) .
Pater vero coenobii, de morte fratris post revelationem sibi factam sic, non modicam consolationem accipiens, exhilaratus jam dictum venerabilem patriarcham citus adiit, et cuncta pandit ex ordine, quemadmodum, supra diximus, nobis ipse patriarcha ore proprio enarravit.
Unde libet hinc intueri quam sit singulariter magnus, quam magnifice singularis, cujus gloriam frater ille jam angelorum concivis effectus primum terris evangelizavit, priusquam aliis mundi partibus, [Col. 1282B] terrae sanctae primum. Ibi christus Domini, vere sequela Christi, post mortem suam primum evangelizatus, ubi et ipse Christus primum est evangelizatus post mortem. Et quemadmodum mors Christi mox mundo est declarata per solem, ita et mors christi Domini, jubente Domino, declaratur mox mundo, non quidem per alium, sed per angelorum concivem. Veri quippe solis Christi occasus mundo evangelizatur per temporalis solis obscurum, mors vero christi Domini per aeterni concivis sui datae salutis et concessae claritatis aeternum.
O mors Christi, o mors christi Domini! Exemplar [Col. 1282C] est haec, exemplum illa. Et vere sic, si quis attendat et inspiciat quam magna convenientia, quam mira consonantia, quam concors, quam dulcis melodia sit poenae Christi ad poenam christi Domini, oblationis ad oblationem, passionis ad passionem, mortis ad mortem. Concors quidem melodia et ad audiendum dulcis, etsi ad respondendum gravis. Hoc est enim in propheta canticum illud pro Melech ad respondendum succinentis et subsequentis chori Christo praecentore. Et quidem chori hujus et praecentoris concors quidem melodia et dulce admodum canticum. Cum quadam tamen amaritudine dulce propter compassionem, nisi quia dulcescunt mox omnia propter fructum palmae delectationem obtentam. Verum in libelli hujus historici fine plenius, [Col. 1282D] attentius et commodius audietur concors melodia haec, et tam dulce quam suave canticum hoc. Adhuc enim canticum hujus materiae superaddendum ipsius necdum penitus contexta materia. Interim vero patroni nostri et patris, ad patriam suam jam reversi, sanctum corpus quod ex nobis et nobiscum adhuc, quod ascendens mortis suae exuvias, nobis vero quasi legatum pretiosum dereliquit; hoc, inquam, sanctum corpus inhumatum adhuc debitis humanitatis officiis prosequamur ad tumulum.
Breviter tamen praetangendum, quod mox audita per civitatem illa prius inaudita tam scelesti, tam profana facti novitate, universa civitas consternata [Col. 1283A] obstupefacta et commota est, pectora sua tundentes et manus super genua et manum ad manum prae stupore et dolore ferientes. Et patrem suum et patronum querentes et conquerentes confestim ad ecclesiam concurrerunt. Sed ut omittamus divites, soli pauperes acceleraverunt ad summi imperatoris militem trucidatum sic, utpote qui dum militaret adhuc pauperum fuerat sustentamentum, pater orphanorum, pupillorum adjutor, judex viduarum et moerentium consolator. Tale hominum genus, et certe soli tales divitibus jam arescentibus prae timore et prementibus se; tales, inquam, et soli tales currunt, accelerant, festinant: festinant omnes, festinat quisque quemque praevenire, ejulantes, querentes et conclamantes, quo pater eorum et [Col. 1283B] patronus devenisset.
Respiciamus ad passionem Christi et videamus si non sic in hac passione christi Domini, sicut in passione ipsius Christi, si non in passione militis, sicut et in passione imperatoris. Ibi piscatores, ibi mulieres, soli duntaxat pauperes hi caeteris occultis similiter propter metum. Nec immorandum hic, nec plus quam necesse capitis et membri sui conferre et coaptare passiones. Legentibus et scientibus hanc et illam solum hic sufficit tetigisse. Unde et omissis caeteris ad pauperes nostros revertamur, qui sicut Christi pauperes ad Christi monumentum tunc, ita isti nunc ad ecclesiae pavimentum cucurrerunt, super quod sanctum illud corpus adhuc jacebat, exanime, necdum in monumentum positum. [Col. 1283C] Quod pauperes currentes et praecurrentes mox devote adorant, et cum summa reverentia manus deosculantur et pedes. Hi vero pitacia, alii mapulas in sacro illo fonte sanguinis, qui ubertim super ecclesiae pavimentum emanabat, tinxerunt, devotionem et reverentiam neomartyri exhibendam et gloriam ipsius in brevi per mundum ampliandam jam velut quodam futurorum praesagio prophetantes.
Demum vero circa noctem, vespera quippe erat cum opus illud tenebrarum ageretur, testa capitis cum corona unctionis, quae in modum disci dependebat a capite, per cutis modicum fronti haerens adhuc, capiti resolidatur et coaptatur ut potuit, et sicut jacebat super pavimentum, nec exuto adhuc [Col. 1283D] nec loto corpore, ut monachalis praesertim mos est sepelire defunctos, corpus illud sanctum choro ante altare majus monachorum infertur humeris.
Tota vero nocte illa, post grande profluvium sanguinis quod super ecclesiae pavimentum jam emanaverat, sanguis sensim per rimas vulnerum capite resolidato distillabat. Unde et quod dictu mirum et grande ipsius virtutis Domini miraculum grata admiratione dignum, post caedem tam acerbam, post gladiorum percussiones tam duras, ubi testa capitis cum corona unctionis separatur a capite, post tantum profluvium sanguinis et demum post tam densas tota nocte sanguinis stillas, post omnia [Col. 1284A] haec non facies pallidior, non macrior, non frontem sulcabant rugae densiores, non oculorum orbes contractiores, non oculi plus reconditi [non humor ab ore profluens aut naribus], non collum plus exesum, non humerus demissior, non digitus rigidior, non cutis laxior est. Denique in nulla corporis parte ulla poterat extenuatio seu exinanitio deprehendi; ipsa corporis mortui viva compositione probante hanc sancti viri ultimam exanimationem non exinanitionem fuisse. Et revera decuit, ut qui moriens tam decentem, tam decoram ut praescripsimus Domino corporis sui compositionem servaverat, quam nec atra mors imminens potuit deformare, decuit, inquam, ut ipsi mortuo, quia jam non poterat ipse, Dominus retribueret simile. Et retribuit quidem, [Col. 1284B] haec enim, quam descripsimus, stibio depingenda, potius quam tetris calami litteris describenda, haec, inquam, fuit gratia, hic decor exanimis corporis in capite sic tunsi et tonsi sic. Quod certe erat magis quam mortuo placide dormienti similius, ita ut haesitarent nonnulli etiam si obisset adhuc. Haec, inquam, fuit gratia, hic decor totius corporis, haec faciei vivacitas, haec jucunditas, haec hilaritas exhilarati, imo jam impinguati in oleo. Haec, ut supra nos dixisse meminimus, haec fuit gloria vultus ejus reversi ab exsilio in primo ecclesiae suae ingressu inchoata, nunc vero in egressu repatriante ipso consummata: quam non vehemens mortis spiritus exsufflare potuit, sed magis de claritate in claritatem transformavit tanquam a Domini Spiritu. Sed [Col. 1284C] quid? Certo certius et luce clarius, quod tam decora, tam jucunda compositio corporis mox quasi praeco fuit praedicatrix et nuntia aeternae suae jucunditatis, ut quam praefatus ille frater angelorum concivis in visione spiritualiter, hic in praesenti oculo ad oculum corporaliter probaretur, ut sic inter exitus sui initia quasi in ore duorum gloriae suae testimonium staret. Jacuit itaque in lectica nocte illa tota sancti viri corpus ante altare ecclesiae majus, qui tamen jam introivit ad altare Dei, ad Deum qui laetificabat dolorem ejus. Jacuit autem corpus, sicut nec lotum, nec exutum adhuc.
[Col. 1284D] In crastino vero reaccedentes viperae, de jam saepedicta progenie viperea, virus suum per linguam suam lanceatam evomentes, terribiliter intonant, si corpus seductoris illius super terram foret adhuc; adjicientes quod nisi citissime ab hominum oculis amotum absconderetur sub terra, illud per totam civitatem equis distrahendum aut suspendendum patibulo: inhibentes etiam ne corpus seductoris inter sanctorum pontificum sarcophaga poneretur.
Mox vero quidam fratrum monachorum prae tam horrida tam sacrilega comminatione stupefacti et exterriti, accelerantes, a lectica in qua jacebat deposito corpore primo ipsius coeperunt vestimenta tollere et post, ut moris est monachalis praesertim, [Col. 1285A] lavare corpus. Verum prima tollentes vestimenta, quibus ad oculos hominum utebatur, interius omnia invenerunt dissimilia, juxta illud Sapientis: Frons, inquit, tua populo conveniat, intus vero omnia dissimilia sint. Quod quidem in isto: invenerunt quippe mox interius atrum quoddam colobium absque caputio tamen. Quod ipsi mox cucullam monachalem interpretati sunt. Quo exuto intime repererunt totum corpus cilicinis coopertum. Cilicium in humero, cilicium in brachio, cilicium in dorso, cilicium in tibiis, viri toto corpore cilicinis quasi obsuto. Haec erat poderis, haec talaris vestis Joseph: hanc, ut circa historiae hujus initium nos dixisse meminimus, ex quo in sacerdotium promotus mox induit, usque ad martyrii sui consummationem [Col. 1285B] non exuit; fratres vero, in quorum manibus sanctum illud corpus erat, praeter spem suam, imo supra mundi aestimationem videntes sic, cum magno tripudio, imo cum quodam mentis jubilo confestim alios de fratribus convocarunt. Et quia [Col. 1286A] inter ipsos plerique, quemadmodum, et mundi homines, de viri sanctitate dubitaverunt, videntes nunc sic, terribiliter stupefacti et salubriter contriti, immobiliter confirmati sunt. Et quasi viso terraemotu et vere ipsius terraemotu carne tam delicata, tam fragili adeo mota, imo immutata sic, viso, inquam, terraemotu hoc quasi evangelico illi centurioni mox conclamantes succinerunt, dicentes: Vere Filius Dei erat iste! (Matth. XXVIII.) Igitur postquam exutum fuit, postquam lotum, acceperunt mox corpus Thomae et aliis induerunt vestimentis, sicut mos est pontifices sepelire. Erat autem in crypta ecclesiae monumentum novum, excisum de petra a multis diebus quasi ad hoc adeo praeparatum, in quo nondum quisquam positus [Col. 1286B] fuerat. Et propter metum in ecclesiae crypta illud quasi abscondentes posuerunt corpus Thomae in hoc monumento novo, quod erat excisum de petra, anno ab Incarnatione Domini 1171, vitae vero ipsius anno circiter quinquagesimo tertio.
- 1. De catalogo eruditorum Thomae.
- 2. De hac martyris historia non mutilanda.
- 3. De supplicatione qua meritis et orationibus legentium hanc historiam se commendat.
Et quoniam in historia hac de eruditis Thomae nunc domini et gloriosi neomartyris nostri crebro mentio facta est, ut ipsorum nomina in aeterna benedictione sint, qui in tanta tempestate inter tot maris voragines patri laboriose nihilominus et periculose navem suam ducenti navigii coadjutores exstiterant; ipsorum, inquam, tanquam virorum illustrium, nomina in historiae hujus calce exprimere commendabile duxi.
1. In primis igitur et supra omnes eruditos hos omnium eruditior ipse Thomas: sicut eruditior, ita et insignior, roseus et rubicundus, lavans in vino stolam suam et in sanguine uvae pallium suum. Qui imperatoris sui instar torcular calcavit solus, et de [Col. 1285D] Edom tinctis vestibus de Bosra coelum ascendit.
2. Inter eruditos vero Thomae eruditissimus praeclarus quidam, sicut natione et nomine Lombardus, de praeclara civitate Placentia oriundus. Hic, ad duo matris suae sponsae ubera diutissime dependens, tandem ablactatus a lacte, appulsus ab uberibus, in sapientia et scientia magnus effectus est. Hic discipulus tempore, quo vacabat, quietis et otii magistrum in exsilio canones docuit. Ad cujus etiam docentis pedes quotidie sedebat discipulus qui scripsit haec. Nobiscum semper erat comes individuus, quousque tandem ob praeclara ipsius merita ad Romanam [Col. 1286C] Ecclesiam ab exsilio vocatus et sanctae Romanae Ecclesiae cardinalis effectus, demum per Romanum pontificem in Beneventanum archipraesulem promotus est.
3. Post hunc Joannes dictus cognomento de Saresberia natione Anglus; qui ex re nomen habens per Dei gratiam duos sibi in capite sponsae oculos coaptarat, sermone sapientiae et sermone scientiae abunde sibi dato, per spiritum. Hic cum neomartyre nostro in tentationibus ipsius strenue et viriliter ad finem usque permansit. Qui ob praeclara, non ut reputabat sua, sed potius neomartyris nostri merita gloriosa, cito post domini nostri martyrium a patria sua Dei vocatione evocatus in Senonensi provincia, in qua nobiscum exsulaverat prius, in [Col. 1286D] Carnotensem episcopum promotus est.
4. Post hunc Robertus, cognomento Folioth, natione Anglus, tunc archilevita Oxenefordensis, in gratiis et virtutibus multarum facierum persona. Cujus si vitam et actus cerneres, in duabus sororibus sibi maritaliter copulatis alterum Laban socerum judicares. Verumtamen hic patrem suum de terra egredientem et peregrinantem ob quasdam causas secutus non est, ut non sequeretur paterna prius licentia et benedictione accepta. Hic postea, ob praeclara ipsius merita, in Herefordensem episcopum promotus est.
[Col. 1287A] 5. Post hunc, Reginaldus natione Anglus, sed sicut educatione et cognomento Lombardus, pro aetate prudens et industrius, animosus et efficax in agendis, qui extra patriam aliquanto tempore nobiscum fortiter stans, cito doloris nostri fuit principium: ob causam tamen propter quam a nostro agone et paupertate ad aulam confestim se transtulit ut ibi militans principi fortius praeliaretur contra nos. Iste tamen in domini nostri morte sicut pretiosa et triumphali, salubriter praestante Altissimo, ad quondam dominum suum et patrem conversus est et reversus. Qui etiam postea, industria et probitate ipsius promerente, ab aula ad Ecclesiam assumptus, in Bathoniensem episcopum promotus est.
[Col. 1287B] 6. Post hunc nomine et fama celebris, Girardus nomine proprio, cognomento Puella, natione Anglus. Iste post longos potus turbidarum aquarum Sior, hausit sibi tandem purissimas de fontibus Siloe. Quem dux noster et pater, priusquam peregrinaretur, primus in ordinem clericatus promovit, et primus ei beneficium ecclesiasticum contulit. Qui cum tota die cucurrisset nobiscum, tandem circa diei vesperam in cursu remissior quaerens requiem aliquantulum a nobis divertit. Qui tamen postea post domini nostri de hoc mundo transitum, bonae mansuetae et honestae conversationis suae et scientiae meritis in Conventrensem episcopum promotus est.
7. Post hunc Hugo, cognomento de Nunant, natione [Col. 1287C] Normannus, tunc archilevita Lexoviensis, pro juventutis suae annis tunc in consiliis discretus, in agendis providus, et strenuus in exsequendis: verum peregrinatione nostra necdum finita, reconciliatus principi de patris nostri licentia est reversus. Qui per annos a principe fidus repertus, et strenuus, sive ab aula sive ab Ecclesia nescio, sed hoc scio quia illo de quo proxime locuti sumus felicis memoriae Girardo decretam universae carnis viam ingresso, ad eamdem sedem pontificalem promotus est.
8. Post hunc Gilbertus, cognomento de Glanvile, natione Anglus, formam habens conversationis bonae et honestae, et omnium inter quos conversabatur [Col. 1287D] bonorum moribus se conformans, et in utroque jure scientiam commendabilem assecutus. Hic postquam nobis semel adhaesit, nos deinceps non deseruit; verumtamen vocatione omnium novissimus fuit. Et tamen, Altissimo disponente sic, qui fuerat vocatione novissimus, factus est patri nostro dignitatis loco proximior, jam quippe cum scriberem haec, in episcopum Rophensem electus.
9. Et ut mox de societate nostra non quidem episcopos, sed alios privatos, viros tamen magnos et industrios enumerem, post hunc erat Radulfus, cognomento de Serra [natione Anglus, vir mitis, mansuetus et socialis], qui, etsi non episcopus, vitae tamen sanctitate et scientiae plenitudine adimplebat episcopum. Hujus, cum uvam acerbam non gustasset, [Col. 1288A] obstupuerunt dentes, quia cum nec fuisset de familia nec de archipraesulis domo, cum parentibus suis jam magis sepulcro quam exsilio aptis, exturbatus est et proscriptus. Qui postea, ob praeclara viri merita, Remis in metropolitanae ecclesiae decanum promotus est.
10. Post erat Jordanus, vel, ut alii nominant, Gordianus, cognomento de Meleburna, natione Anglus, tunc Cicestrensis archilevita, ejusdem ecclesiae decanus postea, vir pro aetate et pro tempore quo litteris operam dederat non mediocrem scientiam assecutus, verum quia villam emit, excusavit se et patrem peregrinantem secutus non est.
11. Post hunc Matthaeus natione Anglus, sicut natione et cognomine Cicestrensis, juvenis ingenio [Col. 1288B] acer, probus et industrius. Qui cum jam commode profecisset in litteris, curiarum et curarum saecularium nexibus a litteris retractus est, cum haec scriberem jam Cicestrensis decanus. Hic vero, quia minime vocatus, patrem peregrinantem secutus non est.
12. Post hunc Gervasius, similiter sicut natione et cognomine Cicestrensis, juvenis certe tunc sicut in moribus et in litterarum scientia commendabilis, verum et iste cum nec vocaretur, patriam egressus non est.
13. Post hunc Joannes, cognomento de Tilleberia, natione Anglus, vir multum habens pectoris et multum oris. Qui tanquam scriba doctus et velox, mox cum necesse de cordis sui thesauro nova et vetera [Col. 1288C] proferebat; verum ipse corpore jam gravis et annosus, quod patrem peregre proficiscentem non est secutus excusatur.
14. Post hunc Philippus, cognomento de Caune, natione Anglus, vir lenis et simplex. Qui corporis et mentis vires in humani juris studio jam exhauserat plurimum patrem suum peregrinantem secutus. Sed cum aliquantisper supposuisset humeros suos, sed minime sufficeret tanto tempore ad onus paupertatis portandum, vidit requiem quod esset bona et repatriavit, prius tamen paterna licentia et benedictione accepta.
15. Post hunc Hervaeus, cognomento de Londonia, unde et oriundus. Hic mutuatis vasis aureis et argenteis [Col. 1288D] ab Aegyptiis in deserto mannate saturari optabat. Sed a patre nostro ad virum apostolicum missus obiter morte praeventus est.
16. Post hunc Gunterius, cognomento de Wintonia, unde et oriundus; homo simplex et rectus, timoratus et sine querela. Cui quod defuit in scientia, commodius ipsi desuper est suppletum in vita, ipso cum Zacchaeo statura pusillo, super sycomorum ascendente ut vel sic transeuntem videret Jesum. Hic cum magistro in tentationibus usque in finem fideliter permansit et constanter.
17. Post hunc Alexander, lingua paterna vocatus Cuelin, sicut natione et cognomento Gualensis. Edoctus quidem in litteris, jucundus in verbis et in verbis jucundis multus. Cujus tamen non omnis [Col. 1289A] virtus in ore ipsius; quin potius sicut nec lingua nec ei defuit manus. Cum patre nostro et pro patre nunc ultroneus, nunc jussus, nunc vero missus, crebro inter multa pericula caute quidem et fortiter operans et constanter, et quod in natione illa valde pretiosum, sicut operans ita semper et ubique domino suo fidem servans.
18. Fuerunt adhuc et duo, unus dictus Rothlandus, alter, vero Harialdus, natione Lumbardi, viri quidem industrii et praepotentes in litteris. Quos pater noster jam peregrinans vocavit ad se. Quibus intuitu litteraturae suae et prudentiae, cum pauca haberent, de sua paupertate communicabat, per annos singulos primo quem praenominavimus marcas decem, alteri vero centum argenteorum solidos, [Col. 1289B] singulis peregrinationis suae annis largiendo.
19. Superest de hac nostra domini nostri beati martyris societate unus adhuc domino nostro charus admodum et acceptus. Quem quidem pono per se, quasi singulariter magnum et magnifice singularem, et etiam quia vocatione inter novissimos. Hic est Humbertus nomine proprio, natione Lumbardus, de inclyta illa civitate quae Mediolanum dicitur oriundus, vir opere plurimum potens et sermone. Qui sicut de virtute ad virtutem, pariter et per ecclesiasticos ascendens gradus, cum adhuc exsularemus, primo fuit Bituricensis archidiaconus, et tunc a domino nostro vocatus, de nostra societate factus est quasi unus ex nobis. Postea vero ob praeclara ipsius [Col. 1289C] merita in Mediolanensem archipraesulem, unde et ortus fuerat, est promotus. Et exinde primo secundove hujus promotionis suae anno in omnium patrem et patronum est conversus, de archipraesule in summum Romanae sedis pontificem sublimatus, hodie totius Ecclesiae rector, sicut re et nomine Urbanus tertius.
20. Ex isto igitur, quem posuimus, tam prudenti, tam forti felicis societatis catalogo, aestimare possumus quam magnanimus, quam magnificus et quam munificus fuerit dominus noster gloriosus martyr hic, qui, etsi omnibus nudatus et proscriptus causae Dei et Ecclesiae tales secum et tantos patronos conquisivit.
21. Fuerunt tamen et alii nonnulli inter hos, quos [Col. 1289D] etsi eruditos et strenuos hic non exprimo, domino quidem suo nihilominus fidem servantes et cum eo cursus agonem usque ad metam debitam strenue et viriliter consummantes. Inter quos, auctore Domino, quasi abortivus et eruditorum minimus discipulus qui scripsit haec, Herbertus nomine proprio, natione Anglus, et sicut natione et cognomine de Boseham.
22. Et ne illum, de quo sermo tam celebris est, de quo etiam in historia hac supra per loco tetigisse me memini, clericum illum videlicet in agone martyris brachio vulneratum praeteream, ipse quidem nomine proprio Edwardus, cognomento Grim, natione Anglus, quem hic per se ab aliis seorsum pono, quia ipse etsi de provincia, de archipraesulis tamen propria familia non erat: sed casu sic ad archipraesulem [Col. 1290A] suum nuper tunc reversum ab exsilio visendum venerat. Unde ipsum in historia hac in archipraesulis eruditorum catalogo hoc nequaquam pono. Qui tamen jam a rebus humanis exemptus, sicut sperandum, ab Altissimo in supercoelesti sanctorum suorum catalogo jam positus est.
23. De his autem, quos in istorum eruditorum pono catalogo, ut supra singulos enumerando notavimus, quidam nobiscum ad praelii pondus sustinendum audaces, robusti, strenui et constantes paupertatis amici permanserunt, pauci abierunt retro. Et in hoc etiam miles suo conformis imperatori. Nam ut nunc de aliis praeteream, nec enim eorum quisque, quos imperator ipse ad apostolatum elegit, permansit, et ut omnium eruditorum nostrorum nunc [Col. 1290B] concludam catalogum, omnes viginti.
24. Nemo autem miretur, calumnietur nemo, si inter alios in isto eruditorum catalogo enumeraverim aliquos qui patrem suum peregrinantem secuti non sunt. Hi inter illos, ut videri potest, amicos potius numerandi, qui cum sint socii mensae minime tamen permanent in die necessitatis. Aut etiamsi aliquos horum nominaverim, qui patrem quidem peregrinantem secuti, sed tamen, necdum peregrinationis labore finito, sunt reversi. Qui nihilominus fragili illi et seducibili mulieri possunt videri similes, quae retro respiciens in statuam est conversa, sive illi qui manum suam misit ad aratrum, sed et similiter retro respiciens regno se ineptum reddidit. Si inter alios, inquam, eruditos et [Col. 1290C] hos et illos hic enumeraverim, nemini mirandum calumniandumve hoc. Sciat potius universa mater nostra catholica, quia et illi qui patrem peregrinantem secuti non sunt, sive qui secuti et reversi, fere quotquot paterna prius licentia et benedictione accepta sunt reversi. Et compassione paterna quotquot hi absoluti a patre. Et praeterea unum etiam adhuc scimus omnes et mundus videt sic. Unde nec sermo noster apologeticus pro ipsis necessarius nunc, quia et illi qui non secuti, et qui secuti nec tamen permanserunt, si quo contra patrem suum gesserint, si quo offenderint modo, salubriter sunt conversi: et totis cordis visceribus in summa mentis devotione, quidquid prius gesserint, per mortem [Col. 1290D] et post mortem patris tam pretiosam, tam triumphalem, coram patre suo humiliati et ad ipsum amantissime sunt reversi.
Tu igitur, pater sancte, martyr gloriose, qui prius in campo una cum imperatore tuo athleta fortissimus, nunc vero in solio triumphator es gloriosissimus, qui per mortem tuam et mortem ipsam et ipsum pariter vicisti, qui super te mortis imperium habuit, serva eos qui tecum in tuis tentationibus permanserunt, ut mereantur fieri socii consolationis, qui socii fuerunt passionis. Serva, inquam, domine, omnes quos in nomine suo tibi Dominus dedit, illius non immemor qui cum dilexisset suos, usque in finem dilexit eos. Serva et omnes qui tibi fideliter sunt obsecuti sive secuti sint et reversi, sive qui a te non reversi, quia [Col. 1291A] te ex licentia paterna non sunt secuti. Et mihi discipulo tuo tali quali nunc historiographo tuo, per avia et invia deserti erranti et te quaerenti, de tuo duplici spiritu vel modicum quid impertiri digneris. Non quod ego, peccator homunculus, Elisei prophetae tam eximii mihi usurpem quid, sed quia Elias es tu, quod mundo et spiritus et virtus et ne quid deesset, etiam ipse habitus indicavit. Mihi ergo puero tuo, quid tibi in vinculis Evangelii ministrare consueveram, vel de filo prophetici subtegminis tui, ne inter deserti hujus frigora nudus peream, tu ascendens huc projice. Nec enim credendum quod, etsi ignitum currum tuum jam conscenderis, te in tanta gaudiorum abysso sempiterni illi inaccessibilis claritatis et dilectionis Spiritus sancti ardores sic [Col. 1291B] absorbuerint: quin peregrinantium et periclitantium adhuc filiorum tuorum sis memor; quin potius eo ipso ad subveniendum promptior, sicut credibile nunc, es et potentior, quanto nunc ipso indeficienti aeternae pietatis fonte debriatus, per mortem tuam triumphalem amplius confirmatus est principatus tuus. Sed ne quis vindicet proprium quod totius Ecclesiae commune beneficium et gaudium est, sentiat sicut sperat in sanguine tuo, gloriose martyr, populus salutem, clerus libertatem et universus ecclesiarum orbis patrocinium, ut sicut tibi pax, ita sit et quondam coadjutoribus tuis pax et peregrinis tuis pax et Ecclesiae tuae et universo Ecclesiarum orbi in sanguine tuo pax; et sit clero necdum plene, etsi [Col. 1291C] ex parte, jam adepta per sanguinem tuum libertas plena, pro quo novo modo et inaudito fortiter constanti et constanter forti tu te ipsum offerre voluisti.
Hoc autem circa historiae istius finem oro, opto, et sicut audeo, ipsius etiam martyris nomine inhibeo, ne quis lectorum hanc martyris historiam, etiamsi cui forte videatur prolixior, ullo unquam tempore aut mutilet aut excurtet; prolixior dico, quia et ego ipse prolixam fateor, quam tamen absque multorum offensa et magnorum, quorum ego hujus historici operis eram debitor, non potui evitare aut licuit: qui non solum tanti viri opera, sed et causas operum, [Col. 1291D] pariter et quae ipsis inerat aedificationis virtutem instantissime a me describi postulabant. Quod totum molesta verborum brevitate stringi non poterat, tam ampla operum et virtutum magnificentia dilatatum. Et inde sunt crebrae, quas per historiam fecimus aedificationis gratia evagando, digressiones. [Col. 1292A] Quod si forte calumnietur quis hoc contra legem historiae, si placet indulgeat, recolens factum sic non ex multiloquio meo, sed pro voto amicorum. Nec tamen, si quis bene historiarum inspexerit schemata, hoc contra historiae legem, imo verius secundum legem. De quo tamen alias. Verumtamen etsi liber historicus hic etiam contra historiae legem sic excreverit, oro tamen et opto ne ipsum quis mutilet aut excurtet, nisi forte velit invide tanti viri operum extenuare virtutem aut deprimere gloriam. Non, inquam, mutilet, nisi forte aliquid excipiat, quod dignum judicet publice in ecclesia legi, praesertim in festivo martyris natalitio die. Si novit melius, corrigat. Hoc quidem placet; sed hoc oro, ne mutilet. Pro multis dico qui de alieno et veteri [Col. 1292B] suum quasi novum cudentes, persaepe, quae magis necessaria tanquam superflua resecant, aut ipsa superflua tanquam plus necessaria retinent; persaepe etiam in originali inventa juxta sensum suum interpretando et mutilando corrumpentes; nec in ipsis auctoris verbis auctoris mentem sequentes, sed ipsa ad propriam suam trahentes. Hujuscemodi quidem mutilatores, arborum et vitium, in ramis et palmitibus luxuriantibus resecandis, incautis putatoribus similes; qui persaepe magis fructuosa et plus necessaria resecant, dum putant se arida vel spuria tanquam superflua resecasse. Tu igitur, quisquis es, si librum historicum aliumve nosti condere, conde tuum, non facias de meo veteri et a me elaborato [Col. 1292C] tuum illaborate novum: aut si non nosti condere tuum, quomodo corrigendo meum et quae tibi non videntur superflua et forte magis necessaria resecando de meo quaeris facere tuum? Si potes, me ipsum conveni ut me corrigam: sin autem, meo intacto, tuum novum compone: unum dico, quod utinam absque mutilatorum offensa dixerim, sive historicus sive alius liber mutilatus nunquam mihi usquequaque fidus erit, nec ego ipsi. Etiam et si ipse placuerit, semper tamen mihi suspectus est, nec unquam plenam ipsi adhibiturus sum fidem.
In hujus vero historici libelli calce ultimo id oro et supplico, ut quisquis in peregrinatione mea hac [Col. 1292D] seu finita ipsa historicum hoc martyris canticum audire desideraverit, mihi tali quali historiographo orationum et meritorum suffragiis fraternae unitatis intuitu communicare dignetur et semper derelicti sit memor. Amen.
[Col. 1291] ( Ex omni hoc libello quinque solum deficiunt plagulae sive paginae decem. In duobus tribusve locis inserta sunt pauca ex Quadrilogo desumpta et uncinis inclusa. Vide plura de hoc in Quadrilogo secundo, Vit. S. Thom. supra. )
Liber melorum
[Col. 1293A] Finita sancti viri historia velut quodam praemisso cantico, mox sicut citharizantium mos est, ad laudem martyris tres subjicimus consonantias, ex quibus formati sunt meli tres. Prima consonantia est de consimilitudine seu concordia visibilis pugnae martyris militis ad visibilem pugnam Christi imperatoris; et inde formatur melus primus. Secunda consonantia est de concordia visibilis palmae militis ad visibilem palmam imperatoris; et inde formatur melus secundus. Tertia vero consonantia est de concordia invisibilis palmae militis ad invisibilem palmam [Col. 1294A] imperatoris; et inde formatur melus tertius: unde et libellum consonantias has citharae instar resonantem nomine melorum inscripsimus. In quo nonnulla de post martyrium gestis continentur. Cujus quia tota pene materia de praemissa martyris pendet historia, libello historico istum melorum mox adnectimus. Finito vero isto melorum libello, adjicio in volumine hoc homiliam unam de martyris natalitio die. Et in fine voluminis postponitur funestum illud chirographi scriptum, quod prius exsilii nostri et postea martyrii causa fuit.
- 1. De consonantia visibilis pugnae militis ad visibilem pugnam imperatoris: ecce melus primus.
- 2. De consonantia visibilis palmae militis ad visibilem palmam imperatoris: ecce melus secundus.
- 3. De consonantia invisibilis palmae militis ad invisibilem palmam imperatoris: ecce melus tertius.
Expliciunt capitula in librum Melorum.
[Col. 1293B] Libello vero melorum cum tribus melis suis consummato adjicit homiliam suam unam de martyre, quae sic incipit: Cantemus Domino. In omnium vero calce scriptum illud funestum chirographi instar confectum postponitur quod primo, ut mundus vidit et invidit, archipraesulis exsilii et demum martyrii causa fuit.
Finita vero de sancti viri vita et actibus historia hac, quasi quodam de tanti Christi athleta praemisso [Col. 1293C] cantico, post qualecunque canticum hoc tempus nunc exigit, ut deinceps, post tam difficilem pugnam et tam gloriosam victoriam, ad ejusdem laudem utramque moveamus manum, utrasque pulsemus chordas, et humilis et manu fortis David tangamus citharam: ut juxta promissionem nostram supra in historico cantico hoc, quam consors, quam consonans, quam concinens harmonia sit pugnae militis ad pugnam imperatoris, agonis ad agonem, sudoris ad sudorem, poenae ad poenam, occursus ad occursum, oblationis ad oblationem, audientiae ad audientiam, passionis ad passionem, mortis ad mortem, sub quodam melo brevi, etsi in gravibus chordis citharae dulci tamen resonemus. Nec arbitretur quis me sudores et agones [Col. 1294B] imperatoris et militis, seu palmae hinc inde gloriam coaequare velle aut attentare hoc, sed solum conferre agonem militis cum agone imperatoris, tam sedulo, tam fortiter, tam viriliter, tam e vestigio imperatorem suum etsi non consequentis, subsequentis tamen, et tam concorditer succinentis et respondentis in choro imperatore ipso Christo praecentore. Nemo autem meli hujus auditorum exspectet quod de pugna interiori et invisibili quidquam resonet melus hic, cum tamen duplex pugna sit, quibus quisque militum exagitatur, solo imperatore excepto. Cujus solum fuit pugna exterior, non intra se, in ipso solo carne nunquam concupiscente adversus spiritum neque spiritu adversus [Col. 1294C] carnem. Verum modo nihil mihi et pugnae illi, qua sicut duntaxat homo exagitabatur miles, sed imperator Deus homo nunquam, unde interiorem illam spiritus et carnis pugnam nunc pertranseo. Et praesertim cum nunc duntaxat proposuerim conformitatem ostendere pugnae militis ad pugnam imperatoris, visibilis solum et exterioris ad exteriorem et visibilem, nequaquam pugnae interioris et pugnae utpote sine qua imperator.
Et quidem in primis inter primi meli hujus initia quasi primas Davidicae hujus citharae chordas pulsantes altius repetamus, ut harmoniae melus eo suavior et dulcior etsi longior sit.
Imperator igitur mox inter prima secundum [Col. 1295A] carnem nativitatis suae initia, cum mundo apparere inciperet, et ad mundi et inferni potestates debellandas descendisset; mox, inquam, fugit, latuit et abscondit se, exsul factus et extorris cum patre suo et matre. Et miles quidem similiter sic, mox cum se ad imperatoris tirocinium transtulit, quasi recens natus, quia novus factus ex veteri; mox, inquam, fugit, latuit se abscondens, exsul similiter et extorris et cum eo tota ejus cognatio. Rememoremus nunc praemissi historici cantici pericopen hanc.
Imperator anno septimo ad patriam suam, ad regnum suum revertitur inimico rege jam defuncto. Et miles similiter septimo, rege persequente salubriter [Col. 1295B] ut credebatur subverso et contrito.
Imperator ab exsilio reversus in septimo, annis viginti sex praesens et non fugiens, fortiter et viriliter in patria sua, in regno suo omnipotentis patris sui praelia dimicat. Et miles similiter ab exsilio reversus in septimo, in patria sua, in ecclesiastico principatu suo, diebus viginti sex, ut dies detur militi sicut annus imperatori, diebus, inquam, solum viginti sex, quia ultra non licuit, nec imperator plus voluit, imperatoris praelia strenue fortiter et acriter instauravit. Cui imperator tanquam alii cuidam commilitoni suo viro prophetico diem pro anno dedit.
Imperatori, appropinquante passione, Hierosolymam ascendenti, cum processione magna occurit pauperum turba plurima, benedictionem illi propheticam decantantes. Similiter et militi Cantuariam appropinquanti passione sua jam imminente. Rememoremus nunc de praemisso historico cantico pericopen hanc.
Imperator, passione sua appropinquante, ingressus templum coepit ejicere vendentes et ementes. Et miles similiter, appropinquante sua, ingressus ecclesiam, gladiatores et lanistas attentavit ejicere.
[Col. 1295D] Imperator a commilitone, magister a discipulo, ad mortem proditur; et miles similiter, non quidem ab uno, sed a multis, proditione sicut ibi et hic sacrilegio et hoc et illo, Judaeis tunc suum et Christianis suum nunc pontificem occidentibus.
Imperatoris et sacerdotis judicium mortis principes sacerdotum formaverunt, et militis similiter sacerdotis principes sacerdotum imo verius principes sacerdotes. Rememoremus et hic de praemisso historico cantico hoc pericopas has.
Imperator, cum jam tempus appropinquaret ut de mundo transiret ad Patrem, audacter occurrit, ultroneus se obtulit: et miles quidem quam audacter, [Col. 1296A] quam ultroneus hoc ipsum imperatorem suum hic e vestigio sequens paulo antedictum excidisse non arbitror.
Imperator gladium ferri cohibuit, et miles similiter contempsit hunc, etsi alterum pro tempore et pro militiae suae debito gladium verbi exerens exer cuerit.
Imperator pro suis commilitonibus oravit, et miles similiter, cum omni etiam imperio arguens, et suos, etsi non de gladio suo quo ab imperatore ipso accinctus erat, defensans.
Imperator semetipso tradente se captus, et mox [Col. 1296B] ipsius milites dispersi: et miles similiter ipso se tradente.
Imperatore percusso dispersi prius milites reversi sunt ad propria: similiter et sui militis, percusso milite, pro corona carnis corona spiritus immarcescibilis.
Imperator coram tondente se tanquam ovis obmutuit: et miles similiter coram tondente se et coronam capitis etiam abscidente a capite: et certe dura tonsura haec.
Imperator corona spinea coronatus est, sed pro [Col. 1296C] corona corona datur, pro corona spinea corona gloriae: et militi quidem corona tollitur, sed pro corona corona redditur, pro corona carnis corona spiritus immarcescibilis.
Imperator pergens ad crucem, crucem suam bajulavit: et miles similiter cum accederet suam imperatoris.
Imperator, ab eo dispersis commilitonibus, torcular calcavit solus; miles similiter dispersit suos.
Imperatore mortuo, commilitones sui per sacerdotum principes extra synagogam facti sunt: similiter [Col. 1296D] et milite mortuo sui extra communionem quibus nostri sacerdotum principes vix etiam audent communicare adhuc. Huic pericopae ego qui haec scribo testimonium perhibeo, quia hoc video ipse et sentio, aliis passionis meae sociis jam de mundo sublatis, me absque patre et confratribus quasi orphano derelicto.
Imperatoris mors, quasi veri solis occasus, mox mundo declaratur per temporalem hunc solem: et militis quidem mors quasi angelorum gaudium mox mundo evangelizatur per angelorum concivem.
Imperator a quatuor militibus crucifigitur: et miles similiter a quatuor decalvatur.
Imperatore jam mortuo, milites quatuor ipsius sunt in quatuor vestimenta partiti: et similiter militis.
Imperatoris tunica, eo quod inconsutilis indivisa: et militis similiter cilicia, eo quod vilia et inutilia.
Imperator prope Jerusalem in loco Calvariae crucifigitur: et miles in ipsa Jerusalem civitate sancta ipsius Salvatoris ecclesia decalvatur.
Imperatoris sepulti monumentum mox pauperes et soli pauperes adeunt: et similiter ad inhumati [Col. 1297B] adhuc militis pavimentum cucurrerunt, cum adhuc ei pro monumento pavimentum fuisset.
Imperatore jam sepulto, etiam adhuc occulti divites propter metum: similiter et milite etiam jam occiso et insepulto.
Imperatore mortuo, viso terraemotu et caeteris quae fiebant, mox Filius Dei creditur et vere justus fuisse praedicatur: et mortui militis exuto mox corpore similiter miles ab incredulis et Dei filius et vere justus fuisse evangelizatur.
Imperatoris corpus in monumento novo in petra [Col. 1297C] excisa ponitur: et militis similiter in excisa petra in monumento novo, in quo nondum quisquam positus fuerat.
Imperator post mortem suam titulo non gloriose inglorio, sed inglorie glorioso seductor vocitatur: et miles similiter etiam eodem post mortem gloriatur, a suis gladiatoribus, seductor etiam post mortem appellatus, sicut Imperator a crucifixoribus suis, id etiam addentes de militis corpore quod, nisi citissime a visu hominum absconderetur sub terra, mox foret illud aut equis distrahendum, aut suspendendum patibulo. Rememoremur circa istius historici cantici hujus finem quasi jam extremam pericopen hanc, et ut in fine meli quasi ab ฮฉ ad [Col. 1297D] ฮ , a fine videlicet ad principium revertamur, imperator siquidem iste quem miles sequitur sicut ฮ est sic et ฮฉ , igitur ut ad ฮ revertamur, ipso tempore quo Imperator natus et miles renatus, imo verius sicut et Imperator natus, tunc enim martyr vere nascitur et quasi tunc primum ad esse prodit, cum ad illud quod verum esse est pervenit, quod solum esse est, praeter quod non est esse quod est, et haec sunt quae mater colit Ecclesia natalitia martyrum vera, videlicet quae ipsi adepti sunt vere stabilia et aeterna gaudia aeternorum; tunc primo, tanquam si prius non fuissent, incipientes esse ut sint cum primo ad illud quod verum esse est sic pervenerint. Itaque quando imperator et miles natus ille in carne, hic in spiritu.
Imperator quidem natus in plenitudine temporis. Et miles similiter tunc, nec solum in plenitudine temporis, sed et aeternitatis. Et ut adhuc addam expressius quid, quod, ni fallor, fuit oraculum et quasi quoddam praesagium futurorum, ipsa etiam in carne nativitas militis fuit prope diem natalem secundum carnem imperatoris.
Imperator igitur bis natus, semel ante saecula ex Deo Deus, et in tempore plenitudinis ex homine homo. Sic et miles in eadem temporis plenitudine, prius in carne natus, post in spiritu, gemina sibi in hac temporis plenitudine ab imperatore suo nativitate concessa, sicut et imperator ipse bis natus, ut [Col. 1298B] jam diximus, semel ante saecula ex patre sine matre, postea in fine saeculorum cum temporis plenitudo venisset, natus de matre sine patre; imperatore quidem ipso sine socio sine exemplo vindicante sibi privilegium in utraque nativitate hac. Et quidem ut jam tetigimus, similiter duplex fuit nativitas militis, et hoc in his natalitiis diebus imperatoris. Militis siquidem quemadmodum et caeterorum filiorum Adam prima carnis nativitas ex patre carnali et matre, sed secunda revera sine patre, sine matre carnali, dico, non spirituali. Sed profecto gemina haec nativitas militis fuit in his diebus natalitiis imperatoris, his duabus nativitatibus et duobus his militis diebus natalibus quasi [Col. 1298C] stipantibus et ex aequo mediantibus ipsam imperatoris secundum carnem nativitatem, et ipsius quasi medium natalitium diem. Festo quippe Beati Thomae apostolici miles hic noctu natus a Thoma Thomas est nominatus. Itaque ante imperatoris secundum carnem natalem diem quinto die miles in carne natus, post etiam die quinto iterum, sed in spiritu nascitur. Ecce quomodo gemina nativitas militis ex aequo quasi circumstet et limitet ipsum imperatoris natalem diem, ipsam ejus nativitatem secundum carnem. Quasi in ipso et ex ipso nativitatis suae imo nativitatum suarum, sicut et imperatoris duae sunt, et ex ipso, inquam, nativitatum suarum tempore imperatoris commilito conformis admodum futurus et sequela consimillima praeostensus et ut Thomas [Col. 1298D] Thomae patrinus. filiolo adjungatur, duo isti, patrinus videlicet et filiolus, imo verius jam plene adultus filius, duo, inquam, isti Thomae nativitatis Dominicae et Domini in carne nati, quasi quaedam destinatae ad hoc coelestes excubiae sunt. Quorum dies pro utriusque natalitiis tam celebres, tam solemnes, ipsum Dominicae nativitatis diem, et ante et post, sic quasi ex aequo circumdant, ut quasi inter duos hos commilitones suos ex directo et aequo medius eorum stare videatur ipse imperator eorum, Jesus Christus. Et quod adhuc novum nec minus auditu delectabile, si tamen ad multorum assertivam relationem pro certo sic, sicut tempus Dominicae nativitatis, sic quasi ex aequo limitatur a Thoma et Thoma, et locus Dominicae passionis [Col. 1299A] Jerusalem, quae quasi centrum a Thoma in India et a Thoma in Anglia ex aequo distare experto dicitur. Et si ita in mundo hoc, quanto magis in regno illo communior, imo unior, imo unus cum Thoma et Thoma Christus Jesus imperator hic.
Cum nemo dubitet haec quae in mundo hoc visibili ab Altissimo disponuntur, figuras esse aut velut umbras quasdam et oracula eorum, quae in mundo invisibili et principali academicorum, videlicet archetypo sub luce indeficienti et vera et veritate geruntur immobili. Ubi omnia quae facta sunt per ipsum in ipso vita sunt. Sed de his alias. Ad praepositos citharae melos resonandos revertamur.
[Col. 1299B] PRIMUS MELUS FINITUR HIC, ET MODULATUR DEINCEPS NUNC CITHARAM DAVIDICAM AD SECUNDUM
Ecce quia praemisso historici cantici verbo, mox sicut promisimus hucusque audivimus in humilis et manu fortis regis cithara pugnae militis ad pugnam Imperatoris, quam sicut concors, quam consona, quam concinens melodia. Ecce quale canticum in nullo absonum, in nullo dissonum, pugnae videlicet Imperatoris et pugnae militis quoddam velut alternum canticum. Imperatoris dico praecedentis et praecinentis et militis imperatorem suum, etsi non consequentis, subsequentis tamen, et concorditer respondentis in choro praecentori. Hoc quippe est illud prophetae canticum pro Melech ad respondendum. [Col. 1299C] Sed melus totus lugubris hic, et velut raucidum et amarum totum canticum hoc, utpote in inferioribus citharae chordis decantatum. Siquidem juxta musicae artis legem sunt et in cithara hac sicut graves chordae et acutae; et graves quidem quasi raucum et spissum resonant, sed tinniunt acutae. Graves quidem resonant cum imperatoris et militis pronuntiantur humana, ex quibus dolor et moeror, multiplex videlicet poena, et crebra et laboriosa in multis pugna et demum ipsa mors. Ecce raucus sonus et spissus. Et de his lugubris in cithara hac melus. Verum acutae citharae hujus chordae tinniunt, cum imperatoris et militis praedicantur divina, ex quibus gaudium, tripudium et jubilatio, palma et palmae [Col. 1299D] corona, incorruptio ipsa et immortalitas. Ecce clarus sonus et purus, et melus de his jucundissimus in cithara hac. Et unum quidem in cithara hac, prout edocti a rege citharoedo artifice manu citharizavimus melum, moestum quidem et lugubrem et solum in gravibus citharae chordis resonantem: utpote de tam varia et multiplici poena, et tam frequenti quam difficili pugna, et demum de tam dura, tam dira morte imperatoris et morte militis. Lugubris et gravis melus hic. Nam ut alia multa dura gravia et probrosa taceam, quid imperatoris cruce gravius? quid ignominiosius? Et item quid tali militis decalvatione durius? quid profanius? Tolerabilis tamen lugubris melus de his. Siquidem etsi compatiendum pro auditis, congaudendum tamen auditui. Quia [Col. 1300A] postea juxta musicae artis legem; post graves citharae chordas quae in hujus lugubris meli modulatione inferius resonant, ascenditur et subsequitur in cithara in acutis ipsius chordis suavissimus certe melus et jucundissimus. Adeo etiam ut citharae quae, sicut jam audivimus, huc usque resonabat ad luctum, postea convertatur in jubilum: unde et magistri citharoedi ipsius regis veri David in hac cithara sua citharizantis vox haec: Ecce, inquit, ascendimus Hierosolymam et Filius hominis tradetur principibus sacerdotum et Scribis, et condemnabunt eum morte, et tradent eum gentibus ad illudendum et flagellandum et crucifigendum (Marc. X) . Ecce luctuosus in hac David cithara melus, ipso David eam in gravioribus chordis tangente et modulante sic. Sed quae [Col. 1300B] modo sic resonabat ad luctum, mox vertitur in gaudium: Et tertia, inquit, die resurget (ibid.) . Pariter et discipulus citharoedus, citharizans in cithara hac et Magistrum sequens, mox postquam doloris et luctus melum in gravioribus et inferioribus citharae chordis citharizaverat, mox flexo plectro et eo dulciores quo acutiores citharae chordas superiores tangens, et alterius modi melum in cithara modulans jucunde et velut cum tripudio decantabat in cithara. Propter quod, inquiens, exaltavit illum Deus et donavit illi nomen quod est super omne nomen (Philipp. II) . Ecce quia post tam luctuosum melum quam dulcis, quam jucundus, quam plenus gaudio et tripudio, mox alter et alterius modi melus ad crucifixi imperatoris gloriam et praeconium inauditum mox adnectitur, [Col. 1300C] qui post crucem et per crucem adeo exaltatur, cui nomen et nomen quod est super omne nomen datur, ut per tam ignominiosam poenam etiam esset sibi gratiae quod et naturae. Cui velut omnium monarcho ejusdem poenae merito, ut in eodem praetacto discipuli citharoedi melo subsequitur trium saeculorum mundorumve trium omne genu curvatur, angelorum videlicet, hominum, daemonum. Cui et omnium credentium lingua confitetur quod post tantam ignominiam crucis ipse sit in coaequali et coaeterna gloria omnipotentis Patris. Et quidem meli hujus notulae consimiles his imperatoris similiter ad gloriam et laudem militis in hac cithara, etsi non in tam altis, tam acutis citharae chordis resonandae. [Col. 1300D] Ecce enim quia sicut imperatori post crucem, ita et militi post decalvationem nomen maximum per universa orbis climata datur. Cui nec dubitandum a coelestibus, terrestribus et infernalibus exhibetur reverentia et conclamatur victoria. Cui et omnis lingua confitetur quod post tam duram, tam diram capitis tunsionem ipse sit in gloria Dei Patris, in gloria sui imperatoris. Unde et jam ab Oriente et ab Occidente et a finibus terrae veniunt in sepulcro dormientis adhuc adorare vulnera, invocare patrocinia et supplicare suffragia.
Igitur nunc per modicum hic exspectandum, ut interim cithara nostra, quae prius in inferioribus et gravioribus ipsius chordis de poena et pugna, de sudore imperatoris et sudore militis et morte [Col. 1301A] melum moestum et lugubrem, etsi concordem et consonum resonabat deinceps ad superiores et acutiores chordas, quasi plectro reflexo ad alterius modi moduletur melum, ut eo dulcius quo quid altius resonet. Ut juxta promissum nostrum supra post poenam et pugnam, post sudores et agones, post mortem imperatoris et mortem militis subsequenter nunc visibilis palma mortis militis visibili palmae mortis imperatoris, etsi non coaequetur, assimiletur tamen. Et erunt sic juxta promissum nostrum meli subsequentis notae de his. Quas sicut Magister citharoedus rex nos edocuerit, deinceps in cithara sua citharizabimus. Verum melus hic, sicut nec in gravibus, sic nec in acutioribus citharae chordis modulandus, sed duntaxat in mediis. Nam in mediis quo [Col. 1301B] intelligibilius et tutius resonabimus.
Verum unum hic istorum melorum auditores propter ea quae sequuntur praemoneo nunc et praemunio, quod quemadmodum prior melus in cithara nostra praesonuit de imperatoris et militis in carne hac pugna visibili, ita et de visibili palma mortis imperatoris et mortis militis totus hic subsequens melus resonabit. Siquidem sicut imperatoris, sic et mortis militis duplex palma. Una quae sub sole in terris obtinetur quae nobis adhuc in carne militantibus ex parte ostenditur, per quam invitamur ad simile. Et hanc visibilem palmam dicimus. Alteram vero palmam, quae supra solem, quae et omnem excedit sensum, cujus gloriam soli qui jam triumphant vident [Col. 1301C] et sentiunt, invisibilem imperatoris et militis palmam dicimus. Ut igitur ad sequentia declaranda inter duas palmas has, visibilem scilicet et invisibilem, evidentissime distinguamus, imperatoris visibilem palmam mortis dicimus, quidquid sub sole in carne et per carnem triumphaliter gessit, sive ab homine corporaliter visum, sive non, totum tamen id de imperatoris visibili palma mortis reputandum, eo quod sub sole factum et in carne et per carnem et propter carnem. Et quod dico de hac imperatoris palma visibili, simile dico et de militis: quidquid videlicet ipse sub sole triumphaliter gesserit, aut potius imperator propter ipsum similiter, ad visibilem mortis militis palmam pertinere. Verum admiranda illa et inexcogitabilis supra omnem solem et supra omnem [Col. 1301D] sensum, in coelis coelorum imperatoris gloria, per mortis obedientiam obtenta de imperatoris mortis palma invisibili est. Et quod dico de invisibili palma mortis imperatoris, similiter dico et de militis. Qui sicut imperator per mortem, et ipse similiter per mortem imperatoris sui obtinuit gloriam. Sed quidem ante alia de visibili palma mortis militis ad visibilem palmam mortis imperatoris, post primum melum de pugna visibili eorumdem et consimili, sicut ordo desiderat, subsequenter melus hic in cithara nostra Davidica resonabit.
Et profecto consequens et ordo exigeret sic, ut subsequenter post melum hunc secundum de visibili et consimili palma mortis militis ad mortem imperatoris, de palma mortis eorumdem invisibili et [Col. 1302A] consimili melus tertius formaretur. Ut ita in calce post graves et inferiores citharae chordas, in quibus jam melus primus utcunque formatus est, et post medias ejusdem citharae nostrae chordas, in quibus secundus melus prout rex magister citharoedus edocebit, jam formabitur, in acutioribus et subtilioribus citharae chordis melus tertius resonaret. Hoc profecto consequens et ordo exigeret sic: si quis tamen adeo edoctus in supercoelesti musica didicisset, juxta quod ipsius meli consonantia et concors harmonia deposceret in Davidica cithara formare ipsum. Quod quidem, ni fallor, sub sole nemo. De hoc quippe melo sunt arcana illa verba, quae non licet homini loqui. Etiamsi angelus norit formare hunc nescio. Melus enim adeo suavis, adeo dulcis, [Col. 1302B] subtilis adeo, quod sensum omnem exsuperat. Verumtamen si verus rex noster David, magister ipse citharista, vel in modico prout dignabitur ipse edocuerit, cum ad hoc ventum fuerit, attentabo movere manus, aptare digitos, cavillas erigere, torquere plectrum; et sic pro scientiae datis viribus conabor utcunque pulsare citharam ad resonandum et formandum hunc, illius saltem similis qui, etsi non aliis canat, dulciter canit sibi. Attentabo, inquam, utcunque formare hunc, praesertim cum, ut jam diximus, praetacti ordinis ratio exigat sic. Sed in primis nunc ordine praedisposito procedentis modulata jam cithara nostra sic in mediis citharae chordis secundum melum hunc pro scientiae nostrae [Col. 1302C] modulo resonabimus: ante alia decantantes nunc, quanta fuerit visibilis palmae gloria in victoriosa morte imperatoris, et mox similiter quanta in militis, imperatorem suum, etsi non consequentis, e vestigio tamen subsequentis et adorantis
Imperatoris igitur in primis visibilis palma mortis fuit mors mortis. Ero, inquit, mors tua, o mors (Ose. XIII) . Similiter et visibilis palma mortis militis mundi jam quasi mortui devotio torpens, et fides velut jam mortua per militis mortem triumphalem suscitata. Super quo et inimici sunt judices.
Imperatoris visibilis palma mortis salus mundi. Similiter et militis salus Ecclesiae. Super quo, ut jam dixi, et hic prae gaudio non iterare non possum, etiam et inimici sunt judices.
Imperatoris visibilis palma mortis et carne et spiritu mortuorum est resurrectio. Similiter et militis et carne mortuorum et spiritu. Quia et ipse, quod nostris diebus inauditum, per mortis suae triumphuni carne mortuos visibiliter suscitavit.
Imperatoris visibilis palma mortis in victorioso sanguine suo, de lacu in quo non erat aqua eduxit vinctos, in fortitudine obligatos poenae. Similiter et [Col. 1303A] miles in victorioso suo obligatos culpae. Sed ut audiamus qualiter hoc, meli hujus notula decantanda morosius. De lacu quippe non aquae sed miseriae et de luto faecis eduxit vinctos, sicut imperatoris et militis victoriosus sanguis hic. Nec enim ab inventione protomartyris Stephani tam certa, tam fide praeclara plena, tam gloriose, tam miraculose gesta, quanta ad laudem et gloriam neomartyris hujus nostri novissimi. Et quidem omnia haec ad Ecclesiae roborandam fidem, ad peccatorum agendam poenitentiam et fidelium suscitandam devotionem; ut ita in victorioso sanguine martyris diruptis peccatorum vinculis educantur vincti in fortitudine: similiter et qui exasperant qui habitant in sepulcris. Et vere multa et miraculose gesta, quae qui nosse desiderat, [Col. 1303B] legat librum signorum editum de his; librum, inquam, signorum de his editum, et his quasi quibusdam recentium virtutum vernantem floribus, virtutibus et prodigiis insignitum.
Deus omnipotens quanta gratia sanitatum, quanta operatio virtutum tam victoriosae mortis signa sunt: imo triumphi martyris demonstratio oculata. Et haec quidem ex parte scripta. Nam si omnia quae per universum Ecclesiarum orbem gesta sunt in scriptum redigerentur per singula juxta quod de magistro discipulus perhibet, nec ipsum arbitror mundum capere eos qui scriberentur libros.
Verumtamen in victoriosae mortis hujus palma [Col. 1303C] visibili, inter ipsius visibiles virtutes caeteras, magnas quidem et admiratione dignas, una est quam discerno studiosius, intueor attentius et amplector devotius. Una est, inquam, illa utpote prae caeteris mirae, mirificae et inauditae pietatis eximie plena. Quam ego jubilans et tacere non debeo, et tamen exprimere non sufficio. Nam cum martyr hic in sanguine suo victorioso diaboli vinctos, ut jam ostendimus, eduxerit, adhuc quod supra quam dici possit aut capi pietatis superabundantis plenum est, virtus effusi sanguinis ipsos suos effusores sacrilegii tam inauditi patratores tetigit et lavit eos virtus sanguinis. Lavit, inquam, eos virtus sanguinis, ut videtur, a sanguine, ipso sanguine loti quo prius adeo maculati. Et in hoc sanguine effuso imperatoris consimilis [Col. 1303D] effusus sanguis militis. Siquidem ut nonnulli tradiderunt effusus sanguis imperatoris crucifixores milites tetigit, lavit et mundavit a crimine. De quorum uno tradentes hoc certius testimonium perhibent de illo qui latus Christi aperuit et continuo sanguis et aqua exivit. Cujus cum fere caligassent oculi, sanguine ab imperatoris latere emanante, casu oculos suos tetigit et clare mox vidit: hunc dicunt nominatum Longinum. Verum nos certa incertis praeponentes, in hoc quod jam subdemus certissime videmus visibili palmae mortis imperatoris visibilem palmam mortis militis, etsi non coaequatam, assimilatam tamen: imperator siquidem in victoriosa morte sua principatus et potestates exspoliat, traducens confidenter et palam [Col. 1304A] triumphans illos in semetipso. Similiter et miles in mortis suae victoria. Nam ut de mundi per triumphalem martyris mortem suscitata fide et devotione, de quo praemissum, nunc taceam, in propriis praecipue occisoribus suis principatus et potestates tenebrarum exspoliat quae tenebant eos, eos confidenter traducens et a longe trahens. A regione dissimilitudinis quo jam procul abierant ad illam poenitudinis solitudinem cujus rex poenitens mansionem optabat. In qua et regionem dissimilitudinis fugiens elongatus manebat. Ecce, inquit, elongavi fugiens et mansi in solitudine (Psal. LIV) . Et miles quidem, sicut et imperator, potestates has palam triumphans in semetipso. In semetipso quidem, quia non in alio, sed in sanguine proprio. Et quidem palam [Col. 1304B] hoc sicut et imperator: adeo etiam palam quod cum in saeculo magni et generosi fuissent sacrilegi occisores hi multarum possessionum domini et in aetate illa inter aetates florida magis et lubrica, cito tamen post patratum sacrilegium relictis omnibus Hierosolymam profecti publicam egerunt poenitentiam. Ecce quia in his, sicut confidenter traducti, et palam triumphati principatus et potestates tenebrarum.
Et quod quidem nec dubium miraculose accidisse, cum essent, ut diximus, milites strenui probi in militiae suae arte edocti et probati, et in aetate sua robustiori, quotquot tamen infra triennium a patrato [Col. 1304C] sacrilegio rebus humanis sunt exempti, in vera et fructuosa, sicut creditur et qui praesentes fuerunt contestantur, poenitentia; prae horrore facti et sceleris immanitate, quod semper et in vita et in mortis suae articulo ante oculos suos quasi appensum cernentes ponderabant, toto corpore et toto corde semper quasi attoniti, stupidi, dilacerati et convulsi; ab illo semper inter peccatorum patronos specialiter et incessanter, et in vita et praesertim in mortis articulo supplicantes veniam et invocantes patrocinium, in quem tantum admiserant sacrilegium
O quam sanctum, quam verum, et quam eximiae pietatis plenum illud magni et vera docentis magistri dogma, quod videlicet diligentibus Deum omnia cooperentur in bonum his qui secundum propositum [Col. 1304D] vocati sunt sancti: adeo ut eis etiam proficiat ad salutem in deteriora profectus et ipsum devium ipsos quodam modo ad viam ducat; et quo corruunt profundius, eo ipso multo virtutum conamine resurgunt fortius, stant virilius et ascendunt post altius. Quibus, Altissimo mirabiliter disponente, sic ipsa, qua caeteros peccatores longe antecedunt et transcendunt, quanto abominabilior enormitas culpae, eo ipso ipsis vertitur in majus augmentum coronae. De talibus enim, non de communibus peccatoribus nobis nunc sermo, qui videlicet peccatores alios quadam enormitate flagitii et quodam quasi singularis peccati horrore excedentes supereminent caeteris. Quales fuerunt quatuor sacrilegi milites hi, pro quibus nunc totus sermo hic. De talibus, inquam, peccatoribus, [Col. 1305A] non de communibus, nobis nunc sermo, ut in talibus Omnipotentis virtus illustretur gloriosius, amplexetur devotius et mirabilius praedicetur. Nam cum in omnibus sanctis suis sit mirabilis, certe in hujuscemodi peccatoribus suis multo mirabilior Deus, quanto virtuosius et misericordius est tam fortia talium peccatorum dirumpere vincula. Qui profecto dum quotidiana et consueta hominum peccata caeteris peccatoribus similes, etsi gravia et grandia perpetrent, dissimulant tamen, pertranseunt, non advertunt, non ad se redeunt, non se evigilant quasi ea admittentes quae et caeteri hominum, nec ipsi abominantes alios, nec abominati ab aliis; quin potius eo ipso peccatores peccatoribus confoederati magis utpote peccatores peccatoribus similes. [Col. 1305B] Verum cum forte hi, humani generis inimico instigante sic, caeteros peccatores, quibus ante similes fuerant, novi et inusitati alicujus excessu transcendunt, quasi communem et usitatam peccandi regulam spatiosam excedentes, ipsis etiam sui prius similibus peccatoribus abominabiles fiunt. Et ita inusitati peccati profana novitas, prae abominatione et horrore flagitii, novis his profanis peccatoribus terrorem pariter incutit et dolorem. Unde et saepe fit, ut ad se redeant et prae novi horrore et confusione flagitii vitam suam etiam ante actam ante se ponant; et in his quae ante, cum caeteris essent peccatoribus similes, ipsi admiserant, quae tamen, ut diximus, prius dissimulaverant, graviter se offendisse recognoscant, sanguine juxta prophetam tangente sanguinem [Col. 1305C] sic, et Deo quidem divitiarum virtutum Domino in hujuscemodi peccatoribus peccatissimis tam potentialiter quam mirabiliter operante sic ut sanguis sanguinem tangat, et sic novo quodam modo quia velut quadam pietate saeva seu saevitia pia sanguinis abstergat sanguinem, ita in gratia sua admirabili et virtute multa Altissimo qui solus mirabilis, quia solus facit mirabilia, per peccatum peccatum, tanquam regno Satanae in se diviso, per Satanam Satanam expellente. In quo et in nullo magis a potestate lucis potestas tenebrarum debellata eluditur. Videlicet ut cum praedo ille gentium totam acquisisse videatur sibi praedam, tunc perdat totam. Nemo autem subcogitet, submurmuret nemo, a potestate tenebrarum [Col. 1305D] potestatem lucis e diverso debellari interdum et eludi similiter, ex diverso objiciens ipsos inter Domini agmina robustiores milites in charitate radicatos et fundatos, per potestatis adversae virtutem dolosam seu potius dolum virtuosum, de ipsius Domini Sabaoth exercitu plerumque quasi vi raptos captivos duci et tanquam lucis potestate in his evicta in adversae potestatis transire satellitium. Nemo, inquam, sic cogitet, nemo objiciat hoc, quasi valeat hoc in contrario simile, nec enim valet. Longe quippe hic ratio alia reformans judicium aliud. Sed de hoc alias. Interim ad sacrilegos nostros, unde meli nostri jam aliquandiu notulas nescio quot in cithara nostra resonavimus, quasi digitis et plectro citharae reflexis revertamur. Praetacta quippe materia [Col. 1306A] de pugna potestatis lucis et potestatis tenebrarum alium desiderat melum isto forte sicut acutiorem et longiorem. Ad sacrilegos ergo Deo volente et Deus velit sic Deo nunc reconciliatos revertendum. Quorum certe peregrinatio Hierosolymitana, quorum poenitentia publica, quorum et mors tam cita, ut hucusque decantavimus, sic erat.
Quorum tamen unus quorumdam pravorum consiliis moras in dies nectens nec quam cito alii Hierosolymitanum iter arripiens, in cismarinis acturum se poenitentiam sperans, cum in regno regis Siculi apud praeclaram illam civitatem quae Consentia dicitur in infirmitatem decubuisset extremam, infirmo mox etiam ante mortem coeperunt corporis membra computrescere, ita ut cum tabe caro ipsa quae nervos [Col. 1306B] tegebat et ossa, ab ipso infirmo frustatim dilacerata et convulsa projiceretur in areae medium nervis sic discoopertis et ossibus. Et praesertim brachiorum et manuum caro ossibus et nervis vix adhaerens, et quasi separationem desiderans, de facili ut videbatur et absque difficultate, a funesto illo carnifice milite, utinam tamen vere poenitente, projiciebatur quasi sponte sua resolvens se sic; ipsa ut videri poterat, quasi gemebunda, quasi indignata et verecunda, quod post tantum nefas manu hominis et brachiorum ministerio perpetratum deinceps in compositione humani corporis foret. Miser tamen ille, dum ita se ipsum vivens discerperet, convelleret, dilaceraret et projiceret sic, pii et gloriosi neomartyris indulgentiam, suffragium et patrocinium cum [Col. 1306C] summa contritione gemitibus et suspiriis inenarrabilibus incessanter implorabat. Jam supra nominatus in historia hac, Willelmus de Traci, hic erat, Deo ultionum Domino clamantem ad se militis sui sanguinem justissime ulciscente in isto praesertim sic; utpote qui, sicut supra in libello hoc diximus, alios provocare audens primus et ante alios super christi Domini caput gladium vibrans ad ictum tam profane, tam impie ferire nequaquam veritus est: unde et justissimo Omnipotentis judicio factum sic, ut ipsi contra naturae legem, etiam vivo adhuc, computresceret quae vibraverat gladium et manus simul et brachium. Et quidem jam supradictae civitatis episcopus certissime retulit sic, Willelmi illius [Col. 1306D] in hac infirmitate confessor. Et ut ad alios praefatos sacrilegii complices, unde coepimus, revertamur, ipsorum quotquot et talium, ut diximus, miranda, quia certe miraculosa, nec dubium corporum mors per tam modici temporis intervallum, triennii videlicet, sicut jam supra diximus, sic erat in tam brevi, ut nec unus quidem ex eis superfuerit. Altissimi super eos sicut creditur, etsi forte quod ipse velit, miserante clementia, ad terrorem tamen et miraculosam militis sui ultionem justitia omnes in brevi prosternente sic, ut viri hi sanguinum etsi poenitentes, ut descripsimus, tamen juxta verbum Domini dies suos non dimidiarent. Unde et super his duplex calcantium celeuma in medio hoc citharae melo concinendum in medio. Juxta quod hi [Col. 1307A] viri sanguinum et in conversione sunt contriti et in contritione conversi corde, contriti corpore.
O Deus ultionum Dominus! O Domine nihilominus misericordiarum Pater! Quis novit prae timore tuo iram tuam dinumerare? Aut item quis potest pro bonitate tua misericordiam tuam mensurare? Qui sic convertis ut conteras et sic conteris ut convertas, misericordiae et veritati sic quasi aequa lance servans utrique quod suum est. Et ecce quia per vulnera tui martyris super ipsos vulneratores viscera tuae miserationis effudisti. Et item propter vulnera tui martyris vulneratos ipsos ira indignationis tuae confregisti. Hoc est celeuma duplex in cithara nostra concinendum. Hoc profecto modulati nunc in hac cithara meli duae notulae concrepandae. [Col. 1307B] Grata certa melodia super misericordia tua et veritate tua, Domine, gravibus nunc citharae nostrae chordis et amoenis intermistum alternantibus sonum. Graves quidem resonant propter eam quae decantatur tibi veritatem justitiae, acutae vero et amoenae propter benignitatem misericordiae tuae. Hinc enim in corde conversis ad te miseratio tua pia: inde vero in eisdem corpore contritis a te indignatio tua justa: ut ita in melo hoc misericordiam et judicium cantemus tibi, Domine.
Jam quidem de potestatibus tenebrarum et principatibus per visibilem palmam mortis militis, sicut et per visibilem imperatoris triumphalis, et qualiter melus hic noster propter ipsius hic notas prolixiores [Col. 1307C] aliquandiu productus est, verumtamen de visibili palma mortis militis ad visibilem palmam mortis imperatoris in hoc eodem melo decantemus adhuc expressius quid.
Imperatoris certe visibilis palma mortis, sicut potestates aerias et terrenas debellavit, leges et statuta subvertit. Similiter et visibilis palma mortis militis, sicut aerias, ut jam ostendimus, et terrenas debellavit, ut nunc ostendemus. Ecce enim quia reges mundi et principes aut per se ipsos, aut si curis terrarum occupati ipsimet nequeunt, per legatos suos ab universo ecclesiarum orbe circumquaque veniunt, vulneratum sepultum visitant, adorant vulnera, offerunt munera, implorant suffragia, et [Col. 1307D] sperant patrocinia, certissime fidentes quod per aperta vulnera martyris effundantur ipsis viscera divinae miserationis, aperiatur janua salutis, et omnipotentis protectionis manus non claudatur. Et ut de vulnerati corpore et de occisi vulneribus, et de praetactis etiam ciliciis quae totum agonothetae militis corpus obtegebant, nunc praeteream: certe novit mundus et jam videt quia mundi reges et reginae in sericis suis et holosericis in veste sua peregrina in hyacinthinis suis involucris et polimitis principes et quotquot aulici purpurati et amicti auro primo gaudent, et cum summa etiam suscipiunt devotione, si forte vel de semicinciis viri, sanguine ejus vel etiam sudore infectis modico, seu etiam si corpus quocunque modo tetigerint, sibi [Col. 1308A] acquirere valeant. In quarum etiam acquisitione eriguntur altaria in auro et lapidibus pretiosis conflantur scrinia, quinimo et lata et spatiosa fundantur monasteria; dotantur et ditantur oppiparae per universum ecclesiarum orbem ecclesiae multae. Nam quod necdum audivi, nec legi, ego non arbitror aliquem praeliantium in toto exercitu Domini Sabaoth, post triumphum suum in mundo hoc, per mundum universum, tantam et tam citam gloriam consecutum. Doceat nos alter qui aliter aut audivit aut legit de his. Adeo quippe cita, imo adeo citissime, mundo gloria neomartyris declarata, ut a penultima orbis insula in occidentali oceano cita per ipsum angelorum concivem, in tam brevi, sicut in historia docuimus, terrae sanctae nostrae habitabilis, vel, ut [Col. 1308B] tradunt, mundi totius umbilico confestum sit evangelizata, mox volans sic super pennas ventorum. Et vere sicut magna et cita gloria. Thomas quippe nudius tertius homo erat similis nobis passibilis; et ecce quia hodie quadam dexterae Dei mutatione admiranda vulnerati in sepulcro dormientis adhuc mundus adorat vulnera, et etiam in semicinciis gloriatur quae utcunque occisi corpus tetigerint.
Revera ex saevitia illa inaudita et sacrilegi facti horrore motus Omnipotens et tam fortiter, tam humiliter tolerantis militis ineffabili compassione evictus, et illos tam subito contrivit et istum tam cito exaltavit; nec iram suam, nec in ira sua miserationes suas ultra aut dissimulare valens aut continere, miserator et justus Dominus. Siquidem in [Col. 1308C] humana illa supra homines saevitia citam vindictam et e diverso inaudita illa in homine patientia citam palmae gloriam accelerabant.
O imperator bone Jesu, quam mirabilis es tu in militantium tibi sanctorum tuorum exercitu, sed adhuc amplius in tuis et tuorum poenis quas in agone hoc militari tolerasti mirabilior, nisi quia in te ipso et tuis totum tolerasti et adhuc quotidie toleras ob id solum ut sanctifices tuos; adeo etiam sanctifices, ut non solum per tuas et tuorum poenas similiter tuas sancti tui sanctificati sint, sed etiam ipsa poena sancta, mors ipsa sancta et pretiosa, quae interimit sanctum. Sancta quidem mors ipsa et pretiosa quae tamen et poena peccati est et peccati stipendium, [Col. 1308D] Stipendium enim peccati mors (Rom. VI) , ait Magister. Verum imperatore in commilitonibus suis mirabiliter et potentialiter operante sic, hoc peccati stipendium transit in arma suorum militum non quidem carnalia sed potentia Deo. Et fit eis ad palmae meritum quod propter peccatum humano generi est inflictum supplicium. Poena culpae fit eis porta justitiae. Et haec quidem porta Domini. Etenim Domini Domini exitus mortis, et justi Domini intrant per eamdem utpote quae justitiae porta est, per quam justi intrant ad gloriam. Aperite mihi, inquit, portas justitiae, et ingressus in ea confitebor Domino (Psal. CXVII) . Et addidit: Haec, inquit, porta Domini, justi intrabunt in eam (ibid.) . Sed imperator tam clemens, in cujus majestate tanta clementia [Col. 1309A] commendabilis, eo quidem commendabilior quod in tanta potestate sit; quid dico de poena, quid de morte vel tuorum vel tua, per te sic sancta et sanctificata sic, cum etiam loca ipsa et tempora et ipsa etiam instrumenta malorum ad tuorum gloriam tu una cum tuis sanctifices, sed ut adhuc etiam plus adjiciam quidquid sanctum tetigerit aut fuerit circa sanctum, sit aut vestis aliudve, sanctificatum habeatur? Quod memoro ista sanata probat fimbriae Dominicae tactu. Si quidem imperatoris fimbriae tactus etiam ante exitum suum de mundo sanavit infirmam. Similiter et semicintiarum militis tactu sanati multi et infirmi et infirmae post excessum suum de mundo. Et quod etiam prae caeteris et gaudium pariter parit et cum jucunditate miraculum, sanctificatur [Col. 1309B] etiam sancti corporis transeuntis umbra transiens. Cujus veritatem dicti transeuntis Petri infirmos obumbrans umbra demonstrative oculo ad oculum probat. Sed de hujuscemodi sanctificatioribus et sanctificationum causis plenius alias. Ad potestates terrenas per visibilem palmam mortis militis visibiliter triumphatus revertamur: coeptam meli istius notulam super his consummare desiderantes, plenius videlicet expressius et nominative in aliquibus potestatibus terrenis id ipsum quod coepimus demonstrando.
Sunt quippe duae inter caeteras mundi potestates magnae et praeclarae, duo videlicet reges magni et illustres nominative hic exprimendi.
Primus inter caeteros et prae caeteris piissimus ille et Christianissimus divae recordationis rex Francorum Ludovicus, saepe et saepius, ut dignum est, in historia nominatus, ex cujus etiam et Deo et mundo tam sancti, tam clari et grati crebra insertione nominis totam historiam sacratiorem reputo, et eo amplius illustratam post futuris etiam saeculis gratiorem futuram non dubito. Qui, ut in libello historico satis supra ostendimus, quod tamen ad tanti regis clementiam et gloriam immortalem satis ostendere non sufficimus, inter reges rex ipse singularis, cum nos jam exsulantes vagos et profugos et quasi locum in mundo non habentes mundus non [Col. 1309D] abjecisset, solus ipse regia motus clementia in augustali tam magnificentia quam munificentia nos excepit. Demum vero post martyris de mundo excessum, mundo cito post propter signa virtutum et prodigia quae fiebant tropaeum martyris praedicante, rex ille pius exinde motus, mox quod inauditum est, reges videlicet Francorum transisse maria, nisi forte ad exteras seu fidei inimicas nationes debellandas, ipse tamen tam potens rex, solo pietatis amore tractus et evictus, exivit regnum, ventis se commisit et undis et insulam in corde maris sitam intravit: ob id solum ut eum quem exceperat et exhibuerat exsulem adoraret vulneratum, in sepulcro dormientem adhuc: et adorans ea quae talem et tantum regem decebant obtulit munera, [Col. 1310A] vinum videlicet et aurum; aureum scilicet calicem et vini centum modios perpetuo ad natalitium diem martyris singulis annis celebrandum in laetitia; in hoc pius ille rex sive in vita sive in morte sua pro se et pro regno suo beato martyri quasi annuum tributum solvens.
Et talem profecto regem talis oblatio decuit, vini dico cum calice aureo. Et revera, ni fallor, mystica oblatio haec etsi rex ipse qui offerebat forte ignoraret mysterium. Revera mysterium illi offerre vinum et aurum qui propter justitiae veritatem calicem salutaris accepit. Et in hoc etiam carnis natalitio imperatoris militis martyris spiritus natalitium simile.
[Col. 1310B] Imperatori quippe mox nato in carne aurum, thus et myrrha a regibus offeruntur in mysterio. Et similiter militi jam vere nato in spiritu a regia potestate dona mystica.
Imperatori offeruntur ad declarandum natalitium suum carnis: et similiter militi ad illustrandum suum natalitium spiritus.
O magna opera Domini! O opera inexquisite exquisita in omnes voluntates ejus! Quis crederet visui nostro, regem videlicet tantum exisse regnum, transisse maria, nescio quorum humilium parentum occisi filii adorans vulnera, offerens munera, et tam humiliter, tam devote pro se et pro regno quaerens patrocinia! vere non est similis tui in [Col. 1310C] diis, Domine, non est secundum opera tua, qui solus mirabilis, solus facis mirabilia. Unde et merito in propheta specialiter vindicas admirabilis nomen proprium tibi: Et vocabitur, inquit, nomen ejus Admirabilis (Isa. IX) : qui humilias lignum sublime et exaltas lignum humile: qui siccas lignum viride, et lignum aridum facis frondere. Tu, Domine, locutus es et facis sic.
Sed quid? De quadam alia mundi potestate inclyta et immensa in victorioso martyris sanguine triumphata, consequens nunc meli nostri notula in cithara nostra resonabit, nisi quia prior illa de mundi [Col. 1310D] potestatibus, de qua in proxime praecedenti meli notula decantavimus, non tam triumphata, quam sponte humiliata praedicatur: verum potestas haec, de qua nunc meli hujus notula resonabit, ad omnipotentis imperatoris gloriam et commilitonis martyris sui palmam illustrandam, et ad ipsius triumphatae potestatis Deo favente coronam immarcescibilem per visibilem palmam mortis militis palam est triumphata. Quae profecto potestas mundo tam clara ne silentio meo obumbretur diutius, haec tanta et tam magna potestas palam, et tam fructuose, quam gloriose triumphata. Henricus illustris rex Anglorum est magni illius Henrici quondam Anglorum regis nepos. Quem quidem et praesens et saecula post futura perpetuo jubilarent, [Col. 1311A] et in orbe Britannico regem quasi unicum et singularem et caeteris qui ante ipsum incomparabilem conclamarent, si non tamen nescio quo Dei judicio, ira pessima consultrice et pravis instigantibus sic, ex profano illo facto patrato in martyrem maculam dedisse judicaretur in hanc tantam gloriam suam. Iste quippe Henricus, gentis firmamentum, stabilimentum populi, fulcimentum infirmorum, pauperum tutor, superborum baculus, malleus tyrannorum, rex pacis et columna justitiae; quem crescere fecit Excelsus quasi terrae pulverem et ut stellas exaltare semen ejus et haereditari illos a mari usque ad mare; cujus profecto ut novit mundus et contestatur adhuc hic imperatoris excelsi singulariter miles et martyr, dum adhuc in [Col. 1311B] carne, in floridis juventutis suae annis militaret, tantam, sicut in libello historico supra satis ostendimus, adeptus fuerat familiaris dilectionis gratiam, ut in aulico cancellariae officio quasi co-Augustus coregnaret Augusto. Sic erat inter duos quasi regnum unum, quia cor unum et anima una. Verum, ut longiora nunc brevius percurram, utpote quae in historia prolixius praeostensa sunt, multis aulicorum et aliis multis et praesertim nostri efficii viris, clericis dico et pontificibus, mutuae istius dilectionis et pacis, pacis totius et dilectionis inimico instigante sic; istud quod indissolubile videbatur unitatis vinculum ruptum est, rege tam diligente et tam dilecto adeo adversus tam charum [Col. 1311C] suum, tam dilectum suum, succenso quasi clibano a coquentibus, ut a pravis male consultum animi sui calorem intra se continere non posset; quin potius coram praefatis illis militibus carnificibus et aliis etiam aulicis palam, in vehementi irae suae impetu, tam dura, tam aspera adversus tantum dilectum suum et tam charum intonuit, ut auditores milites concussi ex his morte eum tollerent et occiderent, arbitrantes se ex hoc gratum regi obsequium praestitisse; quod tamen ut pervenit ad regem, sicut qui praesentes fuerunt contestantur, non potest excogitare cor, non lingua proferre, non os effari, quantum mox ex horrore facti fuerit stupidus et attonitus, quam perturbatus, quam totis intimis concussus visceribus et excussus, se [Col. 1311D] quasi dilacerans et dilanians, adeo etiam stupidus et attonitus ut qui viderunt secretius et familiarius sic, ne verteretur in maniam aliterve a tristitia absorberetur, vehementer formidarent. Inter alios, qui tunc regi familiarius astiterunt, vir omni sanctitate praeclarus, venerabilis episcopus Bajocensis Henricus, mihi, qui haec scripsi, retulit sic:
Et, ut hic semel hoc interserendo dicam, et semel hoc dixisse sufficiat, praesertim cum de rege gentis meae nunc sermo sit, teste mihi Deo et martyre suo, quibus servire desidero in calamo meo hoc, de tota martyris historia, prout desuper datum, exarata, nihil est quod ut plerisque moris est, [Col. 1312A] aut meticulose excurtem, aut metu subticeam, aut gratia demulceam, aut assentatione deliniam. Turpe quippe, periculosum et ignominiosum admodum, discipulo praesertim magistri martyris, aut martyri debita veritatis praeconia subticere aut ejus inimicis exquisita assentationis blandimenta consuere, quibus suam saevitiam tegant: turpe, inquam, et ignominiosum discipulo martyris consuere haec, in illa praesertim historia quae de ipso texitur: ubi relegato omni metu et assentatione fallaci et vana gratia, sola contineri debent veritatis martyria, sicut et ipse pro veritate martyr est. Sed ad regem nostrum revertamur, cujus certe nec per gratiam, etsi rex meus et dominus sit, nec pro martyris itidem domini mei et magistri testimonio subornato, sciens [Col. 1312B] et prudens contra conscientiam meam, per totam hanc martyris historiam, aut mendacium profero aut metu veritatem abscondo quod esset sub modio lucernam ponere, quam profecto veritatis lucernam ab initio, cum martyris ordiri coepissem historiam, non proposui quidem sub modio ponere, sed super candelabrum, ut omnibus luceret qui in domo Ecclesiae sunt.
Sed ad regem nostrum revertendum adhuc, cujus revera famae expedit immortali, ut a martyris discipulo scribantur haec: qui alias forte in saeculis post futuris mortem directo praecepisse judicaretur et super hoc poenitentiam non egisse. Solent quippe in humano genere detrahentium linguae toxicatae ex quocunque mali seminario multum mox per totum [Col. 1312C] corpus effundere virus et inficere totum. Sed rex profecto super eo quo excessisse se accusabat, ut jam docebunt sequentia, humiliter et supra omnium fidem devote poenituit, non, ut ipse rex mihi martyris discipulo qui scripsi haec confiteri dignatus est, quod martyris mortem directo praecepisset, quod absit a tanta mundi potestate et mundo tam clara, sed quia etsi non per ipsum, pro ipso tamen et pro ejus favore mors haec. Ego quippe discipulus qui scripsi haec, quadam semel nacta et loci et temporis occasione, zelo justitiae attrahens spiritum et audens sic, domino regi secreto inter nos tantum prius objeci quod videlicet mors haec domini mei pro ipso fuisset et per ipsum. Ipse vero, in nullo ut [Col. 1312D] notari posset motus, in omni tranquillitate respondit, et ut ipsis verbis ejus utar: ยซTuum,ยป inquit, pro ยซdolens concedo, sed tuum per audacter renuo.ยป Et mihi quidem rex sic. Solus Deus et ipse novit. Si solum excesserit sic, (et hoc velit Deus, ne amplius!) nimis quidem et proh dolor! quod etiam sic. Et adjecit tamen qui mihi super hoc loqui dignatus est rex, etiam quodammodo per ipsum fuisse mortem hanc, utpote qui in ira sua coram aulicis et concubiculariis militibus suis tam dura tam dira locutus fuerat, ex quibus citae mortis viri dederit occasionem. Tanta potestas meae parvitati accusabat se sic, non excusabat: sed intermittamus nunc de hoc, id in primis totis cordis nostri visceribus intimis supplicantes, quod si forte praecipit fieri sic, [Col. 1313A] quod a tanto rege absit nec est credibile, Deus ignoscat. Si vero absque praecepto qualitercunque causam dederit, fructuosam ei poenitentiam Deus inspiret. Cujus poenitentiae actionem, de qua jam coepimus, amodo juxta superius promissum nostrum, prosequemur.
Et ut jam supra tetigimus, mox ut tam lethalis facti verbum ad regem pervenit, afflictus est afflictione magna. Et in nominatissimo illo Normanniae oppido, quod Argenteon dicitur, in quo primum accepit hoc, per dies quadraginta sedit moerens, quo toto illo poenitentiali dierum numero acerbiorem multo plusquam mortuorum luctum fecit. Lugentium cibos comedit, equum non ascendit, nulla jurgantium causa, nulla agendorum consultatio, [Col. 1313B] nulla pulsantium querela ingrediebatur ad eum, nulla tot terrarum regendarum sibi cura proponebatur, omnia tunc quasi postponenti prae dolore. Sedebat quippe solitarius, super hoc quod acciderat ingemiscens semper et dolens, et saepe et saepius iterans heu heu accidisse sic!
O quam pestiferum malum et ipsis regibus et toti genti inimica regum ira, non se reprimens, sed mox erumpens in furorem! Cujus concitati sic impetum etsi rex ipse ad se reversus cohibere desideravit, persaepe tamen quasi acceleratim per longas regum manus volans irrevocabilis est, rege etiam jam poenitente et ut revocaretur volente. Multi quippe et fere quotquot in mundo sive per fas sive nefas, qui regum [Col. 1313C] quasi cujusdam generis deorum terrigenarum non captent gratiam, non vereantur offensam; adeo etiam quod inter hos multi qui etiam non jussi, mox cum regis beneplacitum vel ex modico aliquo suspicionis signo conjectant, sive bonum sive malum, parere accelerant et quisque alterum praevenire in parendo; interdum etiam atrociora non jussi, quasi jussi, committentes, arbitrantes se in his gratum obsequium praestaturos. Verbi causa nimis vicina est. Tales quippe sacrilegi nostri occisores, qui tam temere, tam praepropere, tam praesumptuose et tam perverse regis verba indignabunda interpretantes tantae et mundo tam clarae potestatis nomini notam, tantum ruinae scandalum et tantam doloris materiam ingesserunt.
O quam cavendum, quam caute agendum, potissimum regibus, ut tunc maxime cum irati, nec enim est ut non irascantur, eo frequentius quo sublimius positi sunt, tunc, inquam, maxime teneant se, reprimant se, ut qui sunt capita gentium et rectores populorum, tunc praesertim se ipsos regant, ne qui omnium est dominus irae servus effectus regnet tamen super omnes. Hoc est enim juxta sapientem de tribus unum per quae terra movetur, quod etiam inter tria quasi pessimum primum ponit: Per tria, inquiens, movetur terra, per servum cum regnaverit, per stultum cum satiatus fuerit cibo, per odiosam mulierem, cum in matrimonio fuerit assumpta (Prov. XXX) . Per servum, inquit, cum regnaverit, hoc est unum inter tria quod et primum ponit; et ideo primum quia, ut diximus, pessimum, quasi prae caeteris inter gentes pressurae primatum tenens: Per servum, inquiens, cum regnaverit: profecto per servum, sed servum dico hic non tam glebae quam irae de illa quippe terrena seu nativa glebae servitute ni. curandum, sive regnet sive serviat. Servus, inquit Magister, vocatus es, non sit tibi curae (I Cor VII) : summo igitur cavendum opere, praesertim regibus, ut tunc maxime cum irati, nec enim in regum potestate est ut non irascantur; tunc, inquam, maxime cum irati, sic irascantur ut non peccent. Unde et regum unus: Irascimini, inquit, et nolite peccare (Psal. IV) ; quasi dicat, quia etiam in regum potestate [Col. 1314B] non est non irasci, sic tamen irasci permittitur, ut iram peccatum non sequatur, videlicet ut interioris illius caloris ex mortis poena coalescentis et nati non exterius flamma exeat, non furor erumpat.
Aestimet potius rex mox, cum indignationis suae flamma exierit, mox totum regnum incensum. Et hoc est quod jam tetigimus et hic iterare non superfluit, regis mansueti dogma saepe et saepius vim irae experti: Irascimini, inquit, et nolite peccare; quasi ne irae servi efficiamini et sic etiam servi peccati, si peccatis post iram. Quia sic regnabit irae et peccati servus, si rex peccet post iram. Per quem, profecto regem servum terra movetur, ut docet sapiens, et quotidie videmus sic et patimur hoc. Et vere profecto scriptum, quod et ipsa quotidiana experientia [Col. 1314C] docet, quia secundum ligna silvae sic ignis exardescit, et secundum virtutem hominis, sic iracundia illius erit, et secundum substantiam suam exaltabit iram suam.
O quanta mala ex regis nostri ira, toxicatis invidorum linguis stimulantibus, sicut per totam historiam liquet, et regno et sacerdotio pervenerunt! Ita enim, sicut verissime scriptum est: Justitiam Dei non operatur (Jac. I) . Sed misericors et miserator Dominus ab hac regis servi sui ira suam iram avertat, et irae illius excessum omnem indulgeat.
Et quidem poenitentis regis haec erat salutis providentia. [Col. 1314D] Rex per totos quadraginta dies solitarius, ut praeostendimus, sedens et moerens sic, confestim in primo sacrilegii auditu viros magnos et industrios ad Romanum pontificem Alexandrum tertium destinavit, ab ipso tanquam summo Ecclesiae patrono et Patre omnium consulens quid agendum, et sicu credibile, humiliter, in quo excesserit confitens Verum quia confessio, sicut nec per scripta nec per personas interpositas fieri solet aut debet, et viva vox confitentis quo plus auget devotionem, eo plus habet virtutis, vir apostolicus a latere suo duos cardinales direxit, piae memoriae magistrum Theodinum Portuensem episcopum cardinalem, et qui adhuc superstes est Albertum sanctae Romanae Ecclesiae cancellarium, viros certe omni religionis sanctitate [Col. 1315A] et scientia praeditos; qui et episcopus regni ob supra huic insertas historiae causas anathematizatos vel suspensos canonice absolverent, et regis postulantis saluti providerent. Itaque ad regis et totius Ecclesiae consolationem hi missi. In quorum adventu episcopi absolutionem quidem, quam non meruerant, de clementia viri apostolici et eorum qui missi fuerant obtinuerunt. Rex autem id, super quo in morte martyris se excessisse accusabat, devote et humiliter confitens in facie Ecclesiae emendatus juravit postea se infra triennium crucem facturum et Hierosolymam profecturum, nisi per dominum papam staret aut per ejus catholicos successores. Et quidem regis poenitentia sic erat tam devota tunc et tam humilis, ut ipsi cardinales videntes [Col. 1315B] sic illius in psalmigrapho veritatem versiculi missis paragromatibus contestarentur: Qui respicit, inquit, terram et facit eam tremere, qui tangit montes et fumigant (Psal. CIII) .
Verum modico exacto tempore, quarto, ni fallor, quintove circiter anno a martyrio et a poenitentia regis hac, inter regem patrem et regem filium suum, qui, ut supra in historia ostendimus, per regni episcopos in injuriam metropolitani sui tunc exsulantis, rege patre sic volente, in regem unctus est, profana seditio et bellum nimis intestinum est exortum, adeo ut adversus regem patrem et sui fere quotquot, et etiam alieni, Francorum videlicet rex, in potentatu [Col. 1315C] suo magno cum filio rege foedus jungentes insurrexerint. Regis terrae et regna et nationes et populi tam sui, ut diximus, quam alieni, adversus solum regem patrem arma moverunt.
Igitur rex pater quid faceret? quo se verteret? ad quos declinaret? Nusquam fides tuta, imo nulla, quia periit. Et foris pugnae et intus timores. Quod igitur solum tunc supererat, humano deficiente, rex solum ad divinum consilium et auxilium se convertit. Audiens quippe in dies et certissime credens, mundo jam contestante et cum admiratione conclamante, virtutes, signa et prodigia quae Cantuariae fiebant per martyrem, de mutua inter ipsum et martyrem [Col. 1315D] jam pridem gratia, sicut spero, non immemor, eo etiam fiducialior quod de excessu suo in martyrem gauderet et speraret se poenitentiam egisse, a Normannia exivit. In qua tamen tunc potissimum quasi totus erat fervor debacchantis rebellionis. A Normannia, inquam, exivit tunc, et illam, sicut et alias dominationes et principatus suos transmarinos, quasi in solius protegentis Dei et martyris sui manu relinquens omnia, confestim sola divinae protectionis spe adversus hostes suos armatus transivit maria, et, omni occasione et dilatione postposita, Cantuariam venit.
Et incredibiliter humiliatus et devotus, mox, antequam [Col. 1316A] civitatem intraret, ut ipsam vidit et metropolitanam ecclesiam in qua martyr requiescit, mox, inquam, se exinanivit, et potestas tanta pauperrimi servi mox formam induit, nudis pedibus et toto etiam nudato corpore, praeterquam vili quadam tunica super nudo amictus. Et pedes et nudus sic palam in die et in omnium conspectu civitatem intravit. Et per vicos et plateas civitatis luteas, tanquam de plebis vilissimorum unus, abjecte sic incessit. Ecce David alter, qui tam dilecto filio suo quasi Absalone altero ob peccatum ipsum persequente, nudis plantis, sicut primus David civitatem exivit, et iste secundus ingreditur. Et ita in suspiriis et gemitibus, tot gentibus et nationibus tremebundus, ipse timens et tremens, martyris adiit sepulturam. [Col. 1316B] Ubi tota illa adventus sui die et nocte sequenti jejunus et pervigil ante martyrem pernoctavit. Ni fallor, nec enim dubito, sicut gemebundas et pias ante martyrem, quem adeo dilexerat et a quo tantum dilectus, orationes effundens, ejus, nec dubium, meritis, orationibus et patrociniis in tam arcto toto cordis affectu se commendans; quod mox rerum exitus demonstrabit. Et ibidem etiam coram martyris sepultura, quasi coram ipso martyre sancto illo et venerabili fratrum coetu convocato, a singulis fratrum virgae disciplinalis percussiones singulas velut quasdam secundas quadragenas apostolicas, imo regias, novas et sicut arbitror usque tunc inauditas accepit.
Consuetudines vero illas in scriptum redactas, quae inter martyrem et ipsum totius fuerunt dissensionis materia, et postea in exsilio confessoris et demum in morte martyris causa, rex tanquam vere poenitens et justificatus jam abdicavit malas et iniquas, deleto sic pro martyris devotione per virtutem martyrii quod adversum nos erat, clerum dico, chirographo decreti quod erat contrarium nobis. De quo satis supra in historia. Bonas vero solum observandas sanxit in posterum. Quarum tamen abdicatarum sic nonnullae ab Ecclesia damnatae per regnum observantur adhuc. Quod si rege sciente et approbante rex ipse viderit; Deus nolit. Haec autem [Col. 1316D] prima regis ad martyrem peregrinatio et coram martyre humiliatio sic est.
Ad te igitur, Domine, ad te faciem meam nunc converto, ad te oculos meos levo ut eructent labia mea hymnum. In tantum etenim jam plenus sum, quod ultra continere non possum quin laudis tuae praeconia annuntiem et enarrem mirabilia tua. Ecce enim quia Paulum etiam plus quam de Saulo perfecisti. Eo quidem Saulo major, quo rex tantus et ad bonum et ad malum faciendum sit potentior. Et ecce quomodo quasi totius regiae suae sublimitatis oblitus humiliaverit se. Et quod accedit, imo quod facit cum jucunditate ex virtute miraculum, imo quod totum illustrat et jucundat tam profundum Dei judicium, rex ille tantus ad illum sic convertitur, [Col. 1317A] revertitur et coram illo sic humiliatur, quem, ut supra in historia descripsimus, adeo in mundo humiliaverat, ut nec ipse nec sui in mundo inter homines quasi locum haberent, verum admiranda quadam vere Dei dexterae mutatione, rex tam potens, omni nunc regali insigni rejecto, pedes et nudis plantis, totus etiam nudatus praeterquam sola vili tunica super nudo amictus, illum abjectus sic adorando adit, quem cum suis paulo ante denudavit et proscripsit, et quoad licuit perpetuavit exsilium. Illius nunc devote petit suffragia, suppliciter invocat merita, et humiliter quaerit patrocinia, cui paulo ante oratio fuit interdicta, ne foret ab Ecclesia oratio ad Deum pro eo. Illius etiam rex infantium more gradiens nunc super manus et pedes, et saepe [Col. 1317B] et saepius deosculatur nescio quem superpositum Thomae tumulo lapillum, cujus paulo ante ore ad os pernegaverat osculum.
O quam admiranda in nostra aetate hac tanta rerum mutatio! Vere quam admiranda, Domine, sicut et terribilia et profunda, nihilominus et jucunda judicia tua! Tu vere omnipotens super omnia opera tua. Quantumcunque potuerit homo et enisus fuerit, tu tamen supervalebis. Et quidquid hominis fallax et vana cogitatio ordinans mentiatur sibi, totum ut aeterna voluntas tua fiat, in contrarium vertit admirabilis magnificentia tua, Domine. Quod vidimus, quod audivimus, quod non sperabamus, hoc testamur nunc et scribimus. Gratiae tibi, Omnipotens, quod et Patre meo et domino et confratribus [Col. 1317C] meis ejusdem oneris comportatoribus jam a rebus humanis exemptis et in Christo quiescentibus, ego jam quasi solus superstes adhuc et exsilii nostri exitum et martyrii gloriam non solum merui videre, sed et scripto ad saecula post futura transmittere. Unde et laudabo Dominum in vita mea, psallam Deo meo quandiu fuero. Unde et Domini facta haec, quae gaudens recolo, devote itero. O Domine, quam magnus es tu, et quam praeclarus virtute et quem superare nemo potest! Quin potius juxta quod mulier triumphalis praeconizat, montes per te a fundamentis movebuntur, cum aquis, et petrae sicut cera liquescent ante faciem tuam. Qui enim timent te, magni erunt apud te per omnia. Et ecce quia juxta quod [Col. 1317D] praeconizatum tunc, et nunc impletum cernimus, ut praeconio praeconium nostrum copuletur. Ecce enim regis cor quod vere scriptum quod in manu Dei sit; ecce, inquam, cor regis paulo ante sic pertinacissime obduratum, amaricatum et elevatum sic, quomodo nunc mollitum, quomodo indulcoratum et humiliatum sit. Mons revera a fundamento suo motus et hoc cum aquis populorum multis circa martyris tumulum circumfluentibus et affluentibus toto die. Mons etiam hic noster, hic rex noster, mons mobilior caeteris. Qui quoties a transmarinis in regnum revertitur, mox antequam alias divertat, ante alia regni negotia, mox martyris sui amici nunc et domini visitat sepulturam cum propriis aquis suis motis similiter. Populi quippe multi et [Col. 1318A] nationes, quibus praeest, et ipsius praecipue aulici prae caeteris mundi nationibus, si devotius nescio, Deus scit, sed hoc scio, quia martyris tanquam specialis patris et patroni sui tumulum frequentius adeunt. Benedicentes ergo laudemus Dominum pro regis nostri peregrinatione hac, pro conversione tam devota pro reversione tam grata et pro humiliatione tam gloriose abjecta. Laudemus, inquam, benedicentes quod cor filii conversum est ad patrem et cor patris ad filium, quod reversus est dilectus ad dilectum, quod elatus est humiliatus ad excelsum. Hymnum igitur iterum et iterum in isto citharae nostrae melo resonemus Domino, hymnum novum resonemus Deo nostro. Hymnum, inquam, novum pro regis nostri hac peregrinatione prima, [Col. 1318B] pro conversione nova, pro reversione tam jucunda et pro humiliatione tam insperata, et pro tam novo, tam glorioso et tam pleno per martyrium triumpho. Cujus tam triumphato quam triumphanti communis gloria est; cui vero eorum sit gloriosior nescio; unum scio quod triumphato fructuosior sit. Martyri quippe triumphanti video quod solum sit ad gloriam; sed regi triumphato video quidem quod sit ad gloriam et sperandum quod sit ad coronam, ut de corona transeat ad coronam, de corona regni terreni corruptibili ad coelestis regni coronam immarcescibilem: solum in eo quod coeperat perseveret. Et de hac quidem tam triumphati quam triumphantis nova gloria hymnum novum cantare bonum quidem et jucundum. Eo certe tam bonum, tam jucundum, [Col. 1318C] quod tam amplus, tam plenus sit triumphus hic, quod ipse utrique tam martyri videlicet quam regi sit communis; qui et martyri triumphanti gloriam et regi triumphato apud Dominum et homines et gloriam pariter parit et gratiam. De ipsis etiam inimicis suis eo quod sit triumphatus, sic continuo triumphaturus, ut finita peregrinatione hac mox docebitur.
Nemo autem arbitretur, aut suspicetur nemo, quodam me assentationis velamento pro regis mei gratia vel favore, eo videlicet quod rex gentis meae sit, [Col. 1318D] ut supradiximus, et hic iterare non piget; aut pro martyris, eo quod pater et dominus meus sit et fuerit, laude exquisita, laxis aliquando linguae habenis veritatis excedere metam; cum multi adhuc supersint, qui ex tanta potestate sic triumphata tantam triumphantis gloriam et tantam triumphatae potestatis, sicut descripsimus humiliationis gloriam pariter et gratiam, quam et viderunt, utpote cui et interfuerunt, ipsi contestentur. Nihil enim per totam martyris historiam, Deus scit, ut jam semel testatus sum et contestor nunc iterum, aut hominis metu de corpore veritatis mutilo aut adversus veritatem propter hominis gratiam amplifico, aut ut homini placeam assentatione veritatis seductrice interverto, aut propter popularis aurae flatum intersero vel [Col. 1319A] omitto. Sed ad gloriosam potestatem nostram nunc certe gloriosiorem, imo quasi nunc primo gloriosam, cum sit gloriose sic triumphata, revertamur adhuc, ut tam gloriosae, tam devotae peregrinationis coeptum iter consummetur. De qua meli hujus non jam notula, sed potius nota, in cithara nostra quia dulcius et diutius resonavit, utpote victoriae hujus tam celebris sicut triumphantis et triumphati communi gloriae festive et solemniter Alleluia reversionis decantantes; reversionis, inquam, peregrini novi ad novum angelorum concivem, filii ad patrem et patris ad filium, et dilecti ad dilectum. Sed circa magnum hunc et insignem peregrinum nostrum immoremur paulisper adhuc; et exinde ex peregrinationis hujus humilitate et devotione quid cito post acciderit non [Col. 1319B] tacendum.
Omnibus itaque in tanta, ut jam descripsimus, humilitate et devotione consummatis, rex jam vere rex et peregrinus tam devotus, in crastino post missam ante martyris sepulturam celebratam de martyre, maculatis sic pedibus ut humiliter coram martyre venerat, nec etiam refocillatus, in spe multa patrocinii per martyrem in brevi sibi futuri recessit.
Et quod dictu mirum, et ad martyris gloriam et regis poenitentialem devotionem commendandam non [Col. 1319C] tacendum, spes regem non confudit, siquidem ipso eodem die, quod mundus novit et mihi etiam discipulo qui scripsi haec rex ipse fateri dignatus est; ipso, inquam, die quo ante martyris sepulturam missam de martyre humiliter admodum et devote audierat, martyre affectuose salutato et quasi a martyre benigne licentiatus post recedens, erat autem Sabbatum; eodem, inquam, die, eadem etiam diei hora, qua missae interfuerat incessanter martyris patrocinia invocans, princeps Scottorum captus est. Magnus profecto princeps hic, et inter multos et magnos regis inimicos ipse tunc maximus aut de maximis. Et a militibus quibusdam et paucis et mediae manus hominibus, qui inter regis fautores tunc [Col. 1319D] paucos regi favebant adhuc, interceptus, tanquam gladio non extracto nec illato vulnere, sed sicut sine pugna et sine plaga captus est; sicut accepi, quodam casu fortuito sed nescio quo, ab exercitu suo grandi quem collegerat, parum deflexus, Altissimo quidem, in cujus ditione cuncta sunt posita, volente eum tradi sic.
Sed quid per singula? Post regis tam humilem, tam devotam supra descriptam peregrinationem, sensim in dies, nec longa mora, et cismarini et transmarini praesertim fideles sui, sed eo ipso jam infideles quo rebelles, in retiaculum quod ipsi domino suo regi tetenderant, ipsimet peccatores ceciderunt. Revera peccatores, domino suo et regi suo fidem non servantes: videntes autem alii cum rege [Col. 1320A] tam subito Domini manum tam valida siluerunt universi: et ita supra mundi assertionem et spem, sicut ex insperato et subito; siluit omnis terra in conspectu ejus (Malach. XI, 52) . Et factum est in pace regnum ejus Domino super iram inimicorum suorum sic manum suam extendente. Et ita ut supra de die breviter tetigimus, rege orante et super inimicis suis exaudito revera Sabbatum erat, Sabbatum revera temporis regi portendens auram in brevi futurae sibi tranquillitatis et pacis, ut ita ex Sabbato speraret Sabbatum ex Sabbato temporis Sabbatum quietis. Juxta quod Israeli in propheta Dominus pollicetur: Et erit, inquit, mensis ex mense Sabbatum ex Sabbato (Isa. LXVI) . Itaque relinquitur sabbatismus regi humiliato sic. Hunc vero super inimicos suos successum [Col. 1320B] suum et pacem tantam et tam perfectam, eo plus miraculosam quo tam citam, omnium sic animis obfirmatis adversus se, rex totam ascripsit Domino et glorioso martyri sancto ejus, cui certissime ascribenda.
Hoc quippe, quod martyri adhuc exsuli super ista de qua jam locuti sumus rebellione et post rebellionem pace tam cita accidit, propheticum quoddam somnium et vere propheticum, evidentissime probat, ipso domino meo tunc exsule, somnium illud mihi discipulo qui haec scripsi ore proprio indicante sic: ยซ Aspiciebam, inquit, in visione noctis (Dan. VII) . Et ecce quia ego super montem valde [Col. 1320C] exclusum eram et dominus rex deorsum in infimo. Et ecce quia subito universae coeli volucres adversus regem convenerunt, ipsum cum unguibus suis et rostris in subito et cito alarum suarum quasi turbinis vehementis spiritu impetentes. Ibi omnis generis volucres, maxime quae ex rapto vivunt: ibi aquilae, ibi griphes, ibi alieti, ibi vultures; ibi milvi, ibi accipitres, ibi lari, ibi herodii. Sed quid per singula? Singula mihi visa erant ibi volucrum genera in genere suo regem quotquot impetentes. Cujus vestimentis per volucrum ungues et rostra citissime panniculatim dilaceratis, rex mox solius camisiae tenui schemate vix opertus, quasi jam nudus volucribus expositus est. Et jam tantum in modum [Col. 1320D] turbinis vehementis volantium, et rostris et unguibus impetentium impetum sustinere non valens, hinc inde impellebatur. Et ipse sensim quod licuit regrediebatur et retrahebat se, ut vim impetus, etsi non declinaret omnino, extenuaret tamen. Erat autem a tergo regis non respicientis, quia nec conclusus sic respicere potuit; erat, inquam, teterrimum praecipitium et profundissimum, a rege utpote a tergo improvisum. Cui cum appropinquasset jam rex, sic retrahens se, et quoad poterat evitans impetentium vim, unus de aulicis regis familiarissimis, de quo tanquam de se altero rex fidebat utpote quem et honoribus et divitiis inter regni primos rex illustraverat; hic, inquam, torvo torvior, etsi plus quam inhumanus, in volucrum accessit adjutorium, [Col. 1321A] camisia, qua sola super nudo rex vix amictus erat, regem spoliare violenter attentans, et cum volucrum impetu ipse pariter regem coepit pellere in praecipitium. Rege vero jam ruituro, commota sunt pietatis eximiae viscera mea super rege, qui in monte sedebam excelso cernens haec. Et pristinae gratiae et familiaritatis mutuae inter regem et me recolens, etsi mihi modo offensum, non potui tamen in offensa hac miserationem meam continere; quin potius, sicut visum mihi, de montis tam excelsi vertice quo sedebam tam citus descendi, tanquam si in ictu oculi: periculo jam sic imminente et compassione multa quasi alas tribuentibus mihi et ad velocem me succursum impellentibus. Et sic quasi in momento regi astiti. Et mox framea longa et acutissima, [Col. 1321B] nescio tamen quo casu in ea posita, in manu mea refulsit. Qua velut subito et momentanee mihi visus sum universas illas coeli volucres dissipatas dispersisse, dissipasse et dispersas; et regem liberatum sic continuo insignibus suis regiis gloriose et decentissime indui, illum aulicum objurgans acerrime qui, ut diximus, in volucrum adjutorium sic transierat, addens regem ab ipso non meruisse hoc.ยป
Hoc somnium vere futurum vaticinium dominus meus, ut diximus, in exsilio tunc viva voce mihi, qui jam scripsi hoc, retulit sic, et etiam aulici nomen indicavit. Pro quo aulico exire potest in proverbium, cum quivis complices habens male versatur contra domini fidem, ut de eo proverbialiter dicatur, et iste in volucrum adjutorium transiit. Verumtamen [Col. 1321C] caeteris, quae ad visionem hanc, non omissis, aulicum tamen hunc in historia hac nominare praetermitto, ne forte ejus, qui jam superstes non est, decretam universae carnis viam ingressi, et praesentibus et post futuris saeculis nomen odiosius fieret, et ne etiam posteri ejus, qui non meruerunt, vel ex suspicione proditionis nota ulla inurantur et paterni delicti confundantur opprobrio. Et quidem relato somnio dominus meus mihi loquens adhuc brevibus sic, quasi somnium interpretans, adjecit se in arcto aliquo regi subventurum adhuc; hac ipsa interpretatione tam brevi somnium vere propheticum indicans. Et ego, qui nunc scripsi, cum semel visionem hanc nacto loco et tempore domino regi, finita, ut diximus, rebellione, et pace sic desuper data, retulissem, [Col. 1321D] rex ipsemet mox interpretatus est super ea rebellione, et super ejusdem rebellionis tam felici, tam glorioso et pacifico et vere miraculoso exitu, hujus visionis veritatem evidentissime completam iri, hujus relata visionis occasione adjiciens, qui super hoc loqui mihi dignatus est rex, quod et ego supra non tacui: ยซEt eodem, inquiens, die, videlicet die Sabbati, eadem etiam hora diei, qua ante martyrem missam audiens devotius martyris patrocinia invocabam, a quibusdam militibus meis, et quidem paucis et etiam hominibus satis mediocribus his, princeps Scottorum, de maximis inimicis meis ipse maximorum unus, captus est ab his qui eum ceperunt, sicut die, ita et hora captionis ejus [Col. 1322A] sic notata.ยป Et ita rex ipse sic primo et per diem et per diei horam facti me edocuit et praedicavit miraculum. Quod ego quidem eo devotius quo certius huic melorum libello interserui. Et eo etiam jucundius quo in historiae hujus pericope hac ipsum Augustum magistrum habui facti relatorem certissimum, et miraculi sicut testem et praedicatorem. Factus est enim nobis sic in mira Dei virtute de quondam Saulo nunc Paulus, ipsius potente Dei mutatione modo praedicator, cujus Paulo ante tantus fuerat persecutor. Unde et historiae hujus pericopa haec eo amplius inter caeteras illustrata quo ipso Augusto quondam tanto persecutore, nunc vero ad martyris gloriam magistro praedicatore edita est. Verumtamen cum rex dicti aulici, qui, ut praediximus, [Col. 1322B] in volucrum adjutorium transierat, nomen proprium saepe et saepius instanter sciscitaretur, quaerens ipsum sibi designari ex nomine, ego tamen propter jam supradictas causas nominatim ipsum exprimere constanter renui.
Ut igitur redeamus ad priora, et singula discutiamus, videamus si non gloriose triumphata tanta potestas haec, sic quidem triumphata quod humiliata, et sic humiliata quod triumphata. Quam bonus triumphus martyris qui sic humiliat, et quam bona regis humiliatio quae de inimicis suis sic triumphat! Poenitentialem humilitatem hanc regi nostro Deus in dies augeat, Deus perficiat et conservet ut in finem usque perseveret.
Verumtamen in fugitiva vita hac laqueis et tentationibus et aversionibus plena, omni quidem carni sed regibus praesertim difficillimum in poenitentiali humilitate permanere sic. Regibus certe praesertim difficillimum hoc, qui tot terrarum distracti curis, tot occupati causis, tot implicati negotiis vix est ut in cogitatu uno in proposito ullo stare possint immobiles, mente divisa et dilacerata sic: utpote quos omnium mortalium premunt curae, urgent causae et querelae sollicitant. Rex enim velut quidam humani generis currus est, idem ipse et auriga et jaculum. Omnes vehit, omnes regit, premit ipse omnes, idem ipse omnibus timor et stimulus. Omnes erigit, omnes ducit, et agitat ipse omnes. Et qui gloriatur, inquit, [Col. 1322D] in jaculo stimulo boves agitat (Eccli. XXXVIII) . Et praeter curas has et occupationes et implicamenta haec quae mentem dilacerant, dividunt et avertunt, extollit ipsam gloria mundialis. Et inter tot Cresi opes et Sardanapali delicias, in regum thalamis, in stratis hyacinthinis purpuratis et polimitis carnis suave nutritur illecebra, quam nec etiam curae effugare possunt aut effugere. Ecce cura, ecce gloria, ecce illecebra, tria haec, quae alta sine periculo stare non permittunt. Ecce onus, ecce honor, ecce honoris macula, carnis, ut diximus, illecebra, quae honoris gloriae insidiatur e latere, ut in eam maculam det, et velut per aliquam auram pestilentem violet, seu quasi per vile lutum contaminet ipsam [Col. 1323A] et defoedet. Et ita alta nunquam sine periculo quae semper prae nimia sui altitudine ruinam minantur. Et ipsis quasi in se ipsis ex ipsa sui altitudine nimia fractis nec stant diutius et quanto ab altiori ruunt gravius. Unde, et ut nostris sanctae historiae utamur exemplis, reges Israel, ni fallor, triginta sex quotquot mali. Pariter et reges Judae viginti et unus, ni fallor, omnes, ut scriptum testatur, praeter David Ezechiam et Josiam commiserunt peccatum. Nam, ut in ea mox subditur, reliquerunt legem potentes reges Judae et contempserunt timorem Dei. Ecce quod certissimum est, de tot et tantis regibus et his et illis, qui aut coeperunt aut si coeperunt non perstiterunt. In regum profecto poenitentia tam rara est perseverantia, tam difficilis. Quorum, ut [Col. 1323B] de perseverantia taceam, etiam inchoata poenitentia rara est et si forte est in ipsa rara est mora parva. Igitur, si in exemplaribus scripturae nostrae regibus sic, quid de tanta qui fuerunt et sunt exemplatorum regum multitudine, quorum nec vita nec gesta nec in annalibus nec etiam in ullis indicibus sunt descripta? pro rege igitur nostro, in cujus manu tot nationum, tot et tantarum gentium et vita et pax est, orandum instantius, ut in quo eum saepissime jam proxime descripsimus, stet in bono et proficiendo quotidie convalescat in melius et demum, sicut tam gloriosam potestatem decet, in glorioso fine consummetur.
Et quoniam de ipso hic rege nostro sic gloriose triumphato meli nostri non tam jam notula quam prolixa nota, quo dulcius et delectabilius eo diutius protracta, in cithara nostra resonavit, consonantiam illam tam consonam, tam concordem visibilis palmae triumphalis mortis imperatoris et visibilis palmae triumphalis mortis militis, jam aliquantisper intermissam repetamus, intermissam dico, nisi quia quod interpositum est minime fuit intermissio sed potius coeptae illi consonantiae ad decorem adjectio. Unde et, ut adhuc addamus alia, quo visibilis palmae triumphalis mortis imperatoris ad visibilem palmam triumphalis mortis militis prolixior et concordior consonantiae coeptus hic melus [Col. 1323D] audiatur, notulas illas, quas supra prolixius citharam nostram pulsantes resonavimus, resonemus adhuc, et sic quo dulcius eo melius, et quo brevius eo ad meli notulas distinguendum recinendumve commodius, quasi sub uno spiritu et velut sub pausa una, sub quadam brevitate compendiosiori resonemus adhuc: ut ita sit succincta sic brevitas, sicut ad innovandum et reparandum auditum melodia melodiae et consonantia consonantiae continue nullo intermisso, sed absque omni intervallo copulata: in primis igitur a primo nunc altius repetendum.
Imperatoris visibilis palma mortis mors mortis [Col. 1324A] fuit ut praecinimus: similiter et palma mortis militis, ut ostendimus.
Imperatoris visibilis palma mortis mortuos suscitavit: similiter et palma mortis militis, et hoc docuimus.
Imperatoris visibilis palma mortis salus mundi: similiter et militis salus Ecclesiae, quod et supra jam dictum quotidie experimur et cernimus.
Imperatoris visibilis palma mortis vinctos eduxit ab inferis: similiter et mortis militis, et hoc probavimus.
Imperatoris visibilis palma mortis crucifixores suos milites salvavit: sicut a multis creditur: similiter et mortis militis milites suos carnifices, quod universi qui viderunt contestantur, et hoc [Col. 1324B] praemisimus.
Imperatoris visibilis palma mortis principatus et potestates exspoliavit: similiter et mortis militis, quod et praeostendimus.
Imperatoris visibilis palma mortis principatus et potestates triumphavit in semetipso: similiter et mortis militis, quod et supra non tacuimus.
Imperatoris visibilis palma mortis confidenter traduxit suos principatibus et potestatibus triumphatis sic similiter: et mortis militis, et hoc praedoctum.
Imperatoris visibilis palma mortis delevit quod adversum nos erat chirographum decreti, quod erat contrarium nobis: similiter et mortis militis chirographum [Col. 1324C] quod erat nobis, clero dico, contrarium: et hoc praemisimus.
Imperatoris visibilis palma mortis illud decreti chirographum de medio tollens affixit cruci: similiter et mortis militis affixit illud capiti ut tolleretur illud capite toto exposito et lacerato toto.
Imperatoris visibilis palma mortis sicut aerias et potestates terrenas debellavit: similiter et mortis militis sicut aereas et terrenas, quod et jam proxime fide oculata evidentissime ostensum excidisse non arbitror.
Imperatoris visibilis palma mortis in brevi omnia ad se traxit: similiter et mortis militis citissime ad se mundum convertit: et hoc inter caetera non tacuimus.
[Col. 1324D] Imperatoris visibilis palma mortis est omnis potestas ei in coelo et in terra data: similiter et militis magna claret potestas data sicut hic et ibi: hoc solum supra tacitum hic superaddimus.
Sed istis quas jam audivimus meli hujus imperatoris et militis notulis novas quasdam adjiciemus adhuc quibus ablato fastidio et reparato auditore renovetur auditus.
Imperatoris igitur visibilis palma triumphalis mortis vexillum est crucis quod etiam vitae suae in carne signum est et imago: similiter et triumphalis [Col. 1325A] mortis militis vexillum est vas aquae et sanguinis, et idem ipsum etiam vitae suae in carne hac signum et imago pariter: quod et qualiter hoc ut audiamus dulcius in hac quasi ultima meli istius notula cithara nostra nunc pulsanda est, sicut attentius et morosius.
Et prius quidem qualiter crucis vexillum imperatoris vitae in carne imago sit et signum et idem triumphalis mortis suae vexillum, prout mihi praecentor ipse noster imperator vocem et vocis mentem ministraverit, decantandum. Et idem ipse imperator, sicut virtutum et omnium scientiarum Dominus, ipsius crucis suae clavis propositum nunc [Col. 1325B] nobis crucis suae mysterium reseret. Deinde de vexillo vasis aquae et sanguinis, qualiter imperatoris instar vitae militis in carne hac ipsum imago sit et signum, et idem triumphalis mortis suae vexillum succinendum, prout idem ipse imperator verbum Dei vocem ministrabit et verba.
Ut igitur primo de Dominicae crucis vexillo, qualiter videlicet ipsum imperatoris vitae signum sit et imago, audiamus, ecce quia crucis quatuor sunt dimensiones. Lata est et longa, sublimis est et profunda. Harum quatuor dimensionum imperatoris fuit in carne vita quasi vita ejus quadrata, videlicet in charitate latissima, in perseverantia longissima, in contemplatione sublimissima et in Dei timore [Col. 1325C] seu reverentia profundissima. Imperator siquidem in vita sua Deum prae omnibus reveritus est. Unde et magister exauditum eum docet pro sua reverentia, loquens de eo sic: Qui, inquit, in diebus carnis suae preces supplicationesque ad eum qui potuit salvum illum a morte facere cum clamore valido et lacrymis offerens, exauditus est pro sua reverentia (Hebr. V) . Ecce imperatoris vita instar crucis, quatuor habens dimensiones et quasi quadrata seu quadripertita vita haec. Et ita evidentissime quatuor dimensiones crucis sunt in vita crucifixi, imperatoris. Unde, ni fallor, non immerito crucis vexillum vitae imperatoris vere dicitur et expressive est et imago et signum. Pariter et idem crucis vexillum sive crux eadem vexillaris imperatoris [Col. 1325D] in carne mortem indicat triumphalem. Talem quippe vitam quam crucis instar quatuor dimensionum fecimus, tanquam quadratam seu quadripertitam mors sine dubio sequitur triumphalis. Et ita evidenter una et eadem crux vitae imperatoris in carne est imago et signum et eadem triumphalis mortis suae vexillum. Et ut adhuc addamus his quod fuit crux ipsi imperatori Christo, hoc ipsa eadem est commilitonibus suis Christianis, vitae videlicet ipsorum in carne hac, quatuor habentis dimensiones, imago prius et signum, et postea mortis triumphalis vexillum, quae profecto triumphalis mors vitam instar crucis quatuor dimensiones habentem semper sequitur. Et haec sunt in spirituali vita Christiani commilitonis imperatoris Christi [Col. 1326A] quatuor ille spirituales Dominicae crucis dimensiones ad quas Magister hortatur discipulos: In charitate, inquit, radicati et fundati, ut possitis comprehendere cum omnibus sanctis, quae sit latitudo, longitudo et sublimitas et profundum (Ephes. III) . Quarum certe dimensionum, si in vita commilitonis Christi una defuerit, jam mors triumphalis non erit. Ad cujus triumphum denotandum ante fidelium defunctorum corpora praecedit crucis vexillum triumphale, ut partes adversae per vitam instar crucis velut quadratam quasi per crucis signum triumphatae sic mox fugiant crucis vexillum triumphale cernentes. Juxta illud: ยซEcce, inquit, crux Domini, fugite partes adversae,ยป et ita crux, quae vitae commilitonum Christi prius fuerat signum, postea [Col. 1326B] in morte erigitur quasi mortis ipsius triumphalis vexillum, ex vita Christiani, cujus ipsa crux ante fuerat signum, mortem triumphalem subsecutam demonstrans.
Ni fallor, quod de crucis signo vexillove proposuimus, et in imperatore et etiam in imperatoris quovis commilitone jam liquet. Restat ut juxta promissum nostrum doceamus qualiter imperatoris instar [de hoc vase alibi] vas aquae et sanguinis vitae militis sit imago et signum et idem triumphalis mortis suae vexillum; simile nunc docturi de militis vase et milite quod supra docuimus de imperatore [Col. 1326C] et imperatoris cruce. Verum in primis, ne cui in dubium veniat quod sit istud vas quod aquae et sanguinis, semel jam et nunc iterum nomino, de quo deinceps quasi in ultima meli istius notula decantandum, hoc profecto vas est quod absque omni concione celebrata, non congregatione coadunata, nec etiam conventiculo, nullo promulgato edicto, nec ullo etiam arctatus praecepto, sed solo nec dubium Spiritus sancti instinctu mundus, sicut unanimiter et communiter ad martyris gloriam et in peregrinationis suae signum quasi se insignivit. Hoc videlicet est vas illud plumbeum gestatorium, quo specialiter beati martyris peregrini se signant. In quo aqua continetur et sanguis, aqua videlicet ex tactu sanguinis sanctificata per sanguinem. Hoc, [Col. 1326D] inquam, vas est, non quidem hominum vanum commentitium, neque ab homine neque per hominem, sed, sicut qui interius vident verius judicant, solo veritatis, non vanitatis spiritu commendatum hominibus. Quo sicut communiter, ut videmus et unanimiter afflati universi bajulant hoc gestatorium vas quo se glorioso martyri devote obnoxios et se speciales ipsius servos peregrinos visibili signo contestantur. Hoc igitur est vas peregrinationis, vas illud videlicet aquae et sanguinis, quod supra nominando tetigimus, et de quo deinceps sermo noster texetur, ut hoc vas militis vitae signum et mortis vexillum aptemus militi, juxta quod supra crucis signum et vexillum aptavimus imperatori. Utinam imperator etiam nunc clavis suae crucis [Col. 1327A] aperire nobis dignetur, et hoc vas ad laudem et gloriam militis sui et martyris, ut ita signo et vexillo imperatoris in hujus vasis apertione consonet et concordet signum et vexillum sui militis. Dicam igitur de vase hoc, non quidem vase pastoris stulti, sed vere boni; dicam, inquam, quod sentio, et in Domino confido quod non de meo ipso mihi servo suo de suo quantum sibi placuerit multo magis melius revelante.
Vide igitur et attende, quia in isto vasis signo tria sunt, sicut supra in crucis signo quatuor distinximus. Sed in hoc signo tria plumbum videlicet aqua et sanguis, quia aqua tactu sanguinis sanctificata [Col. 1327B] in sanguine. Tria haec, tria mystica, in plumbo quippe gravitas, in aqua puritas, in sanguine vero mortis virtus et forma per martyrium. In plumbo itaque vetustas, in aqua novitas, in sanguine vero martyrii fortitudo exprimitur. Ecce vetus homo et gravis, ecce novus homo et purus, ecce martyr fortis et strenuus. Et haec sunt, sicut ex historiae praecedentibus aperte liquet, tres viri vitae, tres videlicet ipsius vivendi modi in vita carnis hac. Primus vitae modus, quasi primus homo vetus in aula; secundus vitae modus quasi secundus homo novus in Ecclesia; tertius vero vitae modus jam quasi tertius homo fortis in palaestra. Cujus tertii hominis fortitudo non solum tunc coepit, quo exiguo illo tempore quod supra descripsimus animam [Col. 1327C] suam exposuit, sed potius ex quo ad exponendum paratus fuit. Ecce viri vitae tres. Inter quas vita vetus gravis et plumbea sicut praegravat et praeponitur caeteris. Prius siquidem, ut ait Magister, non quod spirituale est sed quod animale, deinde quod spirituale est (I Cor. XV) . Et vere deinde quod spirituale. Subsequitur quippe mox homo spiritualis, homo novus, aquis videlicet lota vita munda exuta vetustate nova expedita plumbea iniquitatis gravitate deposita. Quae profecto iniquitas merito in propheta super plumbum talenti sedere legitur. Deinde vero novo homine sensim in dies proficiente, transit in virum perfectum, occurrens in mensuram aetatis plenitudinis Christi [Col. 1327D] jam plenae aetatis et perfecti roboris. Sicut imperator Christus et quivis miles Christianus ita ut in acie imperatoris Christi etiam usque ad sanguinem resistat, si ut interdum solet accidere expediat sic.
Hae sunt itaque tres viri vitae per has ordinate et gradatim quasi de virtute ad virtutem, de vita ad vitam ascendentis. Quarum, sicut ex jam dictis, ni fallor, evidenter liquet, gestatorium peregrinationis vas, de quo nunc totus sermo est, imago et signum evidentissimum est. Solum in vase hoc intueri velis plumbum, aquam et sanguinem, tria haec. Vas itaque hoc cum per tria haec triplicis vitae militis sit imago et signum nihilominus crucis instar idem ipsum triumphalis mortis militis est vexillum. Quam [Col. 1328A] etiam mortem triumphalem ipsius vexillaris vasis caelatura exterior mundo palam praeconizat. In qua scriptum est: Mortui resurgunt, leprosi mundantur (Luc. VII) . Ut quisque quotidie in ea legat, videat, invocet et laudet tantum ecclesiasticae libertatis assertorem.
Et adhuc, ut inter vexillum imperatoris et vexillum militis similitudo monstretur expressior, quo et meli hujus haec notula auditui dulcior et consonantior sit quod vas istud est Christi militi, hoc est idem ipsum contubernalibus et commilitonibus suis Christianis, vitae videlicet ipsorum tripertitae, ut supra distinximus, signum et postea mortis ipsorum triumphalis vexillum. Quam profecto vitam tripertitam, quemadmodum et supra de quadrata seu [Col. 1328B] quadripertita diximus, cum de crucis mysterio ageretur mors subsequitur triumphalis, ut quod nunc videmus in Christi milite, sperent hoc ipsum commilitones Christi et desiderent. Hanc quippe nec dubium tripertitam vitam cum triumpho mors sequitur: ita quod sine tripertita hac, sicut et supra de crucis quadripertita ostendimus, nemo imperatoris militum qui cum tripudio moriatur aut triumpho. Ecce enim quia primo vita plumbea, vita onerosa et gravis, sine qua nec unius diei infans. Quin potius ex sola hac incipit. In qua etiam si aquis nostris non lotus moriatur, non triumphans sed potius triumphatus moritur, in partes cedens adversas. Ita post plumbum nostrum aqua nostra quam necessaria. Lotus vero jam aqua et mundatus omni vigilantia, necesse ut [Col. 1328C] circumspiciat se, ne in nocte ambulans offendat, cadat et luto quod sub pedibus maculetur in casu. Unde et oportet et expedit sic, ut in imperatoris sui acie fortiter stet nec cadens, nec cedens, sed usque ad sanguinem resistens, si forte necesse sic. Ecce post plumbum nostrum et aquam nostram, tertio nunc sanguis noster. Et ita quae vas nostrum signum militis vexillare in se continet quotquot militibus contubernalibus qui post pugnam in fine palmam quaerunt, necessaria tria haec, plumbum videlicet, aqua et sanguis. Nec murmuret quis si etiam plumbum nostrum nobis necessarium dixerim. Tanto quippe gloriosius et quidem melius, commodius, si plumbum nostrum in argentum vertatur, aut si ipso [Col. 1328D] expurgato omnino, solum purum argentum examinatum refulgeat, minime alias in magni regis thesauro reponi dignum. Tria igitur nobis necessaria haec, tam plumbum videlicet quam aqua et sanguis, quae etiam duo tantum profecto usum non haberent si plumbi omnino fuissemus expertes. Nunc vero manent nobis tria haec; et commode quidem inter tria haec plumbum, quia non nisi per plumbum emundatur argentum. Inter quae, si quis neomartyris nostri instar ordinate et gradatim, ut de vita ad vitam transeat, caute et virtuose incesserit triumphale vas nostri militis quod ipse habet triplicis vitae suae signum certissime rehabebit, et ipse idem ipsum vas; sed spirituale triumphalis mortis suae vexillum, ut ei de mundo victoriose sublato [Col. 1329A] pro plumbo suo quo bene usus pro aqua sua, qua munde lotus et pro sanguine suo, quo in pugna probatus quod triumphale vas militis in figura praedicat ipse apud Deum et apud homines simile ex re ipsa et in ipsa consequatur praeconium.
Jam ex parte audivimus conformitatem ut mihi visum sic multam signi ad signum vexilli ad vexillum, signi et vexilli crucis imperatoris ad signum et vexillum vasis militis.
Nemo autem secum judicet aut cogitet intra se haec in morte et post mortem militis actitata et ut ipsius meritis scientiarum Dominus revelare dignatur, a nobis scribuntur sic, quae et tam celebriter [Col. 1329B] veneratur Ecclesia et tam communiter adorat mundus, aut fortuitu accidisse sic aut humani sensus commento excogitata haec, et vane et frivole calamo nostro sic exarata. Potius caecae mentis qui sic judicat aut cogitat a propheta invitatus veniat et videat opera Domini, prodigia quae posuit super terram; et sic non judicet aut cogitet nec submurmuret, sed clare et aperte cantet in viis Domini quam magna est gloria ejus confiteatur Domino et notas faciat in populis adinventiones ejus. Nam juxta sapientis testimonium nihil sine causa factum etsi facti mundus ignoret mysterium. Nec enim, ut ait ipsa, inveniet homo opus quod operatus est Deus ab initio usque ad finem (Eccle. III) . Verumtamen [Col. 1329C] a propheta invitati veniant huc et videant in his quae in militis triumphali morte et post mortem acciderunt non casum fortuitum nec vanum vanorum filiorum hominum in his fuisse commentum, sed potius illud et illius consilium, sine quo nec etiam de arbore cadit folium. Si igitur absque consilio hoc nec folium cadit de arbore, nunquid sine hoc quidquam geritur in Christi corpore? Alioquin ipsum Altissimi consilium quod Christus est curans de arborum foliis proprii corporis sui curam negligeret. Unde et certissime credendum sicut in passione Christi capitis absque causa mysterii nihil gestum ita, nec in toto ipsius corpore triumphalem mortem sicut et ipse tolerante nec quidquam sine aliqua mysterii causa geri. Inter corporis tamen [Col. 1329D] hujus membra, prout dignum et justum fuerit, in aliis plus in aliis minus. Ita ut Christus integer, caput videlicet cum membris, totus mysticus sit, etsi nos ut vani filii hominum et insulsi ignoremus mysterium. Unde et ut ad propositum redeam, inter caetera his certe potissimum quae in morte et post militis nostri mortem tam triumphalem quae universus Ecclesiarum orbis tam grate, tam devote et tam pie amplexatur, eo quidem operosius intendo, quo certissime credam tanto athletae et viro tam triumphali, sive in morte sive post mortem, absque aliqua causa mysterii etsi abdita nec unum iota accidisse, hoc sentiens de milite quod et de imperatore. De cujus in mundo conversatione, quam totam mysticam arbitror ut sileam nunc, praesertim [Col. 1330A] quidquid in ipsius passione, resurrectione etiam vel ascensione a se homine vel alio in tempore qualicunque seu loco gestum est, scio quidem gestum, sed et credo aliud significare gerendum. Gesta quippe quasi gravida haec, sicut corpus extra interius habentia spiritum qui vivificat. Totum quippe hic sicut mirificum et mysterium et mysterium admirabile: adeo etiam quod et loca ipsa et tempora mystica. Sicut ipse imperator non solum homo totus mysticus, sed et ipse verbum et patris sui et omnis creaturae mysterium est. Quia si consilium, et mysterium. His igitur potissimum quae sive in morte sive post mortem militis acciderunt, eo libentius intendo et operosius, quo in eis scio hoc quod quaero latere mysterium thesaurum fodientis [Col. 1330B] instar qui ibi libentissime et totis viribus suis fodit ubi certissime thesaurum novit absconditum. Unde et quia mihi pro minimo est ut domini mei neomartyris opus hoc ab homine aut ab humano die judicetur, solum illum in hoc opere quaero habere fautorem, quo intolerabili ardore animi inflammatus operis hujus habui praeceptorem, et illum pariter aut per se aut per suos eruditiores me constituo correctorem. Sed ad notulam de signis et vexillis imperatoris et militis inchoatam concordius adhuc terminandam redeamus.
Igitur ut praececinimus in vase militis triumphali tria sunt. Et haec quidem tria sunt quae in terra militi testimonium dant. Plumbum videlicet, aqua [Col. 1330C] et sanguis. Ita quidem tria militi sicut et tria imperatori.
Imperatori quippe tres sunt qui testimonium dant in terra: spiritus, sanguis et aqua. Similiter et tres militi: plumbum sanguis et aqua. Et vere imperatoris tres testes in terra. In ipso etiam crucis signo vexillari cum adhuc in cruce ipsa penderet ipse, tres ipsius testes hi. Siquidem de ipsius latere lanceato in cruce sua pendentis adhuc continuo exivit sanguis et aqua. Qui prius sicut clamans voce alta, sic et in potestate magna emittens spiritum, ait: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII) . Ecce in terra et in ipso etiam crucis patibulo imperatore in ipso pendente adhuc admirandi tres testes hi, [Col. 1330D] spiritus aqua et sanguis. Et inter caeteros testes et prae caeteris, quorum tamen unum fuit consonum et concors testimonium, sed prae caeteris, inquam, spiritus sicut clamose, sic et potestative emissus, sic traditus, sic in Patris sui manibus commendatus testificatur quam imperator Christus est veritas. Sed longe secus hic in milite quam in imperatore. Unde et melus hic inter imperatorem et militem hucusque tam consonans, tam concordans solum in hac notula discordare videtur plurimum. Siquidem primus testium militis plumbum videlicet testificatur quod imperatoris miles hic fuerit vanitas cum e diverso imperatoris primus testium, spiritus scilicet testificetur pro imperatore quod ipse sit veritas. Longe diversa imo penitus adversa testimonia haec. [Col. 1331A] Quantum distat Oriens ab Occidente, veritas a vanitate, Deus ab homine, imperator Christus a Christiano milite. Verumtamen veritas excussit vanitatem et sic imperator suum liberavit militem. Et liberatus sic et aquae mundantis se habens testimonium et praeter hoc per certius adhuc et evidentius testimonium sanguinis obtinuit per sententiam gloriam sui imperatoris. In ore quippe duorum, ne dicam trium, cum tamen hic tres sint, nisi quia, ut ostendimus inter tres, primus duobus non consonat, in ore, inquam, duorum stat omnis sententiae verbum.
Sed adjiciamus adhuc quo signum signo, vexillum vexillo, adhuc monstretur conformius, ut de signis his et vexillis meli nostri notula quo concordius eo dulcius resonet. Vexillum imperatoris, non in angulo, [Col. 1331B] non sub tecto, sed palam mundo ostenditur. Et a Hierosolymipetis crucis signum aut coram gestatur in pectore aut in humero utrumque congruit.
In pectore quidem, ut quisquis habens quid pectoris incessanter recolat memoriam Dominicae passionis. Sagaciter etiam attendat quatuor dimensiones habentem imperatoris vitam, cujus crux est signum pariter et triumphalis mortis suae exitum, cujus ipsa eadem est vexillum, ut ita vitae quatuor habenti dimensiones se conformet et ex ipsa post ipsam similiter mortem triumphalem speret.
Quod etiam crucis signum affigitur humero congruit pariter et causa in evidenti est. Nam juxta [Col. 1331C] prophetam: Factus est principatus ejus super humerum ejus (Isa. IX) , ipso videlicet imperatore cum ad locum passionis duceretur super humeros suos crucem suam in qua triumphando principatum acquisivit bajulante. Debet quippe quisque humeros suos crucis supponere oneri, qui imperatoris quaerit se conformare passioni et communicare honori. Quia, ut docet Magister, si compatimur et conregnabimus (II Tim. II) . Itaque tum pro exemplo facti, tum pro causa mysterii humero interdum hoc crucis signum affigitur.
[Col. 1331D] Interdum etiam signum hoc non quidem in pectore, non in humero, sed palam ante faciem erigitur. Quod et Romanus pontifex quasi imperator, utpote qui in terris imperatoris vices gerit, tanquam imperialis majestatis suae vexillum quocunque pergat semper erigit ante se. Et nonnulli pariter quarumdam ecclesiarum principes, metropolitani scilicet quasi contubornales imperatoris milites ante faciem suam erectum sic semper bajulant: ipsis Ecclesiarum principibus potioribus signum illud erigentibus sic, sicut imperatoris vitae signum, ita ipsis et mortis ejus triumphalis vexillum. Et totum ob id ut praesertim ipse qui imperatoris a mundo sublati primatum quasi primogeniti filii inter alios haereditate possident et vices in terra gerunt; ipsi, inquam, praesertim [Col. 1332A] sicut ipse pater eorum imperator vixit et ipsi vivant; et sicut ipse in carne adhuc dimicavit, et ipsi dimicent, ut postea sicut ipse et ipsi triumphent. Et hoc profecto imperatoris crucis signum et vexillum miles hic noster cum adhuc in terris imperatoris sui vices gereret, et praelia dimicaret, ut supra in historia ostendimus, apud Northamtune pugnaturus ad bestias; hoc, inquam, signum contra partes erexit adversus principatus et potestates in hoc imperatoris sui vexillo tunc triumphans. Ita ut illud antiquum prophetarum de imperatore post imperatorem similiter completum sit, et in milite facto similiter principatu imperatoris super humerum militis. Etenim miles tunc, quod supra in historia relatum hic itero, crucem Christi, sicut et ipse Christus, in propria [Col. 1332B] persona visibiliter bajulavit, principatu crucis facto sic communi sicut imperatori et militi; milite quidem tunc in hoc principatus et potestates triumphante sicut et imperator triumphaverat. Unde et, ut hoc breviter interseram hic, nec in hoc falli me arbitror, eo certe quod miles in terra erexit ex multa fiducia imperatoris in pugna ipsius imperatoris vexillum crucis in praesidium et imperator nunc in terra donat militi vexillum simile suo proprio, vexillum videlicet praedescripti vasis simile, ut jam ostendimus, vexillo crucis et totum hoc in praeconium militis. Sed quid? ut ad superiora redeam, hoc crucis signum, sive in humero, sive in pectore, sive coram gestetur in facie, palam semper humani generis exterioribus oculis praeponitur, ut vitam [Col. 1332C] quadripertitam, cujus ipsa signum est, et mortem triumphalem, cujus ipsa eadem est vexillum, homo jugitur interioribus mentis suae oculis contemplando imitetur.
Videmus jam cur et quomodo crucis imperatoris signum et vexillum mundo palam semper ostendatur. Similiter et vasis signum et vexillum militis mundo palam semper proponitur, et non in angulo, non sub tecto absconditum nec a tergo, sed coram et in facie gestatur in pectore. In quo tanta est consonantia signi ad signum, vexilli ad vexillum, ut hoc ipsum sub eisdem etiam pene dictionibus aptando sic possimus [Col. 1332D] dicere de signo et vexillo militis, quod jam diximus de signo et vexillo imperatoris; quod militis signum et vexillum, sicut de imperatoris diximus, ideo gestatur in pectore, ut quisquis habens quid pectoris recolat jugiter memoriam passionis militis. Sapienter etiam inspiciat primo et attendat tripertitam quam supra distinximus vitam militis, cujus vexillare vas est signum et deinde triumphalis mortis ipsius exitum, cujus idem est vexillum. Ut ita quisquis vitae hujus tripertitae militis vigilans aemulator fuerit, ex ipsa post ipsam mortem similiter triumphalem praestoletur, Domino, ut videri potest, hoc praecipiente de duobus his signis et vexillis imperatoris et militis; quod et de verbis ipsius legis: Ponite, inquit, haec verba mea in cordibus et in animis [Col. 1333A] vestris et suspendite in signo in manibus et inter oculos vestros collocate; quando sederis in domo tua et ambulaveris in via, et accubueris atque surrexeris, scribes ea super postes et januas domus tuae (Deut. XI) .ยป Similiter et alibi in lege et ob idem praecepit Dominus, ut fimbriae per palliorum angulos fierent, in quibus vittae hyacinthinae ponerentur, quas cum viderent filii Israel, recordarentur mandatorum Domini. Unde et Pharisaei legis prae caeteris aemulatores in pitaciis scribebant Decalogum ut illum semper quasi ante oculos haberent appensum. Sed ad signa nostra et vexilla redeamus.
Ecce enim imperatoris et militis signorum consonantia quasi in una pugna. Ecce vexillorum conjunctio quasi in una palma, unde et in multis ecclesiis [Col. 1333B] saepe videri potest conjunctio haec, vas videlicet cum cruce et circa crucem et itidem crux crucifixi imperatoris conjunctim cum vase decalvati pro imperatore militis. Imperatore inter se et militem suum in signis suis et vexillis, etsi per nescientes quid operentur operante mysterium.
O cum video in ecclesia signa et vexilla conjuncta sic quanti se mihi mox gaudii claritas ingerit per omnes fenestras meas mox intrans ex solo visu! cum video, inquam, prae caeterorum, qui in exercitu Domini Sabaoth militaverunt, triumphantium hujus militis domini mei signum et vexillum cum imperatoris familiaribus sic conjunctum. Et revera imperatoris et militis in via et vita hac conformiter viventium, [Col. 1333C] et jam in morte conformiter triumphantium, conformem nunc eorum in patria conjunctionem, imo quod eo verius quo expressius unitatem nunc quasi indivisam indicat signorum et vexillorum ipsorum in Ecclesia conjunctio haec. In superioribus quippe quid agatur invisibiliter nobis in hac lacrymarum valle inferiora haec indicant. Juxta quod ait supermundanus illi et vere insignis theologus, quam pulchre divina et coelestia etiam per dissimilia symbola manifestari. Et vere manifestantur, etsi pauci sint qui veniant et videant opera Domini quae posuit prodigia super terram. O quoties cum adhuc in carne militaret imperatoris miles hic Dominus meus ea ipsi ore ad os praedixi de ipso eventura, quae nunc de ipso cerno completa, si tamen, ut adjiciebam, [Col. 1333D] ipsi loquens imperatoris sui praelia fortiter, viriliter et constanter dimicaret! O quoties imperatoris crucis signum et vexillum, quod ut metropolitanae illius ecclesiae mos est semper ante ipsum erigebatur, quod et tam assidue corporaliter cernebat! ego tamen nacto loco et tempore etiam mentis suae oculis ingerere non desistebam, discipulus magistrum erudiens quale et quare signum crucis esset hoc et vexillum; et quare sic et in via et in ecclesia non a tergo quidem, nec in humero, seu etiam in pectore, sed quod majus, semper ante faciem suam portaretur erectum; semper Deus scit, instanter exhortans ut ipsa potissimum operum virtute recoleret signum illud imperatoris sui et vexillum, quod ita quasi opportune et importune negotiis suis, curis, causis [Col. 1334A] et consiliis tota die se ingerebat. O quoties cum virum ad fortia animarem sic, hanc etsi non tantam pollicebar ipsi gloriam, quam nunc video, imo quam et mundus videt et exhibet, et etiam lapis clamat de pariete! Unde, ut verum fatear, sub sole gaudium mihi majus non est, sed nec tantum. Non modicam apud Altissimum fiduciam habens per tantum patrem hunc et patronum, per quem et pro quo gaudium meum diatim crescit. Ita ut secundum eam quae praecessit multitudinem dolorum meorum consolationes hodie multiplices laetificent animam meam. Crescente quippe in dies viri gloria, et ipse mihi gaudium in dies auget. Quo mihi orphano derelicto, et confratribus meis quondam passionis sociis a mundo jam sublatus consolatur et laetificat [Col. 1334B] animam meam; ut cantem quotidie in misera mea peregrinatione hac quam magna est gloria ejus. Verumtamen, ut paulo ante praemissa repetam, quo jam proxime diximus me peccatorem homuncium tam citum, tam expeditum Christi athletam, dum adhuc certaret inter nos, animasse ad fortia quod, inquam, dixi, sic nemo arbitretur ob id dictum quasi multum necesse tam citum, tam strenuum praesentis hujus viae et vitae cursorem aliquibus sermonum stimulis urgere ad cursum, vel etiam movere ad currendum, utpote ex quo semel coepit spiritus semper ferventissimum. Non, inquam, opus sermonum stimulis urgere ad cursum quemadmodum nec opus balsamum unguentis delinire aut solem facibus [Col. 1334C] adjuvare aut aquilae ad visam et concupitam praedam aptare pennas. Attamen interdum loquebar ego, quasi mulier loquax nens in domo, sed ipse operabatur. Verum ad signa nostra revertamur.
Et quoniam praesentis meli nostri ultimae de signis et vexillis notulae adeo jam productae finem desiderant, ne juxta quod vulgo dicitur etiam amoena cantica vertantur in taedium, quod supra nos fecisse meminimus de aliis et de alterius modi ejusdem istius meli notulis, similiter faciamus et nunc. Videlicet ut notulae haec de conformitate vexillarium signorum imperatoris et militis quas ob causam [Col. 1334D] sparsim confuse et ordinate minus in cithara nostra resonavimus, deinceps breviter continue et ordinate absque mora et sine pausa, quae in psalterio quidem interponi solet, sed in cithara minime, siquidem contra musicae artis legem hoc; notulas, inquam, illas breviter continue et ordinate resonemus. Ut quo brevior, eo gratior, et quo distinctior, eo clarior et concordior, harum de vexillaribus signis notularum in auditu auris pateat harmonia. Et quo reparato auditore innovetur auditus illis, quas jam praemisimus novas aliquas notulas de vexillis his adjiciamus adhuc. Quot et similiter supra jam in aliis praesentis hujus meli notulis nos fecisse meminimus. Igitur ut compendiarii repetamus a primo.
Imperatoris itaque vexillum vexillorum omnium primum et praecipuum et signum pariter est et vexillum. Similiter et vexillum militis rei consimilis signum pariter et vexillum. Et hoc prolixius praeostensum nunc pertranseo.
Imperatoris vexillum primum signum crucis. Similiter et alterum militis vas sanguinis. Et in hoc a praemisso dissonantiam non audio. Ibi crux hic sanguis.
Imperatori in vexillo suae crucis tria sunt, quae testimonium dant in terra: spiritus sanguis, et aqua. Similiter et militi in vexillo sui vasis tria: [Col. 1335B] plumbum, sanguis et aqua. Et hoc quidem praeostensum.
Imperatoris vexillum crucis inventum est Spiritu sancto revelante. Similiter et vexillum vasis militis eodem Spiritu inspirante. Et hoc quidem praemisimus de vase militis, quod constat mundo et palam est de vexillo crucis imperatoris reperto ab augusta Helena sicut istud ab universali matre Ecclesia.
Imperatoris vexillum crucis a servis suis peregrinis aut ante pectus ponitur aut humero affigitur. Similiter et militis vexillum vasis a suis ante pectus. Quod supra etiam mystice ostensum aperuimus.
[Col. 1335C] Imperatoris vexillum crucis ad aedificationem mystice palam mundo semper proponitur. Similiter et militis vexillum alterum ob mysterium simile. Et hoc quidem jam explicavimus.
Imperatoris vexillum crucis in ecclesia supra altare in eminentiori ponitur. Similiter et militis vexillum vasis nunc juxta, nunc subtus vexillum crucis imperatoris ad pugnae imperatoris et militis et palmae visibilis similitudinem nobis indicandam vexillis his mystice, ni fallor, visibiliter sic conjunctis.
Imperatoris per vexillum crucis gratia sanitatum [Col. 1335D] et operatio virtutum. Similiter et per vexillum vasis militis. Lege librum signorum militis editum de his, de quo supra tetigimus et liquido videbis quod sic. Et hoc prius minime dictum quasi novum hic adjicimus.
Imperatoris vexillum crucis suos tutatur bajulos. Similiter et vexillum vasis militis, adeo ut natio illa quae Gualensium nominatur, in inimicos suos inexorabilis et saevissima etiam inimicis vexillaris vasis hujus gestatoribus deferat. Et hoc prius omissum hic iterum quasi novum et post alia fere omnium novissimum superaddimus. Et ut ultima praesentis istius meli nostri notula breviter in fine concludatur.
Imperatoris certe vexillum crucis portatur peregre, sed ad imperatoris martyrium. Similiter et vexillum vasis militis portatur peregre, sed a martyrio militis sicut illud ad martyrium imperatoris. In quo, etsi in modico dissonare videatur notula haec imperatoris et militis, nec tamen certe sine causa hoc. Quae quia nunc praeter rem dicenda minime. Et peregrinationis signum tam hoc quam illud, Hierosolymitanae hoc ubi sepultura imperatoris, Cantuariensis illud ubi sepultura militis.
Satis jam, ni fallor, quanta sit inter signorum et [Col. 1336B] vexillorum imperatoris et militis consonantiam, quam concors harmonia, citharam nostram morosius pulsantes et attentius resonavimus. Ex quibus quanta inter imperatorem et militem in vita hac militari concordia et quanta in morte triumphali conformitas evidentissime praesumendum. His igitur pro sensus mei tarditate, prout desuper datum exsecutis, spero quia ipsius jam imperatoris viribus sed meis manibus etsi indignis juxta quod supra supplicavimus signiferae et vexillaris crucis suae, clavis ad militis sui gloriam vas prius clausum militis signum pariter et vexillum nobis reseratum. Et nos prout permissum de vase hoc effudimus et propinavimus aliis. Propinavimus, inquam, novum quid etsi modicum de vase hoc quod et si [Col. 1336C] alii, nescio; ego tamen ipse, qui propinavi, non gustavi prius; haec quippe ipsius imperatoris eruditio nova sui militis vas clausum et signatum ipsis crucis suae clavis nobis reserantis. Ut ita quasi per ipsum signum et vexillum imperatoris alterum consonum sibi et concors mundo declaretur signum et vexillum militis. Prius quippe mundus in vase hoc triumphali, quod in peregrinationis suae signum ad martyris gloriam gestat non ponderabat quod gestabat. Quotidie palam ante oculos in pectore ipso mysterium portabat et tamen quod portabat ignorabat. Nam illud etiam quod inter caetera primum et gravius est, ipsum plumbum portabat et plumbum non ponderabat. Et quae similiter ponderosa [Col. 1336D] aquam cum plumbo et in plumbo portabat, sed sicut nec plumbum nec aquam ponderabat. Portabat, inquam, non ponderabat, non credens plumbum nisi plumbum, nec aquam nisi aquam. Nonne aliquis aliquando ad se et ad signum quod portabat reversus, intra se cogitabat sic. Quare sic porto quod ponderosius est plumbum et non potius qui levior est calculum? Similiter quare porto aquam et non potius vinum vel siceram quae peregrinantibus commodiora essent per viam? Duo ergo illa, quae mundus portabat, non ponderabat. Sed quid? Fere a memoria excidit quiddam de vase hoc quod sicut verissime et miraculosissime contigit? Et quod istius de quo jam aliquandiu locuti vasis mysterium evidentissime probat.
Siquidem commune dicitur et indubium hoc quod inter initia martyris peregrini novelli in peregrinationis suae signum vacuas quasdam gestabant pixides. Quae quantumcunque solidatae aquam dictam martyris sanctificatam sanguine continere non poterant. Quin imo quanto magis infundebant, tanto magis illae stillatim evacuabantur. Unde et vase illo miraculose reprobato sic successit alterum hoc. Multi qui viderunt de pixidibus sic rejectis contestantur quod dicimus. Etiam et quaedam pixides sic rejectae in signum miraculi super ipsum martyris sepulcrum videri possunt suspensae adhuc. Unde sicut videtur ad majorem istius quod nunc gestatur vasis peregrinatorii commendationem et ipsius efficacius [Col. 1337B] comprobandum mysterium, prius sic per Spiritum sanctum sicut evidentissimum miraculose rejectum est. Quis tamen hominum primus hoc conflaverit, aut primus bajulaverit, nescitur, nisi quia, sicut videtur, Spiritu sancto sic inspirante, non unus sed simul omnes, omnibus subito ab universo Ecclesiarum orbe in peregrinationis suae signum hoc consimile bajulantibus. In quo duo sunt, plumbum et aqua, et haec quidem ut jam aperuimus mystica. Quae utinam deinceps mundus sicut devote portat in pectore, sic et sapienter et aeque ponderet illa in mente! Mysticum quippe tam hoc quam illud, videlicet tam plumbum quam aqua, et tam aqua quam plumbum. De tertio trium taceo, [Col. 1337C] mundo forte inter alia solum pensante sanguinem et mystice interpretante, propter tam evidens quod in sanguine liquet omnibus martyrii signum. Sed mysterium in reliquis duobus occultius. Quae tamen duo, ut jam ostensum nec aliquem super hoc haesitare jam arbitror, sicut et illud tertium, mystica sunt. Quare etenim tertium mysticum erit, si non primum et secundum? Aut quare non tertium, si primum et secundum? Sed scientiarum Domino in dictis, in scriptis et factis, sicut mysterii auctore pariter et doctore ordinante sic, ideo, ni fallor, post duo illa plumbi et aquae tertium illud sanguinis signum positum est, ut per ipsum inter tria evidentius signum in sanctuarium Dei intrantes, quasi per ostium invitaret nos ad quaerendum primi et [Col. 1337D] secundi abstrusius mysterium.
Sunt enim quaedam in dictis, in scriptis et in factis, in visionibus etiam et in somniis, quae omnia interdum prophetica sunt; in his, inquam, omnibus quaedam interdum sunt, in quibus mox et quasi ante faciem mysticus sensus parum etiam attendenti se ingerit, per quae quasi quaedam mysteriorum ostia intrantes ad alia quae occultiora sunt invitamur, et per illa sic aperta facilius datur etiam spes et quasi initium intrandi alia etsi difficilius, sed sunt certe alia, in quibus eo subtilius quo profundius mysterium latet. Unde et eo acutiori oculo opus est, quo ipsum subtilius, et eo quasi laboriosiori manu quo ipsum profundius ut erutum extrahatur. Sic quippe est in propheticorum abyssis ut [Col. 1338A] extrahatur mysterium, quemadmodum in quibusdam terrarum venis, ut eruatur aurum. Sunt etenim quaedam terrarum venae, in quibus aurum mox in ipsa superficie etiam rudi, ad quaerendum continuo et absque ulla difficultate quasi se offerat; sed sunt aliae, in quibus cum labore multo et sudore terra eversa crebrius et effossa profundius, quasi in ipsius intimis terrae visceribus etiam operose fodienti et exercitato in hoc interius tamen aurum se abscondat. Unde et persaepe accidit, ut etsi operose fodiant, aurum tamen quod ibi latet non extrahant, nimis siquidem profundum est; quemadmodum et ipsi patriarchae non semper aquam quam sitibundi puteos fodientes quaerebant invenire poterant, aqua plerumque sicut et auro nimis in profundo: et quod [Col. 1338B] in aqua et auro simile et in propheticorum mysterio: haec quippe est aqua illa prophetica, quae per viam transeuntis primo venit usque ad talos, exinde usque ad genua, et exinde post usque ad renes, et demum usque in torrentem intumescens a transeunte per viam pertransiri non potuit. Hoc quippe non via, sed patria sibi privilegium vindicat, ut non jam transitor in ea, sed pertransitor torrente voluntatis divinae epotetur et aeternae cognitionis plenitudine satietur, et quod in templi aquis simile et in templi locis. Unde et in propheticis accidit, ut quaedam sint aperta etiam in vulgo, et haec sunt circa templum quasi vulgi loca, atria videlicet templi communia, alia vero interiora templi quasi solis [Col. 1338C] levitis et sacerdotibus patentia, alio intima quasi Sancta sanctorum quae solus et summus sacerdos intrare permittitur. In primis igitur recurramus ad Moysi tabernaculum; secundo contemplemur Salomonis templum, et tertio illud Ezechielis templum alterum; sed umbratile tot et jam abditis obumbratum miraculis aenigmatice recolamus et haec certe tam excelsa, tam gloriosa, tam ampla et tam mystica aedificia his per quae nunc pro tempore breviter tactis strictim ingredior amplum nobis dicendorum permittent ingressum. Et ea quae de mysteriorum idiomatibus jam tetigimus confirmabunt solus Ezechiel etsi pulsemus, ab ingressu forte nos repellet, cum interius ad templi sui portam venerimus per quam solus princeps ingreditur et egreditur: ad [Col. 1338D] cujus portae ostium forte cum populo terrae adorare, poterimus intrare minime. Sed quorsum tendo? Videri jam possum quod per aliquod de sanctuarii Dei ostiis seu atriis templi ingressus exire aut nolim aut nesciam et revera invitus exeo non tamen quasi exire nesciens, sed ut de puero dici solet, et nolens et volens, et quidem nolens verius. Sed tamen ad exeundum tertii meli de ea quam non videmus sed certissime scimus invisibili et consimili palma imperatoris et militis seu palmae gloria resonandi desiderium pariter et propositum me compellit, quem tamen melum mox cum citharam pulsans inchoavero, oportebit me mox, si tamen ostium templi interius dignatione principis et ipso principe aperiente, apertum sic in sanctuarium Dei reintrare et [Col. 1339A] etiam si tamen princeps primus me post se traxerit, sic adeo procedere necessarium ut ipsa Sancta sanctorum, etsi non intrem, hoc quippe nec auderem, nec dignus sum, quod solius sacerdotis et summi non nisi semel in anno privilegium est, necesse tamen ut sancta illa interiora, etsi non plene intrem, per aliquam tamen rimam inter ipsa et exteriora sancta, quam mihi dux meus Dominus ostendere dignatus fuerit, quid in interioribus agatur vel tenuiter inspicere.
SECUNDUS MELUS FINITUR HIC ET MODULATUR CITHARAM AD TERTIUM.
In primis igitur rememorando tangenda praemissa modicum, ut post praemissa ad hunc melum tertium [Col. 1339B] ab auditoribus ordine congruo judicemur accessisse. Siquidem post primum et ante omnia praemissum de martyre historicum canticum Christo praecentore prout placuit et vocem et verba ministrante, post canticum, inquam, historicum in cithara Davidica prout ab ipso reor citharoedo edocti ipsam pulsantes duos jam in ipsa citharizavimus melos. In primo quidem melo qui fuit de visibili et conformi pugna militis ad pugnam imperatoris, ni fallor, etsi nunc rememoremur, sic clara, magna et manifesta audita est consonantia. In secundo vero melo, qui fuit de visibili et consimili palma triumphalis mortis militis ad visibilem palmam triumphalis mortis imperatoris, audita est pariter [Col. 1339C] consonantia et arbitror quod non minor, si major nescio. Unum tamen scio, consonantiam hanc in melo hoc dulcissime resonasse, si manus artificis et in coelestis musica melius edoctae longiores et subtiliores digiti pulsassent citharam. Verum ignoscat auditor si offendatur auditus. Siquidem prout edocti et quemadmodum didici, cum manus meae, etsi grossioribus digitis et minus aptis ad imperatoris et militis visibilis et consimilis pugnae, et ad eorumdem visibilis et consimilis palmae laudem et gloriam pulsavi citharam, ex cithara tamen qualitercunque pulsata sic liquere potest, quanta sit, quam grata, et quam jucunda visibilis pugnae ad visibilem et palmae visibilis ad visibilem consonantia quam consona melodia, quam harmonia [Col. 1339D] concors, eo certe dulcior quo concordior.
O quam humanus, quam benignus, quam socialis, quam clemens imperator hic, qui et in pugna sua et in palma milites suos sibimet ipsi assimilat sic! Assimilat dico, non coaequat: nec enim est quod rivulus fonti, stilla mari, atomus monti, aut lucerna soli, imo, ut dicam expressius, non est quod geminae naturae giganti miles homunculus valeat coaequari. Qualiscunque consimilitudo potest esse non coaequatio. Sed et est ipsa consimilitudo admiranda. O quantam nunc credo inter imperatorem et militem post tantam in praesenti visibilis ipsorum pugnae et visibilis palmae conformitatem dulcem admodum velut quamdam consonantissimam harmoniam in gloria ipsorum invisibili, ne jam dicam consimilitudinem [Col. 1340A] seu conformitatem, sed potius quasi unitatem indivisam sicut gratiae sic et naturae. Quam profecto unitatem hinc dilectionis tam vehementis vinculum nobis in vita hac tam multiplici, tam distracta inexpertum et inde pacis quae omnem sensum exsuperat perennis securitas nunc in patria solidant. Et profecto sicut meli duo de subsolaris et visibilis pugnae et de subsolaris et visibilis similiter palmae imperatoris et militis conformi consimilitudine et conformitate consimili sunt praemissi, ita nunc deinceps de unitate incomparabiliter plus omnibus admiranda inter imperatorem et militem aut de his quae unitatem ipsam probant et indicant, totus hic melus tertius resonabit. Si enim in vita hac subsolari, tam multiplici, tam varia, tam diversa [Col. 1340B] et adversa in hac subsolari pugna et subsolari palma inter imperatorem et militem tanta fuit conformitas in regno illo dilectionis et pacis, imo quod non nisi pax et dilectio est, quid erit inter imperatorem et militem nisi unitas? Et si inter ipsos hic tanta conformitas, ubi non nisi distrahens vanitas, ibi quid erit inter ipsos ubi non nisi solidans veritas? Et certo certius inter imperatorem et quosquos milites suos nulla erit in patria unitas, nisi in via praecesserit inter ipsos conformitas. Nulla ibi capitis et membrorum unio, nisi hic ante fuerit viae et vitae similitudo et conjunctio. Debet enim miles, sicut imperator ambulavit, et ipse ambulare. In primis igitur constat et consequens est, et ex superiori [Col. 1340C] promisso teneor sic, ut post subsolarem et visibilem pugnam militis ad subsolarem similiter et visibilem imperatoris pugnam conformatam quasi post melum primum et post subsolarem et visibilem triumphalis mortis militis ad subsolarem et visibilem imperatoris palmam itidem conformatam, quasi post melum secundum deinceps et subsequenter nunc ad suprasolaris et invisibilis triumphalis mortis palmae militis ad suprasolarem similiter et invisibilem palmam triumphalis mortis imperatoris audiendam consonantiam hic quasi jam tertius melus formetur. Quae tamen hujus meli tertii consonantia mira quidem et mortalium auribus inaudita, tam uniformis, imo tam unita est, ut magis quam reddat consonantiam, resonet unitatem. De [Col. 1340D] qua melus hic tertius erit ultimus. Melus revera hic magis quam consonantiam resonaturus unitatem. Utpote post sudores et labores, post pressuras et angustias, post persecutiones et contradictiones, post pugnas et palmas, sponso jam in lecto et amica in amplexu. De supra solari igitur et invisibili imperatoris et militis palmae gloria, quod est tanquam de particulari quodam sponsi et sponsae epithalamico, melus hic.
Verum nunc stupet animus, tremit manus, obrigescit digitus, revera sicut sentio, multo plus quam prius grossior nunc et rigidior ad modulandum et formandum tertium melum hunc. De quo ante ipsius modulationem, imo mox cum etiam praemeditor et ad quid cithara nostra nunc modulanda sit [Col. 1341A] recolo et adverto, stupor confestim mihi incutitur. Et ad palmam illam suprasolarem et invisibilem et in ea unitatem indivisam qua nunc sponso in lecto sponsa unitur in amplexu, ad haec, inquam, mentis meae attollens oculos nescio quae umbratilium phantasmatum aenigmata mentis meae mox oculis se ingerunt, et vicissim densa etiam obscurant caligine. Juxta prophetam tanquam caecus palpans ad parietem domus. Qua via etiam ad interiorem imperatoris et militis simul jam quiescentium thalamum tendam ignorans. Et hoc est quod jam me in historia testatum memini cum militis certantis adhuc monomachiam describerem, videlicet quod invitus avellerer a certante, eo quod post certantis triumphum, ipso jam in gloria deinceps mutus fierem, [Col. 1341B] de caetero de regno suo nil dicturus quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) . Verum quidquid dixerim ego, sive in via, sive in patria, sive in morte, sive in vita, sive in pugna, sive in palma, a tanto domino meo et alumno patre avellor invitus. Nec mirum hoc cum ego quasi orphanus relictus solus, domino etiam meo et patre tam gloriose in mundo de mundo, sicut et ipse mundus videt et praeconizat, triumphante, vix tamen mihi adhuc audeat communicare mundus, etsi mundo etiam jam per patrem meum et dominum triumphato sic. Unde nec mirum si, quemadmodum prius a visibili ipsius pugna et palma quam sermone saltem protraxi ut potui, [Col. 1341C] nunc multo magis ab invisibilis ipsius palmae gloria invisibili ego nunc sic solus relictus invitus avellar. De qua tamen tam victoriosa gloria eo meticulosius, eo etiam periculosius facio verbum, attolle praeconium, indulgeo animum, figo calamum, moveo manum, apto digitum, et formabo melum, quo mihi invisibilior palmae hujus gloria utpote suprasolari et visibili nemini. Quid igitur dicam mihi peccatori homunculo, jamjam uno levi et brevi flatu in pulviculum tenuem dispergendo invisibilem hanc? Imo patriarchis, prophetis, apostolis etiam et quotquot peregrinantibus adhuc peregrina et haec ipsis. Quorum unus: Oculus, inquit, Deus, non vidit absque te quae praeparasti exspectantibus te (Isa. LXIV) . Verumtamen poterit ipse nunc ad citharae [Col. 1341D] nostrae ingenioli mei plectro torquendos superiores clavos ad modulandas chordas, ad movendum manus, ad aptandos digitos ad pulsandum citharam, ut melus hic tertius quo acutius formetur et subtilius conatui meo huic interiores sensus mei augere nunc vires fortius, quanto nunc amplius confirmatus est principatus ejus. Et certe ordinis exigeret consequentia et decens admodum, si quis tamen didicisset sic post visibilis pugnae imperatoris et militis melum primum et post eorumdem visibilis palmae melum secundum de invisibilis et suprasolaris palmae ipsorum gloria quasi melum tertium resonare. Cujus profecto meli remedio plenius restitueretur mundo quo dignus non erat mundus et historia libelli hujus. Verum melus hic in citharae [Col. 1342A] chordis acutioribus et subtilioribus terreni et carnalis spiritus sensibus spissis omnino subductus modulationem desiderat. Alioquin totum absonum, totum dissonum, consonum nihil, auditui nihil nec etiam ejus ipsius qui pulsaverit citharam delectabile. Cum tamen juxta illud vetus proverbii: ยซEt qui dulce non canit tamen sibimet dulce canat.ยป Mei autem, sicut jam supra et hic iterum fateor, ad has citharae chordas tam acutas, tam subtiles, quae tamen solae, ut melus hic dulciter et concorditer resonet in cithara, pulsandae sunt, digiti certe mei grossi nimis et rigidi, spissi nimis et turgidi. Terreni quippe et carnalis hominis digiti hi, imo terrei et de terra. Quin potius terra ipsa jam jam in lutum vile et putridum, nec etiam ut pedibus [Col. 1342B] conculcetur dignum, reversura. Cum tamen, ut melus hic in cithara digne et apte formetur, nullius praeterquam solius Dei digitus exspectandus. Spiritus quippe sapientiae, sicut multiplex, ita et ipse solus simplex, acutus, subtilis et mobilis est, omnibus etiam mobilibus mobilior: adeo quod attingit a fine usque ad finem fortiter et disponit omnia suaviter. Unde et ipsius solius digitus ad melum hunc formandum aptus est. Et propterea solus hic qui talis spiritus et qui omnia suaviter disponit sic, solus quidem hic novit melum hunc suaviter citharizare, et solus ipse potest suaviter melum hunc citharizantes docere; qui videlicet habeant spiritum sui similem, simplicem, acutum, subtilem et mobilem. Ego tamen tanquam gradu testudineo [Col. 1342C] sequax, ut solem comprehendam Domini mei gloriam de tam profunda hac lacrymarum valle suspiciens, velim nolim, possim non possim, animo utrumque et calamo, prout datum desuper, prosequar. Et qualibuscunque manibus et digitis utramque pulsabo citharam, formabo melum. Urget enim me, ut jam supra tetigi, charitas: verum, quia tanta et tota gloriae materia haec quae quotquot ante nos fuerunt vel sunt, quantumcunque praeclara ingenia prae nimio sui fulgore, utpote suprasolaris et invisibilis reverberat, de ipsa tamen ipso qui jam in ipsa est, Domino meo juvante aliquantisper locuturus faciam vel quod infantes solent utpote infans hic. Faciam, inquam, quod infantes, qui [Col. 1342D] conantes loqui verba magis praecidunt aut dimidiant quam forment. Et ego vel sic formabo melum, quasi dans sine mente sonum: jubilans et tamen jubilationem nesciens. Quam non peregrinus in via, sed solus beatus populus sibi in patria vindicat. Juxta quod edocti illius citharoedi et id experti vox in cithara: Beatus, inquit, populus qui scit jubilationem (Psal. LXXXVIII) .
Quod autem ad inchoandum melum hunc sic moror, sic traho, sic protraho, sic me retraho, sic differo et me excuso, nemo calumnietur, miretur nemo. Nec enim calumniandum mirandumve, si bestia montem tangere, si plebeius Sancta sanctorum intrare, aut si plumbeae gravedinis animal intumescentium [Col. 1343A] aquarum torrentem intrare vereatur, quem nec ipse propheta ipsius Salvatoris effigiata imago, primo per aquam transductus usque ad talos, post usque ad genua, demum usque ad renes, verum cum jam profundius usque ad hunc aquarum torrentem pervenisset, pertransire non potuit, quoniam, ut testatur ipse, intumuerant aquae profundae torrentis quae non poterant transvadari. Verumtamen quoniam ex promisso teneor, et ne temere vereor torrentem hunc, etsi transvadare non possim, hoc quippe nemo, intrabo tamen non quidem propheta audacior, sed quod minime dubito, temerarior; nisi quia si minus fidei habens praesumptionis plurimum mergi coepero, ad imperatorem et triumphatorem militem mox clamabo ne peream. Quoniam etsi praesumptuosus [Col. 1343B] et temerarius propter ipsorum tamen gloriae palmam annuntiandam periclitor. Unde, etsi culpetur praesumptio, spero tamen quia apud ipsos subveniet mihi et me excusabit devotio.
Ut igitur superius promissum, devotionis meae nunc solvam debitum, post duos melos de conformitate simili seu de similitudine conformi visibilis pugnae imperatoris et militis et visibilis similiter eorumdem palmae, prout desuper edoctus, praeformatis, jam de ipsorum non tam conformitate seu consimilitudine, quam de quasi individua et sempiterna eorumdem unitate melus hic tertius formandus est. Et erunt ita post historicum canticum ad laudem et gloriam imperatoris et militis meli tres. Primus melus fuit de imperatoris et militis consimili [Col. 1343C] pugna; secundus, de imperatoris et militis consimili palma, sed subsolari et visibili; tertius vero hic itidem erit de imperatoris et militis, non dicam jam consimili, sed quasi una et eadem palmae gloria, sed suprasolari et invisibili. Et primus quidem melus de visibili pugna imperatoris et militis fuit ad luctum propter compassionem; secundus de visibili palma imperatoris et militis fuit ad gaudium propter victoriam; tertius vero hic de invisibili invisibilis palmae imperatoris et militis gloria quasi de quodam sponsi et sponsae particulari epithalamico erit ad jubilum propter amoris vehementiam quam tacere non possumus, et tamen exprimere non valemus.
In primis igitur ad conformis gloriae imperatoris et militis plenitudinem demonstrandam post signa et vexilla imperatoris et militis non est tacendum de eorumdem coronis.
Imperatoris siquidem est corona duplex: similiter et duplex militis. Duplex quidem militis corona, quia duplex victoria. Exspectemus per modicum donec audierimus. Sed de coronis imperatoris praedicendum.
Imperator ab aeterno natus, ab aeterno coronatus, et ab aeterno haeres universorum est constitutus Haec imperatoris corona aeterna illa est quam habet cum Patre et a Patre una majestas et aeterna, una potentia, una gloria. Et haec est imperatoris corona prima, sicut sine fine, ita et quod adhuc magis implicitum fidei involucrum est et absque initio. Hoc profecto mirum supra omne mirum, sed humiliter et devote praebeamus auditum quia fides ex auditu. Et haec quidem, quam nunc dicimus, corona est prima et aeterna corona imperatoris Dei, non ejus hominis corona. Ejus, inquam, non hominis imperatoris, sed ejus imperatoris Dei corona haec ante [Col. 1344B] omnem creaturam prius quam crearetur homo.
Hanc tamen coronam suam primam, qua pater suus Adonai coronavit ipsum ante saecula, propter hominem in fine saeculorum quasi deposuit et aliam incomparabiliter inferiorem assumpsit, tanquam exuens soccum et induens saccum. Unde ipse: Conscidisti, inquit, saccum meum (Psal. XXIX) . Qui si in prima illa et aeterna corona sua propria et proprio socco mundo apparuisset, non jam rex videor sed potius angelorum, imo etiam plus quam archangelorum imperator cognosceretur, imo nec cognosceretur quem nec totus mundus sustinere sic posset. Quis enim, quae caro, quod animal, quod corruptibile [Col. 1344C] posset etiam appropinquare, nedum habitare cum illo devorante igne, cum ardoribus sempiternis? Imperator igitur noster ad nos descendens, talem inter nos et ex nobis coronam assumpsit et talem soccum induit, qualem ad Judaeos, propter quos specialiter ad nos venit tunc decuit, saccum tamen revera magis quam soccum. Alioquin nisi judicio nobis incomprehensibili talem soccum induisset, non fuisset saccus ejus conscissus nec ipse laetitia circumdatus. Et ne diutius immorer his, ex superiori charitatis promisso ad alia properans de hac secunda imperatoris corona sub brevitate nunc dicendum expressius.
Imperator patris sui sicut unicus et primogenitus quemadmodum a Patre suo primam aeternae Deitatis [Col. 1344D] suae coronam ab aeterno habuit, sic et a matre sua Virgine in tempore humanitatis nostrae coronam assumpsit. Haec profecto corona, diadema illud est quo rex sapiens imperatorem hunc a matre sua coronatum praeconizavit: Egredimini, inquiens, filiae Sion, et videte regem Salomonem in diademate quo coronavit eum mater sua (Cant. III) . Et ecce Salomon hic, imo etiam plus quam Salomon hic. Et ecce Salomonis corona haec, qua benedicitur mater sua ipsum coronasse potius quam induisse. In hac quippe nostrae humanitatis et humilitatis carne videmus eum nunc sicut terrenas et aerias potestates triumphasse. Nam obedientiae merito, qua factus est obediens Patri usque ad mortem, mortem autem crucis, Pater hanc Filii sui coronam exaltavit, quin caro ejus refloruit, [Col. 1345A] et sic devicta morte de nostibus triumphavit. Et ita corona haec in cruce tanquam in fornace per ignem passionis examinata et omni sic vetustatis excocta rubigine tota resplenduit, quia totus homo refloruit. Et ut videri potest in quadam velut sanguinis tinctura presso et calcato sacco et in soccum converso. Unde propheta: Quis est iste qui venit de Edom tinctis vestibus de Bosra? Iste formosus in stola sua, gradiens in multitudine fortitudinis suae (Isa. LXIII) . Etiam in hac matris suae corona adeo gloriosus, formosus et fortis ut quem paulo ante vidimus angelis minoratum cernamus nunc adorari ab angelis super angelos et super omnem creaturam exaltatum; unde et Magister: Eum qui modico quam angeli minoratus est [Col. 1345B] videmus Jesum propter passionem mortis gloria et honore coronatum (Hebr. II) . Ecce duplex corona imperatoris: prima qua pater suus ipsum coronavit, et haec est corona omnipotentiae; secunda qua mater sua ipsum magis coronavit quam induerit: et haec est corona gloriae sacco sic in soccum converso. Ecce enim quem sacco obvolutum vidimus, in quo quasi absconditus vultus ejus et despectus; unde nec reputavimus eum, ecce, inquam, magnus imperator hic duplicem coronam gestans, tanquam gigas geminae substantiae biformisque naturae, ex prima sui et aeterna natura secundum quam patrem habet et non matrem gestans coronam omnipotentiae: secundam alteram vero sui naturam, secundum [Col. 1345C] quam matrem habet et non patrem, secundum illam gestans coronam gloriae. Taceo nunc de tertia imperatoris nostri corona, corona videlicet illa spinea qua post patrem suum et matrem coronavit eum noverca sua Synagoga. De illa, inquam, taceo utpote quae nunc a reliquis imperatoris duabus coronis quasi absorpta nec potentiae fuit corona, nec gloriae, sed ignominiae, per quam tamen secundae illius quam a matre habuit acquisivit gloriam palmae. In prima corona imperatoris nostri majestas est incomprehensibilis. In secunda ipsius gloria admirabilis, sicut in tertia ipsius fuerat humilitas despicabilis, in qua nec species ei nec decor. Nec enim decoris sed potius dedecoris corona haec. Unde post istam sic exaltato imperatore nihil modo imperatori [Col. 1345D] et coronae illi, sicut nec illis qui imperatorem tunc suum nunc nostrum coronaverunt sic.
Ecce quia jam audivimus quod duplex sit corona imperatoris. Similiter est et duplex militis. Duplex certe corona, quia duplex victoria. In praemisso siquidem de milite historico cantico, si revocemus nunc, nec enim arbitror excidisse hoc, nisi forte totum canticum tam cito jam a memoria exciderit; revocemus, inquam, nunc quod supra cantatum, nunc tangimus de hac militis victoria duplici. Satis siquidem supra et cantatum et recantatum, quanta fuerit tolerantis virtus in exsilio. Et iterum quanta fuerit pugnantis constantia in martyrio. Et sic miles hic prius vicit per exsilium et haec est palma confessoris. [Col. 1346A] Secundo vero per martyrium et haec est palma martyris. Unde et corona debetur palmae huic; debetur et illi: una confessori, sacerdoti, altera vero neomartyri militi. Quas et jam scio redditas a retributore cito et justo debitore. Ut sit super communem auream confessorum et altera corona aureola martyrum juxta ipsius in lege formam exemplarem a summo omnium aurifice et ipsius largitore fabricata. Charismatum videlicet varietate multiplici in terra silis et distincta et quatuor praesertim expressis et impressis virtutibus principalibus, quasi quatuor ipsius Spiritus sancti fabricatoris digitis alta. Aureola quidem dicta non pro parvitate aut diminutione coronae, sed potius pro perfectorum quibus solis danda est paucitate. Haec duplex militis [Col. 1346B] triumphatoris corona illa, ni fallor, mirae magnitudinis corona est, quam sicut supra in historia interseruimus, frater Hierosolymitanus post mortem angelorum concivis effectus, capiti martyris dilacerato et convulso ab ipso Domino vidit impositam. Rememoremur superiorem historiae pericopen hanc. Ecce Thomas quem vidimus hominem passibilem, nostri similem, nostri comportorem oneris, et nostrae comparticipem infirmitatis, quam magnus triumphator nunc, duplicem coronam gestans, ut confessor unam, ut martyr alteram, ut ita congruat militi quod et imperatori; et quemadmodum supra de tertia corona imperatoris sic pertransimus, nunc et de tertia militis. Illam vero nunc dico militis coronam [Col. 1346C] tertiam, quam a capite abscisam in agone martyrii perdidit, per quam tamen miles per martyrii palmam duas quas ostendimus acquisivit. Ita iste per suam carnis coronam corruptibilem et infirmam obtinens coronam duplicem, sicut et imperator humanitati suae per suam contemptibilem et ludibricam coronam spineam. Verumtamen, sicut supra de illa ludibrica imperatoris, ita de hac infirma corona militis, pertranseo nunc. Nihil quippe modo coronae illi et militi triumphatori, utpote quae sicut marcescibilis versa nunc in corruptionem carnis fuit non spiritus.
O quam magnus triumphator miles hic, imperatoris sui gigantis geminae substantiae biformisque naturae sicut in aliis, etiam et in coronis, suo modo [Col. 1346D] conformis sequela et consimilis! Sicut imperator suus gigas geminam substantiam, et iste duplicem personam gerens, confessoris unam, martyris alteram. Sed haec quae de coronis imperatoris et militis in tertio melo hoc jam inchoato citharam nostram pulsantes resonavimus de imperatoris et militis invisibilis palmae conformitate, magis quam de ipsorum proposita et promissa invisibilis palmae unitate resonata sunt. Verumtamen et de hac inter imperatorem et militem invisibilis palmae conformitate in patria, sicut et alia multa quae de ipsorum visibilis pugnae et visibilis palmae in via conformitate praemissa sunt, hic tacendum non erat. Siquidem inter imperatorem et militem et in via, et sicut jam ostendimus de coronis et in patria tam evidens et [Col. 1347A] tam admiranda conformitas, magnam et nobis ineffabilem inter eosdem unitatem nunc in patria et portendunt et probant. Quin potius haec quae expressim de imperatore et milite praemissa sunt, totius capitis et corporis unitatem commendant nobis et probant. Nam quod dico et expressim doceo de militis ad imperatorem suum in via conformitate, quasi de uno capitis membro ad caput, sic quidem etsi non sit scripto expressa, et in singulis capitis hujus membris magna est et decentissima ad idem caput suum conformitas, et aliqua cujusque membri ad caput suum conformis gratia, quae non alterius juxta varia gratiarum dona a capite ad membra descendentia. Juxta quod caput corpori sponsae videlicet sponsus pollicetur: Murenulas, inquit, aureas [Col. 1347B] faciemus tibi, vermiculatas argento (Cant. I) . Et idem aliter: Quid faciemus sorori nostrae in die quando alloquenda est? Si murus est, aedificemus super eum propugnacula; si ostium est, compingamus illud tabulis cedrinis (Cant. VIII) . Itaque, etsi non sit scripto expressa quemadmodum nunc de imperatore et milite, nihilominus tamen magna praecessit in via singulorum membrorum corporis ad caput suum conformitas. Alioquin non sequeretur nec esset capitis et corporis sicut nec decens nec conjunctio congrua.
Igitur post imperatoris et militis non solum visibilis pugnae et visibilis palmae in via, sed etiam et palmae invisibilis in coronis ipsorum in patria conformitatem expressim edoctam, quod adhuc multo [Col. 1347C] majus acutius, subtilius et difficilius est, utpote melo hoc tertio amodo in superioribus et acutioribus citharae chordis formando deinceps sumus de eorumdem quae jam in patria est unitate dicturi. Et quidem in primis de generali totius capitis et corporis sponsi et sponsae Christi et Ecclesiae in patria, unitate ex parte jam inchoata in cithara nostra resonabimus. Quia admodum dulcis consonus et concors melus hic in parte hac; in quo decet maxime nihil audiri dissonum, nihil absonum, utpote non tam de conformitate quam de unitate ipsa. Sed in melo ultimo ad imperatorem et militem reversuri nunc in primis inchoabimus a genere. Quia hoc ipsum sperandum et exspectandum in fine omnium in toto [Col. 1347D] capite et corpore, quod nunc de capitis et corporis unitate in cithara nostra resonabimus pro imperatore et milite. Nisi quod quaedam corporis membra quo capiti plus vicina, eo etiam digniora et capiti conjunctiora sunt quasi unum cum capite. Juxta quod magister docet stellam a stella in claritate differre, et magister magistrorum in domo patris sui mansiones multas paratas esse.
Igitur de imperatoris et militis per palmam suam invisibilem unitate in patria tertium melum hunc in ipsorum coronis jam inchoatum subtilius deinceps et acutius, prout subtilis ipse et acutus sapientiae spiritus edocere dignabitur, formaturi in primis et [Col. 1348A] ante alia tres vanitatum species seu unitates tres nobis sunt distinguendae; ut ita liquido appareat, quae sit illa unitatum inter tres quam inter imperatorem et militem tanta in via et prout docuimus tam diligenter ostensa conformitas probat. Juxta quod supra sic argumentando processimus. Quia si inter imperatorem et militem in via, ubi tanta varietas, tanta diversitas et adversitas, tanta distractio, tanta dilaceratio est, tanta fuit conformitas, in patria illa unitatis et pacis imo quae non nisi pax et unitas est, quid erit nisi admiranda quaedam et admirabilis unitas? Ecce quia argumentando sic processimus, donec de conformitate ad unitatem demum nunc pervenimus. Unde et tres hic vanitates distinguimus, ut quae sit illa imperatoris et [Col. 1348B] militis nunc in patria unitas, quam prius inter ipsos in via tanta probavit conformitas doceamus.
Sunt itaque, ut jam distinguere coepimus, tres unitates hae. Prima unitas est unitas solius naturae; secunda solius gratiae; tertia vero unitas est et naturae et gratiae. Prima unitas solius naturae in Deo inter tres; secunda solius gratiae in Deo inter Dominum et hominem singulariter assumptum in unitatem personae non naturae; tertia vero et naturae et gratiae inter Dominum sponsum et Ecclesiam sponsam. Ecce tres unitates hae et in Deo hae tres qui est prima et summa et principalis unitas. Et ita tres unitates hae in ipsa prima et summa et principali unitate. Prima unitas est trium personarum. Haec est [Col. 1348C] illa quam diximus solius naturae. Secunda unitas duarum est naturarum. Haec est quam diximus solius gratiae. Tertia vero est omnium spirituum: omnium dico quotquot ab initio praesciti et praedestinati sunt conformes fieri imaginis Filii sui. Et haec est illa, quam diximus, unitas et naturae et gratiae. Et cum de gratia evidens sit, ideo dico eam et naturae quia nostra prima et principalis unitas omnium Deus verus et solus, cum ab aeterno fuisset solum naturae suae nunc per gratiam incomprehensibilem uniendo sibi hominem factus est in tempore naturae nostrae. Et ita ei unimur, nunc non solum per gratiam sed et per naturam. Et haec est quam nunc dicimus unitas naturae et gratiae inter solum hominem et Deum, non inter Deum et angelum. [Col. 1348D] Nusquam enim, ait Magister, angelos apprehendit. Nec etiam dico unitatem hanc inter Deum et hominem assumptum, quae est solius gratiae, sed illam quae est inter Deum et hominem, sponsum videlicet et sponsam, Christum et Ecclesiam, et nunc inter imperatorem et militem triumphatorem, de qua principalis nostra intentio est, et propter quam de aliis nunc interserimus. Haec quippe nostra unitas specialis et propria, non angelica sed humana, utpote quam nos, qui in corpore mortis hujus peregrinamur adhuc, per patientiam exspectamus, et in qua triumphator miles noster et imperator nunc sunt. Prima unitatis species, quae est solius naturae, inter tres imo tres et tres ipsa sicut incomprehensibilis [Col. 1349A] et ineffabilis est. De qua tamen propter nostram tertiam quae est naturae et gratiae aliquantisper fari nos oportet. Similiter et post de secunda, quae est solius gratiae propter eamdem tertiam. Tertia siquidem haec nostra quae est naturae et gratiae, quasi de duabus illis est, quarum prima est solius naturae, altera vero solius gratiae. Unde et de prima dicendum primo. Praesertim cum haec tertia sicut et secunda in prima unitate sint, utpote sicut prima et principali. Imo sint hae unitates tres, quasi una illa prima et principalis unitas, ut docebunt sequentia, et illa prima sit summa causa et prima sicut secundae unitatis et tertiae.
De prima igitur et principali unitate hac dicturi, [Col. 1349B] amodo primas et superiores citharae nostrae chordas nos jam tangere necesse est. Id in primis primae illi et principali unitati supplicantes, ut pro ipsa et de ipsa citharam ego qualiscunque puer suus citharoedus pulsaturus revelet oculos meos, ut resonare sciam vel aliquid de ipsa quo nobis manifestetur, quod est ipsa et postea secundum analogiae nostrae possibilitatem, quid sit ipsa. Igitur juxta quod et magister ille citharoedus orabat, revelet oculos nostros ut consideremus de principalis hujus unitatis lege mirabilia. Oculos dicit non oculum: siquidem et oculi hi multi sunt. Est enim oculus corporis, est oculus cordis seu rationis, est et oculus contemplationis. Oculus corporis apertus est et clare videns; oculus cordis infirmus et lippiens. Oculus [Col. 1349C] vero contemplationis caliginosus et caecutiens. Primo oculo videt homo quae extra se; secundo quae intra se; tertio quae supra se. Primo oculo videt homo corpora et quae in corporibus per speciem; secundo oculo videt homo spiritus et quae in spiritibus per experientiam; tertio vero videt homo primam et principalem unitatem, sed in imagine per obscuram aenigmatis similitudinem. Primus corporis oculus ad viam trahit et quasi dormitantem cordis oculum excitat; secundus cordis oculus jam viantem ducit et viam monstrat; tertius vero contemplationis oculus patriam a longe nunc aspicit et salutat. Et videamus quomodo.
Homine mundum et quae in mundo corporaliter cernente, et nec mundum nec in mundo quidquam quod non creatum non factum, sicut et ipse homo qui in creaturis praecellit factus est, ipsius excitatur mox cordis seu rationis oculus, ut per corporaliter visam creaturam cogitet mox aliquem ipsius esse quem non videt Creatorem. Et ita per varias creaturarum species nunc visibiles, nunc invisibiles, nunc infimas, nunc medias, nunc supremas meditando currens quasi per scalam aliquam variis distinctam intercalaribus, Creatorem investigando conatur ascendere. Et tandem ductu rationalis oculi unum invenit omnium Creatorem, primam videlicet [Col. 1350A] et principalem unitatem nostram, omnium quae sunt primam et summam causam, excitato sic oculo cordis per oculum corporis et investigantis ascensiones dirigente. Et haec est prima primae et principalis unitatis nostrae manifestatio, ipsius videlicet per creaturas suas prima cognitio. Unde et Magister: Quod notum, inquit, est Dei manifestum est in illis; Deus enim illis manifestavit (Rom. I) , unde et cordis hic oculus, etsi infirmus et lippiens, tamen quoad manifestationem hanc ductu suo est sufficiens. Ita quod sicut Magister docet, illi sint inexcusabiles qui veritatem Dei in injustitia detinebant. Quia cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt. Prima igitur primae unitatis nostrae manifestatio est per opera. Et hoc qui diffiteatur [Col. 1350B] nemo, qui hos duos oculos habeat. Hoc quippe jam quasi oculo ad oculum videri potest, per oculum corporis excitato oculo cordis, et nos peregrinantes adhuc per rectam hanc intelligentiae viam dirigente. Verum de prima manifestatione hac cursim inpraesentiarum pertranseo, utpote quae non solum a catholicorum theologis, quorum sublimior speculatio est, sed et a philosophis gentium solum naturae exemplaria sequentium et non gratiae crebra valde et acerba est quaesita et inventa indagine. Qui et nobis super hoc prae excellentis ingenii sui monumenta reliquerunt et posteris legenda tradiderunt. In quibus super Deo vivo et vero, quidquid veri acutiori humanae rationis oculo in primo quod diximus naturae exemplari legentes subtilius inspicere [Col. 1350C] poterant, et profundius, studiosissime sunt prosecuti. Nec enim in parte hac Deus sapientiam mundi hujus stultam fecit, seu sapientiam sapientium perdidit, aut prudentiam prudentium reprobavit. Sed stultam fecit, reprobavit et perdidit, quia in solo naturae exemplari suo humanae rationis oculo studiose nimis inspicientes, eo solo plenam sibi posse comparare sapientiam arbitrati sunt, et praeter istam quasi visibilem et mundanam sapientiam quae quidem a Deo Dei nullam absconditam arbitrantes. Unde et visibile naturae exemplar ad sapientiam sibi sufficere arbitrantes, et nullum etiam esse ad hanc praeter hoc alterum, quod jam diximus gratiae exemplar, quasi vile et humile contempserunt. Et [Col. 1350D] ne cui in dubium veniat quae sint exemplaria haec quorum unum nomino sic exemplar naturae, alterum vero exemplar gratiae, sicut prius tres distinximus oculos, ita et oculorum trium tria distinguemus exemplaria, in quibus jugiter tres illi inspiciunt oculi. Primum itaque inter tria haec est exemplar naturae; secundum exemplar gratiae; tertium vero exemplar vitae. Quod et alibi in sacro eloquio ab ipsa sapientia liber vitae nominatur. Primum dico exemplar naturae mundum et quae in mundo sunt creationis opera. Secundum gratiae sacra eloquia et quae in ipsa a saeculis sunt abscondita humanae reparationis et divinae cognitionis secretiora mysteria. Nec enim loquor nunc de sacris eloquiis secundum illam eorum partem, quam capit parvulus, sed [Col. 1351A] secundum illam quam sapit etiam lux in lege Dei exercitatus et perfectus. De qua Magister: Sapientiam, inquam, loquimur inter perfectos (I Cor. II) . Sapientiam vero non hujus saeculi neque principium hujus saeculi, qui destruuntur, sed loquimur Dei sapientiam in mysterio, quae abscondita est, quam nemo principum hujus saeculi cognovit. Quin potius etiam hanc tanquam vilem et humilem saeculi hujus principes contempserunt, philosophi videlicet gentium, qui scientiae et nominis praeminentia caeteris quasi principari videbantur; tertium vero dico exemplar vitae librum praedestinationis aeternae. In quo sunt ab aeterno scripti hi, qui secundum propositum vocati sunt sancti, quotquot ante saecula praesciti sunt conformes fieri imaginis Filii sui, verbum videlicet [Col. 1351B] in principio apud Patrem, quamdam velut omnipotentis Dei artem et sapientiam, et quae cum ipso sunt, et in ipso divinae suae incomprehensibilia sapientiae. Et in primo quidem quod dicitur hic naturae exemplari duo potissimum inspiciunt oculi. Primo inspicit quem supra primum posuimus, oculus corporis et secundo oculus rationis. Sed oculus corporis sola visibilia, oculus vero rationis per visibilia legit et videt in eo invisibilem in creatura Creatorem. In reliquis vero duobus, quorum unum diximus exemplar gratiae, alterum vero vitae, tertius ille et solus quem contemplationis oculum diximus intuetur: utpote quae in exemplaribus his scripta longe nimis remota ab oculo rationis et multo longius adhuc ab oculo corporis. Nec enim quae in duobus [Col. 1351C] his exemplaribus sunt Dei nota sunt. In quibus sola invisibilium fides, non visibilis creatura, non ratio tertium hunc nostrum contemplationis oculum juvat. Unde et prima illa primae et principalis unitatis per opera manifestatio, quae in primo legitur et videtur naturae exemplari, etsi sit prima et philosophica, etsi etiam gemino studiose et acute inspecta oculo, ad tam invisibilia tamen et tam incomprehensibilia quae in reliquis duobus exemplaribus scripta sunt, sicut peregrina et invalida nimis manifestatio haec: nec etiam quanta si pupilla oculi aut lucerna lychni mundum illuminanti solis claritati comparetur. Et his praesertim quae in tertio exemplari, quod liber vitae dicitur, scripta sunt per creaturas est [Col. 1351D] prima ista invalida nimis primae unitatis manifestatio. Nam ex formationibus et similitudinibus his creatis et naturis sensibilibus, magis quid non sit quam quid sit haec prima nostra unitas demonstratur. Neque enim dicitur id neque secundum id, sed est totum supra id, et omnino extra quam id per quod probatur. Unde et si forte haec ipsa quae sicut incircumscriptibilis et indescriptibilis est, ut vel aliqua ipsius notitia comparetur quoquo modo describitur magis quam per quid sit, per quid non sit necesse ut describatur; ut ad sciendum de ipsa quid sit ipsa, sufficiat nunc nobis scire quid non sit ipsa. Et removeatur ab ipsa quidquid fecit, ut vel sic sciatur hoc solum esse ipsa quod non fecit. Quasi omnino diversa, omnino alia superessentialis quaedam essentia. Nam ut [Col. 1352A] intelligentia gratia e multis unum ponamus, hic cum de increata unitate hac dicitur, quod ipsa est, et de quovis creato quod ipsum est, per idem verbum aut idem aut saltem simile vel commune, quid de increata et creato videtur dici. Sed dicto revera omnino dissidens et praedicationis ratio hinc inde omnino incompacta et dissonans, quod etiam parum theologis patens. Praedicatio revera omnino dissonans inter haec non minus quam et inter haec alia, ut si diceretur: Aper est ferus, homo est justus. Tanta est essendi distantia inter creatricem unitatem, cui nihil aliud est esse quam vitam esse, et inter creaturam, cui nihil aliud est esse quam corruptivam esse. Unde et in cor hominis non ascendit hujus increatae unitatis superessentialis essentia. Quia neque [Col. 1352B] illa est nec in illis nec secundum illa quae sapere vel cogitare potest cor humanum. Et ideo sicut nec oculo corporis nec oculo cordis haec percipitur qui non videt, nisi vel ea quae novit vel secundum ea quae novit. De ipsa igitur prima et principali unitate, prout ab ipsa datum, nunc loquens, hoc solum nunc in primis de ipsa demonstrare proposui, quod ipsa est et hoc per primum corporis oculum secundum rationis oculum excitantem. Quia dixit insipiens in corde suo: Non est Deus (Psal. XIII) . Et maxime quia hoc nostrum propositum juvat. Ut ita praeostenso quod ipsa sit, consequenter demonstretur, quod nec in ipsa nec cum ipsa sicut nec aliqua contrarietas sit vel adversitas, sic nec diversitas vel multiplicitas, sed sola unitas. Juxta quod magistrorum [Col. 1352C] unus: Apud quem, inquit, non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio (Jacob. I) . Non dixit quod non in illo, sed quod nec etiam apud illum sit. Hoc etenim pariter si non excidit et ad propositum attinet, quo juxta superius promissum nostrum post multipliciter supra demonstratam imperatoris et militis conformitatem in via, ipsorum tenemur a modo unitatem demonstrare in patria. Quod tamen paucis explicari non potest. Unde etsi in tertio melo hoc formando fio morosior, non reprehendat auditor, sed indulgeat, quia tam grandes materiae, et sine quibus propositum non efficitur, brevibus explicari non possunt. Propter hoc ipsum supra distinxi unitates tres, primo ut videbar congruere [Col. 1352D] de prima et principali unitate, nunc loquens de ipsa per ea quae ab ipsa facta sunt ostendere desiderans, quod ipsa sit, quod potest esse manifestum et ad propositum attinet. Verum licet secundo sic nobis demonstrante cordis oculo per primam creationis suae revelationem manifestari sic possit, necesse tamen ut post modum eumdem hunc nostrum cordis oculum, etsi, ut diximus, lippum et infirmum conemur aperire adhuc; quo visus ipsius vis et virtus amplius dilatetur ad videndum aliquid adhuc et manifestandum nobis de prima nostra unitate hac.
De prima igitur primae unitatis nostrae manifestatione, quae procreata est, hoc praemittimus, quod cum variae sint species creaturarum, nihil tamen [Col. 1353A] omnino creatum, quod non mannestando probet et probando manifestet creatricem unitatem hanc: tanquam radii solem, sic creaturae singulae hanc suam creatricem. Nec aliquid existimo creatum vel creari posse, quod a creatore suo sicut haberet substantiam, sic aliquam non traheret convenientiam. Convenientiam dico aliquam etsi nobis absconditam, per quam creatura omnis suo in aliquo convenit Creatori. Siquidem omne quod factum est sicut ei, a quo factum, omnino non potest esse aequale, ita et ei, a quo factum, omnino non potest esse dissimile, factura a factore suo aliquam ex necessitate convenientiam contrahente, quemadmodum a radice fructus semper aliquem saporem trahere necesse est. Si enim juxta Scripturae testimonium cuncta [Col. 1353B] quae fecerat Deus, erant valde bona (Gen. I) , nihil in universitate est quod sicut a bono summo non habet essentiam, ita non trahat et boni participationem, ac per hoc convenientiam et similitudinem. Ex qua boni participatione est quod nihil omnino creatum est, quod non aliquid possit et ad aliquid prosit. Nec etiam arbitror aliquid creari posse, quod ad aliquid prodesse non possit, tanta est bonitas Creatoris. Cum igitur nihil sit quod a summo bono non trahat boni participationem, consequitur mox nihil esse quod cum summo bono non habeat convenientiam et similitudinem aliquam. Ex qua profecto participandi similitudine bonum increatum et summum per bonum creatum et infimum in omni creato aliquatenus intelligi potest et cognosci. Nihil igitur, [Col. 1353C] sicut nec super coelum, nec sub coelo creatum, quod non aliquatenus manifestet creatricem suam unitatem hanc; ut sit juxta prophetam confessio ejus sicut super coelum et terram. Nec enim solum hanc confitentur et probant cum omni coeli militia ignis, aer, aqua, terra, cameli, elephantes, pardi, ursi et leones, sed et muscae sciniphes, culices et scarabones. Juxta quod egregius ille ex philosopho theologus: ยซQuam pulchre, inquit, divina et coelestia etiam per dissimilia symbola manifestantur.ยป Quod propheta considerans omnia sic tam infima quam et suprema, quasi voce una Creatorem suum confiteri et contestari sic admirando ad ipsum omnium Creatorem exclamat: Mirabilia testimonia tua; ideo [Col. 1353D] scrutata est ea anima mea! (Psal. CXVIII.) Unde et inter universa in hymnidico cantico etiam minima et quae contemptibilia ad ipsius Creatoris sui laudem invitat: Bestiae, inquiens, et universa pecora, serpentes et volucres pennatae (Psal. CXLVIII) . Sic enim non solum coeli gloriam Dei enarrant, sed opus operi clare et manifeste tanquam dies diei verbum illud, per quod omnia facta sunt, eructat, singulis quasi quibusdam verbis hoc unum verbum quod semel loquitur, credens de creatorum plenitudine plene evangelizantibus, ut sic mundus totus verbi illius, per quod omnia in mundo facta sunt, velut quoddam evangelium corporale et visibile omnibus quae facta sunt sicut festive, ita et varie factorem suum bene annuntiantibus, et quidem varie, nam ex creatorum [Col. 1354A] perpetuitate aeternus, ex magnitudine potens et immensus, ex virtute robustus, ex splendore luminosus, et ex specie speciosus et ipse declaratur. Unde et magister propheta taliter dicit Dei invisibilia per ea quae facta sunt conspici, et propheta noster omnia haec considerans: Dilectasti me, inquit, Domine, in factura tua (Psal. XCI) . Ex his igitur, quae praemisimus, liquidissimum est quod per creata docemur oculo rationis sic demonstrante quod prima nostra et principalis unitas sit, et nec solum etiam quod ipsa sit, sed et aliquatenus quid ipsa sit.
Verum juxta quod supra praemisimus, idem hic noster rationis oculus ad videndum amplius dilatetur [Col. 1354B] adhuc, nec enim ex sola creatione, sed ex creatorum gubernatione, quod haec unitas nostra sit et etiam aliquatenus quid sit ipsa demonstrabile. Unde sicut ea quae facta sunt invisibilia Dei per sui creationem, ita et eadem ex sui gubernatione Dei ostendunt virtutem; propter quod et Magister mox subdit: Sempiterna quoque virtus ejus, id docens quod sicut invisibilia Dei conspiciuntur per ea quae facta sunt, similiter et virtus ejus per eadem et vera virtus. Est enim virtus Dei haec admiranda, quod sicut ea quae facta sunt semel creavit, ita et postquam facta indesinenter regit. Unde et ex creatione quae prima et ex gubernatione quae postea creantis et gubernantis, divinitas quam tertio magister ponit est manifestata. Et multo quidem quam de creatione, [Col. 1354C] adhuc de gubernatione manifestior: fide enim sola tenemus creationem, nisi quia fides in parte hac aliquantisper oculo rationis adjuvatur. Unde et Magister: Fide, inquit, intelligimus aptata esse saecula verbo Dei, ut ex invisibilibus visibilia fierent (Hebr. XI) : fide itaque tenemus creationem: sed ipsa rerum experientia mundanorum gubernationem quotidie et sentimus et corporaliter cernimus: ecce enim quia manet solemnis quidam et statutus omnium ordo mundanorum. Labitur enim annus per menses, mensis per septimanas, septimana per dies et noctes, et iisdem vicissitudinibus redit solis et lunae conversionis lex statuta cunctis scilicet diebus terrae sementis et messis, juxta quod ad Noe Dominus: [Col. 1354D] Cunctis, inquit, diebus terrae sementis et messis, frigus et aestus, aestas et hiems, nox et dies non requiescent (Gen. VIII) : similiter oceani quotidianus fluxus certus et refluxus, et quidem omnia haec quotidie cernimus et experimur. Sed quid enumerem singula? omnium quotquot sive viventium seu vitam non habentium lex semel statuta immobilis perseverat et gubernatio pro rerum specie ac varietate competens sibi et indifferens, ut sicut nihil est sine causa, ita et nihil sine gubernationis lege nec sine ordine aliquid, sed a quo gubernatio haec aut quis hic qui ordinat et gubernat sic: indicibile enim ut quidlibet se ipsum vel a se ipso gubernetur sic: nam ut de creaturis caeteris digniori et prae caeteris rationis judicio praedita exemplum dem, [Col. 1355A] homine, dico nec ipse est in sua cujus manu sit gubernatio, cujus, ut pertranseam caetera, ipsomet nesciente fit conceptio et in conceptione culpa, postea nativitas, et in nascendo poena; exinde continue in labore vita et demum ex necessitate mors, qui profecto se aliter gubernaret si ipsimet propria sui gubernatio crederetur: nec enim loquor nunc de illa hominis gubernatione propria quam ob peccatum homo plerumque a Deo dimittatur et in suis adinventionibus ambulat, nec de illa etiam qua dum in praesentis vitae captivitate homo militat injustus quotidie adversus justum praevalet et devorat justiorem se ad unius prophetarum querimoniam factis hominibus, quasi piscibus maris, et quasi reptilibus non habentibus principem; nec de hac, inquam, nec [Col. 1355B] de illa hominis gubernatione loquor nunc, sed de quadam alia qua creata singula, secundum legem a natura sibi impositam, certum ut praetetigimus ordinem tenent: duae quippe seu potius tres sunt hominis gubernationes istae priores quidem ex culpa Deo sic juste permittente, sed ista de qua nunc loquor a natura Deo ipsius ab initio per bonitatem suam auctore. Hujus igitur gubernationis naturae in omnibus si prima et summa quaeratur causa, demum ad aliquod principium, quod totam mundanam molem hanc sicut continet et gubernat, recurrere necessarium, quod est quam nunc per creatorum gubernationem manifestare quaerimus, prima et principalis unitas nostra, ut sicut prius ex mundi [Col. 1355C] creatione, sic secundo nunc ex ejusdem gubernatione liquido clareat de hac prima unitate nostra, quod ipsa sit, cujus nihilominus in gubernando fortitudo monstratur, ex tantae molis continentia, ex dispositione sapientia, ex frequenti quae accidit mundanorum commotione justitia et ex assidua reparatione misericordia; quibus tanquam praeclarissimis titulis gubernantis virtus indesinens illustratur, pariter et ex ipsis, sicut prius ex creatione, sic et nunc ex gubernatione non solum quod sic sed etiam et quod sit aliquatenus elucescit.
Verum unitatis nostrae adversarius insipiens, qui dicit in corde suo, Non est Deus (Psal. XIII) , forte ad omnia quae praemisimus, et quibus tam quam urgentioribus [Col. 1355D] vinculis ipsum videmur stringere, subsannabit asserens, sicut nec Deum esse, nec creaturam ullam. Nec enim ea quae corporaliter cernimus, creata, sed asserit potius quod sicut apostolorum Princeps tantae insipientiae errorem doctrinae suae interserendo tangit, ab initio omnia sic perseverant: et ita sicut nec Creatorem, nec creatum aliquid, et si quidem forte dederit aliqua facta, sed creata nulla. Quod et nonnulli inter gentium philosophos praeclariores tradiderunt, dicentes tamen non cum insipiente Deum non esse, sed esse unum Deum; verum illum nequaquam asserentes creatorem sed opificem, et de materia Deo coaeterna mundum a Deo factum sed non creatum, cum creare sit ex nihilo aliquid facere. Verum insipiens dicit nec etiam esse Deum.
In primis igitur ab isto sciscitor an hujus mundi sensilis, quem sic ab initio perseverasse contendit, aliqua sit prima et summa causa vel nulla. Dicet forte nullam existentiae ipsius causam; quia ab aeterno est, et a se non aliunde est. Aliis igitur inpraesentiarum intermissis, quaeram an illa, quae in ipso vivunt, qualia sunt animata, vitam habeant a se ipsis vel ab ipso mundo. Quod a se ipsis non arbitror tam extremae insipientiae quemquam qui dicat. Quare necesse ut ab ipso mundo vitam habeant, quae in ipso vivunt, quia quod aliunde dici non posset cum ipse mundus non aliunde sed a se ipso sit. Similiter et quae rationis habent judicium et voluntatis [Col. 1356B] arbitrium, qualia sunt rationalia, cum a se ipsis non habeant, haec necesse ut ab ipso mundo. Cum igitur mundus hic sensilis aeternus sit, et a se non aliunde sit, dans vitam et cum vita rationis judicium et voluntatis arbitrium, irrefragabiliter secundum insipientem Dei habet naturam. Et ita insipiens qui in corde suo sic fingit etsi diffiteatur nesciens in corde suo Deum, facit et ipsum mundum Deum, cui sic attribuit Divinitatis naturam. Quam quia negat esse, restat ut, etsi dicat mundum aeternum, aliquam necesse ut ipsius det causam et ipsam aeternam, cum et ipse mundus cujus ipsa est causa sit aeternus. Cum igitur causa ista mundi aeterna sit et prima ipsius causa et summa, quaero an ista causa [Col. 1356C] sit vita vel vita participans aut penitus vita carens. Sed quis adeo insipiens ut dicat quod penitus vita careat a qua tot in mundo vitam habent, et cum vita rationis judicium et voluntatis arbitrium. Praeterea quod nihil carens vita melius sit seu adeo bonum, ut illud quod est vita vel vitam habens, quia nihil vita carens posset frui beatitudine quare nec beatum posset esse quod carens vita. Haec vero prima et summa, de qua nunc loquor mundi causa, necesse ut omni eo quod vitam habet, sicut potentior, sit etiam et melior, utpote a qua mundus hic sensilis est et quidquid in ipso vivit. Igitur, si causa haec non caret vita, quod quidem necesse, consequitur ut aut causa ista tam magnifica sit ipsa vita aut vita participans. Quod si vita participans, aliqua [Col. 1356D] erit causa participii. Nihil enim bono ullo participat, cujus non sit causa major, plenior et superior a qua descendit quod participat. Sed secundum hoc jam non esset haec prima causa et summa, quod jam datum est, sed adhuc major et superior alia. Et sic etiam in infinitum extenderetur inquisitio, donec aliqua reperiretur causa, in qua vitae non esset participium, sed potius apud ipsum fons vitae. Restat igitur ut prima nostra et sensilis mundi causa, cum nec vita carere possit, nec vita participare, ut ostensum quod ipsa sit vita ipsa. Et cum vita nemo adeo insipiens, qui beatam diffiteatur, et non aliunde beatam sed a se. Quare et hanc Deum esse etiam insipientem confiteri, qui dicit in corde suo non esse Deum, necesse est.
Praeterea cum mundus hic sensilis semper in motu sit, nec aliquid ipsius sit quod non in aliquam motus cadat speciem, quaeri ab insipiente nostro potest, a quo sit omnis motus hic. Nec enim motum esse vel esse posse, nisi ab aliquo immobili, a philosophis jam pridem multipliciter et etiam apodeictice esse comprobatum: adeo ut in omni eo quod orbiculariter movetur, centrum semper immobile ab ipsis demonstratum sit. Quare et juxta philosophorum demonstrationem certissimam, necesse ut ab aliquo immobili omnis hic sensilis mundi procedat motus. Quibus et theosophorum nostrorum unus de sapientiae spiritu loquendo consonat: ยซEst, inquit, spiritus intellectus securus, stabilis et qui omnes [Col. 1357B] capiat spiritus subtilis, mobilis,ยป et mox subdit: ยซOmnibus enim mobilibus mobilior est sapientia.ยป Ecce quod quem prius dixerat stabilem, postea dicit mobilem sapientiae spiritum et etiam omnibus mobilibus mobiliorem. Quod ego maxime ob id dictum aestimo, quod hic sapientiae spiritus, qui omnes capit spiritus prima et summa causa est sicut omnis actus et omnis motus, juxta quod scriptum alibi quod manens immobilis dat cuncta moveri. Ut ita sit iste tam immensus spiritus, qui omnes spiritus capit, a quo et motus omnis omnium coelestium, terrestrium et infernorum se moventium, velut centrum quoddam immobile omni eo quod immobile videtur immobilius.
[Col. 1357C] Praeterea etsi ab aeterno nulla fuerit, ut insipiens asserit, futurorum scientia seu praescientia, de futuris tamen vera erunt scibilia et ita sciri tunc poterant et praesciri. Quaero igitur ab insipiente, in quo foret sciendi vel praesciendi futura potentia haec. Tunc enim fuit potentia haec et ut inesset necessarium. Quaero igitur in quo, et quid illud tunc fuerit, quod futura aut praescire posset vel scire.
Praetereo multa nunc sicut philosophica et etiam theologica, splendore pariter et acumine sensuum his, quae pro sensus mei tarditate induxi, incomparabiliter majora. Haec, inquam, praetereo, eo quod sint aliena magis quam nostra, quae ad manifestandam [Col. 1357D] primam et principalem unitatem nostram, unum videlicet principium sine principio, induci solent et efficaciter possunt: quibus inter caetera in infinitatis abyssum unius hujus principii contradictores demerguntur; juxta quod argumentari sic solent, aut aliquod est principium sine principio aut nullum. Sed nullum est principium sine principio; quare nihil fuit primum ante quod aliud prius non fuerit. Et ita rerum seu causarum invicem praecedentium se et subsequentium erit infinitas et sine principio, quare et ab aeterno. Et ita ex praemissis quasi duo jam tenemus praecedentium et subsequentium infinitatem et ab aeterno ipsam, quare cum infinitate aeternitatem, et cum aeternitate intinitatem jam habemus, et ita aliquod principium [Col. 1358A] sine principio, quia aeternitatem. Et praeterea rerum praecedentium et subsequentium infinitatem. Quod omni etiam parum intendenti sicut absonum videri potest et impossibile. Et cum hujuscemodi multa et circa haec induci possint, nunquam satis fit humanae menti, nec quiescit donec unum omnium principium sine principio inveniat, quasi et hoc sit ipsi ex natura insitum, ut tunc primum desinat et quiescat, cum illum ratiocinando repererit, qui suum et omnium sicut finis est et principium.
Verum hic noster rationis oculus quid tam longe tam late per aetherea et aeria, per coelestia et terrestria sic evagatur? In nobismet est quod quaerimus, in nobis ipsis prae caeteris est, unde haec prima [Col. 1358B] nostra unitas nobis manifestari possit, et quod est et etiam ex parte aliqua quid ipsa sit. In nobis, inquam, qui prae caeteris ad ipsius sumus imaginem et similitudinem conditi. Unde et nobis ex nobis ipsis et in nobis familiarior cognitio haec. Nostrum igitur rationis oculum retorqueamus in nos ipsos. Ecce enim quia mens nostra rationalis rationis habet judicium ad discernendum, voluntatis arbitrium ad eligendum, et memoriae thesaurum ad reponendum. Hoc quod nunc dicimus rationis nostrae oculo videmus et experimur in nobis. Nihilominus etiam quod non a nobis haec nostra nobis sunt sed ab alio. Quid enim habes quod non acceperis? Unde corpus tuum et quae corporis? vide et spiritum tuum [Col. 1358C] et quae spiritus, nihil in utraque hac natura te habere quod non acceperis, et ipsa ratio tua tibi dictat et ipsa docet certissima experientia. Vides ergo jam aperte quod accepisti: vide et exinde a quo acceperis. Dices forte quod a parentibus qui te genuerint. Sed illi a quo? Revera in infinitatis abyssum jam praecipitaberis, nisi aliquod primum et summum repereris principium, a quo velut prima summa et principalis causa etsi per gradus multos et descensus haec acceperis. Verumtamen et adhuc sciscitor a quo acceperis omnia haec, quae habes et quae te constat accepisse. Nec enim prius illud responsum tuum approbo, quo te dicis totum a parentibus accepisse. Nunquid enim, etsi a progenitoribus carnis tuae acceperis carnem, pariter et [Col. 1358D] animam accepisti? Sed esto quod et animam: propter multos hoc dico et magnos, qui animam ex traduce descendisse docuerunt. Nunquid quae in anima sunt rationis videlicet judicium, voluntatis arbitrium, et memoriae thesaurum, quae crebro in filiis quam in parentibus plus vigent, accepistis ab his? Sed esto quod et haec sicut animam ab ipsis pariter et ipsius naturales vires seu potentias animae. Sed nunquid de gratuitis sic. Si a parentibus carnis sunt dona naturae, nunquid similiter et dona gratiae? Nunquid pater infidelis, fornicator, gastrimargus, omnium denique vitiorum sordibus pollutissimus, pio filio contulit fidei gratiam, continentiae munditiam, sobrietatis mensuram, et totius [Col. 1359A] denique honestatis et sanctitatis virtutem? Constat enim iniqui patris pium filium haec habere. Ut igitur dimittam nunc dona naturae, dicas mihi: O insipiens, a quo habeat pius iniqui filius haec dona gratiae? Non quidem a parentibus, quia hi iniqui non a natura propria, quia de massa iniquitatis haec, et de radice apostatica fructus hic; de iniquis videlicet parentibus et avis et proavis et adhuc supra iniquis si vis. Sto igitur hic et insipientem pulso, ut me doceat unde haec tanta gratiarum dona huic. Et quia ille fateri confunditur, ego proferam. Ab illo certe, a quo omne datum optimum, et omne donum perfectum, descendens a Patre luminum.
Et ut nostrum rationis oculum aperiamus adhuc, [Col. 1359B] quo adversus insipientem alia nobis necessaria et propositum nostrum juvantia documenta demonstremus, quaero ab insipiente an aliquid sit adeo potens quo sit nihil potentius. Quod si non dederit, erit jam potentium et potentiarum infinitas. Si enim cum multa potentia sunt, nihil est adeo potens quo adhuc non sit aliud potentius; ergo potentium invicem se praecedentium et subsequentium erit infinitas, ita quod nullus erit primus, nullus ultimus. Quod quia manifestissime insipientiae est, restat ut aliquid sit adeo potens quo nihil sit potentius. Et cum nihil sit eo potentius, mox sciscitor an aliquid possit esse eo potentius. Quod si dederit aliquid posse esse eo potentius, quo tamen [Col. 1359C] nunc nihil potentius, haec mox infero, aliquam esse causam tam validam, tam potentem, quae hoc possit efficere. Et ita aliqua causa est tam potens, tam valida, quae possit efficere aliquid potentius eo quo nunc nihil potentius est. Quare et ipsa causa haec fortior est, validior et potentior, eo ipso quo tu dicis nunc nihil esse potentius. Si enim causa est tam potens, quae eo quo nunc nihil potentius est possit efficere adhuc potentius, et ipsa procul dubio potentior est eo quo tu dicis nunc potentius nihil esse. Et ita secundum concessionem tuam, jam tuum illud quod dixisti nunc, nihil esse potentius, habebit supra se aliud eo potentius; causam videlicet tam potentem, quae possit efficere aliquid etiam potentius illo potenti tuo, quo dixisti nunc nihil [Col. 1359D] esse potentius. Et ita illud potens tuum non erit adeo potens ut dixisti. Restat itaque quod si aliquid est, quo nihil est potentius, quod quidem necesse, alioquin potentium se invicem praecedentium et subsequentium sequeretur infinitas, ut jam praemonstratum, restat, inquam, quod si aliquid est quo nihil est potentius, consequenter et illud idem esse quo etiam nihil possit esse potentius juxta proxime praeostensum ratiocinationis progressum. Dato itaque quod aliquid sit quo nihil est potentius, consequens mox est ut aliquid sit quo nihil possit esse potentius. Nihil enim posset esse illud potens quo nihil posset esse potentius, nisi per illud quod jam est et quod jam potens est, et quo nihil potentius est.
Cum igitur aliquid sit quo nihil est potentius, [Col. 1360A] nec aliquid eo potentius possit esse, addo adhuc et tertium, et quaero an isto quo nihil est potentius, et quo nihil potest esse potentius, possit esse aliquid aliud quod sit adeo potens. Quod si dederit, isto videlicet quo nihil est potentius, et quo nihil potest esse potentius, nihil etiam posse esse adeo potens consequenter mox videbitur, quod idem ipsum sit omnipotens. Concurrunt enim tria haec, videlicet quod nihil sit eo potentius et quod nihil possit esse potentius, et tertium hoc quod etiam nihil possit esse adeo potens. Quod si non dederit sed asseveraverit isto quo nihil potentius et quo nihil potest esse potentius, aliquid aliud esse posse quod sit adeo potens, jam ex opposito consequens erit quod isto, quo ut jam dedit nihil est potentius, nec [Col. 1360B] esse potest aliquid potentius sit, causa videlicet tam potens tam valida, quae potest efficere potestatem aliam isti potestati, qua nihil potest esse potentius, parem. Causa enim quae potest efficere potestatem aliam isti potestati, qua modo nihil est potentius nec esse potest, parem illa potestate, quae si esset huic par, esset major, esset et potentior. Quare et ipsa eadem causa nunc superior est et potentior potestate ista, de qua tamen jam datum quod nihil sit ea potentius nec esse possit. Unde jam liquet quia demonstrato quod aliquid sit, quo nihil sit potentius, et quod ipso nihil possit esse potentius, consequenter habebitur quod nihil possit esse adeo potens. Ex primo enim, videlicet eo [Col. 1360C] quod aliquid sit quo nihil est potentius, quod supra demonstratum, necessario mox consequitur, ut praeostendimus, quod illud idem sit quo nihil possit esse potentius. Et ex hoc secundo, videlicet quod aliquid sit quo nihil possit esse potentius, necessario mox consequitur et hoc tertium, videlicet quod illud idem sit adeo potens quo nihil possit esse adeo potens. Et conformis est in his ratiocinationis progressus; qualis inter primum et secundum talis postea inter secundum et tertium. Cum igitur in uno concurrant tria haec, videlicet quod aliquid sit quo nihil est potentius, et quod ipsum sit quo nihil potest esse potentius, et adhuc quod idem ipsum sit quod nihil possit esse adeo potens, consequens erit quod idem ipsum sit omnipotens potens super [Col. 1360D] omnia, et ita velit nolit insipiens quod sit Deus.
Ex praemissis igitur tum per primum oculum corporis rationis oculum excitantem, tum per solum et secundum rationis oculum aliquantisper jam ostensum, de prima nostra et principali unitate quod ipsa sit. Et hoc quidem multipliciter, primo per rerum creationem, secundo per earumdem gubernationem, et per alia quidem hinc inde inducta varie. Restat amodo et ordo praedispositus exigeret sic, si tamen desuper datum hoc, ut post duos illos corporis et cordis oculos, quibus mentis nostrae gressus dirigentibus in primo naturae exemplari [Col. 1361A] quod nos supra dixisse meminimus mundum esse et quae in mundo, hucusque legimus, per quod et jam aliquatenus manifestatum quod prima nostra unitas sit, deinceps quod sit ipsa et qualiter per tertium contemplationis oculum manifestari. Ad hoc enim, sicut nec ille corporis, nec ille qui cordis est sufficit, sed solus ille qui contemplationis dicitur necessarius. Unde et post primum exemplar naturae quod mundus est et quae in mundo, ad secundum exemplar gratiae, quod supra eloquia sacra esse diximus, et quae in ipsis sunt divinae cognitionis mysteria procedendum. Demum vero ad tertium, quod itidem supra nominavimus exemplar vitae, et quae in ipso sunt divinae incomprehensibilia majestatis. In duobus quippe exemplaribus his tertius [Col. 1361B] potissimum, qui contemplationis oculus dicitur, intuetur. De quo contemplationis oculo ad sponsam sponsus: Corde, inquit, me cepisti uno ex oculis tuis. Uno, inquit, ex oculis tuis qui in corde tuo sunt me cepisti. Uterque enim oculus, sicut ille cordis, sic et ille contemplationis in corde. Sed unus duntaxat cordis seu rationis, alter vero etsi in corde, non tamen cordis sed contemplationis dicitur, quo sponsus a sponsa capitur, quo incomprehensibilis tenetur, infinitus comprehenditur, et inaccessibilis attingitur. Unde et praeexcellenter contemplationis dicitur oculus hic. Hic enim tanquam sol nubi species ipsa fidei umbrae adjungitur, ratione solum tanquam attonita et stupente ad tantam [Col. 1361C] visionem hanc omni ipsius in parte hac evacuato officio.
Verumtamen juxta duo quae praedistinximus exemplaria, duplex est sanctae manifestationis hujus modus. Quorum utroque iste quem dicimus contemplationis oculus intuetur, unus per sacra eloquia eruditio, et hic est per secundum exemplar gratiae; alter vero per invisibiliter illuminantem spiritum inspiratio, et hic est per tertium exemplar vitae. Si quidem duobus his modis primam unitatem nostram quis contemplatur? videlicet aut eruditus aut inspiratus. Habent tamen multa in se sacra [Col. 1361D] eloquia, ad quae tanquam apertiora capienda solus rationis oculus sufficit, et est in his theologiae pars prima quae dici potest mundana. Habet et secretiora et magis abscondita, in quibus capiendis mox rationis oculus deficit. Juxta quod Propheta noster: Defecerunt, inquit, oculi mei in eloquium tuum (Psal. CXVIII) . Et est in his theologiae pars secunda, quae dici potest supercoelestis vel mystica. Unde et ad haec is qui acutior contemplationis oculus nobis nunc necessarius. Qui, cum unus sit, duobus modis contemplatur: aut per Scripturarum eruditionem mysticam aut per inspirationem internam. Contemplatur dico non solum hoc, quod prima et principalis unitas nostra est, ad hoc quippe prioris oculi revelatio sufficit, sed pro humanae conditionis analogia [Col. 1362A] mortali, etiam quid et qualiter ipsa sit. Et de horum primo, qui est per eruditionem, manifestationis modo Propheta noster: Declaratio, inquit, sermonum tuorum illuminat (ibid.) . Secundus vero sanctae manifestationis modus in obedientia est mandatorum, quando non solum sciuntur sed et fiunt mandata. De quo manifestationis modo item Propheta noster: A mandatis, inquit, tuis intellexi (ibid.) . Nec enim dixit se intellexisse mandata, sed se intellexisse a mandatis, a custodia scilicet mandatorum. Juxta quod et Sapiens: Concupisti, inquit, sapientiam, serva mandata et Dominus illam praebet tibi (Eccli. I) . Et prior quidem manifestationis modus per Scripturarum eruditionem a Deo, sed mediate quia per hominem, per theologos videlicet [Col. 1362B] mysticos, qui nobis sicut Scripturas et Scripturarum eruditionem mysticam ministrarunt. Quorum nonnulli, qui majores, immediate ab ipso sapientiae spiritu sacra eloquia edocti sunt. Unde et ipsi theodocti sunt appellati, quorum unus quod non ab homine neque per hominem evangelium acceperit gloriatur, sed per revelationem Jesu Christi. Secundus vero manifestationis modus, qui per inspirationem internam semper immediate ab ipso Deo, non ab homine neque per hominem. Unde et multo dignior, multo sublimior et acutior sanctae manifestationis modus hic, quantum distat a figura veritas, ab umbra claritas, et ab imagine corpus ipsum. Sacra quippe Scriptura ipsa quasi figura veritatis, quasi umbra lucis, et quasi resultantis [Col. 1362C] imaginis speculum. Per parabolas enim, per figuras et aenigmata in mysticis Scripturarum eloquiis, quasi imaginibus quibusdam in speculo, veritas nobis resultat. Unde et tanquam imago in speculo, Deus in eloquio sacro, et ipsa sacra eloquia Scripturae dicuntur imaginariae, in quibus resultat nobis velut quaedam veritatis imago magis quam ipsa veritas. Propterea et nobis, qui in umbra fidei vivimus, et in imagine pertransimus, iste qui per imaginarias scripturas fit manifestationis modus, multo nobis familiarior est, utpote sicut bonis et etiam malis communis, altero illo qui per inspirationem fit bonorum duntaxat non malorum.
Ut igitur ad istius manifestationis modum, qui per Scripturas fit, a Scripturis et ab ipsis etiam mandatis Domini sumamus initium, a quibus idem sanctuarium Dominus hujus manifestationis intellectum nobis det: Audi, inquit Scriptura, quia Dominus Deus tuus Deus unus est (Deut. VI) . Ecce quia coelestium mandatorum initium ab uno inchoat, unum indicat, et unum nobis commendat. Audi, inquit, Dominus Deus tuus Deus unus est. Et vere unus et ille unus, quem patriarcha omnium pater credentium, videns tres, unum adoravit. Et hic etiam unus est illud unum de quo a patre alius sed unum cum patre: Ego, inquit, et Pater unum sumus (Joan. X) . In quo uno, etsi sint tres, non tantum [Col. 1363A] ternarius quia nullus numerus, nec enim quoties nominibus utimur numerabilibus, consequens statim ut ibi numerus. Quemadmodum ipsas unitates numeramus et formas, quae tamen, quia formae sunt, subjectae esse non possunt. Similiter et nomina numeramus et vera vel falsa enuntiabilia et multa in hunc modum, quibus tamen non inest numerus. Ut igitur ab infimis his ascendamus superius, cum de Deo loquentes tres personas dicimus, non ternarius sed trinitas intelligitur, et solitudo removetur. Et est hoc quod dicitur trinitas, tanquam si diceretur trium unitas. Et dicitur tres vel trium propter distinctionem solum, non propter numerum. Unde et orthodoxorum unus: ยซHoc, inquit, vere est quod unum est in quo nullus numerus, nullum in eo [Col. 1363B] aliud praeterquam id quod est.ยป Neque enim subjectum fieri potest, forma enim est, formae vero subjectae esse non possunt. De qua forma Magister: Qui cum, inquit, in forma Dei esset (Philip. II) , nihil ergo in forma ista quod non sit ipsa. Cui nihil adsit, nihil absit, quia accidit nihil. Unde et personales illae proprietates, quibus inter se distinguuntur personae tres, non juxta quorumdam dogma fatuum divinae usiae adsunt, sed magis insunt. Propter quod et mater nostra catholica, sicut in essentia unitatem et in majestate aequalitatem, ita et in personis proprietatem adorat. Juxta quod in illo speciali orationis genere, quod missa dicitur, celebriter canit. Ut in confessione verae sempiternaeque deitatis et in personis proprietas et in essentia unitas et in [Col. 1363C] majestate adoretur aequalitas. Proprietas ergo in personis adoratur, non aliqua tamen quae sit tribus personis communis: tunc enim jam non esset proprietas sed communio, sed singularum personarum sua proprietas et dividua. Et erit hoc quod dicitur, ut in confessione verae sempiternaeque deitatis in personis adoretur proprietas, in qualibet videlicet personarum proprietas sua. Licet orthodoxorum nonnulli totum quod dicitur interpretentur sic, in personis proprietas, et in essentia unitas, et in majestate adoretur aequalitas, id est personae distinctae essentia una et majestas aequalis: verum ut revertamur ad nostra, in hac tam superexcellenti essentia, omne quod habet ipsa inest ipsi, nihil adest, [Col. 1363D] nihil abest, cujus omne quod est ipsa est: unde et cum de ipsa participativis nominibus loquimur substantive potius et essentialiter intelligenda sunt etsi participative quid dicatur. Et quae de ipsa participative dicuntur ipsam esse plenam eorum naturam quae de ipsa dicuntur, mox significant. Ut juxta illam logicorum regulam talia sint praedicata, qualia subjecta esse permiserint. Unde et cum de hac tanta materia loquimur, mox pro materiae profunditate omnium dictionum nostrarum absorbetur vis et exhauritur proprietas. De qua etiam semel quid dicere totum quod ipsa est, sub uno verbo dixisse est. Utpote cujus veritas, ipsius est aeternitas, aeternitas bonitas, cujus et bonitas, ipsius immutabilitas. Et haec ipsius sapientia et haec [Col. 1364A] essentia. Cujus similiter quodvis numera, et ita vicissim quodlibet suorum erit alterum, imo nec unum nec alterum, sed simplicissima et individua unitas et non alteritas: adeo etiam quod sicut nec in ipsa similiter nec cum ipsa ulla sit pluralitas, vel diversitas, seu multiplicitas ulla. Unde et vigilanter magistrorum unus: Apud quem, inquit, non est transmutatio nec vicissitudinis obumbratio (Jac. I) . Non dixit in quo, sed quod etiam apud ipsum non sit, eo ipso apertissime indicans, quod in ipso multo minus sit, cum nec etiam apud ipsum esse possit. Unde et in fine saeculorum omnibus ad primam hanc nostram et principalem unitatem redactis et membris adhuc dispersis quotquot tunc unitis capiti et Christo integro jam nulla penitus erit tunc apud [Col. 1364B] ipsum sicut nec adversitas, nec diversitas, sed quam supra tertiam numeravimus, naturae et gratiae in aeternum indivisa et indissolubilis unitas. Quod melius et suo loco competentius indicabunt sequentia. Liquet igitur ex praemissis quia cum dicitur Deus potens, Deus sapiens, Deus bonus et similia; sic ejusdem quidem repetitio est, non numeratio diversorum tanquam si de una eademque armatura dicatur sic: Haec armatura est ensis, haec est gladius, haec est mucro. Aut si de persona una: Iste homo est Simon, iste Petrus, iste est Cephas. Verumtamen aeterna illa natura et omnipotens sic multipliciter dicitur propter varios, quos in rebus visibiliter ostendit effectus, et virtutes effectuum: sicut cum potens dicitur propter suorum quae cernimus [Col. 1364C] magnitudinem operum. Similiter et misericors propter ea quae nobis impendit misericordiae opera. Et in aliis similiter sic: quemadmodum dicitur sol in aestate calidior et in hieme minus calidus, cum tamen in se sol in calore nec intensior sit nec remissior, sed propter varios suos quos secundum varietatem temporis videmus et sentimus effectus; similiter et una persona plerumque seu res quaevis binomia vel trinomia ex causis variis variis sic nominibus censita, cum tamen non nisi una persona sit. Verum omnis comparatio terrenorum ad Deum impotens valde et dissimilis. Attamen loquendi causa de ineffabilibus, ut aliquo modo fari possimus quod nullo modo effari possumus, ad visibilia [Col. 1364D] nostra et nobis usitata recurrere intelligentiae nostrae nos cogit infirmitas, ut vel figuris et similitudinibus nobis notis veritatis lux inacessibilis obumbrata nos illuminet; quemadmodum infirmi oculi solis lumen nube tectum liberius conspiciunt, quod coruscum intueri non possent.
Deus itaque multipliciter dicitur. Unde et a theosophorum uno describitur inter alia spiritus sapientiae multiplex et tamen idem ipse simplex, quemadmodum ab eodem describitur idem ipse sapientiae spiritus mobilis et tamen idem ipse stabilis, quod nos supra exposuisse jam meminimus. Dicitur itaque sapientiae spiritus multiplex, tum quia multiplicia sortitur nomina, tum quia dona partitur multiplicia, et praesertim quia multa in se [Col. 1365A] habere dicitur, ut puta aeternitatem, bonitatem, potestatem, sapientiam et alia multa in modum hunc; et tamen idem ipse simplex describitur, quia etsi multa in se habere dicatur, non aliud tamen habet ipse quam quod est ipse. Deo enim non alia est essentia, ut sit et alia potestas, ut possit, seu alia sapientia qua sapit; sed ejus essentia est quidquid ejus est et omne quod ejus est Deus. Unde et sicut vere et ex necessitate consequitur quod sit simplicissima essentia Deus, cum nihil sit ejus quod non sit ipse, nullo enim participat, ecce exemplaris gratiae quam alta, quam abdita, quam humanae rationis oculo incomprehensibilia divinae cognitionis mysteria! ad quae utcunque intuenda tertius et solus contemplationis oculus necessarius: ecce in [Col. 1365B] quam acutis, in quam subtilibus citharae nostrae chordis cum omni sacrorum eloquiorum consonantia moves manum, pulso citharam; nec enim de meo quidquam auditur hic, sed quem a mandatis tuis intellexi, Domine, tuorum eloquiorum et orthodoxorum tuorum sonus solum et sensus: qui profecto omnes unanimiter et concorditer juxta sibi datum sacrorum eloquiorum intellectum de omni creatricis et gubernatricis omni unitate simplicissima concinunt, quod nos de ipsa hucusque in cithara nostra resonavimus.
Verumtamen ego peccator homuncio, etsi moveam manum, pulsem citharam, et audiam sonum, mihi ipsi tamen qui hoc loquor barbatus sum factus velut aes sonans aut cymbalum tinniens dans sine [Col. 1365C] mente sonum; corpus enim quod corrumpitur deprimit sensum et contrahit intellectum; sanctae quidem fidei et sanctorum verba profero, quibus non solum quod prima nostra et principalis unitas sit, sed et quid et qualiter sit erudimur; sed qui in his sanae fidei verbis sanctis et abditis latet intellectus procul elongatur a me tanquam famelicus portans per viam panem infractum in testa nucleum et in osse medullam.
O gloriosa unitas, te ipsam testem invoco, quia credo, imo si peregrinus adhuc auderem in via fidem praecedere scio deesse haec; scio, inquam, te potestatem in se viventem, quae nusquam non adsit nec unquam desit: aeternitatem quae nec coepit nec desinit: [Col. 1365D] veritatem quae nec falli potest, nec fallit: sapientiam quae nec quaerit nec minuit; scio te sine qualitate bonam, sine quantitate magnam, absque situ praesidentem, et sine motu regentem omnia et continentem. Scio item te ante omnia ut principium, supra omnia ut fastigium, intra omnia ut remedium, sub omnibus ut fundamentum, extra omnia ut non habens consortium, et post omnia ut novissimum, juxta illud de te sacrum eloquium tuum: Ego alpha et omega, ego primus et ego novissimus (Apoc. XX) . Unde et scio te sicut sine ternario trinitatem, et sine unico incommunicabilem, sine pondere incomparabilem, et sine mensura inaestimabilem; cum tamen tu sola sic sine numero, pondere et mensura, in numero, pondere et [Col. 1366A] mensura consideras omnia. Haec secundum Scripturas tuas scio te et haec de te scio, nihilominus nihil tuum quod non sis tu, utpote sicut superessentialem essentiam et simplicissimam sine gradu, sine differentia, absque diversitate, absque numero nullo participantem, subjectam nulli; haec, inquam, secundum Scripturarum tuarum eruditionem sanctam scio te esse, haec de te. Verum in prolongata peregrinatione mea hac multum quasi dilacerata et dissuta haec etiam mea qui, etsi per Scripturas tuas sciam quod sis haec, parum aut nihil intelligo quomodo qualiterve sis haec, imo unum hoc imo domina mea et creatrix qualiter sis prima et principalis et simplicissima unitas haec; deficiunt enim oculi mei in eloquium hoc quod tuum et de te est: [Col. 1366B] adeo mirabilis facta est scientia tua ex te supra me. Verum domina mea et creatrix mihi praedulcis et praeclara unitas, da mihi qualicunque citharoedo puero tuo de te in hac cithara tua sic audire vocis sonum, ut et sensus vel aliquem tribuas intellectum: tunc erit et mihi, qui prout ipsa dicere dignaris de te ipsa et per te pulso nunc citharam, melius hic dulcior, imo vere dulcissimus sono vocis vel aliquo sensus intellectu concordante et matri meae Ecclesiae, si forte et ipsi aliquo tempore audire placuerit, auditui suo melus hic et gratior erit et praedulcior.
Et quidem, ut votum meum hoc assequar, me ipsa sacra eloquia docent quae mihi quidam in loco loquuntur sic: Fili, concupisti sapientiam, serva mandata et Dominus illam praebet tibi (Eccli. I) , et [Col. 1366C] erit ita non per solam et nudam Scripturarum scientiam, de qua jam nonnulla induximus, sed potius per mandatorum obedientiam haec primae et principalis unitatis nostrae manifestatio; verum, quia videor mihi jam de exemplari ad exemplar procedendum, de exemplari gratiae ad exemplar vitae, in transitu repetendum quod primi simile, constat enim, ni fallor, et ex his quae induximus patentissimum, quia per exemplar gratiae non solum quod prima nostra et principalis unitas sit, sed et quid et qualiter sit, aliquatenus pro humanae conditionis possibilitate erudimur, et quod ad ea quae in exemplari hoc gratiae continentur divinae commendationis mysteria capienda, sicut nec corporis nec etiam [Col. 1366D] rationis sufficiat oculus, sed solius contemplationis oculi inspectio haec: nunc itaque de secundo exemplari gratiae ad tertium exemplar vitae accedendum, in quo, ut praemisimus, sicut et in exemplari gratiae, tertius et solus noster contemplationis oculus intuetur.
Est autem, ut nos jam supra dixisse meminimus, exemplar vitae liber praedestinationis aeternae, in quo sicut scripti quicunque sunt ad vitam praedestinati, de quo ipsa Veritas: Gaudete, inquit, inquisita, quia nomina vestra scripta sunt in libro vitae; et Propheta noster: Et in libro, inquit, tuo omnes [Col. 1367A] scribentur, dies formabuntur, et nemo in eis (Psal. CXXXVIII) ; scribentur dicit, qui tamen ante saecula scripti sunt; tunc enim videntur quasi primo scribi cum incipiunt operari: et exinde dies formantur, quando de virtute ad virtutem, quasi de claritate ad claritatem sensim ascendentes, a sole justitiae plene illuminantur, et de corruptae humanae tenebris educti efficiuntur lux mundi, transformati in dies qui prius erant filii tenebrarum, filii hominum, homines, de carne caro. Unde et bene sequitur: Et nemo in eis, sic quippe in libro vitae scripti, sic dies formati magis jam dicendi sunt dii vel dies quam homines, juxta illud ejusdem Prophetae nostri: Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) : vos autem sicut omnes moriemini: in hoc ergo vitae [Col. 1367B] exemplari, in quo sunt omnes scripti, quotquot ad vitam praeordinati attente legunt, cum salutis suae operibus jugiter intendunt, et in ipso tunc student, cum intelligere elaborant quae sit voluntas Dei bona, beneplacens et perfecta: et ita in hoc exemplari tertio per tertium contemplationis oculum manifestatur justis prima nostra et principalis unitas per inspirationem internam, sicut edoctis in priori exemplari gratiae eodem contemplationis oculo demonstrante per eruditionem intellectam; sed in priori gratiae exemplari fit manifestatio haec quasi per solam et nudam mandatorum scientiam, sed in hoc vitae exemplari fit manifestatio eadem per desuper inspiratam mandatorum obedientiam, juxta [Col. 1367C] quod supra posuimus et hic repetimus, paternum sapientis consilium: Concupisti, inquit, sapientiam, serva mandata, Dominus illam praebet tibi (Eccl. I) ; serva, inquit, mandata, multo quippe quam per sacrae legis scientiam per ipsius obedientiam sanctior, dignior et familiarior cognitio haec alia, quippe sine hac velut peregrina quaedam et remota notitia est. Unde et tanquam qui remoti et qui a longe noscunt et ipsi a longe cognoscuntur, et alta, inquit, a longe cognoscit, et ipsi quidem alti per scientiam etsi remoti per inobedientiam. Unde et a longe tanquam advenae, non tanquam sanctorum concives et domestici Dei, cognoscunt: adeo etiam sine illa quae obedientia mandatorum est peregrina notitia haec, ut ipsa sacra eloquia, per quae noscunt, [Col. 1367D] testentur etiam eos non nosse, juxta quod magistrorum unus: Qui dicit se nosse eum et mandata ejus non custodit, mendax est (I Joan. II) ; et illud: Omnis qui peccat non vidit eum, nec cognovit eum (I Joan. III) , et qui non diligit non novit Deum, cum tamen sacra eloquia Dei haberi notitiam absque mandatorum custodia et Dei dilectione, crebro et aperte contestentur. Unde et Magister: Etsi noverim, inquit, omnia mysteria, et omnem scientiam, charitatem autem non habeam, factus sum velut aes sonans aut cymbalum tinniens (I Cor. XIII) : ecce quia potest quis Deum nosse et charitatem non habere. Unde inter Dei notitiam et notitiam, de quibus Scriptura sic diverse et ut videtur adverse loquitur, distinguendum: quantum enim distant a fructu folia, [Col. 1368A] tantum inter notitias Dei has: in illa enim Dei notitia quae est in exemplari gratiae per Scripturarum scientiam sunt sapientiae dicta; sed in ista quae est in exemplari vitae per mandatorum obedientiam sunt ipsa opera: prior illa ad ornatum sed ista ad fructum est. Unde et prior illa sibi non sufficit absque ista sed ista sibi absque illa. Unde et multi in solitudinibus vere et sancte vixerunt, sine codicibus solam habentes charitatem qua legis mandata compleverunt, et ita quo interius eo quidem familiarius Dei notitiam habuerunt, juxta quod ipsa in Evangelio Veritas: Qui diligit, inquit, me, diligetur a Patre meo, et ego diligam eum, et manifestabo ei me ipsum (Joan. XIV) : nec est enim tam videns, tam efficax, Ecclesiae veritatis manifestatio quam [Col. 1368B] ipsius interius de corde puro et conscientia et fide non ficta et radicata dilectio; ipsum enim diligere velut quidam ignis coelestis radius de corde diligentis ad summum illud quod solum vere diligendum est ascendit, et unit cum eo quod diligit quod profecto absque delectabili quadam manifestatione non est, juxta quod dilectus supra: Et manifestabo, inquit, ei me ipsum, nec enim de futura quam exspectamus manifestatione hoc intelligendum, sicut nec quod praemisit de dilectione in futuro et hanc quidem manifestationem factam quia est per dilectionem interius datam. Unde est et obedientia mandatorum per inspirationem internam fieri diximus et est manifestatio haec bonorum duntaxat et omnium. Unicuique tamen sicut Deus divisit mensuram [Col. 1368C] fidei, cum prior illa per Scripturarum eruditionem bonorum et malorum sit communis.
Verum tunc est primae nostrae unitatis manifestatio haec perfecta scientiae operatione adjuncta: tunc etenim ad manifestandam hanc duo conveniunt exemplaria, exemplar gratiae et exemplar vitae contemplationis oculo hinc inde factae mentis gressus dirigente: hinc est enim scientia facta ab exemplari gratiae, inde vero operatio justa ab exemplari vitae, et erit haec tunc primae unitatis nostrae intellectualis manifestatio: jam enim primo intelligis, quia jam primo in te legis quod nosti magis in tuo corde quam in codice; scientia tua tunc primo in intellectum transeunte, alioquin si legis [Col. 1368D] in me non in te, non erit in te lectus et ita nec intellectus, Domine, timor: et inde est quod sancti in eloquiis sacris intellectum sibi dari tam devote desiderant, tam crebro postulant. Unde est illud Prophetae nostri in psalmo: Da mihi intellectum et scrutabor legem tuam et custodiam illam in toto corde meo (Psal. CXVIII) ; quasi dicat: Dato mihi intellectu haec duo consequar, et legis scientiam et mandatorum custodiam; et alibi: Da mihi intellectum et vivam (Psal. LXXIII) , quod si in sola scientia intellectus consisteret, non ex ipso jam vita esset, et ita utrumque quia primae unitatis nostrae manifestationem intellectus comprehendit, et illam quae ex secundo gratiae exemplari est per scientiam, et illam alteram quae ex tertio vitae exemplari [Col. 1369A] est per operationem justam. Et erunt ita primae et principalis unitatis nostrae, quas ab initio hucusque prosecuti sumus manifestationes tres: prima quasi corporalis ex creaturis, et haec per primum oculum corporis secundum rationis oculum excitantem; secunda spiritualis ex rationibus menti rationali a natura insertis, et haec per secundum et solum oculum rationis; tertia vero est manifestatio intellectualis ad cognoscendum scientia et operatione conjunctis; quod si sola scientia fuerit, jam non erit per intellectum manifestatio, sed per solam Scripturarum eruditionem et nudam. Sin autem sola fuerit operatio, itidem jam non erit per intellectum manifestatio, sed per solam et unicam inspirationem internam.
Praetereo nunc de illo manifestationis genere, quod praeexcellenter theophania dicitur, nec enim est ista bonorum omnium sed perfectorum solum et etiam paucorum inter hos. Unde et infelix ego luteam domum inhabitans, de tam suavi tam excellentis manifestationis dulcedine quod ego non gustavi, aliis eructare non possum. Verumtamen de hoc manifestationis genere ab aliis instructus accepi ego phamas has animae omnino a terrenis suspensae et aeternorum desiderio adeo inflammatae, ut quasi a se deficiat sicut frequentes supervenire et improvisas qualis erit illa perfecta anima quae per psalmos qui de charitate sunt aestuando sic conqueritur: [Col. 1369C] Quemadmodum, inquit, desiderat cervus ad fontes aquarum, ita desiderat anima mea ad te, Deus. Sitivit anima mea ad Deum fontem vivum: quando veniam et apparebo ante faciem Dei (Psal. XLI) ? Et in alio itidem decantante Psalmo: Quam dilecta tabernacula tua, Domine virtutum! concupiscit et deficit anima mea in atria Domini (Psal. LXXXIII) : talium, ut didici, et solum talium sunt divinae istae apparitiones, quae theophaniae dicuntur, quae animam tam vehementi desiderio anxiam crebro refocillant, et adeo etiam ad horam illuminant, ut miro quodam secreto et singulari modo etiam quod ignotum est Dei manifestum sit in illa. Verum, etsi ut talium quos diximus sit haec [Col. 1369D] frequens gratia sed parva mora, juxta quod in Amoris cantico: Sponsa sponsum tam sollicite, tam assidue quaerere introducitur, quae ad sponsum suum quaerendum nunc de nocte surgit, nunc civitatem circuit, nunc it, nunc redit, nunc quaerit de illo, nunc quaerit illum; ille vero nunc se ingerit, nunc se subtrahit, nunc occurrit, nunc salit, nunc transilit, nunc tenetur, nunc elabitur, nunc revertitur, nunc alloquitur. Istae vero inter sponsum et sponsam inquisitiones, quaestiones, allocutiones, occursus, saltus, discursus et recursus, avolationes, reversiones tot et elapsus, quid inter ipsos sunt nisi quaedam suavia suavis et jucundi amoris signa delectabilia quae quotidie hujuscemodi, quem diximus, perfecta anima delectabiliter experitur in se [Col. 1370A] secundum quod et sponsus ipse quodam loco perhibet delicias suas esse cum filiis hominum et quidem miro modo, sed mihi sicut inexperto et ineffabilis his manifestationibus sponsa delectatur cum adfuit, sed admodum affligitur cum recedunt et ad votum non revertuntur. Verumtamen etsi quaevis beata anima quantocunque sibi in via hac indulto divinae manifestationis privilegio illustretur, multo tamen sublimius, plenius et multo delectabilius, quia beatius in patria lucis in illa infinita luminis abysso istius tantae manifestationis claritas revelabitur: hujuscemodi enim manifestationis divinas semper per signa aliqua vel per similitudines mediate fieri existimandum: patria illa lucis sibi illam Dei manifestationem quae solum immediate fit [Col. 1370B] vindicante. Unde et Magister usque ad tertium coelum raptus qui comprehendisse videri poterat: Fratres, inquit, ego me arbitror comprehendisse (Philip. III) , et quid sit illud quod non comprehenderit, mox subjungit: Unum autem; quasi dicat: illud quod me comprehendisse non arbitror, illud est quod unum est quasi hoc illud est, quod sicut singulariter et praeexcellenter unum dicitur, prima videlicet nostra et principalis unitas haec.
Videor mihi jam quod ab initio de prima et principali unitate nostra proposui me exsecutum: primo siquidem per oculum corporis, cordis seu rationis oculum excitantem demonstratum est quod ipsa est: quod quia per facta visibilia est ostensum dici potest haec visibilis seu corporalis primae unitatis [Col. 1370C] manifestatio; secundo per solum rationis oculum itidem quod ipsa est multipliciter quidem et varie comprobatum, quod quia de moris visibilibus rationibus solum hinc inde conquisitis est ostensum, dici potest haec spiritualis primae unitatis manifestatio; praeostenso ergo de prima unitate quod ipsa est, subsequenter per tertium contemplationis oculum quatenus datum monstravimus quid et qualiter ipsa sit, et hoc quidem dupliciter: primo per Scripturarum eruditionem, qua docemur de prima et principali unitate, non solum quod sit, sed et quid et qualiter sit, et hanc primae et principalis unitatis nostrae manifestationi bonis et malis communem diximus; secundo vero per inspirationem [Col. 1370D] internam et manifestationem hanc solum bonorum rem et omnium, sed tunc pleniorem scientiae Scripturarum sancta operatione adjuncta, tunc enim scientiam in intellectum transire diximus. Unde et, ut praemisimus, dici potest intellectualis manifestatio haec: adhuc de inspiratione interna diximus esse quasdam primae et principalis unitatis manifestationes praeexcellentes, quae sicut singulariter et praeexcellenter theophaniae dicuntur, ad tertiam illam manifestationis speciem, quae intellectualis jam dicta est, recte pertinentes; et ita erunt primae et principales unitatis nostrae manifestationes tres: prima ipsius manifestatio visibilis vel corporalis, secunda spiritualis, tertia vero naturalis.
Verum etsi principalis haec unitas a nobis sic sit [Col. 1371A] pro sensus nostri angustia multipliciter manifestata, eo ut verum fatear, quodammodo cognitione mihi incomprehensibilior facta est: illud prophetae nostri jam expertus in me quia homine accedente ad cor altum tanto magis exaltatur ab homine Deus, hoc tamen quod fideliter et humiliter homo de Deo dicit, Deus tolerat ut sic de Deo homo loquens in Deo suo delectetur, et gratia fidei figuras verborum, quibus de veritate loquitur homo Deus, pius ac si veras acceptat, cum tamen supra omne et extra omne quod dicitur sit ipse veritas et unitas Deus. Verum, etsi tam gloriosa, tam principalis nostra unitas haec omnium operatrix virtutum, fides, spes, salus et virtus omnium tamen comprehensibiliter tanta sit, ad ipsius tamen manifestationem tantam [Col. 1371B] et tam sanctam, parva, nostram induximus calumniandus forte ab aliquibus quod per ipsam nunc haec induxerim. Verum si placet benigne ignoscant hi, nec enim excessisse me arbitror: haec quippe non deviant, non obviant, imo potius meum juvant et juvabunt propositum, quae a nobis de hac prima et principali unitate inducta sunt; de qua ego peccator homuncio, pavide quidem, sed sicut nec contra fidem, quod absit! nec praeter rem loquens propter illas quas supra post eam distinximus unitates duas de ipsa et pro ipsa haec induximus, et praesertim propter illam imperatoris et militis unitatem tertiam, propter quam et ad primam hanc compulsus a tertia accedere ausus sum et ad secundam. Unde et ego inter tot et tantas et tam [Col. 1371C] varias viae et vitae hujus tentationes, et laqueos, et curas distrahentes, incola et peregrinus versans, adhuc nihilominus tamen de ipsa prima et principali unitate etsi catholice temere tamen vereor loqui praesumpsi. Unde et ipsius hic faciens finem quae infinita est ab ipsamet veniam deprecor, si excessi et de reliquis duabus unitatibus locuturus adhuc ipsi tam gloriose principali et tam principaliter gloriosae aeternae unitati, quae fides mea, salus mea et tota spes mea est, me commendo, et ea salutata nunc et adorata ipsamet si placet puerum suum per vias incognitas ducat et doceat, quasi deinceps de sanctuario ad sanctuarium, imo quasi de ipsius creatricis et imperatricis unitatis incomprehensibiliter [Col. 1371D] immenso palatio ad sponsi et sponsae thalamum transiturum: nam de duabus unitatibus reliquis amodo prout edocti desuper meli nostri notulae formabuntur: de hujus quidem primae et principalis unitatis trinitate nihil inpraesentiarum in cithara nostra resonantes: tum quia sicut in Testamento Veteri singulis fere paginis commendatur unitas, sic pene singulis Novi Testamenti syllabis praedicatur unitatis trinitas, tum etiam quia multo magis quam in unitate, in unitatis trinitate, fidei magis implicitum involucrum est. Sed prae caeteris de unitatis, a qua certe invitus avellor, trinitate nil hic intersero, quia ne etiam per materiae granditatem me excusem, nullatenus praesens propositi mei hoc materia exigit qui etsi de unitate quasi disputando [Col. 1372A] modicum quid interseruerim, quod et forte quis quasi ad propositum non attinens calumniabitur, sciat pro certo priusquam calumnietur is de ipsa praeter alia, ob id maxime ex parte sermonem me fecisse prolixius, et de ipsa disputando probasse et improbasse, ut ego ipse proprius ipsius disputator et probator, etsi non errorem, quod absit! meam tamen de ipsa et circa ipsam ignorantiam hic confiterer: nam etsi scientiam ipsam et aliquatenus quid sit ipsa, admodum tamen minimum est, quod mihi datum sit scire de ipsa vel circa ipsam: fides quippe cuivis implicitissimo involucro similis tam de unitate quae commendatur in veteri quam de unitatis trinitate, quae in nova lege praedicatur, totum quasi involvit et obvolvit et operit totum, [Col. 1372B] cujus tamen beneficio omnia certe credo, sed nihil video nisi forte speculariter et in aenigmate, quod tamen ipsum non ego non mei similes usurpamus, sed soli forte in charitate radicati et fundati sibi specialiter vindicant, fide, ut ita diximus, totum operiente et involvente totum. Unde et illud est, quod ego supra sic planxi, ita protraxi, ita distuli, timens et tremens in sanctuarium Dei intrare, quod fidei involucrum totum involvit, totum nobis tegit et operit, hoc quippe fidei tabernaculum circa quod excubamus, dum in deserto militamus adhuc, tot est symbolicis demonstrationibus adumbratum, tot videlicet arietinis pellibus, tot hyacinthinis, tot saccis cilicinis, et tot cortinis opertum totum, verum, ut videtur, nunc militiae nostrae immemor, [Col. 1372C] quasi tabernaculum militantibus non sufficiat, in ipsum prophetae templum supercoeleste, in quo jam concives sanctorum sunt, praesumo sicut videri potest ascendere, in quo portae tot, in quo et tot atria, tot atriola, tot gazophylacia, tot vestibula, tot domus, tot aedificia, tot coenacula, tot ostia, tot ostiola, tot viae, tot plateae, tot semitae, tot loca, tot sanctuaria, et thalami tot, cujus dum recordor, ipsius Salvatoris in Evangelio mox efficior memor. In domo, inquit, Patris mei mansiones multae sunt (Joan. XIV) . Quod tamen propheta in prophetici voluminis sui fine, non jam jam domum vel etiam templum, sed civitatem nominat et nomen inquiens civitatis ex illa die dictus ibidem mutato sic nomine, [Col. 1372D] totum a se mystice dictum nobis apertissime indicans. Unde et propter templi hujus seu potius civitatis quae supra distinximus loca et mansiones tam varias, periculosus ingressus est: quod quis intrans, etsi, quod absit! non erret in via fidei, errare tamen facile poterit procedendo nimis, et perscrutando investigans abdita sanctuarii. Unde et qui prius primae et principalis unitatis investigabile intrare praesumpsi sanctuarium, retrahere mihi nunc tutius, ne quo ulterius eo interius procedam incautius, cum tamen de sanctuario ad sanctuarium imo quasi de palatio ad unum de palatii thalamis, mox mihi sit divertendum, de unitate videlicet ad unitatem, de unitate solius naturae, quae est in Deo trino inter tres, ad unitatem solius gratiae quae solum est inter [Col. 1373A] verbum et carnem, inter Deum et hominem, de cujus unitatis causa et origine praesentis hujus meli nostri, qui tertius est, XVII jam formabitur notula: nec enim secunda unitas haec solius gratiae, ut illa prima et principalis est aeterna, sed ab ipsa prima et principali unitate solius naturae in fine saeculorum in plenitudine temporis facta est ista solius gratiae, et hoc inter se ipsam et primam et principalem et humanitatem nostram: de ipsius itaque causa et origine ante alia cithara nostra, prout desuper datum, resonabit.
Homine in paradiso per tentatoris violentiam a [Col. 1373B] prima et principali unitate, sicut seditiose et tyrannice separato et avulso, mox ipse homo in se ipso divisus est; divisus, inquam, dilaceratus, distractus et sibi ipsi rebellis, quasi de uno partitus in duos, utpote qui ab eo quod vere unum est, imo sicut in praecedenti melo jam audivimus, quod vera, quod simplex, quod aeterna unitas est et indivisa, divisus; quae sola solum vere est, a qua etiam quod ab ea divisum est habet quidem esse, sed tale quale esse quod est, tale quale dico esse, esse videlicet multiplex quasi habens non unum esse sed multa diversa inter se et adversa homine per spiritus sui afflictiones diversas et dissidentes et per cogitationes varias, vanas, assiduas et importunas et item per corporis sui dispositiones multiplices et contrarias, et per [Col. 1373C] tam crebras, tam continuas temporum vicissitudines et locorum mutationes, quo multiplicius et miserabilius distracto, dilacerato et convulso: ita ut jam non Dei imaginem, ad quam fuit conditus, sed potius nescio cujus monstruosi Protei poetice commentatam effigiem homo sic se unitatis et sic mutabilis repraesentaret, adeo etiam, proh dolor! nimis pressus, sic oppressus, et sic divisus, ut crebro nec sui esset memor, nec nosceret se. Sed quid dico crebro? adhuc quippe admodum paucorum est nosse se, etsi forte corde, minime tamen opere recolentes quid fuerint, quid sint et quid erunt; juxta quod unus cuidam simul et semel breviter interroganti quid fuisset, quid esset, quid futurum esset, [Col. 1373D] mox eleganter et simul breviter singulis singula respondisse legitur: ยซVile, inquit, sperma, vas stercorum et cibus vermium,ยป in schismate igitur hominis hoc vix est rarus qui se nosceret; qui etiam ad propriam in semetipso unitatem reverteretur, homine quidem sic distracto et diviso, et in tam duro, tam diro schismate jam non solum inter Deum et ipsum, sed et in se ipso homine etiam adversus se ipsum hominem facto schismate in semetipso, imo ut dicam, nunc sic schismaticus sui ipsius factus, duro profecto et diro schismate confestim ut ab unitate se divisit inter animam suam propriam et propriam carnem suam exorto, concupiscente ista quod non illa et illa quod non ista, sed et illa et ista etiam in se ipsis omnino inter se contraria, [Col. 1374A] et sic tota vita hominis schisma erat in homine, et mirum quidem et inauditum schisma hoc homine facto non solum Deo sed et sibi ipsi contrario, et sibimetipsi gravi, juxta illud plangentis hoc hominis dolentis et querentis: Quare, inquit, posuisti me contrarium tibi et factus sum mihimetipsi gravis? (Job VII.) Similiter et Propheta interplangens: Cor, inquit, meum dereliquit me (Psal. XXXIX) , et item anima mea impleta est illusionibus, nec hoc quidem mirum, si homini sic acciderit, qui se sic tam temere, tam fatue, tam praesumptuose, a prima et principali unitate divisit: certo quippe certius et luce clarius, quod tamen quo familiarius et melius norunt experti, nullum cor vere jucundum, nullum vere quietum, nullum pacificum, imo omnino [Col. 1374B] dilaceratum, divulsum et sibimet contrarium, et schismaticum, nisi fuerit ipsum huic primae nostrae et principali unitati conjunctum: adeo naturale est humano cordi esse cum unitate naturae hac, ad cujus imaginem ipsum naturaliter conditum est. Unde apprime expertus hoc et reversus a schismate: Deus, inquit, cordis mei (Psal. LXXII) ; et iterum: Mihi, inquit, adhaerere Deo bonum est (ibid.) ; hoc est illud sub sole solum et unicum illud unum in quo habitare cui adhaerere bonum et jucundum. Verum infelix fatuus et miser homo factus schismaticus, et ab ipsa prima et principali unitate sic divisus, mox ab Ecclesia triumphante, a congregatione justorum, ab angelorum consortio est expulsus, et ita ad partes veteris illius et schismatici [Col. 1374C] Luciferi, qui Ecclesiam triumphantem jam perturbaverat et in multorum ruinam jam grande schisma fecerat, quasi inseparabilis et individuus schismatis comes ipsi adjunctus est.
O quam infelix, quam infortunatum, quam vile schisma, prius quidem in coelo natum inter Deum et angelum, postea vero in paradiso renatum inter Deum et hominem! Sed prius a coelo, post a paradiso expulsum, nunc in fine ad hoc sterquilinium est devolutum saepe et saepius militantem hanc turbans ecclesiam, quod ab initio dilaceravit et conturbavit triumphantem, persaepe etiam domesticam cujusvis privati familiam commovens et perturbans, ubi non nisi duo sunt congregati vel tres, ita quod [Col. 1374D] pace perturbata non secundum Christi Evangelium, sed potius secundum Luciferi immissum dissidium, duo in tres et tres in duo dividantur: adeo est Lucifero amicum schisma et dissensio. O quam maledicta, quam profana, quam viperea soboles haec, cujus mater est ambitio et Lucifer pater, cujus et inter carnis opera soror pessima haeresis! heu, heu, igitur miser homo quid faceret, quo se verteret, quomodo ad unitatem rediret? primum et principale schisma erat inter ipsam primam et principalem unitatem et ipsum, et exinde inter ipsum et angelum et etiam inter ipsum et creaturam universam propter ipsum conditam et hoc propter omnium creatricem unitatem, a qua tam fatue, tam temere, tam praesumptuose se sic diviserat, et quod adhuc inauditum, [Col. 1375A] tam durum videlicet, tam dirum schisma, et homo in semetipso schismaticus, sicut irrevocabilis et implacabilis ipsomet facto contrario sibi et sibimetipsi gravi. Quomodo ergo redire, quomodo reverti, quis revocare ad unitatem ab unitate sic divisum vel auderet vel posset: unitas quippe ipsa prima et principalis Deus ipse unus et summus ipsum a consortio justorum, ab Ecclesia triumphante propter schisma expulerat, angelus propter schisma expulso non communicabat, Lucifer, ne conschismaticus suus, quem ad satellitium suum jam allexerat, reconciliationi obstabat, nec etiam homo ipse pro reconciliatione supplicabat, imo magis ac magis efferebatur in dies, tota vita sua de Luciferi satellitio gaudens, donec in fine extrema gaudii luctus [Col. 1375B] occuparet. Sic etiam misero homine multiplicato et adhuc in dies crescente super terram, multis saeculis per invia deserti hujus et avia currebat semper pascens ventos et sequens umbram, et beatum se in desideriis animae suae clamans, donec juxta prophetam miser hic, qui tota vita sua ventum seminaverat, turbinem meteret; sic et juxta illud sapientis ante grandinem praeibat coruscatio et ante verecundiam gratia, sic et ante ruinam exaltabatur cor, sed post exaltationem ruina hominis irrevocabilis: quidquid enim de humano genere post fugitivam et umbratilem vitam suam hanc sine miseratione aetatis, sine distinctione sexus, nec conditione aestimata, quotquot sine miseratione, sine patrocinio, [Col. 1375C] sine remedio, sine suffragio in mortis abyssum insatiabilem praecipitabantur, introeuntes hi quotquot in progenies conschismaticorum spirituum angelorum apostatarum, ubi sine fine vita in labore et tenebris, et ita miserum hominum genus ad insignis illius schismatici Luciferi gloriam juxta votnm ejus et mandatum conculcabatur in dies, et hoc ipsum quidem, sicut ad creati et seducti hominis miseriam, sic et in ipsius creatricis unitatis injuriam et etiam ignominiam videri poterat redundare: cui seditiosus ille schismaticus sicut creaturam suam sibi injuste et dolose prius subtraxerat, sic eam tunc quasi in creatricis ignominiam et contemptum pro voto suo et desiderio saeve nimis et tyrannice conculcabat.
Prima itaque et principalis et omnipotens ipsa unitas misericordiae fons nativus et verus, imo revera aeternum superabundans et indeficiens pietatis profluvium, quod super omnia opera sua non segniter, sed abunde et indesinenter emanat, videns miseram creaturam suam sic oppressam et miseram, cogitabat de ereptionis modo: verumtamen in miserantis unitatis cogitatione hac, misericordia et veritas sibi invicem visae sunt obviasse, juxta quod rex ille propheta: Misericordia, inquit, et veritas obviaverunt sibi (Psal. LXXXIV) : misericordia siquidem pro homine sic damnato supplicabat, sed veritas obviabat pulsanti misericordiae, ne exaudiretur [Col. 1376A] obstans, eo quod homo juste sic damnatus in veritate non stetisset, cum tamen nihil in eo esset quod ipsum a via veritatis retraheret.
At velut tertia mox justitia se interposuit pro pace et reconciliatione hominis misericordiae coadjutrix, et quidem non jam supplicans, sed manifeste ostendens hominem a tali possessore jure omni tollendum. Unde et justitia, cujus natura sapientia, quae et genitam habet sapientiam, in primis pacis hominis patrona in causa hac mox et ante alia alligat illum omnimodis injustum fore hominis possessorem, qui hominem sic dolose, sic seditiose circumvenerat et communi, utriusque vero domino [Col. 1376B] servum suum sic subtraxerat. Unde et quem ille vindicaverat sibi per iniquitatem omni jure sibi adimi posse per justitiam et ipsum quondam Domino debere restitui, etiam si servus inscius et improvidus se circumveniri passus sit, et ne, inquam, justitiam rem tam patentem diutius protraham, non jam supplicante misericordia tanquam patronae pacis fungar officio; sed quod mihi licet utpote justitiae sicut praecise indico sic pronuntio, ut servo injusto possessori adempto ab ipso liber et per judicium absolutus ad quondam dominum suum revertatur et quoniam justitia et veritas semper amica sunt, judicio consensit veritas, et quae prius supplicaverat applaudet misericordia impetrans. Unde et ipsius justitiae judicio submotis omnino [Col. 1376C] quod ad Deum inimicitiis, quae inter Deum et hominem praecesserant, justitia et pax osculatae sunt, et ita illata pro homine sententia, sic quatuor haec convenerunt, misericordia et veritas, quae prius obviaverunt sibi et justitia et pax quae se sunt osculatae adinvicem. Sed tamen re indicata sic cogitabat mox ipsa quae sententiam tulerat omnipotens et aeterna justitia qualiter et quo tempore commodius sententia sic lata dari posset exsecutioni et mancipari effectui: adhuc enim etiam lata sententia fugiebat verum dominum suum servus, cujus in judicio absentiam misericordiae replevit praesentia et in ecclesiam, a qua propter schisma expulsus fuerat, minime admittebatur, adhuc Lucifero etiam paci et reconciliationi obstante, nisi quia latam sic sententiam [Col. 1376D] et praesertim latae sententiae exsecutionem et exsecutionis modum, de quo jam dicetur, penitus ignorabat. Si enim, ut Magister docet, cognovisset, nunquam Deum gloriae crucifixisset; cogitabat, inquam, justitia de latae sententiae exsecutione et exsecutionis modo; nec enim placebat illi etsi Omnipotens servum juste quidem damnatum et propter schisma a consortio justorum expulsum, a violento ipsius et injusto possessore potestative auferre, quod tamen, sicut potestative etiam et injuste potuisset: cogitabat ergo vera illa et summa justitia, quomodo et qua via sententia pro pace servi a se lata justius, efficacius, servo fructuosius, et ad majorem violenti possessoris confusionem exsecutioni daretur.
Videns autem in miro illo et incomprehensibili sapientiae et scientiae suae thesauro nihil sic justum, nihil sic efficax commodumve sic nec per aliquid tantam futuram tyranno confusionem, hoc ordinavit, hoc disposuit, ut servus ille fugitivus schismaticus per unitatem ad unitatem revocaretur. Unde et unitatem quamdam novam a saeculis inauditam et incognitam, imo omnium saeculorum saeculis reverentissime admirandam et obstupendam, in fine saeculorum instauravit et opportune quidem et ordinate tunc in fine saeculorum cum temporis plenitudo advenisset, primo quidem data lege naturae, quae ad hominis pacem invalida erat et inefficax, [Col. 1377B] quia cum legis naturalis tres partes sint, ex omni parte ad hominis pacem inefficax erat, nec enim sufficiebat Dei Creatoris agnitio, quae est legis naturalis pars prima, nec secundum Dei agnitionem vita bene instituta, quae est legis naturalis pars secunda. Unde etiam et qui secundum Dei voluntatem vitam agebant, quotquot tamen ad inferos descendebant, nec sufficiebat etiam, cum vita bona bene vivendi exemplum caeteris dare, quae est legis naturalis pars tertia; nulla igitur naturalis legis pars nec ipsa tota ad hominis pacem sufficiens; quia nec prima quae potest dici theosebia propter unius Dei cultum, nec secunda quae potest dici ethica propter vitam bonis moribus institutam, nec tertia quae dici potest doctrinalis, [Col. 1377C] propter docendi exemplum ad Dei cultum in operibus bonis, et sicut lex naturae, ita et quae postea subintravit, pariter invalida et insufficiens erat, per Moysen data lex litterae: quin potius lex ista factorum seu litterae non solum inter Deum et hominem non componebat, sed etiam magis turbabat, imo verius, sicut docet Magister, accidebat transgressionem augendo et abundare faciendo supra modum peccans peccatum. Unde primo lege naturae, et postea lege litterae, per multa saeculorum saecula sic currentibus, et utraque inter Deum et hominem ad componendum invalida, in fine temporum successit novissime duabus aliis lex tertia, lex solius misericordiae post primam illam naturae, et post illam secundam litterae, quam induxit illa, de qua et propter quam totus hic noster sermo est, [Col. 1377D] nova et inaudita haec solius gratiae unitas, juxta illud Magistri: At ubi, inquit, venit plenitudo temporis, misit Deus Filium suum (Gal. IV) , ecce plenitudo temporis praestitae videlicet et praeordinatae a Deo inter Deum et hominem tempus plenae reconciliationis, et bene tempus plenitudinis, tempus inter Dominum et hominem abundantiae pacis, in hoc tempore plenitudinis completo illo longe ante promisso, orietur in diebus ejus justitia et abundantia pacis, et vere juxta prophetae nostri sicut desiderium et vaticinium, diebus ejus pacis abundantia inter Deum et hominem orta: quis enim audivit unquam tale, aut quis vidit simile? quis credidit auditui nostro? aut cui vere Omnipotentis et miserantis justitiae pro pace hominis judicantis [Col. 1378A] factum hoc revelatum? Ecce enim novum quod fecit aeterna illa et summa justitia, prima et principalis unitas nostra; ecce, inquam, novum quod fecit super terram: vis audire novum et novum inauditum imo omni virtute, omni signo et prodigio incomparabiliter plus admirandum? Ipsa justitia vera et summa ipsa prima et principalis unitas aeterna sic adversum, sic aversum, sic fugitivum univit sibimet schismaticum hominem; et sic sibi univit ipsum quod fuit ipse: revera non potuit excogitari dulcior pax seu confoederatior inter Deum et hominem, quam ut Deus fieret homo.
O quam admirabilis et vere admirabilis, imo vere plus quam admirabilis unitas haec primae et aeternae unitatis et fugitivi et schismatici hominis! non quidem [Col. 1378B] naturae unitas haec, sed solius et ineffabiliter incomprehensibilis gratiae, qua lumen in testa, verbum in carne, Deus in homine et homo Deus, interverso sic ordine naturae, ut liberior via fieret cursui gratiae, ita ut jam rejecto illo vetustatis cantico qualis terrenus tales et terreni, canticum novum canticum prae bonitate canticum admirabile cantemus admirabili quales coelestes tales et terreni, quale coelum talis et terra, quia etiam coelum terra Verbum caro. Et vere canticum novum, canticum admirabile: nec enim juxta quosdam tantae unitatis incapacium dogmata a virtute, potestate, vel adoptione, seu habitatione, Verbum in carne, sed quod est prae nimia admiratione obstupescibile et prae dignatione [Col. 1378C] incomprehensibili amplexabile, sic est Verbum in carne, quod sicut vere et plene et perfecte Verbum caro, idem ipse sicut aeternus Deus et temporalis homo, se major et se minor, sui dominus et sui servus, salvis tamen super verbis his orthodoxorum Patrum et sanctorum conciliorum dogmatibus. Manens enim quod erat factus est quod non erat, idem ipse et dominus et servus, quod profecto soli commissum est fidei, ipsa per nullam creatorum similitudinem ad hoc adjuta ad manifestandam quippe unitatem hanc omnis similitudo deficit et impossibilis est, ubi sola dominatur fides et cum omni virtute sua tota succumbit ratio.
Plerique tamen nostri temporis hujus mentem tantae [Col. 1378D] unitatis inter Deum assumptum et assumentem hominem tam humile et eo magis gratuitum vinculum, velut de morticinio nostro calciatae divinitatis cortigiam conantes solvere, sola illius habitus ratione, Deum hominem praedicant, de quo Magister dicit quod habitu inventus sit ut homo, et isti quidem non essentialiter Deum tradunt hominem, sed juxta Magistrum habitu duntaxat non essentia: absurdum quippe videtur his et omnino veritati adversum fateri quod Deo esse hominem sit Deo esse, cui nihil aliud est esse quam videre, quam sapere, quam posse, et quam esse beatum, quam esse aeternum, et esse Deum. Item detestantur hi aliquid recens; fateri Deum, et in aliquid credere statu novae legis, in quod non crediderunt patres veteris, nec [Col. 1379A] ipse Abraham, qui omnium est credentium pater. Haec quippe et similia his qui Deum hominem factum solo habitu non essentia docent, objiciunt illis qui essentialiter Deum hominem dogmatizant, ex quorum assertione videntur necessario consequi quae praemissa sunt.
Sed et e diverso illis qui essentialiter Deum hominem tradunt videntur priores illi per habitus rationem, qua Deum hominem praedicant, sicut nimis insipide et minus gratiose tantae unitatis inter Deum et hominem extenuare gratiam, laxare vinculum, et huic Altissimi tam miraculoso operi, tam admirabiliter singulari et tam singulariter admirabili [Col. 1379B] derogare simmiste magni illius concionatoris nuntii promisso manifeste adversi installantis sic virgini: Quod nascetur, inquit, ex te sanctum vocabitur Filius Dei (Luc. I) . Et adjiciunt isti hoc esse illud omnibus saeculis et generationibus admirabile sacramentum et absconditum ad quod omnis similitudo inducta mox repercussa dissidet et impotens est. Hoc, inquam, illud est quod aeternus ille Deus omnium Creator et Dominus manens, quod erat sic quiddam temporale, quiddam passibile, quiddam creatum factus est, quod ante non erat ipse, absque omni sui vicissitudine seu vicissitudinis obumbratione ulla.
Verum inpraesentiarum hujuscemodi assertiones [Col. 1379C] varias sicut nec probo, nec improbo, cum eadem incarnationis fides sit apud hos et apud illos, etsi ex causis fidei et circa fidem ipsam varie moveantur forte tanti mysterii scrutatores magis temerarii et curiosi magis quam necesse. Unde ut omissis his ad propositum tam ineffabilis, tam incomprehensibilis, tam incomparabilis unitatis revertamur mysterium hujus certe tantae unitatis vinculum et tam mirae, tam novae tam praeclarae unitatis gratiam deridet Judaeus, non credit ethnicus, nec capit philosophus. Hic etiam periclitatur et Christianus, qui Scripturas perperam intelligendo errans aut errantem sequens circa hoc veritatis et unitatis gratiae sacramentum male sentiendo vel in modico deviat. Qui et si forte propter fundamentum salutem consequetur sic tamen salvus erit quasi per ignem. Quales forte [Col. 1379D] illi de quibus paulo ante dictum. Unde et tutissimum sicut nec ab ipsa fide, sic nec a verbis fidei, quae in orthodoxorum Patrum tractatibus seu sanctorum conciliorum sanctionibus reperiuntur, recedere; qui nunc astruendo nunc destruendo verbis fidei competentibus sufficienter satis et commode usi sunt. Ab his ergo recedere periculum, ne sub exquisita aliqua novitate verborum aut sequamur veterem, aut novum gignamus errorem. Quid enim non in periculo, cum reatus hic non solum ex rea mente oriatur, sed et lingua, et non sensus, sed et sermo sit in crimine? Unum certe audeo, quia non erit plene sancta et sana doctrina, nisi etiam sanctis et authenticis sanctorum verbis fuerit ministrata credentibus. Fides quippe sicut fidelium, ita et scientia [Col. 1380A] qua erudiuntur ad fidem non horum vel illorum, sed duntaxat scientia sanctorum est nobis jam plene per sanctorum verba ministrata.
Sed ut ad praemissa revertamur, et ad opus illud novum, quo aeternum Deum temporale hominem verum et perfectum praedicamus, ecce certe nova illa et inaudita a summa et aeterna justitia ante omnia saecula praecogitata latae sententiae pro pace hominis exsecutio. Ecce exsecutor novus, sicut re et nomine admirabilis. Quod profecto nomen juxta prophetam sibi ex re tanquam proprium vindicat. Et vocabitur, inquit, nomen ejus admirabilis (Isa. IX) . Revera sententiae pro homine latae exsecutor novus et admirabilis, Deus homo, homo Deus. Nam, ut audacter jam loquar, ne temere avertat Dominus, stupor quippe [Col. 1380B] et tremor quae pro facti novitate apprehenderunt me sic compellunt nihil in tam incomprehensibili et tam immensa operum Altissimi potentia, nihil in tam arcanis, tam profundis sapientiae et scientiae suae thesauris, sicut videre mihi videor, posset reperiri, quod ita esset efficax ad servum fugitivum revocandum, quod ita commodum ad servum acquisitum retinendum, quod ita justum ad tyrannum illum triumphandum, quod ita foret idoneum ad triumphatum omnibus saeculis confundendum. Quomodo vero hoc quisquis in sacris litteris, etiam vel mediocriter exercitatus, si simplici et puro inspiciat oculo, cito videbit quod sic? Quae tamen ego solum nunc tangens non prosequor. Nec enim esset [Col. 1380C] praesentis operis prosequi omnia haec quae singula propria et singula sua efflagitarent volumina. Unde omissis nunc his, ad illam unitatem qua prima et principalis unitas schismaticum sibi univit hominem, de qua nunc in hujus meli parte tota nostra cithara resonat, revertamur. Quod autem dico unitum schismaticum hominem, hoc dico sic propter schismatici hominis unitam primae unitati naturam, in ipso quidem homine specialiter et personaliter unito, in unione ipsa omni sedato schismate et nulla jam in ipso spiritus et carnis rebellione. Et sic erat homini spiritus sui et carnis unitas in paradiso pridem perdita in privilegiato homine hoc jam ex parte restituta. Et hoc quidem per ipsam unitatem principalem et primam quae veteri exuto, sed necdum exstincto, penitus novum hominem univit sibi sic.
Et ita in unito sic homine duplex unitas est, una quidem inter ipsam unitatem principalem et unitum sibi sic hominem non quidem naturae, sed potius contra naturam, imo verius supra naturam, solius gratiae, caetera vero unitas in unito sibi homine inter spiritum et carnem uniti sibi sic hominis, nec spiritu adversus carnem, nec carne concupiscente adversus spiritum, quale fuit hominis ante peccatum idioma; et haec quidem in novo homine novae gloriae unitas; nec enim loquor nunc de naturali illa in assumpto homine spiritus et carnis unione caeteris similiter hominibus ex natura communi, sed de gratuita facta jam plena et perfecta pace absque omni schismate absque rebellione inter carnem assumptam [Col. 1381A] et spiritum. In hoc ergo de genere nostro assumpto homine, tanquam nostri generis privilegio, pax inter Deum et hominem reformata et quasi in scriptum est redacta, cujus libri est membranula pellis ovina et mortuina, caro videlicet a nobis assumpta humano sanguine quasi holocausto, et ossibus et nervis quasi calamo exarata, absque schismate, absque contradictione, sine omni rebellione pacem in se hominis continens, scripta autem est haec pax hominis in libro et etiam in ipso libri capite. Unde et propheta noster ex persona servi fugitivi sed reversi: In capite, inquit, libri scriptum est de me ut faciam voluntatem tuam, Deus: liber iste est homo assumptus; ipse enim liber est humani generis qui hominem exemplo operis et doctrina [Col. 1381B] instruit veritatis, cujus omnis sermo et omnis actio Christiani est lectio, caput vero libri Deus, non solum igitur in libro, sed in libri capite scriptum est de me dicit generalis homo scriptum dicit, id est firmum et fixum sicut quod in scriptum redigitur, et quid sit de eo scriptum, id est firmum et fixum mox subjungit ut faciam voluntatem tuam, Deus, quod proinde ac si diceret de me ibi est scriptum idem immutabiliter statutum ut fiat pax inter me et te, o Deus, quod profecto erit tunc cum tuam fecero voluntatem, ac si diceret, ut fiat pax inter me et te, Deus: idem igitur est ut faciam voluntatem tuam, Deus, quam profecto Dei voluntatem firmiter fecit et inviolabiliter homo ille beatus quem Deus elegit et assumpsit juxta quod et ipse de se: [Col. 1381C] Non veni, inquit, facere voluntatem meam, sed voluntatem ejus qui misit me (Joan. V) , et sic homo Dei voluntatem in ipso fecit postea per ipsum auctus et multiplicatus super numerum: pax itaque hominis multa scripta in hoc capite libri, in libro vitae et in isto sicut hominis pax multa et multiplex, quia pax hominis ad Deum, pax ad angelum, pax ad proximum, pax et ad se ipsum, ecce iterum pacis abundantis juxta prophetae nostri vaticinium et desiderium indesiderans diebus desiderati orta et in nostro novo homine Deo tanquam novo quodam privilegio glorioso et insigni confirmata: per istum mediatorem Dei et hominum inter Deum et hominem omni contradictione, omni rebellione et omni procul amoto imo potius exstincto jam schismate, praeterquam [Col. 1381D] jam inter solum hominem et Luciferum solum, a quo prius seductus ejus conschismaticus fuerat; pax itaque hominis, sicut multa et multiplex scripta in libri capite, in libro vitae, in libro sapientiae.
Et quoniam latae sententiae exsecutorem jam tenemus, sicut re et nomine admirabilem, de exsecutionis modo, quod supra breviter, hic attentius audiamus, qualiter videlicet fugitivum servum ad dominum suum revocaverit, qualiter schismaticum reconciliaverit et exterminato qualiter reformaverit pacem et restituerit patriam; tu igitur, homo, audi et attende prae nimiae dignationis admirationem [Col. 1382A] obstupescibilia de hoc exsecutionis modo propter te ut ad unitatem revertaris; audi, inquam, quae et prophetia et evangelium, duo testes verissimi, contestantur de modo hoc. Mirus vere et vere mirus et novus exsecutionis modus hic quo non solum unum multiplex; sed et ipsa prima et principalis unitas facta est velut misera et misere distracta, dilacerata, et convulsa multiplicitas personaliter sibi uniens formam servi et servi miseri et despecti nec speciem habentis nec decorem; servo quippe huic juxta prophetam nec erat aspectus sed despectus et virorum et novissimus, vir dolorum et sciens infirmitatem; quasi absconditur nec reputatur languores nostros ferens, dolores portans, quasi leprosus a Deo percussus et humiliatus et super eum [Col. 1382B] pacis nostrae disciplina livorum sanitas et omni iniquitas oblatus quasi voluit ovis ad occisionem agnus coram tondente de angustia et de judicio sublatus, generationis inenarrabilis, abscisus de terra, propter scelus percussus, dans impios pro sepultura sua pro morte divites, in cujus manu non fuit iniquitas, non dolus in ore, cum sceleratis reputatus, et pro transgressoribus orans: idem ipse prophetice pro me nunc leo, nunc vermis, nunc aper, nunc ovis, nunc taurus, nunc hircus, nunc cervus, nunc hinnulus, nunc capra, nunc capreolus, nunc agnus, nunc vitulus, nunc passer, nunc herodius, nunc turtur, nunc aquila, nunc serpens, nunc columba, nunc petra, nunc vinea, nunc lilium convallium, [Col. 1382C] nunc campi flos, nunc oliva, nunc palma, nunc rosa, nunc myrrha, nunc candelabrum, nunc lucerna, nunc aqua, nunc arida, nunc mons, nunc fons, nunc sagitta, nunc framea, nunc panis, nunc piscis, nunc ignis, nunc unguentum, nunc lignum, nunc vinum, nunc oleum, nunc aurum, nunc coelum, nunc dies, nunc sol, nunc fundamentum, nunc templum, nunc columna, nunc corona, nunc dominus, nunc ancillae filius.
Et ut Evangelium prophetiam contestando declaret quasi basi columna supposita, prima haec et principalis unitas, ut prophetia jam praenuntiavit, vere sibi univit formam servi, servi passibilis et mortalis, decem mensium fastidia in utero sustinentis et omnium se principium profitentis.
[Col. 1382D] Idem ipse operarii et quaestuariae filius et splendor gloriae et figura substantiae Dei Patris.
Idem ipse nunc in brutorum praesepio involutus, nunc per astrorum indicia a regibus adoratus.
Idem ipse nunc parentibus se subjiciens nunc et ventis et mari imperans.
Idem ipse nunc quadraginta diebus et quadraginta noctibus jejunans, nunc potator et vorax publicanorum et meretricum conviva.
Idem ipse nunc tentatus a diabolo, nunc angelorum circumvallatus obsequio.
Idem ipse nunc assumptus per diabolum, nunc daemonum legiones mittens in abyssum.
Idem ipse nunc ubi caput suum reclinet non habens, nunc omnia quae Patris sunt possidens.
[Col. 1383A] Idem ipse nunc putealia pocula postulans, nunc sitientibus aquae vivae meatus perenniter largiens.
Idem ipse nunc rate fragili aequora transiens, nunc eadem sicco vestigio pedes terens.
Idem ipse nunc quidquam a se facere non potens, nunc omnia quae Pater facit et ipse faciens.
Idem ipse nunc duobus discipulis sedes se dare non posse testans, nunc duodecim sedium cum duodecim judicandi potestatem tribuens.
Idem ipse nunc esuriens, nunc ex paucis panibus millia hominum satians.
Idem ipse nunc sitiens, nunc aquam in vinum convertens.
Idem ipse nunc Sabbatum profanans, nunc in veritate viam Dei docens.
[Col. 1383B] Idem ipse nunc verax, nunc seductor.
Idem ipse nunc diem judicii ignorans, nunc certissime judicii futuri argumenta denuntians.
Idem ipse nunc sanans auriculam, nunc discissus per lanceam.
Idem ipse nunc mortem timens, nunc morti illudens.
Idem ipse nunc mortis timore captus, nunc reducens captivos.
Idem ipse nunc cum sceleratis reputatus in morte, nunc mortis victor.
Idem ipse nunc in cruce pendens, nunc in ipsa omnia commovens.
Idem ipse nunc in cruce derelictum se conquerens, [Col. 1383C] nunc in ipsa paradisum deliciarum latroni pandens.
Idem ipse nunc in cruce solaris claritatis vim tenebrosis obducens, nunc tenebrosa inferni pleni lumine corusco illuminans.
Idem ipse nunc suscitator mortuorum, nunc crucis maledictum.
Idem ipse nunc in monumento sepultus, nunc reserans sepulcra mortuorum.
Idem ipse nunc in tumulo jacens sub lapide pressus, nunc inter mortuos liber a mortuis surrexisse nuntiatus.
Idem ipse nunc inter suorum manus ipsis se palpabilem praebens, nunc subito evanescens.
[Col. 1383D] Idem ipse nunc ad januam pulsans, nunc clausis januis suis inopinatus assistens.
Idem ipse nunc velut animalis corporis cum suis pisce et mellis favo se reficiens, nunc velut aetherei a suis elevatus, supra sidera scandens. Ecce ipsius principalis et aeternae unitatis in homine propter hominem schismaticum ad unitatem revocandum, quanta distractio, quanta dilaceratio, multiplicitas et divisio quanta, quanta humiliatio, quanta confusio, et ignominia quanta. Stupet coelum, terra miratur, quaerit angelus, offenditur Judaeus, non credit ethnicus, et rimatur philosophus, et quale et quare opus hoc et qualis et quare pro homine latae sententiae exsecutionis modus sit hic.
[Col. 1384A] O gloriosa, o beata, o principalis unitas! O Deus bone, o imperator magne Christe Jesu, quam mirabilis imo juxta nomen proprium tuum quam admirabilis es tu in viae et vitae hujus poenis tuis! Adhuc etiam multo plus quam in sanctis tuis mirabilior, nisi quia solum ut sanctifices tuos hae poenae tuae; et verae sicut verendae et reverendae et admirandae hae poenae tuae. Sic quippe visum quasi non posset dari tuis gloria tua sine pugna, et poena tua tanquam si militum poena et pugna non sufficiat ad obtinendam palmam, nisi in ipso campo imperator ipse pugnet et sudet pro suis. Nec aliter posse schismaticum hominem ad unitatem revocari, et tyrannicae servitutis excutere jugum, nisi ipsa unitate principali exinanita, in forma servi per unitatem solius gratiae [Col. 1384B] mediaret sic. Hoc quippe grande spectaculum et mirabile in oculis nostris, quod ne videant synagogae velantur oculi ethnicorum bruta infatuantur corda in quo etiam philosophorum omnium sensus omnis obtunditur sola sponsa, cui sponsus ob amoris privilegiati signum de nomine suo nomen dedit, a Christo Christiana vocata, sponsum suum imperatorem pro se in campo dimicantem recognoscit. Sed ut de hac unitate solius gratiae de hoc exsecutionis modo tam admirabili hic interseram quid, et utinam non de meo, hoc quippe vereor, certe cum interdum cogito admirans, et plus quam admirans, inter Deum et hominem reconciliationis modum hunc et hominem hoc modo liberatum et ereptum [Col. 1384C] de manu fortiorum ejus, suggerere mihi mox solet conscientia mea aliquid esse nobis tam occultatum adhuc inter potestatem lucis et potestatem tenebrarum. Inter quos homo quasi litigiosa possessio in viae et vitae hujus campo ponitur et velut monomachia inter principem coeli et principem mundi hujus instauratur. Hominem quasi praedam suam vindicat hic, vindicat et ille; acquirit hic, acquirit et ille; protegit hic, rapit ille; ita ut etiam humani generis parvuli quotquot a mundi principe tollerentur, nisi ipse coeli princeps pro ipsis solvisset et luisset. Sed quid dico de parvulis? Imo etiam sub potestate tenebrarum totum humanum genus captivum, justus pariter sicut et injustus, nec suis virtutibus nec virtutum operibus liberatum, nisi per ipsius potestatis lucis poenam et pugnam. Scio tamen et legi quid [Col. 1384D] orthodoxi nostri scripserint super his. Vera quidem sed si plene de his Deus novit, ipsi viderint. Ego quidem non arbitror sic, certissime tamen arbitrans quod vere sed minime tamen, quod plene, quod perfecte disseruerint super his. Nec enim arbitror eos comprehendisse, adeo occulta sunt haec. Praesertim cum nec in Veteris nec in Novi instrumenti cantico horum plena causa audiatur, tam Veteris quam Novi Testamenti patribus conclamantibus universis cum Magistro: O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei, quam incomprehensibilia sunt judicia ejus et investigabiles viae ejus. Quis enim cognovit sensum Domini, aut quis consiliarius ejus fuit? (Rom. XI.) O si nobis desuper datum scire vehementem illam Dei ad hominem secreti amoris vim. O si datum [Col. 1385A] intelligere quae esset illa plus quam mors fortis dilectio, quae sic vicit invicibilem etiam ipsum mortis victorem, quae sic exinanivit Omnipotentem, temporavit aeternitatem, infirmavit virtutem, ligavit insuperabilem, vulneravit impassibilem et demum occidit immortalem. O amor, amor, quam fortis es tu et quam vehemens etiam inter homines, non solum in Deo homine. Te dico vehementem et fortem, ubi vere tu et non nisi tu, procedens de corde puro et conscientia bona et fide non ficta. Sed amor hic talis solius Dei est et admodum paucorum hominum, et horum tamen non nisi a Deo; sed tanto quidem in Creatore, quam in creatura sincerior, purior et fortior amor hic, quo nihil potest illum amoris fontem turbare quia ipse est Deus; nisi quia ipsemet [Col. 1385B] ex nimia amoris vehementia et ex superabundantia multa, tanquam ex superinundatione aliqua videtur semetipsum amoris fontem turbasse, amore sic ipsum compellente ut non solum vellet esse aeternus Deus, sed et temporalis homo, homo cum hominibus propter hominem; tot infirma, tot probrosa, tot injurias, tot tentationes, tot pressuras, tot angustias, tot difficultates propter hominem sustinens et demum ipsam ignominiam crucis. Haec in homine sibi unito prima et principalis unitas nostra propter hominem passa, ut ita hominem per varias poenarum suarum species, quas pro homine pertulit, ad sui dilectionem invitans, ad illam tertiam naturae et gratiae unitatem de qua principaliter intendimus et propter [Col. 1385C] quam de duabus aliis interseruimus, post se trahendo revocaret.
TERTIUS MELUS FINITUR HIC DE UNITATE SOLIUS GRATIAE, QUI ET DEINCEPS DE UNITATE NATURAE ET GRATIAE RESONABIT.
Restat igitur amodo, et propositum nostrum et promissum exigit sic, ut de illa unitate tertia cithara nostra Davidica resonet. Primo si quidem praecessit melus hic tertius de unitate solius naturae. Secundo de unitate solius gratiae. Tertio vero idem ipse melus erit deinceps de unitate naturae et gratiae. Hoc tamen hic nunc praemisso quod cum sermo de unitate solius naturae praecessisset intra Sancta sanctorum quasi per rimam angustam et visu quasi disgregato propitiatorium super arcam vix discernere [Col. 1385D] potui utpote obumbratum. Deinde cum sermo esset de unitate solius gratiae intra eadem sancta, quasi per rimam paulominus angustam arcam sanctificationis modicum superficie tenus sum intuitus. At vero nunc tertio cum sermo proponatur de unitate naturae et gratiae intra eadem Sancta sanctorum aliquantulum liberius video Cherubin hinc inde stantes circa propitiatorium qui sedato nunc schismate et pace reformata inter Deum et hominem jam concives nostri effecti et domestici liberiorem nobis nunc quantum tamen licet, permittunt nos ad se habere accessum. Et hoc idem est quod etsi verbis aliis supra jam dixisse me memini cum primo de prima et principali omnipotenti et omnia continente unitate loquerer, et postea ad unitatem [Col. 1386A] solius gratiae quae inter Deum et hominem, descendissem, me quasi de incomprehensibiliter immenso palatio ad sponsi et sponsae transisse thalamum. Sed angustus admodum thalamus hic utpote in quo solum Patris Verbum et sola et unica Verbi anima cum carne assumpta. Verum cum nunc tertio de tertia unitate naturae et gratiae deinceps tertius hic noster formandus et consummandus sit melus, ad ampliorem sponsi et sponsae thalamum nobis nunc divertendum. In hoc enim sponsa jam plenae pubertatis cum sponso est in amplexu, regina in vestitu suo deaurato, hominum et angelorum varietate circumdata. De hac itaque unitate naturae et gratiae amodo meli nostri sequentia formabuntur; ut ita, quemadmodum supra polliciti sumus, [Col. 1386B] quae unitatis species sit haec quae non est unitas solius naturae nec unitas solius gratiae, sed sicut conjunximus unitas naturae et gratiae, liquido manifestetur. Quod ex praemissis de facili etiam tardos comprehensuros non dubito. Siquidem, ut praeostensum, prima et principalis illa unitas solius naturae dignata est consors fieri naturae nostrae. Et ita nos et illa unius sumus jam communis naturae. Unde cum nos illi unimur, imaginis Filii Dei conformes effecti, quod solum per ipsius est gratiam, jam cui peris uniti eramus per naturam a nobis assumptam postea unimur per gratiam ab ea nobis collatam. Et ita erit, sicut nunc evidentissimum, haec nostra tertia ad primam illam et principalem unitatem non [Col. 1386C] solum unitas naturae, sed et gratiae. Et haec est illa propter quam alias duas induximus et de qua principaliter proposuimus tertia unitatis species seu unitas tertia.
O quanta et quam palam omnibus et angelis et hominibus hominis hic sicut gratia et gloria manifestata! Qui profecto quondam tam miser, tam oppressus, adeo obfirmatus in schismate supercoelestibus angelorum spiritibus unitur, solum per gratiam, sed ipsi angelorum, imo omnium Creatori spirituum, non solum nunc per gratiam, sed etiam unitur et per naturam. O felix schisma et votivum post quod ad tam gloriosam unitatem homo schismaticus revocari debuerat. O omnipotentis unitatis quanta cum discretione clementia et seditiosi Luciferi quanta cum fatuitate malitia. Hoc quippe [Col. 1386D] totum Domino sapienter disponente sic cessit homini ad insperatam gloriam, quod ille machinatus fuerat ad ruinam hominis irreparabilem. Et ita sicut solet mentita est iniquitas sibi, imo mentita est et Deo, mentita est et angelo, mentita est et homini, mentita est etiam et sibi ipsi, et quidem aperte sibi ipsi mentita Deo sapiente et forti et justo iniquitatis semper et malitiae deprehendente laqueos, retiacula dissipante, eludente tendiculas, et machinamenta frustrante. Ita omnes iniquitatis et malitiae cogitationes et astutias tam crebro vertente in contrarium, ut merito propheta noster hoc ipsum crebro expertus dicat, quia mentita est iniquitas sibi. Quod quidem et nos in quotidianis operibus nostris quotidie cernimus, sed in hoc tam [Col. 1387A] singulariter glorioso et tam gloriose singulari et tam praeclaro opere hoc evidentissimum. Primo quippe per iniquitatem a congregatione justorum, ab angelorum consortio, a triumphante Ecclesia propter schisma homine expulso, justitia opus iniquitatis in contrarium convertente, ipso nunc eo amplius super universos angelorum ordines gloria et honore coronato. Deus enim noster et vere noster nusquam, sicut docet Magister, angelos sed semen Abrahae quasi fugitivum, quia schismaticum apprehendit, et sicut supra satis ostendimus per solam et incomprehensibilem gratiam personaliter sibi univit. Verum sicut et ex prima solius naturae, ita et ex hac secunda solius gratiae processit haec tertia unitas et naturae et gratiae, qua unitur Ecclesia [Col. 1387B] Deo et per naturam, quam ab ea assumpsit et per gratiam quam ei superabunde donavit. Unde et sicut corpus ad caput, ita et corporis membra singula hac eadem naturae et gratiae unitate uniuntur inter se propter eamdem, qua comparticipant, conformitatem naturae et communionem gratiae. Haec itaque tertia unitas naturae et gratiae unitas est totius universalis Ecclesiae, cujus pars adhuc militat in terris, pars vero jam triumphat in coelis. Verumtamen haec unitas naturae et gratiae, quam et militantis et triumphantis Ecclesiae communem imo quasi unam et eamdem dicimus in triumphante quidem, quo incomprehensibiliter major, eo melior et jucundior, quia beatior est. Haec quippe militantis [Col. 1387C] Ecclesiae unitas sibi ipsi qualis et quanta ipsa eadem in triumphante Ecclesia est comparata, non jam unitas sed verius quam unitas, talis qualis potest appellari conjunctio, aut si unitas, dilacerata quidem unitas et convulsa. Ut sit haec quasi peregrina quaedam unitas et militaris, illa vero supercoelestis Ecclesiae vere civis et triumphalis.
Est itaque jam quasi bipertita unitas haec naturae et gratiae, cum tamen non sit nisi velut una Ecclesiae militantis et triumphantis. Sicut una charitas et una unitas, tamen quasi bipertita haec, eo quod in triumpho plus quam in militia unitas sicut et [Col. 1387D] charitas incomparabiliter major, melior et jucundior sit. Militans enim Ecclesia haec in hac sua militia, ubi sic abundat malitia inter tot labores et sudores, inter tam diversa et adversa pericula, cui sicut poena, sic ei quotidie est et pugna ex corde, ex carne, ex mundo, ex inimico, inter impedimenta, inquam, tot, inter tentationes tam varias, inter tot sibi carnis ignitas rebelliones, inter tot sicut carnis et mundi terrena desideria, quomodo potest esse una sic divisa, sic distracta, sic dilacerata, sic convulsa? Et ut de propheta addam, paupercula tempestate convulsa absque consolatione, quomodo potest stare in unitate? Et tamen eo quod ad unitatem tendat in patria talem qualem unitatem tenet in via, alioquin, sicut ipsa novit, ad illam [Col. 1388A] patriae unitatem minime perventura. Cujus in hoc militiae suae agone talis et tanta est ejus unitas, qualis et quanta est ejus charitas, vulnerata quidem charitas et vulnerata et quasi diruta unitas; semiplena charitas, semiplena et unitas, aequis passibus ambulant. Et si tertium addam adhuc, non excedam; nam sicut quanta charitas, tanta unitas, tanta et pax. Et vicissim convertitur inter tria haec. Tria aequalia haec, tria similia et coaeva tria. Et haec quidem militaris unitas etsi triumphali unitati comparata, in praesenti militia velut quaedam scissura sit, mirae tamen fortitudinis est et virtutis, quae universum Ecclesiarum orbem per tam varios gradus et ordines tenet et continet. De qua Propheta noster: Ponite, inquit, corda vestra in virtute [Col. 1388B] ejus (Psal. XLVII) , in unitate nostra scilicet quae civitatis Dei de qua ibi propheta loquitur: Virtus est quam nihil vincit, nemo dissuit, tunica enim est Domini inconsutilis. Quantum enim charitas, tantum potest ex charitate et cum charitate haec charitatis unitas. Amicissimae quippe inter se sunt hae duae, unitas et charitas, imo et tria haec, pax, unitas, charitas. Quam felix, quam bona, quam jucunda in via, quasi peregrinans adhuc et subsolaris trinitas, trinitas haec charitatis, unitatis et pacis, quorum singula sunt in singulis, unum in omnibus et unum omnia. Quam desiderabilis, quam utilis, quam necessaria Trinitas haec subsolaris in via, ad viam, ad illam supra solarem via [Col. 1388C] rectissima Trinitatem tendens, quae est in patria, ubi est aeterna unitas, aeterna pax et charitas, sicut coomnipotens et coaeterna, Pater unitas, pax Filius, charitas vero Spiritus sanctus. Et haec sunt tria illa, quae Magister discipulis orat et exoptat: Gratia, inquit, Domini nostri Jesu Christi et charitas Dei et communicatio sancti Spiritus sit semper cum omnibus nobis (II Cor. XIII) . Gratia ista Jesu Christi, quam primo ponit, pax est quae praeexcellenter gratia dicitur. Omnis enim intentionis et operis finis pax est. Et quia ipse proprie, sicut ipse Magister docet, pax nostra est qui fecit utraque unum. Et charitas Dei, charitas videlicet, qua diligamus Deum et quae non nisi a Deo. Et communicatio sancti Spiritus, id est communio quam facit in nobis charitas sive amor qui proprie Spiritus sanctus est. Haec communio seu [Col. 1388D] communicatio unitas est, quam sola communiter habita charitas facit, unde et Magister vigilanter dicit: Communicatio sancti Spiritus. Alioquin nisi communiter habeatur charitas, ut nos diligamus ad invicem, non erit Spiritus sancti communicatio vel communio, sed potius quasi singularitas vel solitudo, isto diligente et non illo. Et ita in isto qui diligit et in illo qui non diligit, jam non erit opus charitatis unitas, sed erit singularis et solitaria charitas. Propter quod Magister inter fratres desiderans unitatem orat eis et optat Spiritus sancti, id est charitas communionem. Ita verbis suis deprecatoriis tria nostra, pacem videlicet, charitatem et unitatem, comprehendens: ecce militaris nostra unitas comites secum habens charitatem et pacem. [Col. 1389A] Quae etsi suavis, bona et jucunda, semper tamen dum hic militat in sollicitudine est et pavore: juxta Magistrum de hac secundum animalis corporis similitudinem sic loquentem: Si quid, inquit, patitur unum membrum compatiuntur omnia membra; sive gloriatur unum membrum congaudent omnia membra (I Cor. XII) . Ita et in spiritualis corporis Christi membris hoc quotidie experientissimum. Unde et Magister ipse hujus corporis membrum tam robustum, tam forte: Quis, inquit, infirmatur et ego non infirmor? Quis scandalizatur et ego non uror? (II Cor. XI.) Eo quippe spiritualis hujus corporis membrum compatiens magis et sollicitum, quo ipsum fortius et robustius fuerit. Alioquin, ut idem Magister docet, schisma erit in corpore, si non id [Col. 1389B] ipsum pro invicem sollicita sint membra (I Cor. XII) . Unde et jam non erit unitas membrorum in corpore, nisi, quandiu ipsa hic militaverit, in sollicitudine sit et pavore. Et quoniam propter tertiam hanc naturae et gratiae unitatem de charitate et pace interseruimus, ut secundum charitatis mensuram et pacis et unitatis, mensura in hac subsolari Ecclesia monstraretur, amodo omissis aliis solum de hac eadem unitate plenius prosequendum. Et postquam jam ex parte docuimus, qualis et quanta si haec unitas naturae et gratiae in militante, superest qualis ipsa et quanta sit in triumphante Ecclesia demonstrare. Et hoc magis quam per experientiam nostram secundum Scripturarum testimonia. Hujus quippe unitatis bonum et jucundum, imo et beatum [Col. 1389C] omnem sensum nostrum excedit. De qua tamen prout datum de super dicendum nunc, cum ista sit illa triumphalis Ecclesiae unitas propter quam universa praemissa inducta sunt. In hac quippe triumphali unitate miles triumphator ad cujus laudem et gloriam, omni jam ex parte cithara nostra resonat cum imperatore suo triumphante est. Quorum quemadmodum praeostensa est, et in pugna et in palma in via conformitas sic secundum propositum nostrum et promissum, tandem debet vel nunc eorumdem in patria monstrari unitas.
Verumtamen antequam procedamus, hoc minime [Col. 1389D] tacendum quia haec militiae nostrae militaris unitas inter nos hic quasi bipertita est. Est enim una communiter omnium imperatoris militum in praesentis vitae agone in fide, spe et charitate solidata. De qua Magister: Obsecro, inquit, vos ego vinctus in Domino, ut digne ambuletis vocatione qua vocati estis, cum omni humilitate et mansuetudine, cum patientia supportantes invicem in charitate, solliciti servare unitatem spiritus in vinculo pacis; unum corpus et unus Spiritus, sicut vocati estis in una spe vocationis vestrae (Ephes. IV) . Et Magister magistrorum: Ubi, inquit, duo vel tres congregati fuerint in nomine meo, ibi sum in medio eorum (Matth. XVIII, 20) . Et haec quidem unitas omnium fidelium est communis.
[Col. 1390A] DE PRIVATA UNITATE PERFECTORUM MILITARI, etc.
Est autem alia unitas militaris, imo verius eadem sed quasi altera, eo magis decora et perfectior, quo triumphali unitati et supercoelesti, de qua in sequentibus dicturi pincipaliter intendimus, est conformior. De qua Propheta noster: Ecce quam bonum et quam jucundum habitare, fratres, in unum (Psal. CXXXII) . Sunt enim quidam imperatores militum, qui omnia sua vendunt, omnia distribuunt, omnia deserunt et omni visibilium proprietati renuntiant, ita spoliantes se ut nudi vitae hujus viam eo tutius, quo nihil secum portantes currant et eo expeditius quo sola Dei armatura induti certent. Inter milites hos omni proprietate sublata tanta unitas, quod nihil meum vel tuum, et tamen totum meum et totum tuum. Vita [Col. 1390B] quippe militum haec in via, imago est et exemplar supercoelestis vitae triumphatorum in patria. Et unitas haec militaris unitatis illius triuumphalis, prout in via potest, similitudo est effigiatim expressa. Et haec certe unitatis apostolicae forma est et illorum primitivorum militum, de quibus scriptum, quia multitudinis credentium erat cor unum et anima una, nec quisquam eorum quae possidebat suum aliquid esse dicebat, sed erant illis omnia communia. Nec tamen, ut jam diximus, et praesentis Ecclesiae nostrae militia inter imperatorem et milites duas facimus unitates, sed unam, tamen quasi bipertitam hanc, utpote ipsa a quibusdam illustrium militum eo amplius decorata et illustrata, quo isti in imperatoris acie tanquam caeteris nobiliores et [Col. 1390C] plus insignes et prae caeteris, sicut magnifici et munifici, nihil dignantur habere proprium, sed communetotum.
Taceo inpraesentiarum de illa unitate, quae inter saeculi homines est. Haec quippe non semper virtutes comites habet, sed velut saecularis quaedam et terrena unitas, qua sapientes saeculi hujus domibus suis bene praeesse norunt, habentes domum disciplinatam, quietam familiam, servos dominum suum sicut verentes et reverentes, ad pugnam vero paratos vel ad jurgium, aut plagis cedunt aut si incorrigibiles tanquam animalia inquieta in junctura a carro, ita et istos a domo sua ejiciunt, ne domus suae unitatis bonum et jucundum perturbant. Adeo unitas semper et ubique necessaria, sive cum virtutibus [Col. 1390D] sit in Deo et tunc fructuosa et optima, sive etiam absque virtutibus cum quietis moribus in saeculo et tunc etiam sicut utilis et jucunda. Et haec saeculi unitas breviter tacta sic solum ut reminiscerer, absque unitate sicut nec in Deo nec in saeculo bonum quid vel jucundum.
In illa vero illustrium militum unitate, qui non dignantur habere proprium, sed sunt omnia communia, libenter et devote immorarer de ea, in praesenti meli notula plurima in cithara nostra resonaturus adhuc, nisi quia haec ipsa eadem naturae et gratiae unitas quantumcunque in praesenti militia decora sit, jucunda et perfecta in patria tamen ipsa eadem incomparabiliter major, melior, et jucundior, et perfectior est. Unde et ad hanc ejus perfectionem [Col. 1391A] et plenitudinem tantam ipsamet festinare me compellit. Hanc quippe peregrinationis nostrae unitatem semiplenam supra jam ostendisse me memini. Unde et quia ipsa hic adeo imperfecta est, de ipsa hic nihil plene docebitur nisi ad alia transeatur. Cum etiam solum et totum ad hoc principalis nostra intentio fuerit, propter quod et praemissa quasi incidenter inducta sunt, ut de hujus tertiae unitatis plenitudine, prout aeterna et principalis unitas, cujus ista est opus nos edocere dignaretur aliquid a nobis diceretur. Et quidem, nisi propter multa interposita propositum et promissum nostrum forte exciderit, de hac tertia triumphali unitate naturae, et gratiae nostra certe intentio principalis. Si enim, ut supra satis ostendimus et sic argumentando praemisimus, [Col. 1391B] inter imperatorem et militem in via et vita hac tam varia, tam diversa, tam multiplici et invisibili pugna et invisibili palma, tanta fuit conformitas in invisibili palma, quanta erit inter ipsos in patria unitas. Unde et de hac militantis ad triumphantis Ecclesiae unitatem, quasi de exteriori sanctuario ad interius, et etiam quasi ad interiorem sponsi et sponsae thalamum, in quo post poenas et pugnas, post sudores et labores, imperator et miles conquiescunt, prout peregrinis et advenis permissum fuerit, amodo nobis appropinquandum.
Verum antequam versus thalamum moveamus pedem, ne ad thalamum inverecunde pulsantes vel [Col. 1391C] temere turpem patiamur repulsam, sponsi et sponsae cubiculariam totius amoris praelo cutoriam, tanquam concionatricem omnium consciam, et nobis a primis annis aliquantulum familiarem interpellemus, prophetiam nominatam quae viae nostrae versus thalamum dux nostra et secreta praeambula sit. Ni fallor, ipsa utpote ab annis familiaris mea et amica, etsi liberum non possit vel audeat concedere introitum, tamen prope post se ducendo contiguum quoad licuerit, indulgebit accessum.
Et ut de Scripturis propheticis unam eligam sponsi et sponsae familiariorem cubiculariam, sicut [Col. 1391D] totius amoris concionatricem et consciam, haec est illa cubicularia per quam sponsus, imo propter unitatem tantam nescio sive sponsus sive sponsa sic loquitur. Sicut sponso alligavit mihi mitram et sicut sponsam ornavit me ornamentis. Ecce quia splendor ille gloriae et figura paternae substantiae et vitae aeternae candor. Haeres universorum qui sponsus est ob praecipui et incomprehensibilis amoris unitatem se sponsum et etiam se sponsam nominat. Cui etiam in tantae unitatis et privilegiati amoris signum sponsae suae a nomine suo impertit nomen, a Christo vocata Christiana. Et hoc non solum in via, sed et in patria in illa mille millium angelorum multitudine non quidem angelica sed Christiana, hoc tanquam homine proprio agnita et [Col. 1392A] distincta ab angelis summo regis filio sponso suo unita sic, sicut in una carne et in uno corde, et sicut in uno nomine et in una voce; omnibus sanctorum spiritibus tunc quasi uno sancto Spiritu; omnibus quippe ad illum vere sicut ineffabiliter et inexcogitabiliter grandem spiritum per incomprehensibiliter gratam, jucundam et indeficientem naturae et gratiae unitatem tunc unitis. Inde jam procul semota omni loci distantia, omni intervallo temporis, omni objectu corporis, omni etiam schismate cogitationis vel operis. Prima et principali unitate simile per hanc naturae et gratiae unitatem, tunc inter caput et corpus, inter sponsum et sponsam, Christum et Ecclesiam, operante per gratiam, quod ipsa ab aeterno est inter Patrem et Filium et [Col. 1392B] Spiritum sanctum per naturam; ut sint quasi unum tunc caput et corpus, sponsa et sponsus, Ecclesia et Christus. Huic etiam naturae et gratiae unitati prima illa et principalis adeo familiaris, amica, et adeo eam desiderans, quod ut consociaret hanc sibi, semetipsam exinanivit per illam secundam, quam praeostendimus, solius gratia istam in semetipsa operans et per se ipsam. Unde, ni fallor, forte cogitabit jam quis istam tertiam naturae et gratiae inter sponsum et sponsam unitatem aut digniorem aut saltem condignam secundae illi quae est solius gratiae qua Verbum caro factum est, Deus in homine, et homo Deus. Cogitabit, inquam, sic quandoquidem illa propter istam: illa videlicet quae est solius gratiae propter istam quae [Col. 1392C] gratiae est et naturae. Verum quis hoc audeat diffinire, quisve discutere, quis audeat praeferre aut etiam coaequare sponsi et sponsae unitatem ipsius Verbi Altissimi unientis et unitae sibi carnis unitati? Aut e diverso, si non praeferre, quis postponere audeat? Quandoquidem illud Verbi et carnis propter istam sponsi et sponsae unitatem: et etiam cum hoc constet, quod mystica imperatoris caro et invisibilis quae est fidelium unitas visibili illa Christi carne gravi et corpulenta, quam de Virgine traxit multo sit dignior et multo charior ipsi imperatori. Et inter causas illas haec ut videtur potissimarum una, quia propter hanc carnem suam mysticam et invisibilem visibilem illam assumpsit et univit sibi. Et propter hanc illam probris, contumeliis, flagellis, sputis et [Col. 1392D] colaphis, et multiplici miseriae et ignominiae exposuit, per totos triginta tres annos hanc invisibilem et propter hanc in carne sua visibili operans et laborans. Et haec quidem et similia his ad praeferendam aut quia praeferre forte nemo qui audeat, saltem ad coaequandam unitatem unitati induci possunt.
Verum nemo nostrum ad hunc sponsi et sponsae thalamum appropinquans, ubi sponsus in lecto est, et sponsa in tanto unitatis amplexu; nemo, inquam, nostrum clamet, nemo obstrepet, nemo procaciter pulset. Amica illa nostra et familiaris praenominata sponsi et sponsae cubicularia viae nostrae versus thalamum huc usque dux nostra et praeambula hic stare jubet. Hic quiescere nobis insusurrat: Secretum, [Col. 1393A] inquit, meum mihi, secretum meum mihi (Isa. XXIV) . Et illud etiam quasi comminando instillat: Qui dat, inquit, secretorum scrutatores, quasi non sint, et judices terrae velut inane fecit (Isa. XL) . Unde et hoc bonum et decet sic, ut quisque nostrum versus thalamum tendens linguam suam reprimat, verbis parcat, et solum intra se cogitet quid voluerit, et qualiter ad praemissa moveatur: utinam juxta quod principalis unitas utriusque amica unitatis sibi revelare dignita fuerit. Unum tamen est quod quia video audeo quod inter verbum uniens et unitam sibi carnem, cum sit quaedam privilegiata nova inaudita et singularis unitas, videri tamen potest quod etsi illa sui singularitate sit admirabilior, tertia tamen haec pro sui communione sit fructuosior, qua universa capitis membra [Col. 1393B] capiti uniuntur, ut per eam sit Christus integer caput cum membris. Sed quid sic distinguo inter duas unitates has, illam quasi praedicans admirabiliorem, sed istam fructuosiorem videri posse. Nisi amicam illam meam ego versus sponsi et sponsae thalamum tendens viae ducem praehaberem et praeambulam per facile errare posse in invio et non in via. Prior quippe illa Verbi et carnis unitas solius gratiae revera sicut admirabilior, sic etiam si quis velit attendere et fructuosior est. Totius quippe istius tertiae unitatis nostrae fructus per illam est et ex illa. Verum et ut hic ad superiora respondeam, quibus videri poteram, istam unitatem naturae et gratiae illi secundae solius gratiae unitati praeferre velle aut saltem coaequare id, [Col. 1393C] sicut nunc breviter dico et absolute, quia etsi secunda illa Verbi et carnis unitas propter hanc tertiam sponsi et sponsae unitatem sit facta, multo tamen sicut mihi visum dignior illa secunda, quam haec tertia, quia sic facta est illa secunda propter hanc tertiam, ut et haec tertia facta sit per secundum. Et ita secunda illa et causa et operatrix est istius tertiae imo cooperatrix. Prima siquidem et principalis unitas operata est secundam propter tertiam, et postea eadem prima et principalis unitas operata est tertiam per secundam. De mystica tamen Christi carne et illa quidem quam traxit de Virgine, de qua tam hac quam illa supra tetigimus secus. Longe quippe alia ratio hic aliam reformat censuram. Sed de hoc alias. Unde, ut ad proxima redeam, etsi unitatem hanc nostram tertiam illi unitati solius gratiae similiter [Col. 1393D] nostrae praeferre aut etiam coaequare, non audeam tamen pro tertiae hujus unitatis nostrae dignitate cui etsi in mortalis vitae hujus via sic multipliciter nunc distractus, dilaceratus sim, et convulsus, saltem per mortem per incinerationem, et per ignem spero me adjungendum adhuc; pro hujus, inquam, tertiae nostrae unitatis dignitate unum audeo et allegabo nunc unum. Nam id profecto verum et nemo dubitet, hoc quippe jam ostendetur, hujus tertiae unitatis nostrae secunda illa Verbi et carnis unitas praeclarum gloriosum et exquisitissimum exemplar est. Unde et qualis nunc est inter Verbum et carnem, talem in regno illo unitatis et pacis inter sponsum et sponsam unitatem exspectamus. Hoc significante nobis Spiritu sancto per Verbum [Col. 1394A] Patris sic sibi uniens, hominem consimilem fieri posse, et etiam nos sperare debere unitatem inter dilectum et dilectam Christum dico et Ecclesiam. Unde et quemadmodum pluries cum corde meo meditor, qui ab aeterno omnia praescivit, talem hominem condidit cujus natura ut uniretur Divinitati congrueret, et quam Divinitas ipsa non dedignaretur nec abhorreret, sed potius quasi affectaret ad uniendum sibi. Quod tam dignum, tam inauditum naturae humanae privilegium nec naturae angelicae nec alii omnino naturae arbitror in ipsa sui creatione insertum, ut Divinitas affectaret naturae alterius praeterquam solius hominis unire sibi naturam. Utrum etiam aliam sicut nec univit an etiam unire sibi posset sicut nec asserere nec negare nunc praesumo. [Col. 1394B] Unde et omittentes nunc hoc ad gloriosum illud et expressum unitatis nostrae exemplar recurramus. Talem etenim speramus nobis inter sponsum et sponsam naturae nostrae et gratiae unitatem futuram, qualem jam videmus praecessisse solius gratiae unitatem inter Deum solum et solum et unum et unicum hominem Christum Jesum. Talem dico nec tamen omnino talem, sed expressissime quidem talem. Nam quis credet fidei nostrae? Quis nostrae tam novae tam inauditae mutationi? Sed quid dico, mutationi: imo transmutationi, imo quid etiam hic de mutatione seu transmutatione vel fiat mentio. Transubstantiatio videtur potius hic quam mutatio ulla vel transmutatio, homine tunc quasi transubstantiato [Col. 1394C] in Deum, et hominis natura quasi in unam deitatis naturam. Primis etiam animi motibus in hac velut quadam transubstantiatione absorptis, beata tunc anima prae tanta gratia et gloria, per amoris spiritum vehementem velut in sempiternum transubstantiata ardorem. Ardorem nomino, quia amica mea et familiaris viae meae versus thalamum dux et praeambula inter viandum suggessit mihi nunc sic. Quae de thalamo praelocuta hoc ipsum ardoris nomen quodam loco posuerat quaerens quis dignus foret habitare in thalamo hoc. Quis, inquiens, poterit habitare ex vobis cum igne devorante? quis habitabit ex vobis cum ardoribus sempiternis? (Isa. XXXIII.) Et responsum mox subjicit: Qui ambulat, inquit, in justitiis et loquitur veritatem. Qui projicit avaritiam ex calumnia et excutit manus suas [Col. 1394D] ab omni munere (ibid.) , ecce quia homo justus cum Deo, homo cum igne devorante, homo cum sempiterno ardore, juxta quod et alibi legitur quod Deus noster ignis consumens est (Deut. IV) . Sed ignis quidem hic Deus est consumens in via, qui idem ipse est consummans in patria; in via quippe hic ignis Deus noster suos multipliciter probat et examinat, quos ipse in patria vane quidem multisque modis glorificat et illuminat. Deus igitur noster in via est ignis consumens, suos sic probans et examinans ut vetustae rubiginis, nec aliquid in iis possit deprehendi vestigium et demum sic transferantur ad regnum, quemadmodum oleo purissime eliquato nihil amurcae residet et ita mittitur in cellarium, et in argento septuplum purgato nihil remanet scoriae et sic [Col. 1395A] transfertur in thesaurum, et similiter grano pure eventilato avolant paleae, et sic reponitur in granarium; et haec quidem et alia ad id quod proposuimus exempla juvare quidem possunt; sed vultum sufficit: posset siquidem argentum quantumcunque purgatum iterum corrumpi per scoriam, sicut et oleum purissime eliquatum per amurcam. Verum ut semel corruptibile hoc incorruptionem et mortale hoc immortalitatem induerit, minime de caetero poterit mori deinceps aut corrumpi. Unde et ad plene ostendendum hoc creatum sub sole exemplum, etsi juvat, nec tamen sufficit, solum illud praenominatum suprasolare praeclarum gloriosum et incorruptum ad hanc tertiam sponsi et sponsae unitatem declarandam, Dei videlicet assumentis et humanitatis [Col. 1395B] assumptae unitatis exemplar valet et sufficit, et etiam sufficiente sufficientius est: homo quippe ille assumptus etiam nostro mortali nostra corruptibili pelle adhuc in via circumdatus, inter tot viae et vitae hujus vana et fallacia, quod quidem sicut dictu mirum et grande fidei virtutis meritum est, nec in ulla vel pertranseunte vani alicujus vel otiosi cogitatione aut peccavit aut etiam peccare potuit, et hoc profecto magnum fidei meritum nobis ita credere, talem videlicet vestrae naturae hominem, nec etiam in via peccare posse, cum sicut in nobismet experimur impossibile sit nos similiter homines vix per momentum posse sine peccato pertransire: ad ergo hujus exemplaris formam, quid mirum, etsi [Col. 1395C] morte jam absorpta in victoria, et nobis jam novo immortali et incorruptibili schemate indutis in patria et ab omni vanitate liberatis, et solo et puro post incinerationem et ignem veritatis fonte inebriatis, quid, inquam, mirum, si de caetero, sicut nec peccabimus nec etiam peccare possimus, quid igitur mirum et tamen hoc ipsum sicut miraculosum et mirum, miraculosa quippe Dei potentia haec in exemplo; sed exemplaris forma multo mirabilior, adeo quidem mirabilior ut ad illius collationem nec hoc videatur mirabile. Unde et exemplaris forma exempli sicut verissima et plenissima certitudo est. Verumtamen hoc in exemplo magis quam in exemplari mirabilius quod etsi anima tot concupiscentias, tot tentationes, tot illecebras, tot otiosa, tot vana sit hic experta, quin potius totis carnis suae diebus ne dicam experta, [Col. 1395D] sed attrita per haec, ibi tamen nec in his, quemadmodum non peccabit, nec peccare volet, nec etiam peccare valebit, nam juxta eruditionem amicae et familiaris hujus ducis nostrae interiorum thalami consciae creato coelo novo et terra nova, jam non erunt in memoria priora, nec ascendent super cor sponso super sponsam suam in aeternum gaudente et spiritus quidem hominis sic stabit in aeternum, qui velit nolit homo sine peccato vix hic stare potest vel per momentum. Unde si quis operose inspiciat, revera mox intelliget per gratiam naturae et gratiae unitatem hominis velut quamdam transubstantiationem magis quam transfigurationem vel transmutationem in patria tanquam homine in aliquam Deitatis naturam tunc converso, ita ut sermo [Col. 1396A] ille tunc quasi primo impleatur, qui per Prophetam praedictus est: Ego dixi: Dii estis et filii Excelsi omnes (Psal. LXXXI) .
Et quidem Magister, qui usque ad tertium coelum raptus, cui tanquam coelestis sponsi et sponsae paranympho multa interiorum thalami ostensa sunt, qui etiam ad interiora thalami admissus audivit arcana verba, quae non licet homini loqui: ipse, inquam, per plura Evangelii sui loca de hac nostra naturae et gratiae unitate non tacuit. Verum inter caetera hoc est unum quod discerno, quod praeeligo, utpote quod magis ad propositum nostrum est, cum autem, inquit, subjecta illi fuerint omnia, tunc ipse Filius subjectus erit illi qui sibi subjecit omnia, ut sit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) , de hac quidem [Col. 1396B] subjectione dubius et haesitans pro sensus mei tarditate invita solebam cogitare, pauca dicere, nihil scribere et modo praesertim nihil de ea scribendum vel dicendum, quia non de subjectione sed de unitate nunc agitur. Unde et Magistri verbis versiculi ultimis quae ad propositum sunt haereo, ut sit, inquit, Deus omnia in omnibus; haereo quidem hic, quia non haesito, hanc, de qua nunc totus sermo est, nostram tertiam naturae et gratiae unitatem paucis his a Magistro commendatam sic: Deus, inquit, omnia in omnibus, itaque secundum Magistrum Deus omnia et in omnibus Deus. Notemus Magistri verbum: Qui ad thalami interiora admissus audivit etiam arcanc, quae non licet homini loqui (II Cor. XII) . Unde et illud nunc quod nobis hominibus loqui licuit, thalami [Col. 1396C] verbum notandum est, quod et eo notandum est attentius, quo scimus ipsum quasi thalami paranymphum, sic hoc locutum pensemus, inquam, et notemus verbum, ut ita unitatis nostrae vel per aenigma aliquod magis pateat vinculum, et tamen sicut indissolubile unitatis hujus vinculum reputo et hoc tarditati meae interpretabile verbum, nisi forte si tamen et hoc desuper datum sit, speculanter et aenigmatice videatur et hoc et illud: Deus, inquit, omnia in omnibus. Igitur per istam vestram ineffabiliter inventam unitatem secundum Magistri doctrinam, omnia tunc quasi una natura quasi unus spiritus, unus Deus tunc primo quasi integro, cum membra, quae modo per viam quasi frustatim dispersa sunt, demum in patria capiti unita fuerint, [Col. 1396D] haec omnibus nunc in peregrinatione hac ad hanc patriae unitatem tendentibus, in unitate tunc imo quasi quaedam simplex vera et prima et principalis unitas omnia tunc: cum tamen non dicat Magister ut sit Deus quasi omnia sed absque quasi inquit Deus omnia: videtur docere Magister qui usque ad tertium coelum raptus thalami secretiora noverat; videtur, inquam, docere ex increato et creatis spiritibus qui tamen ab aeterno in Dei aeterna mente fuerunt aeterna quamdam plenam perfectam et consummatam unitatem omnibus tunc quasi transubstantiatis beatorum spiritibus et duabus unitatibus nostris tunc ad unam, secunda videlicet et tertia ad primam illam et principalem redactis, propter quod forte sponsus: Nemo, inquit, ascendit in coelum [Col. 1397A] nisi qui descendit de coelo, Filius hominis qui est in coelo (Joan. III) ; et item: Ego primus et ego novissimus, Alpha tunc ad Omega reverso, et Omega ad Alpha, omnibus videlicet tunc ut jam dicere coepimus, quae primam nunc tenent et ad ipsam tendunt redactis unitatem. Sed qualiter redactis audiamus; nec enim arbitror, nec credendum, absit hoc, quod secundum essentiam sed secundum incomprehensibilem nobis et ineffabilem emphasim, ut quemadmodum est trium personarum Trinitas et tamen earumdem una prima et principalis unitas, ita sit et trium unitatum nostrarum trinitas et tamen earumdem sit una prima et principalis unitas; non audeo tamen dicere quod illarum sit unitas secundum essentiam sed secundum privilegiatam quamdam emphasim nobis incomprehensivam, [Col. 1397B] cum tamen non emphatice, sed potius substantive videatur Magister docere Deum omnia quasi tunc in Deo omnia sint pertinentiam in patria quae nunc in ipso per cohaerentiam sunt in via, tanquam inentia sit privilegium patriae quo cives feliciter gaudeant, sicut adhaerentia est bonum viae quo peregrini validius ambulent ne in via deficiant, juxta quod ille Propheta noster: Sed peregrinus adhuc mihi inquit adhaerere Deo bonum est (Psal. LXXII) , credo tamen ad ineffabilem et nobis incomprehensibilem sponsi et sponsae unitatem insumendam Magistrum locutum sic ut sit inquit Deus omnia. Quasi profecto unitatem tantam, tam gloriosam, tam praecellentem, pariter cum Magistro [Col. 1397C] omnis Scriptura conclamat, ita ut nec velit ipsa vel possit aut intellecta legi vel lecta intelligi, nisi legatur in ea et intelligatur unitas haec; sic sponsus et sponsa sicut nunc in carne una, ita etiam dum adhuc in campo necdum in lecto, similiter etiam unum sunt et in voce una, adeo ut per crebra Scripturae loca saepe et saepius ambiguum sit an hic loquatur an haec. Hoc etiam in praesenti per sacra eloquia sua significante nobis Spiritu sancto tantae et tam excellentis ad quam nunc tendimus inter sponsum et sponsam in futuri amicae unitatis hujus privilegium, nec necesse nunc ad istam inter sponsum et sponsam probandum in eadem voce unitatem de Scriptura exempla subdere, utpote quibus tam ingens tam numerosa Scripturarum silva copiose referta est.
[Col. 1397D] Ni fallor, jam ex parte videmus inter sponsum et sponsam in thalamo tantam et tam amicam et tam incomprehensibilem unitatem, quam praefata viae nostrae dux et praeambula inter viandum primo nobis suggessit, et Magister postea quantum placuit et forte quantum licuit sibi eo certius et fidelius, quo ipse in raptu suo empyrico interiora thalami ingressus fuerat, etsi more suo paucis multa tamen patefecit ex quibus non solum hic noster melus formari sed et multa et praeclara volumina, tanquam ex praeclara et quasi gravida et gravi materia, subtiliter et eleganter possent confici.
Et quoniam tertius hic unitatis imo unitatum melus, qui nunc post alias ultimo de tertia unitate nostra formatur, finem desiderat, et quia etiam dum [Col. 1398A] qualibuscunque digitis in acutioribus et subtilioribus chordis eam aliquandiu pulsans citharam defatigor, ut melum citius finiam et concordius de praemissis hoc breviter repetam, ut quemadmodum est trium personarum Trinitas, et tamen unitas sic est et suo modo nostrarum tamen unitatum trinitas et tamen trium prima et principalis unitas, nec enim aliud est, ut nos supra docuisse meminimus, trinitas quam trium unitas est itaque trium unitatum trinitas, quia una est trium unitas prima et principalis. Quin potius istae unitates tres sunt una haec unitas prima et principalis, quae in assumpto homine operata est per solam gratiam. Unde et dicta est unitas solius gratiae. In unione vero sponsi et sponsae operatur per naturam et gratiam. Unde et dicitur haec eadem unitas [Col. 1398B] naturae et gratiae, et hoc est quod Magister docet, ut sic, inquit Deus, omnia, quia si Deus omnia jam nihil erit quod non sit Deus et sic duae nostrae unitates: quia una prima et principalis unitas et sic Deus. Videamus et si non sic in homine siquidem assumpto Deus, quia hic etiam Deus homo et homo Deus, et haec est secunda unitas solius gratiae et haec Deus est sic per solam gratiam vivens. Similiter et in corpore capiti unito Deus quia etiam hic integer Christus caput cum corpore plenus et perfectus Deus, et haec est nostra terna unitas naturae et gratiae, et haec quidem similiter si quis attendat, prima est et principalis unitas, Deus sic per naturam et gratiam uniens; nec enim quod unitur sed solum id quod [Col. 1398C] vere et proprie unit haec unitas est, est tamen forte sicut in priori unitate solius gratiae, ita et in hac unitate naturae et gratiae quaedam creata unitas seu verius unio. Verum sive ibi unitas seu unio creata sit modo mihi et illi nihil. Sed hoc nunc secundum Scripturas sicut fideliter loquor et fidenter, quod in fine omnium jam consummato judicio Christus integer caput cum corpore plenus erit Deus et perfectus, juxta ipsum testem in coelo fidelem luna tunc in aeternum perfecta; nec enim erit qui diffiteatur caput cum corpore esse Deum, et etiam plenum tunc et perfectum Deum, nisi forte velit asserere tanquam somnians quod solum caput sit Deus, et non admittens quod caput cum corpore Christus videlicet integer sit verus et perfectus Deus; sed sicut non [Col. 1398D] haesitandum nec morandum in his, non quidem quod capitis corpus sit Deus, sed caput cum corpore Christus videlicet integer plenus sit et non nisi verus et perfectus Deus tunc quasi per unitatem victoriosam absorpta cum schismate omni etiam diversitate et differentia, quae schismatis semper sequelae sunt, sic et numero juxta quod ipsum corporis hujus caput: Nemo, inquit, ascendit in coelum, nisi qui descendit de coelo Filius hominis qui in coelo est (Joan. III) . Unde et quemadmodum adoratur nunc a nobis unus humanatus Deus, quod facit secunda unitas solius gratiae similiter cum mundi hujus figura praeterit, peracto judicio sine fine laudabitur idem ipse, gloriosa Ecclesia sua quam sine macula et ruga sibi exhibuit, quasi vestitu suo destinato indutus Deus, quod facit haec tertia nostra unitas [Col. 1399A] naturae et gratiae Domino nostro sicut nunc humanato, ita et tunc non solum humanato, sed et gloriose induto, quando astabit regina a dextris ejus et ipse tunc hominum et angelorum varietate circumdabitur, unitate tamen hac fortius et firmius unitata hominem Deo quasi Deo angelus uniatur aut nunc aut tunc, inter Deum quippe et angelum unitas est gratiae duntaxat et non naturae, sed inter Deum et hominem et naturae et gratiae eo certe, ni fallor, dulcior, gratior et firmior inter Deum et hominem in patria, quod in via hac per tot labores et dolores, per tentationes tam varias, per tot et tantas tribulationes et agones, et demum per mortem et incarcerationem difficillime ad ipsum sic [Col. 1399B] pervenerit
Sed ad Christum nostrum plenum, perfectum et integrum revertamur; qui quidem necdum plenus dum adhuc nobiscum et propter nos in persecutione est et labore, juxta quod familiaris inest viae meae ad thalamum praeambula inter viandum de nomine sponsi indicavit mihi sic quasi secreto instillans quod ipse sponsus, etsi non videretur, clam nobiscum in via nos comitaretur: Scis, inquiens, nomen sponsi ad cujus te duco thalamum; nomen, inquit, ipsius vocatur Emmanuel (Matth. I) , et ego mox illi: Gratias tibi, domina mea et amica, nunc [Col. 1399C] primo indicato nomine adverto, nunc scio; iste quippe vere et proprie noster Emmanuel necdum jugiter cum sponsa in thalamo, sed quotidie adhuc nobiscum in campo, et vere in via hac qua ambulamus nobiscum nunc, iste quippe vere noster Emmanuel, vere nobiscum Deus, et Deus et nobiscum, Deus et vere nobiscum, sicut in nostra carne et in nostro corde, nobiscum in persecutione, nobiscum et in labore, nobiscum in angustia, nobiscum in pressura, nobiscum in poena, nobiscum in pugna, nobiscum in tentatione, nobiscum in peregrinatione, nobiscum in via, nobiscum in patria, nobiscum in morte, nobiscum in consummatione, nobiscum juxta nostrum desiderium, nobiscum juxta suum promissum. Unde et tu, domina mea, familiaris mea et [Col. 1399D] amica bene et proprie vocasti eum sic, quia, ut diximus, nobiscum facit sic et in miserae peregrinationis solatium promisit se sic facturum: Ecce, inquiens, vobiscum sum usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) ; quotidie quippe adimplet et continue ea quae desunt adhuc passionum ejus in corpore suo quod nos sumus quod est Ecclesia, et hoc quidem tertiae hujus unitatis nostrae opus est, quae Emanuelem nostrum sic etiam nobis unit in via sic et sic laborantem nobiscum usque ad consummationem saeculi. Unde et ante illam consummationem saeculi Christus omni tempore hoc imperfectus et non integer. Sic et similiter in labore in fine omni sicut in consummatione, sic erit ipse tunc in plena et in beatissima requie.
Sponsae vero nomine ad hujus unitatis nostrae commendationem juxta votum nostrum sicut praemisimus declarato, continue a duce mea et nomen sponsae sciscitatus sum, sperans quod et hoc pariter proposito meo proficeret; et ipsa mox ad me reversa: ยซVides, inquit, quod hoc dominae meae et sponsae nomen, quod tu quaeris, ad id quod intendis spectet admodum.ยป Verumtamen hoc quod tu nunc quaeris sponsae nomen, novum est quod os ipsius sponsi nominavit et in insigne mutui amoris privilegium donavit ipsi a sponso sic vocata voluntas mea in ea, et ego mox interni duci meae: ยซVere, [Col. 1400B] inquiens, dux mea et dulcis vere quam novum, quam inauditum nomen hoc;ยป revera nomen novum quod satis credibile ipsius sponsi os nominasse et ab ipso sponso sponsam vocatam sic et revera nomen novum et nescio cujus nomen amoris novi miro modo et stupendo et desideratissimo privilegiati ex nomine Deus, bone Deus clemens et misericors, quae prius et re et nomine deserta et derelicta nunc ab ipso Deo, ab ipso domino et sponso vocatur ob inauditi amoris privilegium nomine suo proprio, voluntas mea in ea, indicans revera ex ipso novo nomine et quod ipsum os Domini nominavit quod in re ipsa est, cujus nominis minime nec iota unum nec etiam dimidium iotae vacare arbitror; nihil quippe superfluum, nihil quod vacet a mysterio [Col. 1400C] quod careat amoris privilegio in novo nomine hoc, cujus singulos quasi ipso amore ignitos apices sentio. Unde dux mea sponsi et sponsae cubicularia familiarissima merito ipsum et novum dicit et etiam ipsum os Domini nominasse, quod sponsum sicut dictionum numero exterius ita et interius earumdem dictionum significationibus expressissime indicat. Ut igitur aliis intermissis quae dici possent, id solum nunc dixerim quod mea nunc interest hoc in primis attendo, quod sint in hoc uno sponsae nomine plura nomina et haec plura nomina hoc unum nomen, nomen hoc quasi triplex et tamen unum, tale profecto nomen illi sponsae conveniens, quae unius Dei et trini sponsa est et non solum, ut nos supra dixisse meminimus in nomine Christianae quod [Col. 1400D] supra diximus sponsae nomen solus Christus sed in isto novo nomine sponsus sic suus plenius Deus videlicet unus designatur et trinus primo qui loquitur Patri sic dicens: Voluntas mea in ea; ecce Filius voluntas Patris, nisi forte illud Evangelii nobis exciderit: Hic est, inquit, Filius meus, in quo mihi bene complacui (Matth. XVII) : subdens vero in ea amor exprimitur, qui in ipsis cordis medullis est: ecce Spiritus sanctus. Unde et quod attendendum est non dicit: Voluntas mea ex ea vel per eam, sed in ea, ut ipse amor cum omni vi sua sic vocetur expressius et ita ex hoc sponsae nomine novo quod ipsius sponsi os nominavit totus et plenus verus et aeternus sponsae sponsus declaravit, Pater videlicet et Filius et Spiritus sanctus et quemadmodum sponsus [Col. 1401A] trinus, ita et in hoc novo nomine declaratur et unus, siquidem tria hic nomina unum sponsae novum nomen.
Habemus jam duo sponsi et sponsae nomina, hanc nostram tertiam naturae et gratiae unitatem commendantia, et prius quidem sponsae nomen, quod est Emmanuel, unitatem hanc commendat nobis in via, nomen vero sponsae eamdem nobis commendat, sed in patria, ut ita sponsa habens sponsum suum in via individuum comitem, quod indicat nomen primum, facilius currat ad unitatem illam in patria quam exprimit nomen secundum: est enim nomen [Col. 1401B] illud sponsi quod est Emmanuel nomen viae, nomen vero sponsae, quod est voluntas mea in ea, nomen patriae, ita ut ipsum nomen sponsae et qualem hanc sponsum sibi in via indicet, et ut ad patriam sicut fortius currat et Deus tuis invitet et primum quidem sponsi nomen quasi in campo quasi in bello, quia, ut jam diximus, hoc est nomen viae, sed secundum sponsae quasi in thalamo, quasi in lecto, quia hoc nomen est patriae.
Verumtamen sponsus, sicut habet nomen viae, habet et nomen patriae, quod miro modo sponsae novo et patrio nomini consonat, quod cum quaererem, [Col. 1401C] Magister sponsae paranymphus mihi nunc in via hac versus thalamum suggerit, non tamen hoc quasi novum, sed jam supra nominatum, et nunc quia sic expedit repetendum hoc est illud quod Magister nos supra docuit, Deus, inquiens, omnia in omnibus (I Cor. XV) , ut scit hoc Deus scilicet omnia in omnibus, quasi unum sponsi nomen in patria sicut et ibidem nomen sponsae est voluntas mea in ea; attollamus igitur oculos, erigamus aures et toto corde accendamus duo haec sponsi et sponsae nomina in patria, quam congrua, quam consona, quam concordia sint; et ipsa etiam nominum compositio exterior, quam concors sit trium duntaxat dictionum, sicut hoc et illud eademque interponitur quasi quaedam amoris propositio, et hic et ibi haec profecto [Col. 1401D] nomina sicut nobis inexperta et inexcogitata, in amoris expressa, quasi amore inflammata et ignita, tota nobis incomprehensibilem hanc nostram naturae et gratiae unitatem commendant, et unum sic consonat alteri quod utrumque infert alterum, nam si Deus in omnibus omnia, jam erit consequens quod Dei voluntas et sola Dei voluntas in ea, proprio quippe nomine ab ipso Deo minime vocaretur, sic scilicet voluntas mea in ea. Si alia praeterquam solius Dei voluntas in ea foret nec jam esset Deus omnia in omnibus, quare si solius Dei voluntas in ea, jam nulla sunt ejus propria; sed omnia in ea Deus et sic Deus omnia in omnibus et vicissim ut jam ostensum, si Deus omnia in omnibus et . . . . [ Desunt pauca ].
[Col. 1402A] TERTII MELI TRICESIMA NOTULA, QUAE ET ULTIMA.
. . . . . . [ Hic, ut malo casu contigit, explicit codex C.C.C., duobus aut etiam pluribus foliis ad finem libri amissis. Eodem loco et codex Atrabatensis imperfectus est, quocirca hiatus hic sed valde brevis intervenit. ] . . . . . . ra praeclara magis sunt et decora, quo corporis capiti affiniora et conjunctiora sunt. Differt enim membrum a membro in decore, ut stella a stella in claritate, et in imperatoris discubitu miles a milite. Et similiter in unitatis regno spiritus a spiritu in unitate. O quantam fide certa video nunc inter imperatorem et militem in illo unitatis regno unitatem, quorum in vita hac tam dilacerata, tam discissa, tam dissuta, in conversatione, in opere, in poena, in pugna, et in palma tantam prius vidi conformitatem. [Col. 1402B] Clamemus ergo pulsando et iterum clamando pulsemus ad imperatorem et militem suum triumphatorem; ejulantes et post eos clamantes, si forte ipsi vel sic peregrinantibus nobis et periclitantibus inter tot viae et vitae hujus tentationes et varietates, inter tot carnis stimulos, tot vitiorum spinas, et tribulationum aculeos, dilaceratis et distractis unitatis, in qua jam ipsi sunt nobis viam hic ostendant et ad ipsam post se trahant, ut, quo tota martyris historia impleta est, curramus in ipsorum odore virtutum; curramus, inquam, quousque ad illam sponsi et sponsae, imperatoris et militis unitatem perducamur, in quo sicut nec corporaliter dissolvi, sic nec spiritualiter per operum seu etiam cogitationum [Col. 1402C] schismata poterimus deinceps dilacerari aut distrahi. Et quoniam triumphator miles cum imperatore suo jam in palma est, de imperatoris sui conformitate in via ad ipsius imperatoris praeclarissimam unitatem perductus in patria, ubi jam sponsus in lecto est et amica in amplexu, tertius nunc, qui et ultimus, unitatis triplicis finiatur hic melus. Siquidem ad laudem gloriam et imperatoris et militis in cithara Davidica tres utcunque jam formavimus melos. Primus quidem melus de visibili et conformi pugna imperatoris et militis, et hic quidem melus ad luctum. Secundus melus de visibili et conformi palma imperatoris et militis, et hic quidem melus ad gaudium. Tertius vero melus hic, qui et ultimus, de invisibili et conformi palma imperatoris et militis. Et hic quidem melus ad jubilum. Cujus tota quidem [Col. 1402D] materia est de his, quae oculus non vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascenderunt. Unde et melus hic bene finitur hic, ad imperatoris et militis triumphatoris gloriosum finem deductus, ubi finis est sine fine.
Et est quidem melus iste tertius, eo productior, quod citharizantis manibus corpulentis nimis et gravibus et digitis ad tam dignam meli materiam resonandam minus aptis, in superioribus et acutioribus citharae chordis etsi non formose, utcunque tamen vel deformiter formatus sit forma quidem meli citharoedi imperitam peritiam indicante.
Eo etiam, ut verum fatear, prolixior quod ego a domino meo, sive in via, sive in patria, sive in pugna, sive in palma, sive in campo, sive in lecto, [Col. 1403A] admodum invitus avellor. Et tamen avelli me jam oportet. Periclitor enim et peregrinor adhuc. Sublato mihi domino meo, sine socio, sine solatio, sine adjutorio in peregrinatione mea hac etiam adeo solus derelictus, ut orbis Britannicus, in quo, dum hanc martyris historiam scriberem, aliquandiu sum moratus, mihi communicare vix velit, nescio si aut dignetur aut audeat. Et de pontificibus terrae mea praesertim querimonia haec. Nescio si forte ob primam in me regis nostri iram ipsi adhuc exterriti sint, et mihi communicare aut non dignentur aut metuant; aut iterum nescio si suam reputent injuriam, quod patri meo et domino decessori suo per tot labores, per difficultates tot, per tot damna, per tot pericula, impenderim tam devotum, sicut mundus novit, et tam fidele obsequium. Et quod mirum admodum, patris mei et domini similiter ut perhibent patris sui et patroni, mortui corporis et in corruptionem descendentis, mortuas quotidie adorant reliquias et vivas spernunt. Mira quidem devotio [Col. 1403B] haec: si fructuosa, Deus novit, ipsi viderint. Dignius certe videretur et devotius, ut per vulnera mortui corporis super patroni sui vivas adhuc reliquias effunderentur viscera suae miserationis. Verumtamen de duobus jam domini mei in sede metropolitana successoribus quos ipse vidi, dum adhuc martyris historiam scriberem, nulla mihi nunc quaestio, querimonia nulla. Quibus duntaxat tanquam matris meae [Col. 1404A] sanctae Cantuariensis Ecclesiae sponsis debeo reverentiam, non quaestionem ullam movere vel querimoniam. Quid deceat norunt ipsi, et quid fecerint ipsi viderint. Ut verum fatear, contemptus hic mihi quidem pro minimo ab his vel illis seu ab humano die. Mea quippe gloria si domino meo et magistro mihi sublato et currum suum ignitum scandente, ego discipulus peregrinans adhuc adimpleam ea quae desunt passionum ejus in me; cantans illud cum Propheta: Parvulus sum ego et contemptus, justificationes tuas non sum oblitus (Psal. CXVIII) . Et item illud: Redime me a calumniis hominum, ut custodiam mandata tua (ibid.) . Siquidem dominus meus post ipsius de mundo excessum, cito mihi in visione apparens istius versiculi tanquam cujusdam antidoti contra toxicatas calumniantium linguas injunxit memoriam jugem. Adjiciens etiam inter psalmigraphi versus hunc praecellere. Oro igitur et iterum oro ut redimat me Dominus a calumniis hominum, ut custodiam mandata ejus.
[Col. 1404B] EXPLICIT MELUS TERTIUS.
Tribus vero melis juxta promissum nostrum ad laudem et gloriam imperatoris et militis in cithara Davidica, prout desuper edocti, jam consummatis, subsequitur juxta superius similiter promissum nostrum qualiscunque homilia nostra de natalitio martyris die, quae sic incipit: Cantemus Domino.
Homilia de natalitio martyris die
[Col. 1403C] Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem projecit in mare (Exod. XV) .
Novimus, fratres, novimus omnes canticum istud canticum Hebraeorum esse; illorum profecto canticum qui per ignem et aquam transierunt. Verum sicut Hebraeorum synagoga tunc, ita Hebraeorum ecclesia nunc istud sibi usurpat, imo potius mutuat canticum: Cantemus, inquiens, Domino. Nos quippe qui veri Israelitae sumus et Dei Ecclesia dicimur, sicut et fratres nostri Hebraei, qui jam nos praecesserunt in via et praevenerunt in patriam, per ignem et aquam transivimus. Sed ubi salvantur filii, pereunt inimici, submerguntur ascensores et equi, pro quo est causa et de quo est materia cantici. Cantemus igitur et nos Domino. Verum in primis [Col. 1403D] advertendum quod tria sint filiorum Israel genera canticorum. Et hoc, inquam, in primis advertendum, ut ita liquido appareat an ad singula an ad aliquod singulorum trium specialiter hymnizans nos hodie invitet Ecclesia, Cantemus, inquiens, Domino. Est itaque triplex filiorum Israel canticum. Primum canticum canticum est moeroris; secundum laudis; [Col. 1404C] tertium vero jubilationis. Primum cantatur in Aegypto; secundum in deserto; tertium vero in regno. Primum canticum est in vetustate culpae; secundum in novitate vitae; tertium in excessu laetitiae. Primum quasi sine spe in miseria saeculi; secundum in consolatione spei; tertium in visione speciei. Primi gemendo cantant et manus habent erectas supplicantes pro venia; secundi laborando cantant et manus habent exertas, vigilantes pro pugna; tertii triumphando cantant et manus habent quietas jam securi pro palma. Primum canticum est redeuntium ad se et ad cursum se praeparantium: hi jugiter dicunt lamentum et vae. Secundum est jam currentium: in ore istorum jugiter canticum novum carmen Deo nostro. Tertium vero [Col. 1404D] canticum est pervenientium. Sed hujus cantici sonos lingua adhuc moribunda non exprimit, quia in spiritualium gaudiorum apertione vox humana raucescit, quia non sunt aeterna gaudia angelorum ut transitoriae istae festivitates hominum. Haec enim sunt quae non vidit oculus, quia sunt abscondita, nec auris audivit quia sunt in pace quietissima, nec [Col. 1405A] in cor hominis ascenderunt, quia sunt incomprehensibilia. Primum canticum Deum invocat et indulgentiam postulat; secundum Deum placat et auxilium flagitat; tertium vero Deum laetificat et gaudium monstrat. Istud est enim canticum supercoeleste, canticum admirabile, canticum praeconiale quod exprimi non valet et taceri non potest. Istud quippe canticum Canticum canticorum est, canticum epithalamicum, quando jam sponsa in lecto est et sponsus in amplexu. Verum, fratres, forte jam aliqui vestrum ic notant, quod non legantur filii Israel in Aegypto cantasse Domino sed potius clamasse ad Dominum. Sed profecto clamor ille in auribus Domini Sabaoth canticum erat. Nec solum dicam jam canticum quin potius et sacrificium. [Col. 1405B] Quid enim nisi sacrificium, ubi tanta afflictio carnis et contritio cordis? Cum enim absque afflictione carnis solum cor contritum et humiliatum non despiciat Deus. Cor contritum, inquit, et humiliatum Deus non despicies.
Tria jam, fratres, filiorum Israel distinximus cantica. Verum de primo quod moeroris esse diximus et in Aegypto cantari, advertendum quod triplicem habeat causam et materiam. Celebrem videlicet illam et notissimam triplicem illius triplicis servitutis sub Pharaone inter Aegyptios oppressionem, luti videlicet lateris et paleae. Et illi quidem fratres nostri Hebraei tunc corporaliter, nos vero nunc, confratres eorum et conservi, eodem sed [Col. 1405C] spiritualiter spirituali spiritualis servitutis opprimimur jugo; tanto certe nunc gravius et molestius quanto in illis tunc sola servitutis figura, in nobis vero nunc significatae servitutis completio est. Et hoc profecto servitutis vi, servitutis jugo, pariter et exactore tantarum servitutum exstincto. Pro hac pace, fratres, quae in filiorum salute et inimicorum ultione consummatur, laus est, et de hac pace secundi cantici, quod canticum laudis jam saepe diximus, est materia: unde et pro hac pace tota militans Ecclesia ad hoc laudis canticum specialiter his dictis nos invitat: Cantemus, inquiens, Domino, gloriose enim magnificatus est, equum et ascensorem projecit in mare. Invitat, inquam, et singulariter ad hoc per quemdam diebus nostris singularem athletam Christi, christum Domini, prius quidem viriliter [Col. 1405D] dimicantem sed nostris diebus feliciter triumphantem. Quin potius ipse christus Domini athleta Christi totam Christi Ecclesiam hoc tempore ad hoc laudis canticum provocat per exemplum et in laude confirmat per triumphum. Et ne cui in dubium veniat, quis iste sit, quem ita tango sed necdum nomino, attendite, fratres, levate manus, attollite oculos, erigite aures, et ducem proprie vestrum, athletam hunc Christi, christum Domini, vestrum specialiter ducem cognoscatis ex nomine. Iste certe athleta Christi, christus Domini, gloriosus Christi neomartyr, Thomas Cantuariorum antistes et totius Angliae nunc absque contradictione primas est, qui in medio nostrum stat, quem utinam et cognosceremus. Et utique cognoscibilis, quia etsi [Col. 1406A] non vultus, vulnus eum discernit. Stat enim martyr pro nobis et inter nos tripudians et triumphans toto lacero capite. Stat, inquam, martyr fortior inter ictus gladiorum in exsilio quam Adam inter poma deliciarum in paradiso. Stat, inquam, martyr inter gladiatores, sicut intrepidus et invictus. Stat, inquam, orans et supplicans non pro se sed pro nobis pro his qui sibi crediti sunt.
O pretiosa, o spectabilis hostia, quo rarior eo spectabilior, ubi idem hostia et sacerdos. In hoc Domini sui martyrum principis titulum gerens. Accedit et spectaculo quod ibi immolatus ubi consecratus; et adhuc quod alias penitus tam sancto sancti intacto corpore, in ipsa summitate, in ipso vertice capitis, in ipso loco pontificalis unctionis, [Col. 1406B] cum poena vulneris martyrii palmam est adeptus, coronam perdens sed coronam recipiens, pro corona coronam, pro carnis corona corruptibili spiritus coronam immarcescibilem: imo mox, ni fallor, pro una et simplici corona recipiens duplicem, auream videlicet et aureolam. O vere salutaris hostia, in natalibus Salvatoris et in Salvatoris Ecclesia pro salute Ecclesiae immolata. Et quidem immolata non inter templum et altare, nec in angulis templi seu abditis tanquam carnifices fugiens sed inter cornua altaris templi ante beati videlicet Benedicti abbatis aram se exponens: ita Deo ad martyris sui gloriam mirabiliter dispensante, ut et tempus immolationis et locus non solum salutis et benedictionis gratia, [Col. 1406C] sed horum etiam nomina tanquam praeclaris et selectis salutis et benedictionis titulis expressissime insignirentur. Hic enim Salvatoris Ecclesia, hic Salvatoris natalitia. Et ne quid desit ad hostiam, hic beati Benedicti ara. Ecce quia sicut loca et tempora salutis et benedictionis plena, sic etiam et locorum et temporum nomine salutem et benedictionem sunt exprimentia. O si videremus, et si nobis videre datum, in locis et temporibus his pontificem, hostiam vere vivam stantem inter carnifices ferro armatis manibus circumstantes diceremus profecto Phinees zelantem hinc, inde vero Moysen in omni mansuetudine viro Dei assistere. Stat enim ut Phinees fine pontificii sui jam appropinquante nequaquam se pontificem immemor cum omni imperio inter gladios gladiatores ipsos pontificali arguens [Col. 1406D] auctoritate, gladio sacerdotali non se defendens, sed suos et se exponens pro suis sub perpetuo anathemate sicut districtissime et imperiosissime inhibens ne quem suorum laederent, ne quem tangerent. Stat et ut alter Moyses orans pro populo et universa sancta civitate; stat, inquam, martyr tanquam alter Moyses orans et supplicans. Orans dico et supplicans tanquam pastor et Anglicanae Ecclesiae dux specialis et patronus. Qui propter ipsam proposito sibi gaudio sustinuit crucem confusione contempta, magis eligens affligi pro fratribus suis, quam temporalis peccati habere jucunditatem; in hoc etiam certe alterum se nobis Moysen exhibens. Cum esset quippe in regia contubernalis Augustorum, quin potius tanquam coaugustus Augusto, [Col. 1407A] mox et ex insperato ut a Deo vocatus est, exuit purpuram, et cilicium induit. Quo quasi novus Christi tiro accingitur ad spirituale certamen pugnaturus ad bestias. Contra quas, sicut mundus novit, dimicans tam viriliter hodie, sicut universus Ecclesiarum orbis celebrat, triumphat tam potenter. Quis enim unquam audivit tale aut quis vidit simile, aut cui revelatum factum hoc? Aliquis martyrum pro persecutoribus suis exoravit se exponens. Sed quis et in simul gladium suum exeruit, non se sed suos tam districte tam imperiose inter gladios sic defensans? Vere in martyre isto novo nostro novum et inauditum hoc. Unde et universum Ecclesiarum orbem ad novum et inauditum praeconiale laudis canticum tam singularis, tam novus, tam [Col. 1407B] praeclarus triumphator invitat: Cantemus, inquiens, Domino. Verum etsi hoc triumphali tempore laus potissimum debeatur triumphanti, non solum ad hoc, sed ad alia quae jam supra distinximus cantica, istius exemplo provocamur et utinam meritis adjuvemur. Cantica dico quae prior ipse nobis relinquens exemplum cecinit et fine beato consummavit; quae ut ipsi hic aptaremus, supra distincta sunt. Primum quod supra ordinavimus, canticum fuit moeroris; hoc iste cecinit in exsilio. Secundum laudis; hoc iste cecinit in martyrio. Tunc enim persecutor victus est eo ipso per quod vicisse videri poterat. Tertium diximus canticum jubilationis: et hoc est praeclarum illud et insigne canticum, [Col. 1407C] quod nunc canit in regno. Primum quidem canticum grave; secundum forte; sed tertium nunc suave est, omni profecto delectabili delectabilius.
Et haec tria, sicut profecto credibile est, cantica quae prior ipse explevit in se, peregrinorum suorum ad ipsum ex universo ecclesiarum orbe confluentium, quae gestant in pectore triumphi sui insignia notant, plumbum scilicet, sanguis, et aqua, aqua videlicet sanguine rubricata. Nec enim absque divini provisione consilii, sine quo nec etiam folium cadit ab arbore, factum esse credendum est, ut ita ab omni natione et lingua, uno more et corde, quasi commune inter se edictum fecerint, nova novi martyris vexilla triumphalia prodeant. Ego mysterium magis puto esse quam casum, et utinam vobis mysterium loquerer. Dicam vero quod sentio, [Col. 1407D] utinam quod revelaverit Dominus. Plumbum vetus homo est; de hoc est canticum moeroris. Sanguis martyrum est; de hoc est canticum laudis. Nec tunc solum martyrium intelligo, quando animam posuit, sed mox ut exposuit, mox etiam ut ad martyrium paratus fuit. Aqua fluminis impetus est, qui laetificat civitatem Dei, et de hoc est tertium canticum, canticum jubilationis. Signa vero haec vel vexilla, non in fronte, non in humero, non a tergo, vel a latere, sed palam gestantur in pectore, ut videlicet vitam ipsius triplicem, tanquam triplicem Hebraei nostri viam, secundum datam nobis a Deo sapientiam et gratiam semper habeamus prae oculis et miremur, prout desuper datum fuerit imitantes. Ipsius quippe via et vita mundo sicut admirationi [Col. 1408A] ita et diebus his novissimis imitationi proposita est. Siquidem qui in aliis sanctis suis et mirabilis, in isto sancto suo admirabilis fuit, ducens istum in via non solum mirabili sed et admirabili. Videte si non admirabili. Siquidem in his diebus novissimis, in hoc tempore torporis nostri et teporis, quo olim praedictum nunc impletum est quod abundaret iniquitas et homines forent semetipsos amantes, egressus Hebraei istius et aggressus admirabilis. Videamus egressum. Egressus ejus a purpura ad cilicium, a cilicio ad exsilium, ab exsilio ad martyrium, a martyrio ad regnum. Aggressus vero nihilominus admirabilis. Contra illum quippe se pro Christo accinxit, quo jubente et ipsi secundus, imo quasi comprimus exstiterat in regno et quo cooperante [Col. 1408B] post primatum obtinebat in clero. Et tamen a Christo vocatus, contra istum se pro Christo erexit fide intelligens Deo nihil praeponendum. Ecce breviter insinuati Hebraei nostri aggressus et egressus. Aggressus quidem fortis, verum egressus ejus, viae ejus, et si admirabiles sint, etsi durae, pulchrae tamen. Quam pulchri, inquit, gressus tui in calceamentis, filia principis. Istae tres Hebraei nostri viae, haec tria in viis cantica, per tria illa quae jam distinguere coepimus, visibiliter figurari conjecto, quae sunt plumbum, sanguis et aqua. Est enim plumbum, ut jam dicere coepimus, vetus homo depositus in exsilio; sanguis novus sacerdos immolatus in templo; aqua vero fons vitae et torrens [Col. 1408C] voluptatis in coelo. Et Hebraei quidem nostri tres viae hae et in viis haec cantica, nisi quod tertium non jam Hebraeus in via, sed angelorum nunc concivis canit in patria.
Verum Aegyptiorum cantica, quae inpraesentiarum non sine causa vel tangere convenit, his quae jam saepe diximus Hebraeorum canticis multum dissona sunt, utpote ipsis per antithesim ordinatis et compositis. Inchoant quippe Aegyptiorum haec cantica a voce elationis. Juxta quod ipsorum praecentor et princeps: Ponam, inquit, sedem meam ab aquilone et ero similis Altissimo (Isa. XIV) . Descendunt deinde ad vocem voluptatis provocantes se invicem et cantantes: Manducemus et bibamus, cras enim moriemur (I Cor. XV) . Sed finiunt in voce confusionis, illud in fine cum erubescentia et confusione replicantes: [Col. 1408D] Quid, inquiunt, profuit nobis superbia, et jactantia divitiarum quid contulit nobis? Transierunt omnia velut umbra. Ecce istae sunt tres illae voces, ex quibus in diaboli musica conficiuntur Aegyptiaca cantica. Quarum prima inchoavit in coelo; secunda in paradiso; tertia vero in inferno. Sed haec cantica solum hic tetigisse sufficiat: ob id solum quod dux noster hodiernus et praecentor dulcissimus, quem tria beato fine cantica supra jam diximus consummasse, istos Aegyptiorum melos in diaboli confectos musica virtute mirabili, et Dei voluntate misericordi interrupit: fuit quippe et ipse aliquandiu inter Aegyptios adeo gratiosus Augusto quod etiam damnabatur in tota terra Aegypti; in hoc tamen multum a Joseph distans, quod fratres [Col. 1409A] suos in Aegyptiorum ergastulo laborantes necdum agnosceret. Unde nec compatiebatur super contritione Joseph quin potius praefectis operum erat ipse praefectus. Ad cujus ordinationem et nutum cuncta gerebantur in Aegypto. Et tunc quidem inter Aegyptios ad Aegyptiorum morem Aegyptiorum canticis se conformans inchoaverat in musica diaboli a voce elationis et crebro dissolvebatur ad canticum voluptatis, quod ollas carnium et allia sapiebat et pepones.
Verum, cum miserante Domino audiret demum et adverteret tertiam illam, quae sequitur, vocem confusionis, interrupit mox diabolicae musicae melum. Et quod dictu mirabile est et auditu incredibile, nisi quia nos, fratres, qui nunc vobis loquimur, [Col. 1409B] quod vidimus hoc testamur, mox ut a Deo vocatus est et illuminatus, ita ut tactu oculi fratres suos agnosceret et videret tempus dimicandi pro fratribus; mox, inquam, et ex insperato, ut jam diximus, et prae novitate et raritate operis crebrius repetendum exivit, aulicam exuit purpuram et cilicium induit. O dextera Domini faciens virtutem tantam, et tam superbum peccatorem convertens, quasi de dracone virgam iterum faciens, et aquam denuo in vinum mutans. O dextera Domini faciens virtutem, superbo inspirans humilitatem, quasi educens mel de petra, oleumque de saxo durissimo. O potentia Domini suscitans de lapide isto filium Abrahae!
Fratres, plus stupeo ad Thomae conversionem quam Thomae creationem. Creatus est enim Thomas [Col. 1409C] ut universi. Quid igitur dico ad Thomae creationem? Plus quippe stupendum et admiratione dignior Thomae conversio, imo multo plus quam mundi totius creatio. Quanto fortius est opus gratiae quam naturae. In mundi quippe creatione potentia fuit naturae creantis naturam, et dixit et factum est. Sed hic virtus gratiae ne dicam immutantis, imo quodam modo transsubstantiantis naturam dicentis: Vive tu, jam non tu. Vivo, inquit Magister, jam non ego (Gal. II) . Et haec quidem verba hic sermo gratiae in isto et ad istum, quem nunc loquimur, vivus fuit et efficax, et penetrabilior omni gladio ancipiti: quod veterem in eo hominem concussit adeo et excussit, et demum frustatim et minutatim ita concidit, [Col. 1409D] ut perempto veteri novus quidam homo, qui secundum Deum creatus est, reviviscat ex veteri, in tantum ut abnegans semetipsam caro fiat, non caro, sed spiritus, homo non homo, non jam quasi ab humo, sed a coelo, ut obliti jam et rejecto trito illo vetustatis cantico: Qualis, inquit, terrenus tales et terreni (I Cor. XV) , cantemus in hoc solemni, in triumphali hac die tam mirae, tam sanctae conversionis memores, canticum novum, canticum misericordiae, canticum gratiae, canticum praeconiale, quales coelestes, tales et terreni. Nunquid enim carnis, nunquid hominis fuit proposita, imo jam tenta Augustorum relinquere gaudia, et pro fratribus suis damnatorum crucem sustinere confusione contempta? Nunquid, inquam, fuit hoc aut hominis hujus [Col. 1410A] temporis aut hujus temporis opus? Certe nec hujus temporis nec moderni teporis hoc. Verumtamen Thomas hic noster, nostri nec temporis nec teporis sortitus spiritum, in spiritu vehementi omnibus et saeculi et carnis ruptis illecebrarum vinculis, maluit sustinere crucem et pro populo Dei sibi credito affligi, quam temporalis peccati habere jucunditatem, in hoc, sicut jam diximus, et hic iterare non displicet, alterum se nobis Moysen exhibens nisi quia plus quam Moyses hic. Moyses quippe aulae proposita sibi gaudia, sed iste jam habita dereliquit, elongans se et fugiens, et cum David manens in solitudine. In qua juxta prophetae consilium sedens, ut perseverans, et tacens, ut discens, levavit se supra se. In hac quippe solitudine tanquam debita [Col. 1410B] sibi virtutis schola haud segniter in divinis exercebatur. Et inter alia divinae pietatis opera, praesertim in lege Domini meditabatur, sacras ibi litteras, quas dum adhuc inter Aegyptios saecularem duceret vitam, nondum didicerat, discens. Discens quidem, non tam doctore homine quam unctione magistra, illius persaepe versiculi agendo gratias recolens: Bonum mihi, Domine, quod humiliasti me, ut discam justificationes tuas (Psal. CXVIII) . Et ipse quidem et in hoc et in aliis divinae pietatis se exercebat operibus, et ipsum etiam alii, alieni tamen magis dicendi quam alii exercebant. Filii, inquam, alieni, qui mentiti sunt ei; filii, inquam, alieni qui inveteraverunt et claudicaverunt a semitis tuis (Psal. XVII) . Claudicaverunt, dico, volentes partim Mammonae deservire [Col. 1410C] cum juxta Veritatis dictum nemo possit Deo servire et Mammonae. Verum filii isti alieni claudicantes et divisi sedentem in solitudine miris et incredibilibus aggressibus exercebant, sedentis in solitudine et salutare Dei cum silentio praestolantis quotidie rumpentes silentium et turbantes quietem. Ipsorum quippe adversus ipsum vere miri aggressus et incredibiles. Quis enim digne exprimat in quantum ab ipsis vexatus sit, quibus sit affectus contumeliis, quibus injuriis lacessitus? O Jesu bone, quanta passus est pro nomine tuo, a filiis alienis, a fratribus sceleratis, quanta sustinuit ab his ipsis, quibus et pro quibus laborabat et operabatur bona. Qui etiam cum per se non possent duriora inferre, [Col. 1410D] faciebant immissiones per angelos malos, orbem sollicitantes ut pelleretur ab orbe, qui propter ipsos pastorale subiit et sustinuit onus.
Certe, fratres, ego ipse qui nunc loquor, alio referente vix crederem, nisi in illo discipulorum et coexsulum suorum comitatu fuissem expertus ipse, vel ex parte, quae loquor. Unde, quia tunc fui socius passionis, earumdem passionum nunc ego testis sum nec repellar a testimonio. Quod enim vidimus, quod audivimus, quod etiam ex parte sensimus, hoc testamur. Et illi quidem, sicut jam diximus, filii alieni fratres scelerati ita. Attamen is cum his qui oderunt pacem pacificus erat, instans nihilominus opportune et importune. Deus enim, qui juxta prophetam ipsum fortitudine accinxit, pariter et ut [Col. 1411A] arcum aereum brachia ejus composuit. Et istud quidem primum est canticum moeroris, quod conversus ad Dominum Domino in exsilio in Christi musica praecinit illi Aegyptiorum cantico, quod, sicut jam supra diximus, inter Aegyptios cantare consueverat, per antithesim inchoatum. Illud quippe in musica diaboli a voce elationis, sed istud in Christi musica a gravi sono moeroris inchoat a voce humilitatis. Sic enim et magister in hac musica suos discipulos instituit: Discite, inquiens, a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) . Et in praedicationis suae quasi primae in musica sua cantilenae initio: Agite, inquit, poenitentiam, appropinquat enim regnam coelorum (Matth. IV) . Et ita juxta morem hunc Hebraeorum cantica a magistro ordinata sunt et composita, [Col. 1411B] ut primo a cantico moeroris, a voce humili inchoent, et ita sensim ad altiora procedant, ad cantica videlicet exsultationis et laudis et demum in summo vox altissima et acutissima jubilus. Unde et prima, quae primo Hebraeis proponuntur cantica a gemitu quidem incipiunt, sed in laude terminantur. Vide igitur unum, quia simile in reliquis est. Domine, inquit, ne in furore tuo arguas me (Psal. VI) , et caetera. Et post aliquantis interpositis, quae gemitus sunt in musica hac, sensim ad sonum dulciorem, ad vocem suaviorem et sublimiorem progredimur. Discedite, inquit, a me, omnes qui operamini iniquitatem, quoniam exaudivit Dominus vocem fletus mei (ibid.) . Sic et in aliis Hebraeorum canticis reliquis, videlicet poenitentialibus psalmis, qui primo Hebraeis proponuntur [Col. 1411C] ad cantandum, in quibus omnibus a lacrymis quidem incipitur, sed in gaudio finis est. Et ista quidem Hebraeorum cantica sic cum versa vice Aegyptiorum cantica a voce altissima, ut supra diximus, et acutissima, sed in absona valde et infima voce terminentur. Ante ruinam enim exaltatur cor. Iste igitur Hebraeus dux noster et praecentor, dum adhuc Hebraeus esset, per ignem et aquam transiens, in musica Christi a cantico moeroris inchoavit et per varios et multiplices hujus meli, qui moeroris dicitur, modos, per tentationes videlicet varias et multiplices, sensim ad canticum sublimius ductus est, ad secundum videlicet quod jam saepe nominavimus canticum laudis. Ad quod in hoc triumphali die nos invitans: Cantemus, inquit, Domino.
[Col. 1411D] Et mox causam cantici subjicit: Gloriose enim magnificatus est. Et tam gloriosae magnificentiae hujus causam mox adnectit: Quia equum et ascensorem projecit in mare. Unde in primis standum et pensandum, quod non absolute magnificatum vel magnum, sed gloriose magnificatum dicit. Nam, sicut vehementer, ita et multipliciter ex operibus suis magnificatur Dominus. Aliquando magnificatur per opera potentiae, ut ex mundi creatione; aliquando per opera misericordiae, ut ex mundi creati reparatione; aliquando per opera justitiae, ut ex remuneratione bonorum et damnatione impiorum; aliquando magnificatur miraculose, ut cum aliqua operatur motu irae seu gratiae interverso ordine naturae. [Col. 1412A] Et his quidem et multis modis aliis varie et multipliciter, unde et in hoc triumphali martyris die ecclesia merito agit gratias: Eripuit me, inquiens, de inimicis meis fortissimis et ab his qui oderunt me, cum confortati sunt super me (Psal. XVII) . Verumtamen jam pridem Ecclesia in se hoc ipsum experta ex novo novi martyris sui triumpho novas nunc refert gratias. Nam eo ipso Ecclesia semper consuevit crescere, unde mundus novit deficere. Quo exinanitur ille, examinatur ista, et quo ille succumbit haec triumphat. Fossa quippe plagis et putata martyriis eo magis extenditur tanquam coelestis agricolae vinea, et tunsa tribulationum flagellis eo magis producitur, tanquam coelestis opificis tuba. Et tyrannorum persecutionibus tanquam maris [Col. 1412B] elationibus pulsa eo magis levatur in sublime, tanquam refugii coelestis arca. Et haec sunt quae juxta Psalmistam rectores Ecclesiarum vident, opera Domini et mirabilia ejus in profundo (Psal. CVI) . Unde et in Psalmo alibi: Mirabiles, inquit, elationes maris, mirabilis in altis Dominus (Psal. XCII) . Et ut evangelii adjiciamus quid, haec quippe mater nostra Ecclesia evangelici illius grani fructus est, quod nisi cadens in terram mortuum fuisset ipsum solum maneret. Quale certe granum et fructus talis. Et aliis nunc omissis, videamus si non sit in evangelici istius grani fructu novo, in martyre videlicet nostro novo nunc sic. In quo plene nunc cernimus adimpleta quae de Ecclesiae virtute sunt praemissa. Vivum Thomam sola Anglia habebat, occisum vero [Col. 1412C] nunc omnes gentes. Notus enim in Anglia Thomas, sed nunc in orbe magnum nomen ejus. Dominus enim qui extendit coelum sicut pellem, versa nunc vice pellem militis sui occisi vulneratam et morticinam extendit, sicut coelum in tam amplam educens eam latitudinem. Juxta quod post praemissam de ereptione sua gratiarum actionem adjungit mater nostra Ecclesia: Et eduxit me in latitudinem, salvum me fecit cum voluit me (Psal. XVII) .
Erigant se igitur ad istud Ecclesiae de ereptione sua canticum Ecclesiarum rectores, ut ita spe certissima consolati eo ipso congratulentur se mox ereptos quam viderint inimicos suos fortissimos confortatos super se. Et desuper data Ecclesiae virtute propria non desperent. Aspiciant et in confratrem [Col. 1412D] suum Ecclesiae quondam rectorem Thomam ut ipsi in ipso videant opera Domini et mirabilia ejus in profundo. In ipso, inquam, videant ipsi opera Domini et mirabilia ejus, qui in profundo maris istius saeculi creditam sibi Petri naviculam in tanta tempestatis procella, inter tot scopulos et tam periculosas maris voragines, rexit tam fortiter, rexit et tam prudenter; adeo etiam fortiter et viriliter adeo, ut quod inauditum a saeculo, demum ipsomet in medium procellae ultro se exponent, in proprio sanguine suo navicula sibi credita fluctuaret et curreret. Ut ita sicut tutius et velocius a procella maris saeculi hujus quasi avolando velificaret ad patriam.
[Col. 1413A] Et tu, Domine, igitur qui hodie in tam glorioso martyris tui Ecclesiae tuae ducis et patroni exitu ab Aegypto secundum magnitudinem brachii tui tam gloriose magnificatus est, equis et ascensoribus in mare projectis, sicut Hebraeorum Synagogam tunc, ita et fidelium tuorum Ecclesiam tuam nunc salva semper et libera; ut sit salva et libera per te semper liberata a jugo servitutis et oppressione tribulantis; auxiliante jugiter ipsi ipsius duce speciali et patrono, qui ut ipsam liberaret animam suam posuit, gloriosus martyr tuus Thomas, qui tecum cum gloria venturus est judicare vivos et mortuos et saeculum per ignem. Amen.
[Col. 1414A] EXPLICIT HOMILIA DE MARTYRE.
Huic vero cantico laudis subsequitur mox longe aliud et alterius modi canticum, canticum moeroris, canticum tribulationis et angustiae: funestum videlicet illud et famosum decreti chirographum, de quo per totam martyris historiam percrebro mentio facta est, continens capitula sedecim.
Quod juxta superius promissum nostrum, ideo in omnium calce hic postponimus, ut legant saecula post futura, et hinc cognoscant, quam justa, quam perspicua fuerit gloriosi neomartyris nostri, primo exsilii et postea martyrii causa. Quorum capitulorum hoc est primum. De advocationibus etc.
Causa exsilii et martyrii B. Thomae
De advocatione et praesentatione Ecclesiarum si controversia emerserit inter laicos, vel inter clericos et laicos, vel inter clericos. in curia domini regis tractetur et terminetur.
Ecclesiae de feodo regis non possunt in perpetuum dari absque assensu et concessione ipsius.
Clerici retati et accusati de quacunque re, submoniti a justitia regis venient in curiam ipsius, responsuri ibidem de hoc, unde videbitur curiae regis quid sit ibi respondendum, et in curia ecclesiastica, unde videbitur quod sit ibi respondendum; [Col. 1413C] ita quod justitia regis mittet in curiam sanctae Ecclesiae ad videndum qua ratione res ibi tractabitur. Etsi clericus convictus vel confessus fuerit, de caetero non debet eum Ecclesia tueri.
Archiepiscopis, episcopis et personis regni non licet exire de regno absque licentia regis; et si exierint, si regi placuerit, assecurabunt quod nec in eundo nec in moram faciendo perquirent malum vel damnum regi vel regno.
Excommunicati non debent dare vadium ad remanens, nec praestare juramentum, sed tantum vadium et plegium standi judicio Ecclesiae ut absolvantur.
Laici non debent accusari, nisi per certas et legales accusatores et testes in praesentia archiepiscopi vel episcopi, ita quod archidiaconus non perdat [Col. 1414B] jus suum, nec quidquam quod inde habere debeat. Et si tales fuerint qui culpantur, quod non velit vel non audeat eos aliquis accusare, vicecomes requisitus ad id faciet jurare duodecim legales homines de visneto seu de villa coram episcopo, quod inde veritatem secundum conscientiam suam manifestabunt.
Nullus qui de rege teneat in capite, vel aliquis dominicorum ministrorum ejus excommunicetur nec terrae alicujus eorum sub interdicto ponantur, nisi prius rex, si in terra fuerit, conveniatur, vel justitia ejus, si extra regnum fuerit, ut rectum de ipso faciat, et ita ut quod pertinebat ad curiam regiam ibidem terminetur, et de eo quod spectabit ad [Col. 1414C] ecclesiasticam curiam ad eamdem mittatur ut ibidem terminetur.
De appellationibus, si emerserint, ab archidiacono debent procedere ad episcopum et ab episcopo ad archiepiscopum; et si archiepiscopus defuerit in justitia exhibenda, postremo ad regem est perveniendum, ut praecepto ipsius in curia archiepiscopi controversia terminetur, ita quod non debet ulterius procedere absque assensu regis.
Si calumnia emerserit inter clericum et laicum, vel econverso de ullo tenemento, quod clericus velit ad eleemosynam attrahere, laicus vero ad laicum [Col. 1414D] feodum, recognitione duodecim legalium hominum per capitalis justitiae regis consuetudinem terminabunt, utrum tenementum sit pertinens ad eleemosynam sive ad laicum feodum, coram ipsa justitia regis. Et si recognitum fuerit ad eleemosynam pertinere, [Col. 1415A] placitum erit in curia ecclesiastica. Si vero ad laicum feodum, nisi ambo de eodem episcopo vel barone advocaverint, in curia regis erit placitum. Sed, si uterque advocaverit de feodo illo eumdem episcopum vel baronem, erit placitum in curia ipsius, ita quod propter factam recognitionem saisinam non amittat, qui prius saisitus fuerat, donec per placitum disratiocinatum fuerit.
Qui de civitate, vel castello, vel burgo, vel dominico manerio regis fuerit, si ab archidiacono vel episcopo de aliquo delicto citatus fuerit, unde debeat eis respondere, et ad citationes eorum satisfacere noluerit, bene licet eum sub interdicto ponere, [Col. 1415B] sed non debet excommunicari, priusquam capitalis minister regis loci illius conveniatur, ut justitiet eum ad satisfactionem venire. Et si minister regis inde defecerit, ipse erit in misericordia regis, et exinde poterit episcopus ipsum accusatum ecclesiastica justitia coercere.
Archiepiscopi, episcopi, et universae personae regni, qui de rege tenent in capite, habeant possessiones suas de rege, sicut baroniam, et inde respondeant justitiis regis et ministris, et sequantur et faciant omnes rectitudines et consuetudines regias; et sicut caeteri barones debent interesse judiciis curiae regis cum baronibus, usquequo perveniatur in judicio ad diminutionem membrorum vel ad [Col. 1415C] mortem.
Cum vacaverit archiepiscopatus, vel episcopatus, vel abbatia, vel prioratus de dominio regis, debet esse in manu ejus et inde percipiet omnes reditus et exitus sicut dominicos. Et cum ventum fuerit ad consulendum Ecclesiae, debet dominus rex mandare potiores personas Ecclesiae, et in capella ipsius debet electio fieri assensu regis, et consilio personarum regni, quas ad hoc faciendum vocaverit. Et ibidem [Col. 1416A] faciet electus homagium et fidelitatem domino regi, sicut ligio domino de vita sua, et membris, et de honore suo terreno, salvo ordine suo, prius quam sit consecratus.
Si quisquam de proceribus regni diffortiaverit archiepiscopo vel episcopo, vel archidiacono de se vel de suis justitiam exhibere, rex debet justitiare. Et si forte aliquis diffortiaret domino regi rectitudinem suam, archiepiscopi et episcopi [et archidiaconi debent eum justitiare, ut regi satisfaciat.
Catalla eorum, qui sunt in regis forisfacto, non detineat ecclesia vel coemeterium contra justitiam regis, quia ipsius regis sunt, sive in ecclesiis, sive [Col. 1416B] extra fuerint inventa.
Placita de debitis, quae fide interposita debentur, vel absque interpositione fidei, sint in curia regis.
Filii rusticorum non debent ordinari absque assensu domini, de cujus terra nati esse dignoscuntur.
Singulis vero damnatis his mox singulas damnationis suae causas subjecissem, nisi quia cuivis vel modicam sacrorum canonum habenti experientiam statim in primo auditu notissimae sunt.
Facta est autem praedictarum consuetudinum et dignitatum regiarum recordatio ab archiepiscopis, episcopis, comitibus, baronibus, nobilioribus et [Col. 1416C] antiquioribus regni, apud Clarendunam, quarto die ante Purificationem sanctae Mariae Virginis, domino Henrico filio regis cum patre suo ibidem praesente.] . . . .
Haec ultima, uncinis inclusa, ex quadrilogo addidi: nam codex Atrabatensis imperfectus est post voces ยซarchiepiscopi et episcopi.ยป At codex collegii Corporis Christi ne librum quidem Melorum ad finem perducit, sicut in initio, ita et in fine mutilus et laceratus.
Epistolae
[ Deest initium, uno aut pluribus foliis e cod. C.C.C. Cantabrig. amissis ] . . . . . . . . . . . . . . . . [dis]cretio tua, serenissime consul. Detracto igitur huic epistolae solemni illo rhetoricorum ornatu, in hoc tenui simplicis [Col. 1416D] eloquii schemate me gloriae tuae oculis praesumpsi ingerere, praesertim cum talia referantur, quae tuum sicut spero delectabunt auditum. Nam, cum saecularium et maxime divinarum historiarum utriusque legis multam tibi scientiarum [Col. 1417A] Dominus dederit peritiam, certus sum evangelicae historiae veritatem eo devotius te amplexaturum auditam, quo ipsum Evangelium caeteris omnibus Scripturarum scientiis praemineat. Ego tamen recolo, sed dubius an a pectore claritudinis tuae exciderit, me de instituta materia, videlicet super Anna quae dicitur trinuba et super nomine Salomae quod Marcus ponit, cum hoc anno tecum facerem iter, nonnulla quidem, sed breviter et intercise ut inter viandum fieri solet contulisse, et quia sensum meum quem interloquebar tibi satis tunc sedere conjeci, ex tunc sacrarum litterarum tractatores, praecipue illos quibus praepositi veritas amplius clarescere debuit conquisivi legi, et ut res dubia patefieret testimoniorum hinc inde carptis prout praesens [Col. 1417B] epistola edocet defloravi. Et praeterea veniens ad nos dilectus socius noster magister Joannes Saresberiensis, notus tibi ut arbitror, quamdam schedulam ex parte cujusdam fratris magistri Willelmi Londoniensis viri, ut scitis, litterati et, ut creditur, religiosi, qui apud Sanctum Dionysium monachus est, detulit, quae Claudii super Matthaeum praetitulabatur; ubi continebatur Claudium illum juxta Origenis suspicationem opinari illam, quam Matthaeus dicit matrem filiorum Zebedaei, a Marco Salome proprio nomine vocitari, quoniam ob id schedulam dictus frater mihi facta operose expositorum indagatione transmisit, quia sciens illum aliquam in litteris habere virtutem, super nomine Salomae hoc anno sollicitaveram. Cum enim me [Col. 1417C] sedulo interrogante Salomae juxta nostrorum fabulam tertium fuisse Annae virum contenderet, ego qua id Scripturae auctoritate defenderet saepe et saepius sicut mos est sciscitabar. Et, ne inter verborum pugnas ad Hieronymum in epistola contra Heliudium, ut caeteri solent, proclamaret, citius obstruxi viam, rem optime expertam asseverans, quod in tota epistola nulla seu Annae seu alicujus Annae viri etiam mentio habeatur, nec etiam novum Salomae reperiri. Videtur potius in ea epistola Hieronymus non astruere, sed adimere istam de tribus Annae viris assertionem. Ait enim quod Maria quae Jacobi minoris scribitur mater, fuerit uxor Alphaei et soror Mariae matris Domini, quam Mariam Cleophae [Col. 1417D] Joannes evangelista cognominat: A patre, inquit, sive a gentilitate familiae aut quacunque alia causa ei nomen imponens. Pariter et Beda cernens ubi vetulus bos scilicet Hieronymus altius pedem figere metuit, titubando sequens articulato incedit gradu, super evangelistas in explanationibus suis dicens Mariam illam uxorem Alphaei ideo a Joanne Mariam Cleophae cognominatam, quia vel idem Alphaeus etiam Cleophas dictus sit, vel quod ipsa Maria defuncto post natum Jacobum Alphaeo Cleophae nupserit. Ecce quia Beda Hieronymum secutus nil praesumit asserere; alias tamen quam Hieronymus ponens cognominis Cleophae conjecturas. Et altera quidem quam subjicit opinio assertioni de tribus illis Annae viris invenitur multum adversa. Quoniam [Col. 1418A] Cleophas, quem illi asserunt virum Annae et patrem Mariae, juxta hanc quam Beda ponit conjecturam, vir ejusdem Mariae aestimatur. Unde, si vera est contrariorum assertio, non possum admirari quomodo tanti doctores, tanti etiam historiarum indagatores, et qui explanandi studio super evangelistas adeo desudarunt, evangelicam historiam, quam moderni sciunt, veteres ignorarint, quinimo opiniones veritati historiae tam absurde dissonas perpetuis garrularum litterarum mandaverint monumentis: vix possem credere nos animales et carneos super evangelica praesertim historia didicisse, quod praecipuos illos et primos illos doctores Ecclesiae latuisset: qui nec etiam legere sufficimus quanta illi scripserunt. Hos igitur Annae trinubae assertores [Col. 1418B] velut aliquorum apocryphorum deliramenta sectantes omittamus: et diligentius intueamur quod illi praefati doctores Hieronymus et Beda non asserant Mariam Cleophae sic cognominatam a patre, sed ambigui scilicet et stylo verecunde parcentes, verebantur rem incertam infra certae definitionis fines concludere. Miror igitur admodum unde tam inverecundus error acciderit, ut ad rei incertae assertionem librati tanti viri dogmati, Hieronymi dico, calumnia strueretur, et ut Hispanae neniae authenticae fiant ecclesiastici falso provocatur auctoritas. Arbitror tamen quod his diebus erroris maxime invaluerit, occasione magistri mei suavis recordationis Petri Pariensis episcopi, qui, cum in epistola ad Galatas super locum illum: Alium [Col. 1418C] autem apostolorum neminem vidi nisi Jacobum fratrem Domini (Gal. I) , vulgatam illam Annulae ( sic ) trinubae edisserat historiam, seorsim in margine nomen Hieronymi minio colore signavit; at si illam Annae historiam Hieronymus in epistola contra Heliudium eisdem verborum filis contexerat, cum tamen illi historiae Hieronymus, sicut jam diximus et experti novimus, nec in uno apice auctoritatem testimonii conferat; nunquid igitur magister Petrus, ut Scripturarum calumniator notatus, in causa erit erroris et culpa? Non fatebor: malo inpraesentiarum lubricam scriptoris manum notare et imperitiam quam tantum doctorem calumniae causari vel erroris. Verum excusatus hinc excusabitur inde, quod [Col. 1418D] super praefatum epistolae ad Galatas locum celebrem illam Annae historiae nullam, ut videtur, Scripturae secutus auctoritatem non tardo et titubante ambigui sermonis gradu, sed constanti et concito absque ullo haesitationis scrupulo prosequatur: adeo etiam ut si apocryphorum deliramenta sectaretur, nec ubi sic relatum sit facile reperiatur, cum nec etiam in apocrypho illo qui de infantia Salvatoris inscribitur, ulla de tribus Annae viris mentio fiat nisi duntaxat Joathim. Verum nec ob id praefato doctori, qui modernis temporibus in ecclesiasticis dogmatibus parem non habuit, audeo inpraesentiarum temeritatis vel ignorantiae impingere notam, nec in quoquam accusare praesumo; ne quis tamen hinc aestimet me adeo in doctorum meorum laude [Col. 1419A] procacem ut ipsorum velim sequi vitia seu penitus ignorantiam tollere vel tueri errantes. Sed scio valde periculosum esse et non facile veniam de servo alterius, nedum de magistro proprio judicare, praesertim cum ille tanta et tam studiose legerit, quae nos epicura animalia Pelusiotae et torpore glires vix perfunctorie transcurrimus, imo quorum multa nec etiam vidimus. Semoveatur igitur nunc ab hac praesenti collatione nostra tanti doctoris auctoritas, qui profecto nec dubito, si adviveret, variis et validis Scripturarum testimoniis valde militiae suae armis scripta sua fortius contra aemulos suos defenderet, qui tamen inpraesentiarum in relatione praefata quem secutus fuerit auctorem ignoratur. Hujus igitur auctoritate remota, quem in praesenti nec [Col. 1419B] penitus excuso, nec ut jam dixi temere accusare praesumo, certa praeponamus incertis, et nomen Salomae quod Marcus ponit mulieris ibi esse nomen non viri, non disputatione lubrica, sed firmis Scripturarum testimoniis defendamus. Accedat primus maximus ille et antiquissimus Scripturarum interpres: Origenem dico, qui sicut historiarum fide celebre est, centum et quinquaginta annis et amplius adhuc ante Ambrosium, Hieronymum, Augustinum et reliquos sacrarum litterarum interpretes, die noctuque in divinarum legum explanationibus desudavit, et primus absque exemplo et solus sine socio quantum litteris illis potuisset edocuit, quem utinam tam Catholicum suscepissemus dogmatisten quam fidum admiramur interpretem. Hic, inquam, accedat primus, qui eo [Col. 1419C] magis veritatem evangelicae historiae et Domini in carne conversantis consortes cognoscere debuit, quo et primis illis nascentis Ecclesiae temporibus vicinior fuit: prius itaque evangelistae verba ponamus: Erant autem inquit Matthaeus, ibi mulieres videntes a longe, quae secutae fuerant Jesum a Galilaea ministrantes ei, inter quas erat Maria Magdalene et Maria Jacobi et Joseph mater et mater filiorum Zebedaei (Matth. XXVII) . Ecce verba evangelistae, super quem in commentario suo Origenes inter alia sic edisserit: ยซSi autem, inquit, oportet opinari et dicere etiam nomen matris filiorum Zebedaei, dico quoniam haec ipsa fuerat Salome pacifica appellata. Opinatus sum autem hoc videns apud Matthaeum [Col. 1419D] et Marcum tres praecipuas mulieres nominatas, de quibus praesens sermo habetur; et duas quidem esse praesens evangelista exponit Mariam Magdalenam et Mariam Jacobi, tertiam autem dicit matrem filiorum Zebedaei; apud Marcum autem tertia illa Salome appellatur.ยป Et infra: ยซEt hoc observa, quoniam superius duae istae Mariae et mater filiorum Zebedaei quam aestimamus Salomen, de longe spectabant mirabilia quae in passione fiebant, et corpus ejus suspensum in ligno.ยป Audivimus Origenem; cui et super eumdem evangelistae locum in explanatione sua super eumdem evangelistam Claudius consonat, post supraposita evangelistae verba ita inquiens: ยซDe his mulieribus magna quam saepe ambiguitas nascitur, sicut in hoc loco, ubi Matthaeus dicit matrem [Col. 1420A] filiorum Zebedaei fuisse cum reliquis duabus.ยป Marcus Salomen illam fuisse commemorat. Nec igitur mirum, cum utrique eorum, licet tres nominaverint, plures fuisse insinuent, quae fuerant eum secutae a Galilaea et erant aspicientes de longe, inter quas erant istae tres, de quibus Matthaeus dicit, et Marcus similiter nominat, nisi quia pro matre filiorum Zebedaei Salomen ac si alteram ponit. Poterat enim esse ut illa esset quae de his multis a Marco tertia poneretur. Nihil enim interest ad veritatem, quas mulieres idem pariter quas singuli ex his omnibus nominaverint. Suspicatur tamen Origenes eamdem Salomen fuisse matrem filiorum Zebedaei quae mater ita vocatur, et post pauca idem Claudius. Unde liceat opinari et dicere nomen matris filiorum Zebedaei quod [Col. 1420B] ipsa sit quae a Marco Salome vocatur. Quoniam utrasque praecipuas absque dubio inter caeteras uterque evangelista ex nomine designavit, et ideo forte Salome vocatur, quia Salome pacifica interpretatur. Unde, quia reliquae duae magni meriti erant, non immerito suspicor et hanc tertiam ipsam esse matrem filiorum Zebedaei, quae et apud Marcum et ipsa tertia Salome vocatur. Joannes etiam Chrysostomus in homilia quadam de passione Domini super Matthaeum nomen Salome, quod Marcus ponit, proprium fuisse filiorum Zebedaei, caeteris fortius et expressius, non lubrico, sed rotundo sermone asserverat. Cujus [verba] huic epistolae non inserui, quia inter scribendum haec Senonis reperire non potui. Item in martyrologio quod in Ecclesia Dei per totum anni [Col. 1420C] circulum legitur, in capitulo cui XI Kal. Novemb. inscribitur, sic habetur: ยซApud Adrianopolim Thraciae, natalis sanctorum martyrum Philippi episcopi, Eusebii, Hermetis,ยป et infra: ยซitem sanctae Salomae quae in Evangelio legitur circa Domini sepulturam sollicita.ยป Ex his omnibus luce clarius liquet per nomen Salomae, quod Marcus ponit, mulierem illam quae a Matthaeo mater filiorum Zebedaei dicitur a Marco sic tanquam nomine proprio designari. Item aliunde docemur manifeste quod Salome nomen mulieris sit. Unde Hieronymus in libro Hebraicorum nominum dicit quod Salome pacifica interpretatur et in libro antiquitatum Josephi filia Herodis ubique dicitur Salome utpote quae sic suo nomine [Col. 1420D] appelletur. Cum autem, ut jam dixi, apud Sanctum Dionysium essem et praefatum magistrum Willelmum Londoniensem non quidem procaciter, sed sedulo tamen et instanter super jam saepe dicto nomine Salomae convenirem, inter modestas verborum pugnas quidam alius frater magister Willelmus nomine, quondam officio medicus, nunc vero ut speratur sicut habitum monachi et animum gerens, supervenit, qui ut altercationis causam advertit, audientia postulata, aiebat se inter Syros aliquanto tempore conversatum, et ibi esse Ecclesiam in honore trium Mariarum dedicatam quam Syri summa venerantur devotione, adjiciens quod sicut juxta populi terrae traditionem acceperat, una sit Maria Magdalena, secunda Maria Jacobi et Joseph mater, [Col. 1421A] tertia mater filiorum Zebedaei, quae et Maria juxta Syros sit appellata, et tunc ad me verbum specialiter dirigens: ยซPotuit, inquit, et haec eadem, sicut tu secundum majorum testimonia probabiliter disputas, et Salome appellari.ยป โ ยซEsto, dixi, in hac parte contentiosum funem non traho, dummodo constet nomen Salomae a Marco in designatione mulieris poni.ยป In hoc, inquam, contentiosus non ero. Siquidem didici Scripturae consuetudinem eumdem hominem diversis nominibus appellare, quod tamen in feminis multo rarius obtinet. Verumtamen quod mulier illa evangelica, de qua jam multum sermonem serui, non solum Salome sed et Maria dicta sit, probabilem hinc sumo conjecturam: solent siquidem multae Ecclesiae ab antiquo per singulos anni circulos [Col. 1421B] in diluculo resurrectionis Dominicae ad devotionis augmentum, trium Mariarum Dominum in sepulcro operose et devote cum unguentis quaerentium, non irreligiosas ostentare praestigias, et quae sunt hae tres Mariae, verius, ut arbitror, non intimabitur, quam si una dicatur Maria Magdalena, altera Maria Jacobi et Joseph mater, et tertia Maria quae et Salome, mater filiorum Zebedaei. Verum, ut jam diximus, in hac parte contentiosus non ero; duntaxat Salome nomen mulieris fuisse in Marco obtentum fuerit. Verum ab hac assertione, non dico opinione, poterit nos aliquantisper amovere illud quod de his mulieribus in quadam homilia Paschali legitur, quam vidi Gregorii inscriptam: Maria Magdalene, inquit Marcus evangelista, et [Col. 1421C] Maria Jacobi emerunt aromata, ut venientes ungerent Jesum (Marc. XVI, 1) , etc. Commendat, inquit Gregorius, lectio evangelica sanctarum mulierum devotionem, et infra: Maria Magdalene, inquit, ipsa soror Lazari, quae unxit Dominum unguento (Joan. XI, 2) . Maria Jacobi mater est Jacobi junioris et Joseph et soror matris Domini. Maria Salome a viro vel avito dicta est. Tradunt enim eam duos viros habuisse, Cleopham scilicet et Salomam, ipsam quoque volunt esse, quae alibi Maria Cleophae appellatur. Ecce verba homiliae quam Gregorii praescriptam legi, cujus tamen procul dubio non est, potius inter apocrypha computatur, quae tamen, sicut intitulatur, si esset Gregorii vel cujusvis ecclesiastici, [Col. 1421D] nec sic pro Annae trinubae assertoribus faceret, sed potius obviat, refert siquidem opinionem secundum quam Cleophas quem isti novae historiae assertores faciunt virum Annae et patrem Mariae, ipsius Mariae conjux aestimatur. Sentio, domine in Christo mihi amantissime, dum propere Scripturas hinc inde pro viribus meis spoliarem ut ipsarum testimoniis quomodovis propositis veritas magis ac magis ornata claresceret, me subito sermonis impetu velut effreni equo evectum, regulares epistolae metas excessisse, adeo ut nec videar epistolae nec multiplicibus occupationibus tuis pepercisse. Sed advertat dominus meus, quia cum sim canis mortuus et pulex unus contra magnos et modernos novae historiae imo inveteratae fabulae assertores novae susceperim [Col. 1422A] disputationis gressum. Unde et necesse fuit singula diligentius prosequi, et non disputationis lubrico, sed evidentibus et irrefragabilibus majorum testimoniis falsitatem convellere. Id autem in calce sermonis adjicio, quod sicut nunc et alias tibi de his, quae me in Scripturis persaepe torquent, persaepe scriberem, nisi vererer me inquietudinem magis praestare quam officium, inter tam magna et multiplicia negotia quae tibi rara hora deesse possunt aut desunt, utpote cui totum debeo modicum id quod sum, siquidem praesentem mei et meorum in exsilio quod adhuc tam juste pressuram magnifica et celebris liberalitas vestra mitigavit. Ad quam sicut celebre est, nemo confugiens confusus abiit, ob id etiam potissimum ascribendum persaepe vix [Col. 1422B] contineo stylum, quod non solum modernos principes, sed et multos et nominatos hujus officii viros in amore litterarum et adepto ipsarum culmine excesseris. Porro, si Pythagoras adviveret, ob amorem istum praecipuum et ob alias si attendimus naturae bene institutae dotes, divae recordationis Constantini magni spiritum in vos descendisse proclamaret. Sed non pergo nunc gratiarum nostrarum ulterius dona prosequi. Sufficit quae universi norunt tetigisse: praesertim ne videar inpraesentiarum non propter propositum, sed potius propter enumerandum gratiarum vestrarum catalogum coeptum instituisse sermonem, id in fine orans, quod si forte nuntii domini regis Anglorum in celsitudinis tuae conspectu opinionem domini Cantuariensis seu parvitatis [Col. 1422C] meae labiis detrahentibus gravare attentaverint, ne adhibeat fidem prudentia tua. Nam, licet demus poenas pro meritis, collocati in obscuris sicut mortui saeculi, in nos tamen quotidie psallunt qui vinum bibunt, et me persertim hominem exsulem et obscurum, quod modo manibus nequeunt, linguis suis ubique consectantur, objicientes mihi quod anno praeterito domino regi Angliae nescio quae Andegavis in superbia et in abusione locutus fuerim, quae tamen illa fuerint, credo me tibi (nescio si prudentia tua nunc recolat) fideliter retulisse. Sed esto; David mansuetudinem deprecabor, et Semei non verebor opprobrium; eo ipso potius peccatorum meorum vulnera curabuntur, et ponens [Col. 1422D] interim ori meo custodiam in necessariam misericordiae vocem erumpam: Miserere mei, Domine, miserere mei, quia repletus sum despectione, factus opprobrium abundantibus et despectio superbis (Psal. CXXII) .
Amantissimo sibi in Christo Patri et domino ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici. THOMAS Cantuariorum Ecclesiae exsul miserabilis, debitam cum omni devotione obedientiam.
Quod tam crebris et querulis vocibus tantae majestatis [Col. 1423A] me praesentiae ingero, non quidem irreverentia in causa est, sed et pressura quae et nunc cogit ut non lenta, sed de more luctuosa currat oratio, et eo nunc luctuosius, quo periclitor gravius a malo utique domestico et intestino. Ecce enim illam justissimi ut creditur anathematis censuram in fratrem, et utinam vere fratrem! Londoniensem episcopum promulgatam, quam caeteri fratres nostri provinciales episcopi exaudito litterarum nostrarum tenore, ut vere justam approbarunt, solus ipse contemnet, solus et totus in ira et disceptatione positus, totum per contentionem agens furor ei sicut jam dicitur secundum similitudinem serpentis, sicut aspidis surdae et obturantis aures suas, ne vocem sapientis incantantis exaudiat. Et quod adhuc [Col. 1423B] plango lacrymosius quia caeteris detestabilius est, isto furoris sui et impatientiae spiritu rumpit professionis et obedientiae vincula, matris suae latera concutit et se excutit foras. Inter caetera siquidem ad infirmandum in ipsum latam sententiam convocato ad id universo civitatis clero, multis quoque astantibus et audientibus publice attestatus est se neque ratione personae suae neque Ecclesiae nunc sibi creditae, metropoli Ecclesiae seu metropolitani personae ullo professionis aut obedientiae vinculo astringi. Ratione personae non teneri se asserit, quia facta est translatio personae absque nova professionis vel obedientiae exhibitione. Et inclinavit profecto ex hoc in hoc utinam exinanita fuisset fex [Col. 1423C] ejus. ยซPariter et Ecclesia ad quam translatus est ipsum liberat penitus, inquit, quia et ipsa ab antiquis ut refert paganorum temporibus, ab omni Cantuariensis Ecclesiae subjectione libera fuit.ยป Unde et se de jure archipraesulem debere fieri publice contendebat et archipraesulatum sibi frontose nimis vindicare non erubuit. Haec autem non in angulo, sed universo, ut jam dixi, ad id ipsum convocato civitatis clero, multis quoque de populo astantibus et audientibus gesta sunt. Unde, sicut jam diu clamavit mundus, manifeste nunc testantur opera. Prodiit enim quasi ex adipe diu operum iniquitas, nec amplius tegi poterat, ira et impatientia pessimis usa consultoribus. Accedit autem malorum cumulo quod hanc tam detestandam [Col. 1423D] concisionem et tam exsecrabilia manifestae inobedientiae verba sub alarum vestrarum velamento coalitura existimat. Qui ut accepit me sacerdotio meo posse libere fungi, mox nescio ad quod ut dicit provocationis non refugium, sed suffugium convolavit, necdum profecto in ullo gravatus, sed gravare intendens, nisi quod forte suum reputabat gravamen, si non me in priora conjecto vincula militiae meae arma ademisset. Quin potius in nullo gravatus non modicum gravavit appellans. Nam eo ipso pacis ecclesiasticae auram, quae etiam a pacis inimicis et ipsam diu desperantibus putabatur, statuit in procellam et fluctus aliquantisper sedatos superbiae suae vento amplius excitavit. Evigilet [Col. 1424A] se igitur, pater clemens et juste judex, consideratio vestra. Evigilet se ad tam iniquae appellationis abusionem, ne ad invocationem tanti et tam sancti nominis tui, quasi sub alarum vestrarum umbra exstinguatur obedientia et foveatur iniquitas. Excutiat se potius excussorum filius, moveatur miseratio, moveatur et indignatio vestra: alteram quippe debetis laeso, alteram laedenti, ne in potestate tanta periclitetur aut clementiae pietas aut zeli rectitudo. Non enim erit quis innocens, si aut puniat illum cui parcendum est, aut parcat ei qui fuerat puniendus. Proinde moveat vos, clementissime Pater, hinc censura justitiae, inde compassio misericordiae, ut ita in vicario Christi et Christo Domini justitia et pax osculentur se invicem. ยซAmant enim se duo [Col. 1424B] haec, ait quidam, ut qui facit justitiam inveniat pacem, et non aliter.ยป Moveat igitur vos mea meorumque pressura et causa pressurae et prae caeteris naufragium naviculae, in qua te jubente ascendi in altum, ut retia laxarem in capturam. Eam siquidem vosmet meo credidistis regimini, quam tamen meis manibus sine vestris viribus praesertim inter tantas seditionum et dissensionum tempestates nequaquam gubernare sufficio. Advertat etiam miseratio vestra quantis fuerit navicula haec ab antiquis illis parentum nostrorum temporibus jactata fluctibus, tunsa quidem persaepe sed fracta nunquam, quinimo semper liberam de medio petrarum dabat vocem, non ut confracta sed solida. Siquidem quae nunc in tanta pressura cernitur Cantuariensis Ecclesia, ab apostolicae [Col. 1424C] sedis obedientia, cui vos nunc Domino Ecclesiam suam miserante praesidetis non dico recessit, sed nec etiam in modico, etsi in corde maris sita, nullo terrenarum potestatum metu seu gratia titubavit. Pro ipsa igitur apostolatui vestro ad hos dies adeo devota et a vobismet mihi credita, totis animi viribus et genibus provolutus ego et passionis meae socii supplicamus, quatenus rectore ipsius filiis etiam periclitantibus ipsa saltem in singularis vestri primatus fortitudine in statu suo et gradu pristino integra conservetur. In fine autem praesentium intimamus quod circa ipsorum finem accepimus, moveri videlicet quam plurimos plurimum eo quod nuntius domini regis Anglorum Reginaldus Saresberiensis archidiaconus a vobis revertens, et per nostri [Col. 1424D] exsilii civitatem transitum faciens, multa, ut dicitur, in superbia et in abusione locutus est, addens inter alia et de se loquens, quod etsi ipse non esset Cantuariensis archiepiscopus ipse tamen Cantuariensis archiepiscopi vinctos anathemate solveret et adhuc rerum Cantuariensis Ecclesiae invasores ab omni ablatorum, tam mobilium quam immobilium, restituione ex toto liberaret, in verbi sui testimonium nescio quos mercatores secum ductos velut digito ostentans, quibus vestro nomine se pecuniam soluturum divulgabat his aliis aliquid, nihil autem mihi et verbis his: nec confundor enim nec moveor, quia, velit, nolit mundus, si quid possem ad gloriam, verum ad Ecclesiae ignominiam vel detrimentum [Col. 1425A] miserante Domino facturus sum nihil, nec unquam res sive vasa templi sanguine Christi elaborata et dicata pauperibus ipsius etiam Christi deputata obsequiis Balthasar, me assentiente, in lasciviae suae usus convertet: quin potius calamitosae et exsularis vitae meae residuum juvante et jubente te vicario Christi et christo Domini superimpendere paratus sum.
Reverendissimo Patri et domino ALEXANDRO, Dei gratia summo pontifici, THOMAS, miserae Cantuariensis Ecclesiae minister humilis et miserabilis exsul, salutem et omnem cum summa devotione obedientiam.
[Col. 1425B] Cum ego pauper et dolens tantae majestatis regiam clamoribus querulis ad omnia et saepe urgentia praesentis agonis mei pericula crebro nimis et importune pulsaverim, nunc eo instantius quo urgeor gravius, ad solitum praesidium recurrimus. Pulsa igitur verecundia et quodammodo majestatem non pensans, nudum et omni ope destitutum humana tantae majestatis me oculis ingero, qui potius in hoc paupere et tenui membranulae schemate quotquot sumus coloris et migrationis filii, pietatis tantae pedibus advolvimur, regiam illam clementiam quadam lacrymarum nostrarum dextra et diuturna jam vitae nostrae miseria pulsantes, ut misericordiae vestrae januas miserabilis ingrediatur oratio nostra: nunc praesertim cum allophytus ille nunc demum revelatus [Col. 1425C] corporis sui mole parvitatem meam despiciens universum Israelem singulari certamine provocet, ut ita in se summam belli et totius praelii pondus excipiens Philistaea omnis victoria et ipse prae caeteris victoriae gloria ponatur. Sed quid? Goliam significo, utinam vel solum se Goliam exhibuisset, quin potius periculosior est. Nam sicut clamat mundus, testantur opera, filium adversus patrem quibus potest consiliis instruit, ut idem sit nobis achitophel in abscondito et Golias in aperto. Et attendat paulisper discretio vestra, si non ipsius opera testimonium his quae de ipso dicuntur perhibeant.
Prima objectio. Primo in Anglia apud Northamptune, cum in tanto versarer discrimine adeo ut ipsi et aliis fratribus et coepiscopis nostris a divinis districte [Col. 1425D] praeciperem cessare officiis, si propriae meae personae violentae quod multi tunc juste intuebantur, mitterentur manus, multis qui tunc aderant coepiscopis nostris audientibus, clericis etiam nonnullis, iste confestim appellavit, quasi ex eo gravaretur, si non mihi vincula fuissent injecta. Quam iniqua fuerit haec appellatio, et quantam adversus appellantem faciat praesumptionem, vestra, si placeat, consideratio haec.
Secunda objectio. Praeterea Senonis in sublimitatis vestrae praesentia advocans quantum adversus parvitatem meam linguam suam acuerit, et nisi cohibuisset miseratio vestra, quantis probris et contumeliis lacerasset ipsum patrem suum jam exsulantem [Col. 1426A] et absentem, excidisse non arbitror. Unde et eo solo maledici meruit quod patris sui pudenda revelare attentavit.
Tertia objectio. Praeterea me Senonis a vexationibus meis et angustiis ad clementiae vestrae sinum properante, nec a jam saepe dicto fratre et utinam vero fratre exspectatum idem tempore in terram reversus una cum caeteris, nisi quia inter caeteros major necdum accepto super hoc regis mandato spoliavit et universa Ecclesiae bona fecit confiscari.
Quarta objectio. Praeterea hoc nulla commentitia et concinnata fraude valebit, seu in tantae majestatis oculis audebit tegere: quin sciens et prudens ante propriam sui excommunicationem ex nomine meis excommunicatis communicaverit. Illud etiam anathematis [Col. 1426B] vinculum quo inpraesentiarum innodatus est, ut certissime mei persuasum est, solvit ecclesiam intrans ipsis etiam missarum assistens solemnibus.
Quinta objectio. Qualiter etiam sacros vestrae excellentiae apices suppresserit et parvitatis meae mandata contempserit, omnino auditum est.
Sexta objectio. Quoties vero et ob quas causas super iisdem negotii articulis appellaverit, et idiotae et plebeii per vicos et plateas garriunt, sperant quod ad invocationem sancti nominis tui quasi sub alarum tuarum regimine persequentium nos iniquitas et injustitia coalescere potuissent.
Septima objectio. Novissime etiam dum consueto hoc non refugio uteretur sed suffugio, quod caeteris [Col. 1426C] omnibus longe coelestibus judico, non clam sed coram populo, cubile patris attentavit ascendere, et se de jure metropolitanum esse publice contendere non erubuit; adjiciens etiam quia inclinavit ex hoc in hoc ex Herefordia Londoniensis factus, Cantuariensi vero metropolitano nullo astringi professionis seu obedientiae vinculo, cum in sui translatione haec exacta non fuerint. De quibus tamen memini me alias vestrae plenius charitati scripsisse. Ipsa igitur Cantuariensis Ecclesia tam multiplices illecebrosae artis nexus ultra non sustinens, illius caput contrivit, cujus toties calcaneo fuerat insidiatus. Sed non pergo nunc alterius illius exagitare excessus: sufficiat tetigisse. Praeteritis enim multis ea duntaxat recolo quae lapides et marmora clamant. Horum [Col. 1426D] etiam multa ex multorum revelatione ad vos commeantium effugisse non arbitror. In omnibus enim his coram populo processit in campum armatus ut Philistis bella dimicare. Verum Golias in campo, in conclavi Achitophel erat, adeo etiam ut nuntiis domini regis proxime a sanctitate vestra revertentibus, Ricardo videlicet Barre et Radulfo archidiacono, verbum pacis, quod tunc sedulo quidem et officiose tractabatur, una cum archidiabolo illo Galfrido Ridel concilii sui nisibus ruperit. In cujus etiam spe verbi ego cum coexsulibus meis conscientia regis et voluntate Pontiseram jam usque processeram, apud Calvum montem cum venerabili fratre nostro domino Rotomagensi habiturus colloquium; [Col. 1427A] deinde juxta eventum colloquii ad regem qui ob id propius se accessurum disposuerat processurus. Verum in eo articulo jam dicti regis nuntiis adventantibus, sicut a Chusi fideliter accepi, omnis ille apparatus frustratus est consilio Achitophel forsitan a nuntiis aliquo in meae depressionis augmentum et restitutionis suae spem certam accipiens. Sed esto: Dominus mihi adjutor (Psal. CXVII) , non timebo quid faciat mihi caro (Psal. LV) . Spero etiam certissime quod, te duce, te rectore, procella mea statuetur in auram et tempestas erumpens super caput impii veniet. Unde ego sicut ipsorum minimus ita hodie et miserrimus et quoquot passionis istius socii sunt, sanctitatis vestrae genibus provolutis et manibus expansis supplicamus et quantas audemus majestati [Col. 1427B] tantae porrigimus preces: Dissipa, Domine, concilium Achitophel et percute caput de domo impii. Et sicut inde David vice fungeris opus id probet; singulari solertia et fortitudine tua Golias alter prosternatur et caput amittat, quod, ut jam supra monstravimus, in tam multas artes vertit et fraudes. Nam tu solus in militia tanto certamini habilis aestimaris. Et tunc profecto in decem millibus juvencularum psallentium testimonio triumphabis. Nam pestilente pereunte alii manus suas lavabunt in sanguine peccatoris, juxta quod unus sanctorum ait: ยซMelius esse ut paucorum damnatione plurimi liberentur quam eorum absolutione plures periclitentur.ยป Alioquin certe injusta misericordia est. Consulite [Col. 1427C] ergo, Eliae zelum et gladius Phinees a cordis vestri ne excidat manibus; et videte quo zelo dignus sit qui operatus est sic, qui patrem suum retrusit in carcerem, nudavit et adhuc tenet in vinculis, et quod plango lacrymosius, quia caeteris detestabilius est, patris sui sponsam zelatus est sibi, et non in conclavi hoc, sed, ut supra diximus, publice cubile patris violare attentavit, protestans, populo et clero civitatis suae audiente, se jure debere metropolim obtinere, nec Cantuariensi ullo astringi professionis seu obedientiae vinculo. Igitur an absolutionem seu condemnationem meruerit tam malitiosa operatus, tam superba locutus, singularis primatus vestri consideratio haec. Et, si forsan secundum ecclesiasticum morem anathematis absolutionem impetravit, [Col. 1427D] an in hoc ipso parvitati meae, quam adeo contumaciter contempsit, quin potius an matri suae Ecclesiae, cujus publice et tam impudenter rupit professionis et obedientiae vincula, debeat reservari auctoritas; vestra itidem consideratio haec: et ut tantae majestati non tam temere quam timide haec loquor, singulis studiose oppressis in hanc spem non esset absonum et pro certo ad Ecclesiae pacem fieret expeditior via, si qualis accedit talis reverteretur. Alioquin scitote et ego certus sum, quod sicut jam saepe accidit, curabitur contritio nostra cum ignominia. Dicent enim: Pax, pax, et non est pax (Ezech. XIII) . Haec idcirco adeo et confidens dixerim, quod ex solo justitiae metu humiliatio erit et ad pacem accessus, quam sola justitia poterit, juxta quod egregius [Col. 1428A] ille doctor pariter et rector: ยซAmant, inquit, se haec duo,ยป etc. etc., etc. . . . . . . . . . . . . . . . . Videar forte in suggillationem personae Londoniensis nimius, et odio potius quam ex judicio tam dura tam amara scripsisse. Sed testis est mihi is cui omnis voluntas loquitur, et cui nunc sermo in vinculis meis quomodo cupiam eum in visceribus Christi Jesu, qui etsi mihi filialem, ego tamen illi, Dominus scit, affectum patris non subtraxi: id magis et magis inter vincula mea desiderans ut digne ambulassemus vocatione qua vocati sumus, cum omni humilitate et mansuetudine alter alterius onera portantes. Adverto me jam in tanta sermonis longitudine epistolarem omnem brevitatem excessisse. Unde vereor tantae majestatis offendisse [Col. 1428B] auditum, ad alia tam magna et tam multiplicia mortalis vitae hujus negotia intentum. Sed spero quod qui tam paterno tam materno etiam affectu compatitur meis afflictionibus, facile indulgentiam tribuat verborum excessibus: praesertim cum brevi non potuisset stringi sermone quod sensibus et doloribus dilatatum est. Praeterea alias breviores, quas etiam praeter has vestrae transmitto sanctitati, jam scripseram litteras, cum ecce subito cursor intraret qui profectionem Londoniensis ad curiam et alia pleraque hic contenta nuntiaret. Unde tantis novis supervenientibus nova scribere necessarium et post priorum litterarum finem harum inchoare principium. Spiritus consilii et scientiae doceat vos de omnibus, charissime mihi Pater.
Etsi tibi, Pater sancte, omnium sollicitudo Ecclesiarum de singularis primatus tui excellentia sit commissa, specialius tamen illi Ecclesiae filii a te consolationem et protectionem demerentur, qui ex adverso ascendere non metuunt et terrenis potestatibus, ne quod Ecclesiae est usurpent, libere contradicunt. Proinde est quod ego episcoporum minimus pro venerabili fratre nostro filio tuo Thoma Cantuariensi archiepiscopo viro, ut creditur, Deo amabili, et matri nostrae sanctae Romanae Ecclesiae fideli [Col. 1428D] genibus provolutus, quantas valeo et audeo majestati tantae porrigo preces, qui pro tuo nomine et Ecclesiae tuitione, sicut novit Ecclesiarum orbis, tam gravia passus est, et supra spem omnium, cum esset nutritus in palatiis, contubernalis et condiscipulus Augustorum, contempta principis gratia et universa gloria domus ejus, solus pastorales sudores aggressusest, et ob id torcular calcavit solus, nisi quia effusus est furor juxta planctum prophetae: Super parvulum foris et super concilium juvenum simul. Vir etiam cum uxore expulsus est et senes cum pleno dierum: transierunt domus eorum ad alteros, agri et uxores pariter (Jer. VI) . Respicias igitur, amantissime Pater, super filios tuos, qui cum ipso tam dire tam inhumane proscripti sunt et ejecti. Respicias, [Col. 1429A] pastor bone, super oves pascuae tuae: exturba et dissipa, judex sancte, tuam dissipantes haereditatem, ne potestas tanta sine causa gladium portet, nunc praesertim cum in Christum Malchus et in vasa templi Balthasar manus extendit. Et quia Christi vicarius es, opus id probet, leva manus tuas in superbias eorum qui malignantur in sancto. Increpa feras arundinis, confringe in die irae tuae reges et in nationibus judica, ut quemadmodum es pater misericordiarum, sis et dominus ultionum judex justus et fortis, terribilis et auferens spiritum principum, terribilis apud reges terrae, ut sicut Christi te scimus vicarium sic Christi ministerium impleas.
Oro igitur et iterum oro: vicarius Christi christus Domini Christi injuriam amodo ne dissimulet. Verumtamen [Col. 1429B] verbum illud tritum jam et commune nobis scriptum est, quod sapientibus nostris caro revelavit et sanguis: Exspecta, inquiunt, reexspecta, non est tempus vindictae sed sustinentiae in tanta, inquit, multitudine inimicorum Ecclesiae. Oro, Pater, sustine paulisper, et supporta me tantae majestati, non tam temere quam timide haec loquentem: mira certe imo monstruosa sapientia haec ut tunc sine causa portetur gladius sacerdotii quia multi sunt adversarii Christi, quasi athletis Christi ad tempus cedere, curvare genua, solvere manus, et gladium in vaginam convertere tutius sit adversariorum multitudine territis. O caeca mundi sapientia supina nimis et crassa, enervans omnem fortitudinem fidei, suffocans censuram judicii et quae lucernam [Col. 1429C] justitiae ponat sub modio. Pro quibus propheta: Aperi, Domine, oculos eorum, ut videant, quia plures nobiscum sunt (IV Reg. VI) . Non diffiteor tamen persaepe parendum tempori, interdum aliqua dissimulanda, sustinenda multa: dispensanda vero nonnulla, at id quidem bene fieri si salva justitia fiat. Sed ut taceam tam dirum et Christianorum principum temporibus inauditum exsilium, ubi unius percussione tot et tanti mulctantur: quomodo erit salva justitia ubi secundo vinctus ducitur Christus ante praesidem, et Petro adimitur sui apostolatus officium, Anglorum vero Ecclesia sicut jam omnino auditum est exauctorata, passim trahuntur clerici ad judicia saeculi, sacerdotes ligandi et solvendi potestatem [Col. 1429D] exercere non audent? Age igitur, homo Dei, quorum tenes haereditatem, induere fortitudinem: excute te, fili excussorum, ut sis disciplinatorum virga, ineruditorum baculus, superborum malleus et oppressorum levamen. Et quia semel coepi, loquar ad dominum meum, cum sim pulvis et cinis. Non infirmetur in tribulatione virtus tua, alioquin verendum ne una scintilla quae in occidente in corde maris exorta est, nisi citius oppressa fuerit, totum Ecclesiarum orbem populetur. Angelus magni consilii tecum sit.
Quibus nunc potest vehiculis parvitas mea sublimitatis [Col. 1430A] tuae se praesentiae ingerit, quin potius tecum litterarum schemate quotquot sumus migrationis filii pedibus tuae pietatis advolvimur, regiam illam clementiae tuae pulsantes ut ostium misericordiae tuae ingrediatur oratio nostra, cujus si non audis clamorem vocis exaudias vel clamorem sanguinis; ad te enim clamat sanguis noster, nunc praesertim validius quo tentamur periculosius. Siquidem in specie peregrini absconderunt nunc superbi laqueum nobis. Ille, ille nempe ad nos in specie peregrini accessit. Peregrinus quidem accessit, sed peregrinus diu non latuit. Simulans enim se cogitare cogitationes pacis, pacis nostrae, admittebatur benigne loquens et ipse pariter quae pacis erant. Unde et speciem tam bonam cernentes, multorum oculi [Col. 1430B] tenebantur, fiducialiter pacifica praestolantes. Sed demum verborum aucupiis oculos suos depraedatos querebantur. Nam, cum jam ab omnibus consummationis totius finis speraretur, peregrinus noster per quosdam sibi bene notos anfractus a via recta deflexerat et deprehensus est devotus ille non quidem cogitationes pacis, sed potius afflictionis cogitasse. Quippe cum prius pacem offerret, postea pacis osculum pernegabat. Quo audito, haerent circumstantes, haesitant mediatores, stupet populus, admirantur universi, et frustrantur spes omnium. Quibusdam proclamantibus illum non solum ecclesiastici, sed et totius humani moris subversorem, quin potius ipsam naturae legem offendere, quae dilectionis signum et pacis noscitur homines docuisse ut in illo [Col. 1430C] praecipue membro appareat signum concordiae, unde rixa et jurgia oriri consueverunt. Alii non istud opertae in corde seductionis manifeste speciem declarare testabantur, diabolicam etiam excedere praesumptionem, qua non dignaretur homo communicare homini quod homini exhibuerit Dominus, et ipse enim in signum reconciliationis et pacis osculatus est me osculo oris sui. Ego vero ut domino meo secretius loquar, rem tacitus considerans, aestimo non sine causa, quin potius divino nutu pacis osculum nobis fuisse denegatum, quod videlicet illius pax, quam quaerimus, et nostra justitia quam fovemus, convenire non possint, illius regnum et sacerdotium nostrum. Alias quippe legimus pacis et [Col. 1430D] justitiae osculum: Justitia, inquit, et pax osculatae sunt (Psal. LXXXIV) . Utinam tamen juxta quod propheta de se optat essem vir non habens spiritum et mendacium loquerer. Praeterea scriptam domini Cantuariensis petitionem pacis nostrae formam continentem et prudentium arbitrio moderate satis et discrete conceptam, oblatam sibi et perlectam primo quidem videbatur admittere: sed postea, ut mos hominis est, nescio quibus utens mollitis sermonibus scriptae petitionis variavit sententiam, ita ut juxta quod consuevit perfidia nihil faciens, totum fecisse videretur. Et sic frustrati discessimus nihil praeter quam nostras angustias reportantes. Age ergo, homo Dei, para te, superborum baculum, tyrannorum malleum et oppressorum levamen, ut quorum [Col. 1431A] sortitus es ministerium, sortiaris et zelum, et alterum nobis Mattathiam exhibeas adversus Antiochi sacrilegia: ignito eloquio tuo frigida Israelitarum corda excitando sollicite provideas ne flabris leprosorum exstinguatur. Nam quod nunc solum residuum est, ad te sunt oculi nostri, quin potius tota Anglicana Ecclesia, cujus tu adhuc parvulus suxisti ubera, ad te suspirat et hostias exspectat pacificas, nunc praesertim cum per temetipsum introieris in sancta. Quod praefatus ille peregrinus noster metuens, miro modo consternatus est, qui ex solo tuae profectionis metu, dolo et calliditate quadam ut jam diximus, humilitatem praetendit et etiam peregrinum simulavit: in qua profecto peregrinatione ex tui absentia occasione captata Gallicanos fluvios [Col. 1431B] multa jam ex parte videtur absorbuisse, adeo etiam ut Jordanis ipse in os ejus dicatur influxisse, hac arte et nos absorbere attentans, ni fallor: scit quid dicam prudentia tua. Unde necesse est in brevi medicinalis occurrat virtus consilii tui, ne non solum partem terrae quam petit et in spe certa jam obtinere videtur, sed totam, quod absit, terram absorbeat. Id autem in calce sermonis ego et passionis meae socii provoluti tunc genibus tuae supplicamus discretioni, ne unquam te volente, te assentiente damna patrimonio Christi sanguine elaborato et viduae doti illata superiori auctoritate compellamur remittere. Quippe hoc esset exemplum perniciosum inducere et nos ipso de indebito contaminare consensu; justificare etiam manifesti sacrilegii reum, praesertim cum [Col. 1431C] regula divini juris sit non remitti peccatum, nisi restituatur ablatum, et iterum: Veram poenitentiam non agi, sed simulari potius, quandiu penes furem raptoremve res ablata constiterit, nisi forte arctatus excusetur inopia. Praeterea ne excommunicati nostri praeterquam praestita juxta morem ecclesiasticum cautione absolvantur, vestra item sollicitudo et consideratio haec, ne quod semel bisve secus actum est, ad Ecclesiae laesionem possit converti. Unde expressum super hoc Romani pontificis multum acceptaremus mandatum. Audivimus proxime aliquos in nostri suggillationem pro persona Londoniensi scriptis suis testimonia in curia perhibituros, quorum unus cismarinus in Normannia, ut dicitur, episcopus [Col. 1431D] est, qui tamen an episcopus sit, licet in episcopis jam senuerit, ignoratur, imo quod verius est, si quis Christum bene recogitet, non dico episcopum sed nec etiam Christianum vere profitebimur, nisi forte verba non opera faciant Christianum, cujus profecto omnis virtus in ore est, lingua aurea, et ferreum cor, cujus epistolare eloquium quod proxime vidimus, contra nos operose sed viperee nimis conceptum, nimio candore deforme mentitur idolum, quin potius verum idolum est, quia falsum est quod conflavit, et spiritus non est in eo. Is est qui in ore suo pacem nobiscum loquebatur et nunc occulte ponit insidias, unde periculosior est de quibuslibet propheta dicit. Sagitta vulnerans lingua eorum: dolum locutus est (Jer. IX) . Verum non pergo [Col. 1432A] nunc ulterius istius exagitare ignominiam: sufficit tetigisse, praesertim cum sciam nec dubitem, me tacente, ex jam dictis personae circumstantiis personam ipsam cum universis idiomatibus suis, menti tuae mox occurrisse: sed speramus quod hi et horum similes nobis sine causa adversantes tua majestate praesente, praestante Domino, revertentur confusi. Inter quos etiam nonnulli mulcti dicuntur, ut nobis potius quam vobis obsistant cum domino suo somniantes vos in terra ipsorum cismarina nescio quam legationem petiturum. Verum parum eorum somnia curantes cum universa Ecclesia et nos pariter inter monachos et petras delitescentes in nostra oramus pressura, ut veniens venias cum exsultatione prosequentes, de cujus munere venit [Col. 1432B] quod tanti pontificis ministerio visitavit plebem suam: qui pro filiis captivitatis legatione fungatur, qui ad justitiam majorum nostrorum nobis corda conciliet et vota intimet miserorum. Angelus magni consilii sit nobiscum, qui aptet nos in omni bono, ut intelligatis quae recta sunt et opere semper compleatis.
Reverendissimo Patri et domino suo in Christo amantissimo W. Dei gratia Senonensi archiepiscopo et apostolicae sedis legato suus HERBERTUS miserabilis nunc et exsul, modicum id quod nunc [Col. 1432C] potest.
Etsi tanta cui scribitur jusserit silere auctoritas, rupit tamen silentium charitas; quae ut mors valida est et plerumque majestatem pensare non novit, juxta quod etiam ait gentilis ille poeta:
Qua verborum facundia quibusve linguae praeconiis tot et tantas miserationes vestras ab initio passionum nobis exhibitas condigne efferamus, invenire non possumus; sed nunc praesertim cum amplior miserendi praestaretur occasio, ad nostra sananda vulnera omnibus patuerunt viscera misericordiae vestrae. Omnes a minimo usque maximum cognoverunt, et apostolicum virum praedicant, qui onus [Col. 1433D] nostrum tanta charitate supportaverit. Unde divina miseratione tribuente merces erit operi vestro et spes novissimis vestris. Nos autem non solum confratres et amici, sed ego et passionis meae socii scabellum facti sumus pedum vestrorum. Verum periclitantibus adhuc servis necessarium est, domine mi, auxilii vestri porrigere manus, maxime his qui domi manus pessimorum confortavit, conversus sit nunc demum ad cursum suum, et quasi equus impetu vadat ad praelium captate forte David absentia ut libere exprobret Israel, cum non sit qui ejus possit vel audeat ludere impetum. Hic est Londoniensis, qui jam coepit mendacii conficere iter. Unde nos leonis metuentes violentiam qui draconis jam pridem experti sumus insidias, ad alarum vestrarum [Col. 1434A] suffugimus velamentum: ut si forte vos in diversorio invenerimus, Davidicam adhibeatis solertiam et fortitudinem, ne ad praelium procederetis contra Israelem praevaleat impetus. Potius in hostem retorqueatur totius plebis opprobrium. Spiritus consilii et scientiae vobiscum sit, qui pro pueris nostris huic certamini minus idoneis, doceat manus ad praelium et digitos nostros ad bellum.
[Col. 1434B] Sciatis, charissimi, quod ex multa tribulatione, etc. Impressa est inter epistolas S. Th. sub num. 78.
THOMAS, Dei gratia Cant. Ecc. min. hum. et ap. sed. leg. ven. fra. suo H. WINTON. ep. et reliquis omn. confr. et coep. suis, abba. etiam per prov. constit. nec non et ven. fra. suo HUG. Dunel. ep. [Col. 1434C] viriliter agere et confortari in Domino.
Gratias ago Domino meo cui nunc servio. Vide inter epp. S. Thomae, ep. 79.
THOMAS, Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, venerabili fratri suo ROGERIO Wigorniensi episcopo, quod bene incoepit meliori fine concludere.
Quid nobis de vestra transfretatione placeat charitati vestrae nos saepius scripsisse meminimus et de vestra non minimum gaudemus obedientia. Verum, quoniam districtiora credimus tempora imminere, et inimicorum castigationem crudelem, adhuc [Col. 1434D] iteramus mandatum firmiter injungentes et in virtute obedientiae praecipientes ne ullo modo transfretare attentetis, donec super Ecclesiae negotio domini papae et nostrum mandatum receperitis. In eadem etiam virtute obedientiae praecipimus ne contra matris vestrae Cantuariensis Ecclesiae dignitatem ad filium domini regis coronandum ullo unquam tempore metu cujusquam seu gratia praebeatis assensum. Quin potius si tantam Ecclesiae libertatem periclitari seu etiam vacillare noveritis, sicut decet tantum filium viriliter vos opponatis. Et quia scio nuntios domini regis a curia proxime revertentes, linguas habere latas et in ventum multa seminasse, illum quem non dubito gestarum rerum veritatem [Col. 1435A] quam peroptime novit relaturum fideliter, qui et ipse posterior a curia recessit, ad vos destinare curavimus, ut consolationes nostrae laetificent quoque animam vestram. Praeterea desideramus vos monitum fore ut rescriptum litterarum, quas vobis dirigimus, confratribus et coepiscopis nostris mittere curetis, domino videlicet Wintoniensi et domino Exoniensi, scripto etiam proprio consolans eos et hortans, ut nobis pariter stent Domini praelia strenue dimicando, et tunc praesertim ut Dominici gregis arietes se opponant, si super coronando regis filio nostra auctoritate seclusa conveniantur. Angelus magni consilii et nostra benedictio vobiscum sit, fili mi charissime.
THOMAS, Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, dilecto et dilectori amico suo R. Sancti Audomari praeposito, sic transire per bona temporalia, ut non amittat aeterna.
Quod nec tanta inaequalitate temporis, nec ullo sortis nostrae lubrico nostrae ille charitatis fervor refriguerit ipsa operum attestatione novimus et tenemus, et totius charitatis largitori devotas gratias agimus de cujus id munere venit, ut vel unum mihi adversitatis inter tot prosperitatis amicos reservaverit. Si igitur sub tanti temporis lapsu vobis [Col. 1435C] minime scripserim oblivioni nequaquam imputandum est vel desidiae. Ob id siquidem intercurrens suspendi mandatum, quia super verbo illo quod conversus noster ad vos destinatus detulit, vestrum in dies exspectabam responsum. Quod ut promoveatis officio adhuc desideramus et postulamus affectu. Quod autem litteris charitatis vestrae inseruistis rumores super negotio nostro non secundum cor vestrum accepisse, quod significare volueritis nequaquam mihi admodum liquet, nam illo miserante qui etiam in ira sua miserationes suas continere non potest, pro rerum conditione et statu temporis prospere erga nos universa geruntur. Adversa etenim nostra sic modificat medicinalis sapientia Dei, ut faciat patienter et aequo animo perpeti [Col. 1435D] per quae promittitur coelestis janua aperiri; adeo ut ipsum reputetur Dei medicina, quod est saeculi plaga et quod est persequentis flagellum sit patientis solatium. Verum, dum huc illuc evolverem quid praetacti verbi contineret involucrum, suspicabar forte vos moveri pro litteris quibusdam a Romano pontifice obtentis: quibus videtur dominum Anglorum regem et personas regni et regnum a nostro eximere pontificio. Sed intendere debet prudentia vestra quod hujusmodi valeat in brevi exspirare mandatum. Unde nec nos ipsi in aliquo inpraesentiarum adversus dominum papam moti sumus nec causamur injuriam. Verum, nolit, velit mundus, contra mundum magnum, tribuente Domino, [Col. 1436A] certabimus agonem supernae vocationis palmam in anteriora sectantes. Sed haec hactenus. Caeterum, ut cum fiducia diligenti loquar, non possum satis admirari quod in facto istorum regum ad gloriam Domini vestri mihi in Christo amantissime et vestram non intendatis industrius. Nostis siquidem omne consilium fore reprobum quod nota comitatur vel sequitur, quam profecto jam contra nos buccinat orbis et videtur non nova attestatio operis. Unde vos tanquam praedilectis dilectiorem exhortamur in Domino ut videatis quomodo caute ambuletis, nec adeo uni vos praebeatis benevolum, ut gloriae nominis vestri sustineatis detrimentum et alter vos perpetuo odiat: potius consideratione adhibita ambo obnoxii sint. Intelligenti dictum est [Col. 1436B] satis. Pro causa Ecclesiae et nostrae jam saepe rogatum rogamus adhuc, utpote cui post Deum debemus modicum id quod nunc scimus et quidquid unquam poterimus, prout expedire noveritis, diligentem et citam adhibere vos curam. Valeat et vigeat erga nos, charissime mi in Christo, vestra dilectio.
Dilecto sibi in Christo, N. homini Dei, H. THOMAE Cantuariorum archiepiscopi miserabilis nunc et insignis exsulis socius, modicum id quod potest.
Suscepi charitatis tuae litteras, quibus si bene [Col. 1436C] recolo monuisti, ut ego quibus possem modis efficerem, ne Cantuariensis ille a coepto fervore desisteret. Sed non est opus unguentis balsamum vel solem facibus adjuvare nec est necesse ad cursum anhelos urgere calcaribus. Cerno athletam Christi dimicare fortiter et quovis hortatore suo fortiorem, nec in cursu certaminis verborum stimulis indigere. Cerno, inquam, unicum diebus nostris ac verum athletam Christi doctum ab illo, unctum de illo, venditum cum illo, fugisse ut ille, sed gloriosum in illo, adversus quem amici sui et proximi appropinquaverunt, fremuerunt gentes, astiterunt reges et principes convenerunt, per omnia illius factus imitator qui fide et patientia haereditavit promissiones. Unde et contra mundum in theatro hujus mundi spectaculum [Col. 1436D] factus et angelis et hominibus legitime magnum certat agonem et palmam supernae vocationis in anteriora sectatur, ad quam ut perseverando perveniat non mea hominis peccatoris exhortatione, sed gregis tui potius infirmi corpore et spiritu fortioris et tuae propriae orationis fortitudine indiget. Scripsissem plurima nisi ex scripti tui brevitate tuas quotidianas necessitates didicissem. Unde et ego sollicitudinis tuae circa plurima non immemor et scribendi non vivendi quidem a te ipso formam accipiens, paucis pauca respondi, magis tamen plura scribens tibi quam scripseris, reddens cum fenore quae accepi, sed id pro certo noveris, mi charissime, pars animae meae, et alter Nicolaus, mihi in [Col. 1437A] praesentis exsilii mei naufragio, quod quae nunc accipis volo ut tu reddas cum fenore, et quoniam, ut aestimo, magnum gestas in pectore inferiorem non sentiam in sermone. Valeat pauper Christi in Domino.
Dilectis sibi in Christo priori Sanctae Trinitatis et reliquis ejusdem loci fratribus Deo devotis, H. THOMAE Cant. archiepiscopi miserabilis nunc et insignis exsulis socius lacrymis et oratione pugnare.
Cum ego arriperem stylum ut praesentis paginae opus exararem, haesitavit mox animus, tremuit manus, et revocato dolore, oculi lacrymis implebantur, [Col. 1437B] vestrae admodum desolationi compatiens, quibus jam lugubre illud sponsae canticum competit: Percusserunt me et vulneraverunt me; tulerunt pallium meum custodes murorum (Cant. V) . Pallium nempe decoris vestri ablatum est et vos confusionem et moerorem induistis; lugetis Jonam devoratum et Joseph venditum, nec potestis aequo animo patris vestri miserias et matris vestrae injurias tolerare. Nunc autem contra luctum consolationis arma sumenda sunt, ut spes vestra possit habere victoriam. Igitur inter nascentis mundi exordia videamus Abel in campo, Noe in diluvio, Job in sterquilinio, Danielem in lacu, et quia longum esset singulas justorum generationes percurrere, quorum profecto tot sunt flagellati quot justi; familiarius et attentius [Col. 1437C] Salvatoris nostri labores, contumelias, et injurias cernimus, cujus civitatem pater hic noster indignus admodum regeret, si imperatoris sui sudores bellicos et militiae agones recusaret: sumimus itaque nobis exemplum ab homine et auxilium a potente: exeuntes cum eo extra castra et imperium ejus portantes. Adjicitur etiam consolationi, quia peculiare vestrum est patres vestros per miserias hujusmodi et passiones transire et tribulationis igne examinari, exinaniri nequaquam. Unde et ego jam vobis consolationem super consolationem adjiciam, et ut fidenter aliquid eloquar, vocem illam vobis aptare audeo: Quia transivimus per ignem et aquam, et educti sumus in refrigerium (Psal. LXV) . Jonas quidem devoratus jam de visceribus belluae eductus est, [Col. 1437D] et Joseph a fratribus suis venditus vivit profecto et dominatur. Verumtamen tunicam polymitam cruentam patri suo ostenderunt, dicentes quia fera pessima devoraverit eum. Nam qui fuerant missi nostro Joseph varia crimina objicere attentarunt, vocantes eum hominem flagitiosum, pacis regni et Ecclesiae turbatorem: sed omnes in astutia sua comprehensi sunt, nec est creditum verbis eorum, quorum unus qui abstemius est, cum sitiret sanguinem innocentis et domini Cantuariensis personam laedere adhuc in pluribus attentaret, imperatum est a summo patrum patre, ut parcius ageret, cujus cum tam brevi interlocutione diu praemeditata intercideretur narratio, non currendo ut prius, sed in narrando gradu [Col. 1438A] testudineo incedebat, vix tria verba simul, non enuntians, sed singultiens. Alius vero qui maxime gloriari solet de humanae sapientiae verbis, mox ut est locutus, nec vox erat ei nec sensus, sic loquens, ut qui pueriles litteras et primas dictionum juncturas ignoraret. Unde quamplurimi stupebant et mirabantur, totum id illi tribuentes qui linguas prudentum disertas facit et disertorum infatuat. Ego neminem nominabo, arbitror etenim quia ex jam dictis etiam non dicta sitis perfacile percepturi. Adhuc alia et de aliis scriberem, nisi quod singula prosequi angustiam excederet epistolarem et unius lucubratiunculae opus. Ut igitur brevitate servata omnia semel et in summa dicantur, sicut vidimus et sicut audivimus, cum pudore et confusione revertuntur [Col. 1438B] qui quaerebant animas nostras, et quibus, ut jam diximus, Deus subtraxit vocem, ut vix possent audiri, exauditi non sunt. Consolamini itaque, consolamini in verbis istis, in nullo haesitantes, sed scientes pro certo quia magnus ille Deus Hebraeorum qui Joseph vestrum eduxit de carcere, adhuc modicum et magnum faciet eum in terra.
Vos autem interim viriliter agite et confortetur cor vestrum pro civitate vestra tam sancta et civitatis custode lacrymis dimicate et psalmis, memores quia ad Ezechielis lacrymas centum octoginta quinque millia Assyriorum ab uno angelo una nocte deleta sunt. Joseph itidem laudes concinebat Domino et Dominus pro laudante superabat. Moyses [Col. 1438C] contra Amalech non gladio, sed oratione pugnabat. Vigilate itaque nunc et orate eo nunc instantius quo gravius ipsam matrem vestram affligi conspicitis, ab ipsis quidem domesticis ejus et filiis, providentes prae omnibus pauperi Jesu Christi pastori dico vestro et patri, qui ut omnis lingua testatur magni illius prophetae discipulus reliquit domum suam, dimisit haereditatem suam, qui amore justitiae postposuit gratiam principum, minas etiam sprevit et demum exsilii aspera et paupertatis onera non abhorruit, potius amplexatur devotus, nec dubitavit humeros suos supponere virorum oneribus et pastorales sustinere sudores cum fuisset ad haec tempora in domibus regum nutritus et tot et tantarum ut mundus praedicat filius deliciarum: nunc [Col. 1438D] vero non habet ubi caput suum reclinet, nisi quod in ipso principes alieni et gentes, ad quas sumus expulsi, non hominem se putant venerari sed Deum. Decet vero famam sanctitatis vestrae ipsius per omnia et super omnes sollicitudinem gerere, ipsi jugi die ac nocte in spiritualibus, in temporalibus vero frequenter et supra etiam possibilitatis vestrae modum cum omni hilaritate providentes. Valeant orationes vestrae.
Ven. Patri et domino, etc
Quae, Pater, in longinquo, etc. [ eadem est cum epistola 436 inter Epistolas Gil. Fol. ]
THOMAS, Dei gratia Cantuariensis Ecclesiae minister humilis, dilectis sibi in Christo fratribus ejusdem Ecclesiae filiis coepiscopis suis et reliquis [Col. 1439B] ecclesiarum Dei ministris per provinciam constitutis, quae recta sunt intelligere ac novissima providere.
Exspectans exspectavi in dies si quis de amicis meis et notis super me intelligeret, hominem novissimum et tanquam morti destinatum, sperans me a vobis saltem, fratres, aliquam vel sero consolationem recepturum in hoc magno certamine passionum. Et ecce mihi in eremo Pontiniaci commoranti scripta vestra demum perlata sunt quae videbantur et amorem sonare pariter et querelam: amorem, quia ut longiora percurram brevius scripsistis esse solatio me post discessum meum fama celebri perhibente nil altum sapere, etc. . . . . . . . . . . . . . . . , [Col. 1439C] Sed, ut ad appellationem a vobis factam revertamur, ex jam dictis liquido vobis constare debet, etsi non ore, conscientia tamen vestra mihi testimonium perhibente, quam iniqua sit appellatio haec. Praeterea, sicut vos ipsi scribitis, jam dudum super eodem in facie Ecclesiae appellastis, si super alio vos videritis. Sed illius appellationis prosequendae tempus, quod etiam non nisi urgentissima ratione conceditur, jam fere exactum est. Biennium enim est: quare nec cum infra tantum tempus, quod non nisi urgentissima de causa indultum est, appellationem prosecuti non sitis, appellatio ista vetus nunc innovata nullum appellatoribus remedium pariter, praesertim cum judicis copiam haberetis, etc. . . . .
[ Haec ex epistola prolixa excerpta sufficiant: nam [Col. 1439D] nihil est nisi rhetoricus libellus a bono Herberto nostro concinnatus. Epistola quam revera sanctus Thomas ad episcopos Angliae remisit, jam inter epistolas S. Thomae sub n. 75 edita est. ]
Vestrae fraternitatis litteras benigne suscepi diligenterque inspexi, in quibus quod injuriis dominum meum regem affecisse, quibus ipsum et ejus regnum turbaverim dicor, me vehementer turbat. Injurias intulisse siquidem mihi conscius non sum, sed atroces me pertulisse scio ac per reges et regna divulgatum [Col. 1440A] plurimum doleo. Nam injuriari nemo dicitur, cui non est injuriandi animus, nisi quis minus prudenter injuriam interpretari velit, quod minis quibus terrebar serpentinis suggestionibus et fraudulentis suasionibus quibus ad renuntiandum Cantuariensis Ecclesiae administrationi callide inducebar, nequaquam cessi nec acquievi, quod quidem nec debui nec potui. Sicut enim dominari ambientes temere impudenterque ad regiminis locum praepropere festinantes Patrum instituta repellunt, principum quoque edicta severissime puniunt, ita a Domino vocato atque canonica electione promoto susceptum onus recusare eorumdem inhibentibus sanctionibus minime licet. Proinde, si non cessi, juri parui, nemini injuriam intuli. Nemo etenim boni [Col. 1440B] viri arbitratu injuriam fecisse dicetur, quem in facto quo super arguitur canonum mandatis obtemperasse, liquido claret. In discessu quoque meo vel ex eo nulli me injuriam intulisse arbitror. Discessi quidem atque doctorem nostrum Christianae religionis institutorem, cujus omnis actio nostrae vitae debet esse institutio ac morum informatio, ejus quoque discipulos doctores nostros imitatus, fratribus filiisque matris meae persequentibus me fugi; fugi, inquam, nulla animi facilitate ductus, sed eo metu qui in constantissimum hominem caderet actus, nonnullis quorum consilio talia geri constabat, in faciem dicentibus mihi non modicum gaudendum, si necdum archiepiscopus sed Thomas remanere possem. Horum in me debacchantium furorem et [Col. 1440C] animi domini mei regis motum magis suggestum quam innatum declinare volens discessi. Fuga itaque mea rationabilem, justam, urgentissimam quoque habuit causam. Eapropter non ut pavidi, meticulosi, facilis, levis, et inconstantis hominis, sicut Assur sine causa calumniatus est, fuga mea fuit, sed ut constantis et providi, etsi non constantis et providi. In quo si totius negotii circumstantia et ea quae probabiliter metuebantur, (nam prudenter timetur quod facile contingere potest,) diligenter attendantur attentiusque considerentur, domini mei regis famae plurimum fuisse provisum luce clarius constabat. Qui sapiens est intelligat et vos prudentes estis ut quae loquor facile intelligatis. Et quidem post discessum meum ne verius dixerim ejectionem, solitudinem [Col. 1440D] petii, mensam quam Dominus in conspectu nostro adversus eos qui tribulant nos paravit ante me proposui, orationi vacans, lectioni insistens; si quomodo deperdita tempora reparare et diebus quibus vidi et operatus sum mala bona videre et operari valerem. Cumque de proposito in silentio et humilitate perseveranter haec agerem, Cantuariensis Ecclesiae filiorumque ejus redemptionem sperans, nuntiatum est Job domum ruisse, in ruina filios oppressos exspirasse: nuntiatum est et mihi Cantuariensis Ecclesiae et pauperum bona occupata atque invasa, monachos et clericos crudelius quam prius vexari. Silui tamen patientibus compatiens, pro excedentibus gemens, exitus aquarum uberrimos oculis meis [Col. 1441A] educentibus, quia non custodiebant legem tuam, Domine. Exspectans adhuc eram, spem aliquam habens atque consolationem suscipiens, virga et baculo Domini consolantibus me, sed qui matrem suam persequebantur apposuerunt et adhuc peccare, passim omnis ordinis clericos ad saecularia judicia trahentes. Si qui vero fori praescriptionem opponere velint, vel ad appellationis remedium confugere desiderent, lacerantur quaestionibus, et exquisitis suppliciis, quasi in principis animam cogitaverint, subjiciuntur, ecclesiasticis etiam judicibus sicut fertur id interdum fieri decernentibus. His contingentibus mihi silere jam non licuit, ne in conquestionem illam quandoque prorumpere cogerer: Vae mihi, quia tacui et silui a bonis (Isa. VI) ; ideoque dolor meus [Col. 1441B] renovatus est (Psal. XXXVIII) . Propterea domino meo regi in omni humilitate consilium exhibendo scripsi, quatenus tam enormiter delinquentes coerceret. Suggessi quidem suasique, sed, vae mihi, non persuasi; commonitorium emisi, sed non admisit; comminatorium proponendo sibi quam horrendum sit in manus Dei viventis incidere edixi, sed repulit; in quibus salutationis officia non omisi, sed cum omni devotione in viis Domini eum prosperari desideravi.
In his omnibus nihil odiose, nil indevote, et omnino nihil nisi quod fidelis domino, pater filio, mandavi, eo intuitu eoque fine desiderato, ut ab his in quibus deviare dignoscitur revocetur. Cur ergo a spe reconciliationis meae ac domini mei si tamen [Col. 1441C] eam concepistis decideritis, non intelligo: quave de causa extracto gladio pugna conseri dicatur, ubi fidelis ad dominum tam sincera auditur devotio, non intelligo. Sane magis erat ut me sui aemulum animae suae inimicum, atque mei officii contemptorem de silentio conjectaret, cum de optimo probatoque consilio omnino, quod Deus avertat! fidelem suum repelleret pastorem contemneretque. Enimvero si dominum meum ad quod debui fideliter admonui, si divinum judicium sibi verendum beneficiorum collatorum contemplatione atque pro officii mihi injuncti debito proposui, jam non est unde mihi indignetur potius quam gratificetur. In id universa studia mea conferam, laboribus labores addam, me quoque ipsum [Col. 1441D] si oportuerit superimpendam, quatenus ad meliora dominus meus reformetur. Ad bonum ergo admonitio, a malo ut revocetur correctio, pro pertinacia increpatio, gloriam et famam mihi in Christo comparant, eademque a turpi ingratitudinis nota me pariter tuentur. A quo ne securim et regni inquietationem excipiant etiam si possem frustra quis timeret, cum ne Christi Ecclesiae statum per quem reges feliciter et in pace regnant, deformari patiantur: sed in melius reformare studeat, opportune et importune instare.
Obsecrabo igitur, arguam, increpabo dominum meum severiter, sed et clementer, quatenus ipsum in Christo magis promerear exinde sibi futurus gratior.
Haec domino meo, qui me ad digniora erexit, [Col. 1442A] pro beneficiis collatis ac dignitate mihi concessa ad ejus correctionem non ad confusionem retribuo. Quae nequaquam retribuerem nisi in Christi visceribus eum amplecti desiderarem. Corripit enim pater filium quem diligit, et juxta Sapientis eloquium: Meliora sunt vulnera diligentis, quam fraudulenta oscula odientis (Prov. XXVII) . Eli sacerdos quia filios non corripuit, repente interire meruit. Si ingratitudinis reus dominum meum odire possem, ab his omnino silerem, oleo peccatoris ejus caput perungerem. Parietem quem aedificavit, non destruerem, sed linirem. Itaque erga eum mea sincera devotio et mihi credita dispensatio efficiunt alterum, ut eum a viis Domini declinare nolim, alterum ut in declinantem judicis severitate quandoque fungar. Suadetis [Col. 1442B] mihi, fratres, patientiam, ut in ea obtineam quod in forti manu, sicut dicitis, obtineri non potest. Scriptum revera quoniam doctrina viri per patientiam dignoscitur. Caeterum Scripturae sacrae judicio tacere et non pro persona quam quis gerit delinquentium excessus corripere, nullo pacto patientia, sed plectibilis probatur negligentia. Non enim caret scrupulo societatis occultae qui manifesto facinori desinit obviare, et error cui non resistitur, approbatur, veritas cum minime defensatur opprimitur: formidandum est nobis, ut multis videtur, ne patientia haec officium coelestis praetoris terribiliter contra nos inducat. Quae autem ad patientiam, sicut plurimorum habet opinio, plectendam magis quam admittendam persuadendum validiora [Col. 1442C] inducitis, in domini mei regis confusionem et si diligenter advertitis in notam indelebilem, apud graves et maturos viros redundat. Nunquid enim regiae majestatis vox haec esse potest, ut apostatet, a lege Dei declinet, ipsamque violet et profanet, seseque schismaticorum haereticorum sacrilegis coetibus immisceat, nisi enormiter delinquere et omnino irreligiose excedere patienter feratur. Quos velut schismaticos et haereticos, Alexandrum papam in patrem et dominum non minus devote quam sponte suscipiens, prorsus abjuravit. Quos oraculis suis insectari debet severissimis edictis subjugare, in eorum profanum collegium migrabit, si devote admoneatur, si juste corripiatur. Videte [Col. 1442D] quid de paucis multa conjicientibus segregaveritis. Consultius tacita haec essent quam publicata scripto: legi atque in conjecturam rei dispendiose retorqueri absit quod in mente domini mei regis illustris discreti ac providi principis, cui regna obediunt et populorum millia obsequuntur, cuique divinitus datum est victoriosissime de hostibus triumphare! Absit, inquam, ut hos conatus hasque minas conceperit! Prope est ut talia praetendere sit in haeresim labi fratres, nolite, quaeso, nolite cum dispendio famae domini nostri regis, et sub praetextu metus, qui in virum probum venire non debet, procurare et quidquam contra religionem sanctamque Romanam Ecclesiam matrem nostram moliri: frustra jacitur rete ante oculos pennatorum. Ab hujusmodi [Col. 1443A] adinventionum suspicione alios apud nos ita immunes esse vellem, sicut apostasiae criminis similiumque vos insontes fore religio deposcit et ego desidero. Sin vero justus est conceptus metus, lapsus, et praecipue domini nostri regis, quod Deus sua clementissima pietate avertat, occurrite ut amici, sed Christi, ut judices, sed Moysi vestigiis inhaerentes, non palpantes delinquentem, sed divino judicio terrentes resipiscere nolentem. Palpare enim hoc est mortificare, non animas curare. Arguere enim et increpare, id est curare. Hic est labor meus, haec est gloria, haec est fama, cujus in Christo cupidus sum, ut dominum meum arguam, increpem, quatenus curare ac sanare ipsumque a proposito minus justo revocare valeam. Quem nedum [Col. 1443B] satisfacientem sed etiam satisfacere volentem mater sua Cantuariensis Ecclesia expansis brachiis suscipere et in sinu suo velut charissimum filium fovere, parata invenitur et ego in ea de caetero ipsius omnes in Christo voluntates secundum scientiam atque possibilitatem meam sequi promptissimus reperiar. Verum, exigentibus peccatis meis, nec satisfactionem obtulisse nec satisfacere voluisse a quoquam accepi. Etenim satisdare aut satisfacere velle nequaquam dicitur, qui ad nutum suum ea exhibere offert. Nempe satisdare dominis sicut satisfacere. Satisfacere vero quis ei dicitur, cujus desiderium legitime implet. Qui ergo eorum judicio cavere atque satisfacere offert, quos jus omne ab ejus judicio contra satisdantem qui agit prorsus [Col. 1443C] coercet aut interveniens causa jure inducta ut suspicio tantisper a judicandi officio suspendit minus legitime satisdare ac satisfacere idcirco quia nec satisdare nec satisfacere desiderat. Nam quoties minus legitime cautum vel satisdatum est, non videtur cautum aut satisdatum ut satisdatio non facti duntaxat, sed et juris nomen sit. Vos siquidem cum Ecclesiae Cantuariensis et nostri filii sitis, sanctorum Patrum decreta et consiliorum instituta meos judices esse non patiuntur. Quae praelatos minorum deliberationibus submitti praecise inhibent, eundumque ad superioris judicis examen, querelis adversus episcopos emergentibus decernunt. Eaproter cum minus canonice objecta reverentia patri [Col. 1443D] debita, me pastorem, etsi peccatorem, praelatum quanquam indignum olim judicare praesumpseritis, alias etiam legitimi judices meritissima causa facti estis suspecti. Quos omnis ratio omniaque jura tam a judicio longe faciunt: quam arbitrio procul repelli permittunt. Ex his attente considerantibus nedum satisfacere voluisse sed contempsisse, praesertim cum in dies manus suas contra Cantuariensem Ecclesiam matrem suam aggregaverit, perspicuum fore haud haesito. Porro satisdare satisque facere contemnentem, saepe saepiusque admonitum diutius quidem exspectatum, nec parentem velut contumacem universa jura condemnari decrevere. Unde dominus justissimus legislator noster eum qui tertio admonitus sacerdoti et Ecclesiae [Col. 1444A] non paret, sicut ethnicum et publicanum, mandat haberi. Quod Romani pontifices sicut Dei mandatum firmiter observari censuerunt. Principem quoque ternis litteris, aut uno edicto pro omnibus peremptorio citatum, suique praesentiam minime exhibentem condemnari sanxerunt. Ejusmodi comminari qui omni jure posset condemnari non est impetu ferri, sed indulgenti ratione duci. Itaque satisdare satisfacereque contemnentis condemnatio, nedum comminatio omni jure subnixa si procedat firmissime obtinebit. Vos tamen cum sanctum canibus datum, margaritas porcis expositas, lapides sanctuarii in platearum capitibus dispersos cernatis, etiam de comminatione et quod longe minus est de admonitione, adversus me indignamini. [Col. 1444B] Fratres, nolite errare, Deus non irridetur, cujus increpatio super me et super vos dicentis: Canes muti non valentes latrare (Isa. LVI) : et item prophetae: Tui viderunt tibi falsa et stulta, nec aperiebant tibi iniquitatem tuam (Thren. II) . Quod quamvis subditis dicatur in praelatorum increpationem retorquetur. Amoveamus ergo silentium; delinquentibus scelera nuntiemus, ne divinum incurramus judicium et gehennae aeternae incidamus supplicium. Constituti enim sunt sacerdotes judices super gentes et regna, ut evellant et destruant, disperdant et dissipent et leges iniquas evacuent, quatenus aedificent et plantent, et leges aequiores inducant. Labia siquidem sacerdotis custodiunt scientiam et legem requirent ex ore ejus (Malac. II) ; non [Col. 1444C] ipsi de ore principis. Legem utique a sacerdote requirunt terrarum populi, principes Christiani. Quorum est ecclesiasticis institutis parere, non leges iniquas sacerdotibus et Dei ministris indicere. Non his dissensit Justinianus, piissimus princeps, dicens: Nostrae leges non dedignantur imitari sacros canones. Vae his qui condunt leges iniquas (Isa. X) iniquis judiciis suis Dei judicia subvertentes. Vae asseclis et eorum imitatoribus. Legem nobis posuit Dominus, legem sanctam et immaculatam, animas convertentem, Evangelii legem loquor, apostolorum instituta, Romani pontificis decreta: quibus cum ligandi solvendique potestatem tam reges et principes quam populos universos contulerit, condendi quoque leges quibus arctarentur omnes auctoritatem [Col. 1444D] concessit. Quam Romanam Ecclesiam obtinere incunctanter scimus. Cujus institutionibus his qui contrarias sancit non solum ut contumax, sed velut haereticus si canonicis scriptis creditur, justissime coercetur. Proinde ne silentio meo praesumeretur consensus, de consensu procederet reatus, consuetudines quas avitas dicitis, sanctae Romanae Ecclesiae matris nostrae sanctionibus contrarias cum auctoribus observatoribus et defensoribus anathematizavit; quas ut anathematizatas habeatis, vobis praecipiendo mandavi et mando; alioquin metuendum et vobis ne Dominus accinctus fortitudine apprehensis scuto et armis terribilis exsurgat in adjutorium legis suae, perdatque universos legem [Col. 1445A] sibi contrariam statuentes observantes pariter et defendentes. Consuetudines vero regni legitimas observandas omnique devotione amplectendas censeo, quas velit nolit inimicus homo reverenter observabo. Duo quidem judiciorum more solito canonum et legum tramite custodito operatus sum. De utroque me lapidare quaeritis, et antequam vobis qualiter quibusve ex causis ea fecerim innotuerit de sententia inique lata et judicio perverso mihi insultastis. Verum justissimo Dei judicio contra vos actum existimo, ut in laqueum quem mihi parabatis, incideritis. Cum enim, quo pacto et quatenus ea fecerim, ignari essetis, sicut vestro significatis scripto, dicentes primo mihi fuisse de re cognoscendum, deinde super re cognita ferendam sententiam, [Col. 1445B] nihilominus tamen super eo quod justissime factum est me condemnastis, in eodem vos ipsos condemnantes. Nam in fratrem nostrum Saresberiensem episcopum pro eo quod contra domini papae mandatum et contra nostrum prohibitionem sub excommunicationis poena emissam, Joannem de Oxenfordia ipso jure excommunicatum in decanum promovit, potius decernentibus canonibus deponendum, suspensionis sententiam ejus inobedientia mihi prius cognita de ipsius confessione non post judicium cognoscenda rationabiliter tuli. Cujus in praesentiarum non prosequimur delictum, ne ipsius cogamur augere supplicium. Joannes vero de Oxenfordia pro vulgatissimo crimine, quod si vellet inficiari patrati sceleris flagrantisque adhuc maleficii [Col. 1445C] evidentia ipsum convincente non auderet, excommunicatum denuntiavi et anathematizavi. Notum est enim et notorium quomodo minister vinculi iniquitatis atque colligationis impietatis fuerit, cujus ministerio ope et consilio schisma fere sopitum excitatum manifestissime cognoscitur. Ex quo non minus haereticus quam schismaticus esse convincitur. Nam haeretici justissima interpretatione probantur, qui vel levi argumento a tramite catholicae religionis, vel unitate Romanae Ecclesiae deviasse deteguntur. Leve autem non est, sed validissimum argumentum haereseos criminis in conspectu regis Teutonicorum et in populorum praesentia commissi. Cujus fere per universum orbem distraxerunt programmata iniquitatis [Col. 1445D] vinculum Joannis ministerio colligatum continentia. Quem nec domini mandatum a crimine excusat cum etiam servis in his quae habent facinoris atrocitatem dominis obsequium praestantibus minime ignoscatur. Commisit ergo Joannes piaculare flagitium quod nulla poenitentia perpetuo eum comitante infamia obliterari potest. Lapsus est enim in haeresim et schisma damnatum, de participio et damnatorum consortio excommunicatus ideoque Romani pontificis sententia illaqueatus, a cujus vinculo quemquam praeter Romanum pontificem, aut citra ejus mandatum eum absolvere posse, non est mihi liquidum. Nam quicunque erroris vel schismatis semol damnati contagio se maculaverit, principis sententia damnationis obstrictum fore canones censuerunt. In quem non [Col. 1446A] nova scita promulgata sed in auctorem jam prolata exercenda sunt: scilicet ne judex eum quasi non damnatum damnet, sed damnatum pronuntiet. Quem ergo jura delicti genere damnatum et excommunicatum declarant, nec non deponendum sanciunt, hunc si excommunicatum denuntiavi et velut anathematizatum abstineri mandare ausus sum, mirando succensetis. Potius de silentio contra me justissime indignaremini qui de canonum observantia in me scandalizari videmini. Cavete a fermento Joannis, ne, quod absit! de ipsius participatione commaculemini, cui nostrum nullus communicare debet etiam si inconsulto animi calore ut me calumniamini ipsum excommunicassem. Si forte veneranda consilia nobis observare licet in quibus ei quem episcopus [Col. 1446B] etiam iracundus cito et aspere commotus excommunicavit, antequam legitime examinetur et plene cognoscatur utrum excommunicari meruerit, neminem communicare debere sancitum perspicue patet, fortius a Joanne cum ipsum jure mandante velut anathematizatum abstineri mandaverim vobis abstinendum est. Ut enim canonica decernit sanctio, excommunicato absque sui ordinis periculo scienter nemo communicat. Haec si quis studiosius attendat, fratrem nostrum Saresberiensem episcopum ad tempus juste suspensum, Joannem Oxenford. anathematizatum fore et ejusmodi non irrationabiliter denuntiatum esse advertet. Propterea si appellationis obstaculum ne, sicut dictante justitia et jure mandante, [Col. 1446C] in praefatos animadverti vos aut vobis forte subditos procaciter resistentes publice ac pertinaciter delinquentes corripiam, opponitis, videritis vos ipsi utrum appellatio ne contra inobedientes et publice delinquentes judiciarius vigor exerceatur emissa sit admittenda. Profecto ut versuti juris et appellationis subornatae praestigia delinquentium ultionem excludant, ac sic delinquendi libertatem inducant, periniquum videtur. Sin vero ne vos injuste condemnem, sicut illos nostrum quidam me corripuisse opinantur, quod tamen secus esse sapienti persuasum est, appellando intelligitis more suo et jure optimo, procedit appellatio, eamque promptus exaudio. Absit a me ut contemptis Patrum institutionibus in vos quidquam statuere praesumam! Quod autem ne in dominum [Col. 1446D] nostrum regem, sicut summa deposcit justitia, animadvertam appellastis, satis mirari nequeo. Cum appellationi a me celebriter exhibitae reverentia debita omnino contempta, ipsum me exspoliasse eosque quibus Cantuariensis Ecclesiae et pauperum bona administranda commiseram repulisse, clericis meis ecclesias suas contra omne jus et fas abstulisse, senes cum junioribus, lactentes cum lactentibus proscripsisse, nobis, et utinam non universo fere orbi, manifestissime notum sit! Non enim ignoratis, fratres, eum legis beneficio indignum, qui in eam committere non desistit, praesertim ejus legis cujus observantiam in alterius contempsit jacturam. Jure siquidem gentium approbata est aequitas in paribus causis, paria jura desiderans. Sane indignari nemo [Col. 1447A] debet id in se quandoque pati, quod in alterius persona aequum fore crediderit. Quare prius est ut dominus meus rex ecclesiastica jura observet, non conculcet, ab Ecclesiae Cantuariensis et mea meorumque injuria desistat, si appellationis remedium imploratum, si tamen imploret, aut sibi ab aliis implorari placeat, juste obtinere velit. Incognita est juri jurisque peritis appellatio ne qui ecclesiarum et pauperum bona usurpaverunt, usurpata quo pacto volunt consumunt, corripiantur exhibita. Appellationis enim beneficium non rerum ecclesiasticarum invasoribus aliosque opprimentibus, sed oppressis et injuste gravatis legum et canonum clementia in remedium contulit. Quo jure, qui appellationis jura subvertit, appellat? Quo canone, qui canonicis sanctionibus [Col. 1447B] sua proponit instituta perversa, canonum invocat auxilia? Qua lege, qui leges iniquas in subversionem Ecclesiae Dei et ministrorum ejus oppressionem condit, legum implorat remedium? Fratres, quae scribitis quaeque ipse mecum sollicitus revolvo et anxius, me adeo angunt, ne quid mihi et Cantuariensis Ecclesiae magis expediat, plene discernere valeam.
THOMAS D. g., etc.
[Col. 1447C] Fraternitatis vestrae scriptum quod tamen, etc. [ Vide Epist. S. Thomae, infra, sub num. 75.]
Cum ergo arriperem calamum ut verborum filis epistolaris eloquii talarem fulgidam et polymitam vestem texerem, in quo et charitatis mutuae praestarem officium, subito cecidit manus, obriguerunt digiti et stylus ipse quasi esset dolentis animi conscius obducitur situ; objurgans et dehortans, ne dictionum solemnia et verborum lenocinia quaererem: nam qui quotidie cogor amara bibere, dulcia mihi amantissime quando possum tibi propinare. Dicit siquidem Scriptura quod musica in luctu importuna narratio [Col. 1447D] est; cithara vero mea in luctum versa est, organum meum in vocem flentium, nam ut reliquam exsulantium multitudinem taceam, quae tam injusta unius percussione multatur et exsulare compellitur, ubi nulli parcitur sexui, nulli defertur aetati, in me tamen prae caeteris confirmatae sunt irae et Anglorum regis irruit furor, qui me in meo jam confirmavit exsilio et eo regnum agente omnem mihi spem reversionis ademit, sed benedictus Dominus Pater misericordiarum et Deus totius consolationis, qui consolatur nos in omni tribulatione nostra, eo enim ipso me juxta Evangelii vocem beatum pronuntio, siquidem persecutionem patiens et socius propter justitiam patientis. Memor etiam quia tyrannus omnis coelestis opificis malleus est et modico tempore sinitur [Col. 1448A] malignari. Praeterea Dominus mihi in tribulatione hac auxilium dedit certum spei meae refugium, tu enim solus post Deum refugium meum es a tribulatione quae circumdedit me, sed haec cursim et succincte pertranseo, ne in adversitate positus pro praeteritae dilectionis munere tua potius quam te videar quaesivisse. Scias etiam, amantissime mihi in Christo, veram esse illam de Romanis sententiam quam condiximus, cum mutuis aliquando et secretis foveremur alloquiis, qui ponunt lucem tenebras et tenebras lucem: quorum dextra repleta est muneribus, et quaestum aestimant pietatem; solum quae sua sunt quaeritantes, non quae Jesu Christi, et utinam quae sua, si ab alienis cor manusque continerent! Fratres est profecto juxta prophetam [Col. 1448B] Ephraim quasi columba non habens cor, arietes non invenientes pascua, abierunt absque fortitudine, ante faciem subsequentis, sapienti dictum est satis. Ut tamen aliquid apertius eloquar, illi qui se faciunt summos Christianae militiae duces nullatenus audent ex adverso ascendere, murum se opponere pro domo Dei, sed jam terga praebuerunt et lucernam justitiae posuerunt sub modio, plus regem illum Anglorum quam angelorum Dominum metuentes, et certe nisi me augustia temporis, etiam styli verecundia prohiberent, tanta de iis modo ingererem, quod ne dicam brevem, sed etiam omnem epistolarem excederem modum. Attamen de ipsorum insufficientia imo potius de consummata malitia disserens cogor finem facere ubi finis non est.
Amantissimo sibi in Christo abbati de Malmesberia, suus H., miserabilis nunc et exsul, gaudere cum gaudentibus et cum flentibus flere.
Quod mihi vel nunc ut tuae charitatis scripta destinarem, sera sed optata diu occasio obtulit, omne mihi gaudium est. Supplicavit horum bajulus ut alicui de amicis meis in Anglia scriptas porrigerem preces: annui cito et arripui calamum quo aptato vix formato primi characteris apice mox tremuit manus, haesitavit animus, dehortans mihi ne scriberem, eo quo vix unus adversitatis amicus cum tam multi prosperitatis sint, et ut illum Cant. [Col. 1448D] insignem a nobis vero elongati sunt amici et proximi et noti nostri a miseria. Scio etenim fama celebri divulgante jam ad aures vestras pervenisse, de his quae his diebus facta sunt, quot et quanta videlicet propter justitiam sustinuerit opprobria Cantuariensis noster, cujus passionum ego socius sum, verum sicut abundant passiones Christi in nobis, ita et per Jesum Christum abundat consolatio nostra. Compatiuntur enim nobis et reges et regna, compatiuntur etiam nec haesito, supernae illius civitatis concives, utpote quorum multi per easdem passiones et miserias transierunt. Siquidem ipsorum in Psalmo vox est: Transivimus per ignem et aquam (Psal. LXV) , et horum permulti transierunt, qui eamdem Salvatoris civitatem, sacrosanctam [Col. 1449A] loquor Cantuariensem Ecclesiam, dum adhuc in tabernaculo carnis militarent, inter pericula rexerunt tam prudenter, contra hostes dimicaverunt tam fortiter et triumphaverunt tam potenter, et ut quod dicimus certius doceatur exemplis, inter alios quamplures ex his qui de terra Aegypti sunt et qui civitatem jam dictam inter praesentis vitae rexerunt pericula, quorum revera omnium enarrare gregatim catalogum epistolaris eloquii brevitatem offenderet: sufficit interim tres in medium revocare, Dunstanum videlicet, Elphegum et Anselmum, quorum memoria in benedictione est et nomina scripta in libro vitae. Jungamus ergo et tolerantiam earumdem passionum ac miseriarum, in quibus nos adhuc pro tempore versamur, et in [Col. 1449B] quibus et ipsi dum adhuc in carne essent versati sunt, nec est ambiguum inter quot et quanta pericula hanc quam domus Salvatoris ecclesiam rexerint pro qua etiam usque ad sanguinem restiterunt: levemus oculos et respiciamus praenominatos tres vigiles, medium si non vultus vulnus tamen discernit. Medius enim eorum stat quem nos scimus roseus et super dilectos rubicundus, stat enim martyr tripudians et triumphans toto lacero corpore: ni fallor, Elphegus est iste cujus vulnera vestra testantur verba, adeo ut et in ipsius corpore vulnerum adhuc exstent cicatrices crudi, aspersio sanguinis et verberum livor, imperatoris sui characterem gerens et pro civitate sibi credita quae sustinuerit summo omnium Patri repraesentans, eo ipso [Col. 1449C] Salvatoris sui imago et Crucifixi sequela; et puto veniente die Domini hujuscemodi commilitones Christi una cum Christo tali corporis schemate apparebunt et videbunt tunc in quem pupugerunt, roseum illum martyrum chorum saucium caput cum membris, imperatorem cum suis, illam agni familiam occisi ab origine mundi. Sed transeamus nunc sociam illam ovium occisionis multitudinem; Elphegus in ore est qui fortior stetit inter ictus lapidum in exsilio, quam Adam inter ligna deliciarum in paradiso, fortior fuit inter lapides quam Adam inter poma. Adam odore pomi olfacto mox cecidit et vincitur. At inter lapides stetit Elphegus immobilis. O quoties, ut arbitror, inter lapides pro suis [Col. 1449D] exsecutoribus exorabat ut et in hoc se alterum nobis Stephanum exhiberet! Quoties omnis ad ictus prostratus vel genua curvans tam piis precibus tam devotis pulsabat coelos, et penetrasse non diffido precibus certe sanguine respersis et lacrymis orans et ingeminans: ยซPater sancte, non pro mundo rogo, sed pro his quos dedisti mihi, pro civitate tua sancta quam mihi indigno commisisti!ยป Id ipsum etiam in praesentis vitae naufragio inter tabellas suas, Dunstanum pariter et Anselmum orasse non dubium est, qui, etsi calicem non ex integro cum Elphego, guttas tamen ejusdem amarissimas ebiberunt, quorum uterque proscriptus bis exsulare adactus est, terram in corde maris sitam multa cum difficultate egressi, persaepe etiam [Col. 1450A] urgente principum commotione incerto se navigio commiserunt, sustinuerunt injurias pelagi propter justitiam, nihil secum portantes. Horum praeconiis ego totus jam devotus insisterem, nisi quod nec nova referre ignoranti nec tanta materia epistolari angustia pateretur arctari. Ut igitur morem geram epistolae legentibus auribus parcam, aliquid tamen de praefatis vigilibus addens eo quod ab ipsorum recordatione inter praesentes angustias avellar invitus. Nam potissimum hos tres vigiles in sancta summae Trinitatis ecclesia, tanquam civitate regis magni cernimus esse constitutos, qui eam speramus protegant die ac nocte, id est in vita et morte sua. Nec enim eos tam inhumanos fore arbitrandum est ut cujus fuerunt in vita rectores [Col. 1450B] ac principes, ejus sint in morte contemptores, quin etiam credibilius tanto in morte hunc ipsorum potentius protegant, quanto amplius post ipsam confirmatus est principatus eorum. Cui namque posset venire in dubium ipsam, quam adhuc peregrini inter pericula rexerunt tam prudenter, pro qua et inter hostes militaverunt tam fortiter et de hostibus triumphaverunt tam potenter, nunc facti cives et domestici Dei deserant tam crudeliter, praetereant tam ingratanter, pro qua tanquam boni vigiles saepe in orationibus pernoctantes tam crebras, tam devotas fuderunt orationes, furtivis frequenter respersas lacrymis et ejulatibus interruptas, eo magis lucidas quo magis absconditas et eo puriores quo secretiores. Denique et eorum sepulcra sunt [Col. 1450C] apud nos gloriosa; in honore corpora et in magnificentia spiritus. Quaero ergo, nihilne nobis amplius miserebuntur? qui et se per easdem passiones et miserias transisse meminerunt quod Cantuariensi nostro causam suam commiserunt et sedem. Quid ergo, ipsi per ignem transierunt et aquam et nos in mediis ignibus et fluctibus delinquunt nec saltem manum apponent periclitantibus filiis? Non est ita, bene tecum agitur, o Salvatoris, o magni regis civitas! O mater nostra Cantuariensis Ecclesia, de coelo et de terra veniet auxilium tibi: qui custodiunt te non dormitant neque dormiunt, custodes tui angeli sancti: vigiles tui spiritus et animae justorum sunt: de tuo utero sunt egressi a quibus auxilium [Col. 1450D] flagitas. Vigiles etiam tui sanctum est Ecclesiae Cantuariensis collegium et quotquot sacri sunt in ecclesia Anglorum conventus, qui die noctuque psalmis et hymnis et canticis instant spiritualibus, qui pro nostrae imo Salvatoris domus defensione frequenter in lacrymis et orationibus pernoctantur. In his spem nostram ponentes, celebre nobis inter mala solatium est nec absorbemur a tristitia, potius ut verum fatear laetatur et exsultat anima mea. Laetatur certe et exsultat, quia est nobis auxilium in patria, est et in via, habemus arma a dextris et a sinistris. Laetamur, inquit, et exsultamus, quia coelestis illa curia ex nobis habet quibus sit cura nostri, qui nos suis protegant meritis informent exemplis et confirment miraculis: laetamur quod [Col. 1451A] angeli nostri ascenderunt ad cives suos, qui pro filiis captivitatis legatione fungantur, corda nobis concilient beatorum, vota illis intiment miserorum. Benedictus Dominus Deus Israel, qui tantorum pontificum ministerio visitavit plebem suam, et nunc assumptus iis in sanctam civitatem nostram non desinunt consolari civitatem captivam.
Domino et Patri suo A. Dei gratia summo pontifici, ejus filius T. Cantuariae dictus episcopus, abundare fortitudinis spiritu.
Omne gaudium existimo, dilecte Pater, eo quod tribulationum vestrarum ego particeps esse meruerim, [Col. 1451B] sperans quoniam sicut fui socius passionis, sic ero et consolationis. In Christo namque Jesu cooperante confido et bonam nobiscum spem reporto, quia eo duce perveniemus ad bravium qui nos movit ad cursum, et eo jubente sub regimine vestro perveniemus ad portum qui movit procellae spiritum. Dixit enim et stetit spiritus procellae et exaltati sunt fluctus ejus. Ascendunt usque ad coelos (Psal. CVI) . Sed quid? Post usque abyssos descendunt (ibid.) ; nam fluctus maris sunt, et ecce qui ecclesiasticae pacis auram turbaverunt, turbati sunt et moti sunt sicut ebrius, et omnis sapientia eorum devorata est (ibid.) . Effusa est contentio super principes et erraverunt in invio et non in via. Nam sicut verbum celebre est et litteris mihi significatum accepi, insignis [Col. 1451C] ille schismaticus qui singularem quaerit in mundo principatum, multos vero in errore consortes, animo mirabiliter consternatus est, conquerens se ab homine, sicut dicit, iniquo et doloso deceptum Anglorum rege, eo quod secum in veritate non steterit, praesertim cum statuerit quod absque occasione post festum Beati Michaelis ad octo dies venire ad colloquium suum et jurare faceret sexaginta episcopos antipapae illi Guidoni Cremensi: nunc vero occasionem quam amovit praetendat guerram videlicet quam in Wallia habet. Hinc, sicut aiunt, dissolvetur omnino amicitiae foedus quod constat in Christi morte contractum. Squama siquidem squamae conjuncta est, sed spiraculum vitae non ingredietur [Col. 1451D] per eas. Nam Dominus est qui dissipat consilia gentium et reprobat consilia principum, et adhuc litterae multum constanter asserebant, quod Trevensis et Magdeburgensis et Saxeburgensis cum quibusdam suffraganeis suis, et filius regis Conradi, et dux Orientis avunculus ejus, et dux Bertolphus de Ciringia, et dux Welpho et Fredericus frater domini Moguntini, et alii quam plures fautores juraverunt de novo imperatore faciendo, nisi iste de parte Ecclesiae et libertate Alemanniae ad eorum arbitrium steterit. Praeterea ille alius, qui parvitatem meam imo in me celsitudinem vestram tam pertinaci mente et tam gravi persequitur plaga, confusione duntaxat et pudore induitur, eo quod in abundantia virtutis suae adversus inerme hominum genus exbraccatum [Col. 1452A] et pannosum praevalere non possit, quem et gravant multiplices suorum defectus nec minus sumptus quotidiani, utpote qui in gente inculta et tenui nequaquam alia valeat invenire spolia praeterquam hostium capita. Unde et periculosa congressio ubi redemptio corporis non nisi anima est, et grandis sollicitudo ubi dies singuli cum mortibus quotidianis exspectantur et sumptibus. Nudius tertius ad Christianum illum Francorum regem Ludovicum venerabilis frater noster Rotomagensis archiepiscopus destinatus venit. Quem admonitione sedula, crebra prece et persuasione multa de confoederatione facienda cum Anglorum rege in aure sollicitans, convocatis omnibus qui tunc intererant, palam responsum tulit dicente rege quod Anglorum [Col. 1452B] rex satis ei fuerat obligatus, et adjiciens quod de caetero nunquam cum eo novum amicitiae foedus contraheret, si non prius quodcunque imperatori juraverat id totum objuraret. Rex ita coram omnibus quasi pro jam facto hominem deridens, et ad perjuria facilem notans; Rotomagensis vero respondit Anglorum regem imperatori nil contra Francorum regem seu regni ipsius coronam jurasse, et in hunc modum discessit. Haec omnia mihi ipse rex Francorum significavit. Intimatum etiam mihi est quod jam dictus frater Rotomagensis litteras a rege Angliae recepit, quibus contineatur regem velle ut revertar in Angliam, si tamen judicio episcoporum terrae et aliorum quos vocaturus sit me super his quae objiciet supponere velim. Praeterea de consuetudinibus, [Col. 1452C] imo de subversionibus illis quas redegit in scriptum, nullam, sicut asserit, arbitratur iniquam seu legi Dei adversam. Si qua tamen fuerit, id quorumdam fratrum nostrorum coepiscoporum, quos jam ipse selegit et designat, committet examini, videlicet Eboracensis archiepiscopi, Londoniensis episcopi, Wigorniensis episcopi, Herefordiensis, aliis citra mare adjunctis Rotomagensi archiepiscopo, et episcopo Baiocensi; appellationes vero ad vos omnino diffitetur inhibitas; has etiam regis litteras Rotomagensi cum suis propriis ut mihi relatum est vestrae jam sanctitati transmisit. Quia certe factum praesumitur rege conscio et volente. Accepi etiam fratrem nostrum Londoniensem itidem vestrae beatitudine litteras quasdam destinasse, [Col. 1452D] quibus doceatur regem sicut dicit nequaquam me coegisse ut terram exirem, et potius velle nunc reditum meum, si tamen judicio paream super his, sicut jam diximus, quae mihi objecturus sit. Id etiam demum in litteris supplicat, ne terra sub interdicto ponatur, et ideo nunc, Pater sancte, evigilet discretio vestra, nam singula verba haec retia sunt, quae frustra ante oculos pennatorum jaciuntur. Quale est enim quod inter praefatos episcopos, illos iniquarum legum quaerit examinatores qui fuerunt auctores, praeterea cum non sit minorum judicum discussio haec, quorum super ecclesiasticis nulla sanctio nullave interpretatio, dispensatio vero in paucis commissa est. At vestra in his singularis consideratio [Col. 1453A] est. Quod vero appellationes diffitetur inhibitas, lingua certe aequitati favet, sed manus multum adversa est. Nec est enim qui auderet ob appellationis suffragium, singularis primatus tui nomen confiteri in terra. Trahuntur passim omnes ad curiam sicut populus ita et sacerdos, et Christus a Pilato judicatur adhuc. Quod vero de reversione mea significat, interposita conditione praefata, oculi ejus in pauperem respiciunt, sed insidiatur quasi leo in spelunca sua. Insidiatur certe ut rapiat pauperem dum attrahit eum. Evigilet se igitur patris mei sapientia ad istos qui mihi tenduntur laqueos, et attendat quanta sit persecutio mea violenta et fraudulenta, ubi vis et dolus comparantur, ubi malitia potentiam sociam habet. Unde [Col. 1453B] et vereor sciens et prudens mihi injicere compedes, intercipi laqueis, incidere foveam. Vereor me secundo in flammam mittere. Transivi semel per ignem et aquam; secundo jam opus erit ut pro incerto vel nullo commodo certis me opponam periculis, praesertim cum in illo conventu nequaquam liceret mihi dicere veritatem impune qui pro jam dicta veritate et apostolicae sedis obedientia, tantam jam sentio severitatem, ut a filiis Ephrem qui mecum arcum intenderunt sed sine me in die belli conversi sunt, arguar perjurium incurrisse et majestatem regiam minuisse. At satis impudenter militem in praelio dimicantem objurgat mulier manens in domo. Quod vero dicit dominus rex, me minime coegisse ad exitum, spero non esse opus nunc quasi de novo exitus [Col. 1453C] mei astruere causas, allegare metus argumenta et fugae meae apologeticum scribere. Nec enim reor, benigne Pater, a memoria vestra excidisse quot et quanta sustinuerim in profundo pericula, ex quo jubente te remigavi in altum ut retia laxarem in capturam, in tam gravi vitae meae naufragio, ut relicta sindone nudus vix evaserim, demum in laboribus plurimis, ad sinum misericordiae vestrae velut ad portum voluntatis deductus. Quod etsi ego siluero, mundus clamat. Forte et dum ista recolo et quae mundus novit loquenti vestra compatitur mihi clemens paternitas. Qui cum essem nutritus in palatio contubernalis et condiscipulus Augustorum, solus tamen pastorales sudores aggressus sum, solus attentavi [Col. 1453D] resistere, solus Christi injurias propulsare, solus patris mei nomen confiteri in terra, et ideo torcular calcavi solus. Praeterea nulla ratione nisi prius praestita impunitate corporis mei reverterer ad gentem quae quaerit animam meam, facta etiam ex integro mihi et spoliatis pro me ablatorum restitutione. Nam recolat, quaeso, discretio vestra, quanta rerum damna tempore istius regis sustinuerit Anglorum Ecclesia in episcoporum expulsionibus, prius expulso sanctae recordationis Joanne Wigorniensi episcopo post venerabili fratre meo filio vestro Henrico Wintoniensi qui sine omni restitutione plus quam tria marcarum millia perdidit. Unde et usque adhuc facilitas veniae tribuit securitatem delinquendi. Sed faciant cum domino rege adversus [Col. 1454A] parvitatem meam, quantum Deo permittente libuerit et licuerit, includant, excludant, proscribant: ego certe, Dei gratia inspirante et persequente, decrevi pati pro lege Dei mei, nec, ullo cogente metu seu favore aliquo eorum, unquam ero consentaneus in culpa, quorum nolo esse consors in poena. Decrevi etiam satius in exsilio mori, quam tribuere hoc exemplum grassandi in dotem viduae et patrimonium Crucifixi. Tu vero de caetero, sancte Pater, memento quia pater es cujus est misereri semper et parcere. Nec attendas flagellum meum quia homo valde peccator sum. Sed si manus Domini tetigit me et adhuc extenta est super me, permitte me solum ebibere calicem miseriae meae. Respice super filios tuos, qui mecum sine causa tam dire tam [Col. 1454B] inhumane proscripti sunt et ejecti, quia licet sint feliciter miseri, quos constat non meruisse quae perferunt, ipsorum tamen tribulatio meam miseriam cumulat. Respicias igitur, pastor bone, super oves pascuae tuae. Vestrum enim est oves errantes et dissipatas per nebulas et avia deserti quaerere et ad pascua reducere. Quia Christi vicarius es, opus id probet. Leva manus in superbias eorum qui malignantur in sancto. Increpa feras arundinis; dissipa gentes quae bella volunt; confringe in die irae tuae reges et in nationibus judica, ut quemadmodum es Pater misericordiarum, sis et dominus ultionum, judex justus et fortis, terribilis et auferens spiritum principum, terribilis apud reges terrae, ut sicut Christi te scimus vicarium Christi [Col. 1454C] ministerium impleas. Oro igitur et iterum oro, vicarius Christi, christus Domini, Christi injuriam amodo ne dissimulet. Verum verbum illud tritum jam et commune mihi suspectum est quod sapientibus nostris caro revelavit et sanguis: Exspecta, inquit, reexspecta (Isa. XXVIII) , non est tempus vindictae sed sustinentiae in tanta, inquiunt, multitudine inimicorum Ecclesiae. Oro, Pater, sustine paulisper et supporta me tantae majestati non tam temere quam timide haec loquentem: mira certe, imo monstruosa sapientia haec ut tunc sine causa portetur gladius sacerdotii, quia multi sunt adversarii Christi, quasi athletis Christi ad tempus cedere, curvare genua, solvere manus, et gladium in [Col. 1454D] vaginam convertere tutius sit adversariorum multitudine territis. O caeca mundi sapientia supina nimis et crassa, enervans omnem fortitudinem fidei, suffocans censuram judicii et quae lucernam justitiae ponat sub modio. Pro quibus propheta: Aperi, Domine, oculos eorum, ut videant, quia plures nobiscum sunt (IV Reg. VI) . Non diffiteor tamen persaepe parendum tempori, interdum aliqua dissimulanda sustinenda multa: dispensanda vero nonnulla, at id quidem bene fieri si salva justitia fiat. Sed ut taceam tam dirum et Christianorum principum temporibus inauditum exsilium, ubi unius percussione tot et tanti multantur, et multa alia enormia quae in Anglorum fiunt Ecclesia, quomodo erit salva justitia, ubi secundo vinctus ducitur Christus ante [Col. 1455A] praesidem, ubi et Petro adimitur sui apostolatus officium. Nam passim trahuntur clerici ad judicia saeculi, sacerdotes ligandi et solvendi potestatem libere exercere non audent. Age igitur, homo Dei, quorum tenes haereditatem induere fortitudinem: excute te, fili excussorum, accingere gladio tuo super femur tuum; exturba et dissipa tuam haereditatem dissipantes, ne potestas tanta sine causa gladium portet, nunc praesertim cum in Christum Malcus et in vasa templi Balthasar manus extenderit. Nam confido in Domino quia ut viderit gladium venientem super terram buccina insonante, inimicus ille convertetur in fugam, qui eo quod ex adverso non ascenderimus gloriatur nos terga praebuisse et linguas taurorum abscidisse, sicut propheta suus Merlinus inter caetera [Col. 1455B] istud longe ante de eo sicut gloriatur vaticinatus est et linguas, inquit, taurorum abscidet. Qui tamen nunc ex solo metu, et tuae majestatis offensa dolo et calliditate quadam se humiliat. Nam viri callidi et dolosi proprium esse solet tunc humilitatem praetendere, cum metus in causa est vel aliquid obtinere voluerit. De qualibus Scriptura dicit: Est qui humiliatur nequiter et interiora ejus sunt plena dolo (Eccli. XIX) . Tu igitur princeps Christianae militiae expergiscere, gladium tuum amodo non recondas, sed exseras, praesertim cum alter ejus immineat gladius, non verbi dico sed ferri, ut ita uterque Ecclesiae serviat. Nam propterea irritavit te, Domine, quia dixit in corde suo: Non requiret (Psal. IX) , imo [Col. 1455C] quod verius non audebit, inquit, requirere. Sed exsurge, Domine, in ira tua (Psal. VII) et retribue abundanter facientibus superbiam et murmur universae terrae pro sanguine meo, adversum te ulterius ne dissimules, aut si murmur terrae non audis exaudias clamorem sanguinis. Clamavit enim sanguis meus ad te de terra. Age ergo, vindica sanguinem servorum tuorum, non unius dico sed multorum. Memento, quia brevis est dies tuus, ideo operare, dum in die es, dum in via es, dum adhuc in pugna es, non differas ultionem quia tempus justitiae est. Non recondas gladium, quia tempus belli est. Non abjicias sarculum, quia tempus putationis est, ut tanquam prophetarum filius facias opus prophetae, evellas et destruas et dissipes et aedifices et plantes, [Col. 1455D] si quo minus sanguis meus ab omnium judice de manibus tuis requiretur. Haec praedico tibi et iterum praedico, ad justitiae ostium pulsans, ne si forte ab hac luce ad regnum tuum migraveris, improperetur tibi a coelesti militia, quod filium tuum in profundo in tam gravi naufragio ad te clamantem dereliqueris, nec periclitanti pro te apposueris manum. Ubi et interrogabit te summus omnium judex cur non posueris animam tuam pro me qui ipsius exemplo meam jam semel posui pro te, ipse vero pro me et te. Ubi etiam interrogabit te summus ille omnium judex quare justitiam et veritatem tuam absconderis, vel ad tempus etiam conculcari sustinueris, quasi impotens sit primos et graves adversantium sibi [Col. 1456A] impetus sustinere, nisi ipse in primis conculcetur qui et justitia et veritas est. Nisi fallor nullus erit tunc locus dissimulationis in causa liquido judicio veritatis, ubi ipsa veritas judex. Dispensatio quidem seu dissimulatio, in caeteris quidem utilis est si non violetur justitia, alioquin plurimum timoris habet modicum fidei fortitudinis nihil. Unde et quidam ait: ยซAgnosce vocem ejus quia de parentibus tuis est.ยป Verbum Dei non est alligatum, noluit dispensare, noluit dissimulare, donec carcerales evasisset angustias, donec solveretur a catena, sed cum omni fiducia operabatur in vinculis, non dico ne periclitaretur, sed ne etiam minus dilataretur justitia. O quam felicia illa apostolorum tempora, quando nec purpurati nec infulati, nec deaurati [Col. 1456B] incedebant, non micabant gemmis, non florebant sericis, non pennis coronabantur, non auro argentove suffarcinati, non stipati mitratorum corona nec erant examine ministrorum. Tunc absque velamine inde se nudos contemplabantur quod homines nati essent ad laborem, non ad honorem, ad miseriam non ad gloriam. Memor esto, sancte Pater, hujus tam sanctae cognationis tuae quae fuit ab initio. Consideres opera; opera Adriani, Anastasii, Eugenii, sed prae caeteris Petri et Pauli, et aliorum in istorum catalogo, a quibus tota tua emanavit tam generosa posteritas, ut in auro intextis et sericis agnoscas te excussorum filium et piscatorum haeredem. Puto si isti parentes tui mecum adhuc in carne viverent, [Col. 1456C] adjuvarent et naufraganti filio apponerent manum. Nec ob id ista locutus sum quin sperem te facturum similiter, qui tibi tam nobile genus vindicas constantia animi, fortitudine fidei et praeclara morum haereditate. Spero quidem nec haesito, quin te duce, te rectore, navicula mihi credita in portu voluptatis deducatur, et procella mea statuetur in auram.
Inter scribendum haec, imo priusquam scriberem, mox steti et haesi et cum stylum et tabulas arripuerim, [Col. 1456D] necdum exaratis aliquibus praesentis eloquii notis suspendi organa mea, dubius admodum quo dictionis genere ego loquerer nunc ad dominum meum. Nam diversos etiam et adversos scribendi characteres imperabant hinc clara et gloriosa mutatio nominis tui, inde vero dura et aspera sors exsilii mei . . . . . . . . .
[ Hortatoria, quae sequuntur usque ad finem epistolae, nec ad sancti Thomae historiam spectantia, nec aliter unius assis aestimanda, omitto ] . . . . . . . .
Charissimo et praecordiali amico suo magistro [Col. 1457A] II., frater ille sanctorum ecclesiae martyrum Crispini et Crispiani minister humilis, viam veritatis eligere.
Exspectans exspectavi promissi terminum et nihil accepi. Quod si tibi a languescenti memoria vel promissum vel promissi terminus fortassis excidit, neutrum in nostra periisse pro certo noveris. De synodis et ad populum sermones termino statuto transmittendos vel a te ipso deferendos mihi promisisti. Terminus praeteriit, promissum infra praeteritum adhuc languescit. Sine itaque ut quod penes te inclusum est et intra terminum a te valeat promissum egredi et ad me cui promissum debetur ingredi, ne videaris veritatem amplius transgredi. Si a veritatis via scienter aut ignoranter aberrasti, [Col. 1457B] tibi licet adhuc ad eam regredi. Viam ergo veritatis festinanter eligere, dum liceat, libeat, neque quod processit de labiis tuis omnino irritum facias. Et si me ad tempus ab exspectatione mea confusum doleo, latori praesentium secure potes committere quod cum acceptum legero, confusionis dolorem penitus expellit ab animo. Votis itaque meis et precibus, magister optime, magistrorum mihi charissime, satisfacere festina, ita ut nunquam portitorem nostrum vacuum ad nos remittendi occasionem perquiras. Excellentissimum et dilectissimum dominum Cantuariensem archiepiscopum ex parte nostra officiosissime salutare non differas, cujus ad obsequium nostra paratus sum exponere omnia cum corpore simul et anima. Valeas et tu [Col. 1457C] ipse non pro merito, sed ut desidero. Auferet enim a te salutem meritum, eamdem vero mediante Jesu Christo conferet nostrum in bonis desiderium. Quam etiam ut desiderem affectuosius, efficiat precor in suo reditu praesentium bajulus mihi sic inquiens: ยซHoc vobis mittit magister Herbertus amicus vester fidelis et veracissimus.ยป Vale iterum. Suppono vobis et vale tertium. Tu siquidem nosti triplicem difficile rumpi funiculum. Cave ne alii publices quod praesens pagella continet.
Domino charissimo et honorando in Christo B. [Col. 1457D] abbati, H., in Domino salutem.
Lectus dignationis tuae sermo hinc mihi praestitit gratiam hinc incussit timorem: incusat me hinc, blanditur inde. Nam, ut litterae tuae sonant, aestimas me juste arguendum tanquam promissi mei immemorem, sed mox velut charitatis consilio tribuis indulgentiam ad illius quod promissum est solutionem invitans. Videris etiam me levitatis arguere quod juxta promissum tempus non venerim. Sed meminisse debueras quia non est hominis via ejus nec viri est ut ambulet et dirigat gressus suos, praesertim cum ego sim homo sub potestate constitutus, cui si dicitur: ยซVade, et vado et dominis meis obtempero.ยป Verum cum essem apud te, sperabam me in modico reversurum et promisi ut [Col. 1458A] credidi. Cum ergo non venerim nunquid levitate usus sum ut sit apud me. Est et non? aestimo quia judicio beatitudinis tuae non solum qui verum sed et is qui falsum dicit quod putat verum, liber a mendacio sit; alioquin apostolus pariter arguatur qui juxta promissum nequaquam ad Corinthios venerit. At vera amicitia quod sentit dissimulare non debet. Proinde est quod correptionem tuam acceptavi eo ipso indicans, quia trahere velis ut invitum ut veniam et videam te. Spero autem et adhuc quod proficiscens in Flandriam facturus sum transitum per vos et sine dilatatione. Interim vero pollicitationis meae pignus accipias, aliquas videlicet schedulas vel paucas quas per hunc bajulum destino, quas a nobis elaboratas dignatus es postulare, qui in urbe ut videtur [Col. 1458B] similavi fastidiens et pretiosis epulis saturatus cibarii panis nostri et rusticani oleris alimenta desideras: quibus nunc in solitudine Pontiniaci pauper vita mea ne in via deficiat sustentatur. Haec igitur accipe non tuam sed potius turbae discumbentis refectionem, in quibus tamen si qua forte fragmenta quae tuum quaerant refocillare spiritum repereris, gratiae non mihi sed patrifamiliae referantur, de cujus plenitudine quae dispensatur accepta sunt. Scripsissem plurima nisi quia me urgebat subita et inopinata profectio, ut vix una lucubratiuncula exaraverim, unde si juxa amantis votum parvae et incomptae sint litterulae hae, ne mireris. Scis enim ipse non omnino bene fieri quod praepropere vel occupato animo fiat: praeterea memento quam [Col. 1458C] paucioribus tuis ista redduntur, cum tamen tu totus in libris sis. Nunc omnia super omnia, quaeso, ut impensas ad Dominum fundas preces quo possit dominus Cantuariensis et qui tribulationis suae socii sunt in isto certamine victoriam consequi. Simulque ut omnes fratres qui tecum sunt meo nomine salutentur, impendio precor, et ut memoriam tribulationis nostrae in orationibus suis habeant, moveatis affectuose.
Unico et summo Dei gratia Romano pontifici A., filius suus H. Trecarum comes Palatinus, quae [Col. 1458D] vera sunt intelligere ac novissima providere.
Quod in praesentiarum aures clementiae vestrae pulso et filialis dilectio monuit, et generalis quaedam Ecclesiae necessitas compulit; nam gloria nominis vestri quae usque ad hos dies toto orbe admirabilis claruit, jam facta est subsannatio et illusio his qui in circuitu nostro sunt multis in opprobium versa. Quoniam ecce inimici vestri sonuerunt et qui oderunt vos extulerunt caput, nuntios dico Anglorum regis, qui revertentes de curia ad ignominiam magnifici viri et omni laude digni archiepiscopi Cantuariensis, imo verius ad sanctae Ecclesiae depressionem, omnes petitiones suas impletas esse gloriantur et circumquaque divulgant, videlicet quod famosas illas consuetudines, imo verius Ecclesiae [Col. 1459A] Dei subversiones, ob quas dominus Cantuariensis exsulare dignoscitur, susceperitis, ut sit ab omni episcopali jurisdictione exemptus, ipsum etiam Anglorum regem suis legibus cleri privilegia solventem tanto honoraveritis privilegio, ut sit ab omni episcopali jurisdictione exemptus, factus prae caeteris regibus specialiter vester filius qui prae caeteris vestram iram et indignationem promeruit. Adjiciunt etiam quod omnem domini Cantuariensis auctoritatem suspenderitis quousque e latere vestro nescio quos cardinales miseritis, qui plenam jurisdictionem habentes causam quae inter saepe dictum archiepiscopum et Anglorum regem vertitur dirimant. Inter hos etiam vulgatissimus ille schismaticus, cujus etsi nomen taceo ex perjurio ad singularis primatus [Col. 1459B] vestri diminutionem tam enormiter perpetrato notissimus est, tanto prae caeteris est elevatus, quanto amplius est exaltatus; quia sicut jactitat vix adhuc absolutus mox vestra manu propria per annulum aureum in decanum restitutus est, et post etiam, quod prae caeteris stuporem auget, ipsum sicut regem suum in specialem filium suscepistis, nulli, sicut gloriatur, juri episcopali subjectos. His auditis, Pater sancte, commota est terra et conturbata; rex ipse noster obstupescit, principes admirantur, irascuntur populi, et sacerdotes confusi sunt: omnes vero compatiuntur et condolent tum propter ecclesiae subversionem quam metuunt, tum propter etiam viri amabilis Deo et hominibus desolationem praesentem, qui cum esset in domibus regum nutritus [Col. 1459C] et tantam, sicut novit orbis, haberet gloriam saeculi et favorem, non recusavit tamen humeros suos virorum oneribus supponere, et omnia mundi pretiosa pro justitia Christi alta mente calcare. Ego etiam, qui non modicum honorem vestrum et gloriam et diligebam et diligo, admodum contristatus sum et conturbatus, anceps tamen et dubius an si ut linguosi illi disseminant confracta sit virga fortis, baculus gloriosus, et terra de qua panis oriebatur tam subito igne subversa sit; necdum tamen plene acquiesco auditis. Proinde, Pater sancte, filii tui non spernatis sermonem prudentiae et fidelis tuis consilium. Parcite gloriae vestrae, parcite et famae, parcite Ecclesiae Dei, parcite athletae Christi [Col. 1459D] juxta illius inclyti decessoris vestri formam, quanto infirmior, estote fortior et potentior. Exsurge igitur, Domine, in ira tua, et disperde linguas magniloquas, ut labor labiorum ipsorum operiat eas. Alioquin profecto sciatis, et in brevi est, quod principes terrae super populum vestrum malignabunt consilium et adversus electos vestros cogitabunt.
Unico et summo Dei gratia sanctae sedis apostolicae pontifici A., filius suus M. Senonensis Ecclesiae minimus, in omnibus subjectionem et fidem.
Quia semel coepi, loquar ad dominum meum, cum sim pulvis et cinis, nam hinc zelans haec suasit [Col. 1460A] charitas, inde vero instans urget necessitas. Vox enim auditionis ecce venit et terra commota est; periit cor regis et cor principum, sacerdotes obstupuerunt et dissolutae sunt omnium manus; celebris siquidem est et in ore omnium vox, quod inter tot Ecclesiae inimicos in propria viscera convertitis manus, quia Christi hostibus traditus sit unicus ille et singularis diebus nostris Christi athleta; filius dico vester Cantuariensis archiepiscopus, qui propter gloriam nominis vestri sicut omnis Ecclesiarum orbis praedicat sprevit gratiam principum, confusionem sustinuit et improperium, dimisit denique domum suam, reliquit haereditatem suam. Auget etiam malorum scandalum quod vulgatissimus ille schismaticus Joannes de Oxenforde vestra quae omni [Col. 1460B] praeest auctoritate absolutus Saresberiensis decanatus tam facile restitutionem meruerit, quasi sit ei in justitiam reputatum publicum illud perjurium schismatis quod, sicut mundus novit clamat, tam enormiter in Alemannia perpetravit, cujus occasione insignem illum schismaticum qui singularem quaerit in mundo principatum: multos vero in errore consortes ad gloriae vestrae depressionem suscitavit. Quin et Joannes iste et alii regis Anglorum nuntii a curia revertentes dilataverunt os suum et adversus Cantuariensem nostrum, vel ut interpretemur verius ad Ecclesiae Dei oppressionem, cuncta se impetrasse gloriantur, et ex hoc, ut multi nomini vestro sancto detrahant, multam causam viri isti linguosi praebuerunt. Et hinc est quod universam Ecclesiae faciem [Col. 1460C] confusio operit. Timor enim et tremor venerunt super nos, quoniam in auditu hoc dii fortes terrae vehementer elevati sunt, exspectantes in dies quod si in stadio praefatus Christi athleta defecerit, ipsi sint bravium accepturi vestrum humiliando populum et patrum vestrorum se immiscendo haereditati. Quia igitur semel coepi, loquar ad dominum meum cum sim pulvis et cinis. Non infirmetur in tribulatione virtus vestra, sed praecipita, Domine, et divide linguas eorum, ut sciat universa terra quia locuti sunt adversus justum iniquitatem in superbia et in abusione, et fiat manus tua super filium dexterae tuae et muta fiant labia dolosa. Alioquin tanta jam praesens est turbatio quantam huic scripto horrui [Col. 1460D] credere, et tamen devotus vester et fidelis vestrae sanctitati non debuit penitus subticere. Tribuat vobis Deus, summe Pater, secundum cor vestrum et omne consilium vestrum confirmet.
Ven. Patri suo et fratri in Christo charissimo magistro REIMUNDO Romanae Ecclesiae Dei gratia diacono cardinali de Sancta Maria inviolata, T. Cant. Ecclesiae minister humilis miserabilis nunc et exsul, modicum id quod nunc potest.
Qui quotidie cogor amara bibere, dulcia vobis, sancte Pater et amantissime mihi frater in Christo, [Col. 1461A] propinare non possum. Superstitiosi potius est inter ejulatus et lacrymarum sordes velle sibi comparare gloriam de specie exquisiti sermonis. Et idem est, chare mihi in Christo, quod in praesentiarum nolui me de potestate labiorum jactare qui in praesentibus miseriis vix subsisto, nolui, inquam, me loquacitate extollere, quem pro facinoribus suis sicut mortuum saeculi in obscuris collocavit Altissimus. Venio igitur ad vos non indoctis humanae sapientiae verbis sed in verbo crucis, quod quidem pereuntibus stultitia est; his autem qui salvi fiunt, id est nobis, virtus Dei est, nos etenim sumus qui Christum crucifixum praedicamus. Qui proposito vobis gaudio, etc. . . . . . Audivimus enim famam et inimici Ecclesiae missi ad curiam in omni loco jactitant, quod contempserunt [Col. 1461B] nos principes vestri, quinimo tradiderunt nos in manum inimicorum nostrorum, etc. . . . . . . . . . . . . . . . . oro ut pro praesenti tribulatione nostra et Ecclesiae causa precibus et exhortationibus scripto directis, sicut optime nosti, apud Romanum pontificem et confratres vestros intercedatis, etc. . . . . . . . . . .
Christianissimo et illustri Francorum regi L., T. Cant. Eccles. minister humilis miserabilis nunc et exsul insignis, coronam vitae immarcescibilis.
Gloria in excelsis Deo qui in istis diebus tam fortem, [Col. 1461C] tam excisam columnam in domo sua constituit, qui et inter tenebrosas procellas Ecclesiae suae naufragantis, fecit luminare magnum in firmamento coeli, etc. . . . . . . inter caetera quia memor nostri Pontiniaci in solitudine exsulantis, etc. . . . . . . .
Nobili et illustri Dei gratia Dacorum regi WALDEMARO, T. eadem gratia Cant. archiepiscopus et apostolicae sedis legatus, sic uti bonis transitoriis frui ut mereatur aeternis.
Ex aliorum relatione gloriae vestrae credidimus intimatum quanta et nobis et nostris rex Anglorum intulerit mala ex eo tempore quo ad pontificii dignitatem [Col. 1461D] vocavit nos Deus, ira et inclementia quae nequaquam regem decent, pessimis usus consultoribus, qui etiam nos adhuc persequi non desistit, sed benedictus Deus quia non habet tantas vires ad nocendum, quantos habet conatus. His siquidem in cujus manu corda sunt regum Christianum Francorum regem Ludovicum et principes regni sui et magnates ut omnem nobis honorem et reverentiam summam exhibeant convertit. Verum quoniam magnitudo nominis vestri et aequitas regia qua vos Rex regum decoravit ex fama celebri nobis innotuit, volumus quoque ut excellentiae vestrae ex proprio mandato nostro nostra innotescat persecutio, quatenus majorem in oculis vestris inveniamus gratiam. Et si [Col. 1462A] ita fortassis decreverit Deus, consilii et auxilii vestri munimine contra inimicos nostros roborati felicitatis vestrae et pacis in Christo mereamur participes fieri, pro cujus gloria nunc opprobria, delicta omnia sustinemus. Nam me tacente satis novit mundus quam fideliter, quam magnifice jam dicto Anglorum regi servierimus ante promotionem nostram, cum adhuc mundo militaremus. Supplicamus igitur excellentiae vestrae, rex illustris, ut nobis vestrum significetis beneplacitum, et his quae hic non scripsimus sed per venerabilem fratrem nostrum intimamus, aures clementiae vestrae benigne accommodetis, et tanquam a nobismet dictis fidem omnem adhibeatis. Ille vos custodiat et augeat qui regibus salutem dat.
Litteras charitatis vestrae gratanter suscepimus: nunc itaque super ea quibus consuluistis, ut charissimo fratri benigne consilium dare utinam tantae foret discretionis quantae charitatis est! Delegavit nobis pia mansuetudo vestra quid de his haereticis qui apud vos Deonas appellantur, deprehensis et palam etiam convictis agendum sit. Ad haec nos divinum jus consulentes in hujuscemodi haereticos poenam expressim scripto jure latam nequaquam reperire valuimus. Siquidem inimicae potestatis soboles [Col. 1462C] nuper exortae sunt et in angelis Christum lacerant et quos possunt labe occulta inficiunt: negotium enim in tenebris perambulans est. Verum quoniam totum hujus capitis corpus, etsi diversae facies, in posterioribus tamen non discrepat, sed igne corrumpente quem omnes concorditer caudis trahunt, alienigenarum messes incendunt. Unde quorum est vanitas una, poena dispar non erit. Similis enim culpae et poenae individua contubernia sunt. Proinde per juris consequentiam quia poena in alios prodita est ordinaria et canonica et in hos similis juris rigor exercendus. De poena vero haereticorum Liberius papa indistincte loquens sic ait: ยซQui contra pacem Ecclesiae, etc., si dignitatem aut cingulum militiae habent nudetur iis; si autem privati, si quidem nobiles sunt, [Col. 1462D] suarum substantiarum proscriptionem patiantur, si autem ignobiles, non solum corpore verberentur, sed exsilio perpetuo castigentur.ยป Sunt et multa alia juris vincula, quibus hujuscemodi vesanae bestiae ne terrae et mari noceant constringuntur, ne lubrici evolvant, rerum damnis coerciti et exsiliis. Sed est admodum lubricum draconem in ancistro tenere ne effugere valeat. Unde isti super quibus requisistis angulosi veritatis exsufflatores et ipsius corporis quietem sibilis suis et aculeis perturbantes tuendi solius capitis causa reliquum forte corpus concisioni et injuriae exponunt vel etiam jam exposuerunt in rerum proscriptione, nihil damni arbitrantes potius ob hoc etsi non apostolico gaudio, apostolorum [Col. 1463A] tamen more gaudentes ea duntaxat parte sui a periculo libera quae venenatas in se continet linguas. Quibus igitur sunt stringendi vinculis, qualiter serpentes isti proterendi ne halitu suo pestifero temperatum fidei nostrae inficiant aerem? Quid juris est? nudi sunt et exui non possunt, praeterea Ecclesia carcerem exsiliorum non habet, potius totus hic mundus corporis Christi carcer est exsulantis adhuc, exsiliorum insulae Augusti sunt, non crucifixi. Praeterea si veteris legis quaereremus censuram, jus quaestionem non haberet, nam cadunt in ore gladii. Item si jus Romanum accedat, et ipsum erit in expedito, nam supplicium ultimum sequitur. Sed nos qui novis supervenientibus projecimus vetera, quibus et novus rex et nova lex est, zizania prohibemur [Col. 1463B] colligere, ne simul cum iis eradicemus et triticum, in hos serpentes novos quosdam juris novos aculeos dirigemus quibus mitis ac mansueti Domini mortis sacramenta dispensantibus judicium sanguinis agitare non licet, nec etiam truncationes membrorum quibuslibet personis aut per nos inferre aut inferendas praecipere, praesertim cum corporali poenae veteris legis successerit spiritualis in novo cujus nos ministri sumus, nisi quod quaedam modica corporalis coercitio nobis credita est, modica adeo ut non queat dici ultio delicti sed disciplina magistri: hoc est per verbera sola castigatio corporis, mortis corporalis seu cujuslibet membri truncatione semota. Igitur isti, quia praeterquam in ipsis forte in quo puniantur non habent restat ut velut infames caedibus [Col. 1463C] publicis deputentur. Verum quoniam in villa vestra saeculare vos habere jurisdictionem allegatis, non arbitror vos juris ordinem convertere si jam dictos vestro tradatis defensori, non dico ut corporaliter puniat sed ut coram se eos audiri faciat et terminum causae legibus suis humanis consentaneum imponat. Prae caeteris tamen mihi videtur consultius ut ad clementissimum principem Christianissimum videlicet Francorum regem sub digna custodia dirigantur, praesertim si in errore permanserint incorrigibiles. Utpote qui de communi jure ecclesiarum omnium regni defensor sit jure et praesummus et praecipuus custos, quod sicut recolo non negatis et ne istud quod dico de meo afferre videar, audiamus [Col. 1463D] quid Pelagius papa Narsae patricio scripserit. Noli, inquit, dubitare hujuscemodi homines principali auctoritate deprimere, quia Regulae Patrum hoc specialiter constituerunt, ut si qua ecclesiastici officii persona cui subjectus restiterit, vel seorsum collegerit aut aliud altare erexerit seu schisma fecerit, iste excommunicetur atque damnetur. Quod si forte et hic contempserit et permanserit divisiones et schismata faciendo, per potestates publicas opprimatur. Ecce verba patris nostri sanctae memoriae Pelagii. Quare si ecclesiasticae personae in errore permanentes et incorrigibiles, per publicas potestates debent opprimi certius et privari. Angelus magni consilii sit vobiscum ut intelligatis quae recta sunt et opere faciatis.
Dilecto et dilectori magistro et patri suo Exoniensi episcopo, suus H. miserabilis nunc et exsul, modicum id quod nunc potest.
Qui quotidie cogor amara bibere dulcia vobis, Pater sancte, propinare non possum. Superstitiosi potius est inter ejulatus et lacrymarum sordes velle sibi gloriam comparare de specie exquisiti sermonis. Inde est quod in praesentiarum nolui me de potestate labiorum jactare qui in praesentibus miseriis vix subsisto; nolui, inquam, me loquacitate extollere, quem pro suis facinoribus sicut mortuum saeculi in obscuris collocavit Altissimus. Sed sanctitati vestrae inde absque fucati tinctione eloquii perpaucis [Col. 1464B] mentem meam expono. Haesitans tamen et dubius, nam sicut clamat mundus testantur opera quod urna videlicet sortis nostrae sinistra quotquot nobis erant ad dextram prostrati sunt. Consideramus enim ad dextram et videmus sed non cognoscimus. Verum pristinae charitatis non immemor, quae nec vetustate temporis nec sortis lubrico solet excidere, confortatus sum et confirmatus. Bajulus horum juvenis probus et discretus, et tam domino meo archiepiscopo quam mihi charus admodum et acceptus, ad nos de Anglia veniens sollicitavit me ut pro ipso alicui amicorum meorum in Anglia scriberem, cui instanti dum saepe et saepius me in terra illa oblivionis amicum non habere replicarem, secus [Col. 1464C] sperans de vobis vestri demum recordatus est, cum omni instantia rogans ut vobis pro ipso scriberem, cujus tandem misertus ut nostri aliquando misereatur Deus, preces quantas in praesentiarum audeo et valeo sanctitati vestrae porrigo: quatenus ipsum pietatis intuitu et precum mearum interventu in vestro retineatis obsequio saltem ad modicum tempus, vel si hoc nullo modo placet alicui de amicis vestris officiose et cum affectu commendetis et id profecto discretio vestra noverit quod minister officiosus est et alicujus probi obsequio vehementer idoneus, cui nisi provideatis, revertetur ad nos, nec enim nostrae esset onerosus paupertati nisi quia dulcedine natalis soli attrahitur. De his quae geruntur circa nos istorum lator plene vos instruere poterit. [Col. 1464D] Siquidem satius judicavi celanda hinc in aure quam oculis in scriptura committere, quae quibuscunque loquatur quidquid in se habuerit sub ipsa oculorum luce manifestat.
Dilecto sibi in Christo et, ut spero, diligenti ociossuo magistro B. Exoniensi archidiacono suus, H. miserabilis nuncet exsul, modicum id quod nunc potest.
Charissime mihi in Christo, venio ad vos non in sublimitate sermonis aut in persuasibilibus humanae sapientiae verbis, sed in verbo crucis, quod quidem pereuntibus stultitia est, his autem qui salvi fiunt, [Col. 1465A] id est nobis, virtus Dei. Nos etenim sumus qui Christum crucifixum praedicamus, qui proposito nobis gaudio sustinemus crucem, confusione contempta, malentes cum populo Dei affligi quam temporalis peccati habere jucunditatem. Unde et inculta oratio duram scribentis sortem absque ulla elegantia et dictionum solemnibus indicat. Satis namque indecens inter ructus et singultus fletuum festivis rhetoricorum membris et articulis in dictionibus lascivire. Verum inter uberes et saecularium et divinarum litterarum divitias tuas, in hoc tenui schemate amicum tuum de longinquo venientem excipias, virum certe dolorum, qui non habet decorem nec faciem. Verumtamen non ut te contristem haec scribo, sed ne in his diebus nubis et caliginis oblivionis [Col. 1465B] me umbra operiat: facti enim sumus tanquam vas perditum et oblivioni dati tanquam mortui a corde.
ALEXANDRO summo Dei gratia sanctae Romanae Ecclesiae pontifici, A. Silvanectensis dictus episcopus, salutem in Christo et debitam patri obedientiam.
Etsi vobis, Pater sancte, omnium Ecclesiarum sollicitudo commissa sit, specialius tamen illi Ecclesiae filii a vobis consolationem et protectionis auxilium demerentur, qui ex adverso ascendere non metuunt, et terrenis potestatibus, ne quod ecclesiae est usurpent, libere contradicunt. Proinde est quod [Col. 1465C] ego pro filio vestro fratre nostro T. Cantuariensi archiepiscopo, viro, sicut scitur, religioso et matri nostrae sanctae Romanae Ecclesiae fideli, ego episcoporum minimus quantas audeo et valeo sanctitati, etc., etc., etc. . . . . . . .
[ Caetera hujus epistolae in epp. 24, 25, non iisdem verbis sed in eumdem modum expressa invenio. ]
Inter scribendum haec, imo priusquam, etc
[ Vide Epistol. S. Thom. ]
Quod tantae majestatis oculis parvitas mea non minus impudenter quam irreverenter se ingerit, quaeso, Pater, ne causemini praesumptionem quia urget pressura. Pudor sane reclamat et reverentia, sed dolor superat, cujus plerumque vis nec praestolari judicium nec temperare consilio, nec pudore frenari, nec rationi subjici solet. Vim ergo patiens, domine, ad te vocifero. Ecce enim Robertus ille in conspectu Domini venator, qui proprium patrem suum in mortem venatus est et ipsius sanguine incrassatus, [Col. 1466A] extendit adhuc rete suum ut reliquias etiam interfecti patris congreget, et incorporetur sibi. Illos siquidem qui tam fortis athletae prius exsulis, nunc vero martyris in exsilio onera tam fortiter quidem sicut mundus novit comportarunt, nunc quaerit in spiritu interficere forte postea in carne perempturus. Nam qui hostes reputari noluerint, compellit ad juramenta, si licita, vos videritis. Juramenti vero forma haec est: ยซEgo enim juro domino regi Anglorum, tam patri quam filio, quod pacem ipsius servabo, et quod nullum detrimentum suorum regalium per me sustinebit et quod non egrediar de terra ipsius absque ipsius licentia, neque litteras ultra mare mittam.ยป Et, ut caetera taceam, quid in hoc juramento regalium nomine [Col. 1466B] intelligere velit etiam tardioribus manifestum. Ad tale juramentum plerosque jam de nostris compulit; magistrum videlicet Joannem de Saresberia, dominum Gunterium et alios. Verum si ita jurantes celsitudini vestrae in aliquo videntur excessisse, profecto non modicam habent excusationem de peccato, qui inter crudelissimas manus et in corde maris sunt inclusi. At certe longe aliud esset de parvitate mea judicium si, quod absit! proprio ductus arbitrio ita juraturus accederem: praesertim cum proxima ante excessum martyris die nobis nihil tam horrendum suspicari audentibus, volente ipso martyre Dei et jubente, una cum dilecto socio nostro magistro Alexandro terram egressus sim et ita favens Dominus, cujus oculi semper prospiciunt super [Col. 1466C] fidem, me incontaminatum huic negotio per gratiam suam reservavit, nec exsilii mei gloriam ignominiae infici naevo sustinuit. Sed quid nomino exsilii gloriam qui martyrii palmam videre non merui? Quin potius torcular calcavit solus et de gentibus non erat nisi cum eo. Hinc est quod quoties ipsius ante mentis meae oculos exsilium pono, meum toties exsilium plango. Vereor nempe cum forti illo athleta frustra me in tentationibus suis laborasse, perseverasse non dico, cum consummationi interesse fuerit denegatum. Unde et mihi nunc est duplex incendium tribulationis. Me quippe lugeo discessisse, decessisse illum. Verum in discessu meo video infirmitati meae Domino miserante prospectum, quia in tanto malorum metu fugissem forsitan [Col. 1466D] et abscondissem me ab eo. Sed nec etiam sic consolationem recipio, quin potius ingemisco, sicut homo sine adjutorio. En enim imbecillitatis meae innixus baculo currebam ut potui, cum Isachar illo forti pro viribus portabam onera et cum altero Jeroboal communia Israelis pericula prout datum erat propulsabam. Sed praecessit velocior et fortior jam bravium apprehendit: ego vero jam sensim in cursu deficio utpote imbecillitatis meae baculo destitutus. Gemo nunc sub sarcina illius humeris subductis, qui totus totum portabat, et qui mihi totum erat. Quaeso, Pater sancte, ne indignetur majestas tanta, si paululum ante ipsam tribulationem meam pronuntio. Pudet certe praesumptionis [Col. 1467A] quam altum sapere videor et audere plus forte quam expediat. Audeo sane pietatis memor, immemor majestatis. Praeterea doloris vis educit spiritum meum et alternatim nunc verborum, nunc lacrymarum fila extrahit ab invito. Exeat enim foras necesse est ignis flamma quo intus triste pectus adurit et interiora depascitur. Exeat sane necesse est ad oculos tam pii patris qui sciens quam injustus sit dolor meus planctum humanius aestimet, dulcius consoletur. Recordabitur forte filii sui domini mei et mihi multus erit ad miserandum nunc praesertim cum ipso vero Christi martyre post pugnam tam gloriose triumphante, in me, adhuc ipsum affligant in me, etc., etc. Oro igitur, clementissime Pater, oro tam litteris quam lacrymis et a tanta [Col. 1467B] majestate non quidem tam temere quam timide supplico, quid liceat expediatve parvitati meae significare non indignemini, ne si forte diutius exsulare contigerit errori, id verius quam prudentiae et superbiae potius quam justitiae imputetur, etc. Super hoc ipso etiam adjectis si placet gratiarum actionibus domino Senonensi scribatis necesse est: ipsius enim charitatis viscera mihi per filii vestri vulnera patuerunt, etc. . . . . . . . . Juxta quod uni ex fratribus de Pontiniaco, sicut pro certo creditur tam affectu quam habitu monacho, rubris indutus et crucem suam bajulans, sciscitanti quomodo se haberet, respondit: ยซDic fratribus meis quod ego vici mundum,ยป et deinde vulnerum ei monstravit cicatrices, etc. [ Sequuntur pauca de virtute miraculosa [Col. 1467C] S. Thomae, inutilia. ]
Quoties vel membranula litterarum vestrarum ad me usque pervenerit, sic est mihi ipsa in hoc tribulationis tempore quasi nubes in tempore siccitatis. Siquidem in aestu praesentis hujus meae pressurae grande mihi praestat refrigerium litteratoria confabulatio tua, ubi absentem corpore spiritu intueor praesentissimum, etc., etc., etc. Nec enim sicut scribis dominum archidiaconum Cantuariensem asserere, absentia mea propriae voluntati debet ascribi ut de caetero non debeam exsulem gerere. [Col. 1467D] Cujus profecto assertio nequaquam malevolentis sicut reor calumniam, sed sicut certissime scio, veritatis ignorantiam habet. Exsilii quippe mei causa justa est, quae etiam etsi in se justa non fuisset, justificata est superioris auctoritatis accedente mandato. Hoc tamen in brevi scribo, non tam totum proferens quam ex modico ostendens quid taceam. Sic enim arbitror expedire adhuc, praesertim cum sapiens ex paucis multa conjiciat.
Gloria in excelsis Deo, cujus dono inenarrabili tristitia vestra incredibilis in totius mundi gaudium versa est, adeo quod eam persecutionis [Col. 1468A] auctores consolationis nostrae sint participes, quia aperuit Dominus manum suam et implet omne animal ubertate, vulnerati cujusdam et in sepulcro dormientis odore suavi et vivifico trahens et attrahens universos. Unde et jam praesentialiter et visibiliter sententiae illius veritatem experimur, quod stultum est Dei sapientius est hominibus, et quia stultus factus est omnis homo a scientia. Verum circa hoc immorari non oportet, quae tu fidelius et, etc., etc. . .
WILLELMUS D. gra. Senon. arch. apost. sedis legatus, venerabili fratri G. Vizel. abbati et dilectis filiis suis ejusdem loci conventui, salutem et gloriam [Col. 1468B] quam dabit Dominus.
Nos qui teneros humeros virorum oneribus supposuimus, pastorali sarcinae in nullo commodius possumus praevidere quam si ad comportandam Ecclesiae fabricam tales in ea instituamus personas, quae scientia litterarum et morum honestate praefulgeant, et quarum virtutes eidem ecclesiae magis videantur conferre quam sibi de collato beneficio accrevisse. Tunc enim domus Domini procul dubio decoratur, cum in ordinatione illius ab eo qui praeest secundum scientiam zelus Dei accenditur, quod non caro, aut sanguis, aut triplex illa munerum famosa acceptio aut generis nobilitas, sed potius merita personaliter pensantur. Proinde est quod nos inspirante Domino personae duntaxat causam [Col. 1468C] judicantes et dilecti filii vestri fratris nostri domini G. prioris de Vilmustir scientiam commendantes et vitam, monasterio sanctae Columbae senis in abbatem et Patrem Domino, sicut credimus, revelante fratrum quoque loci omnium unanimiter accedentibus votis decrevimus praeferendum. Et ut invocatione ista eo sancta quo consona sanctorum canonum limitemur et formam, rogamus te dominum abbatem et exhortamur in Domino quatenus illum ad nos cum omni celeritate mittatis, ab omni quo non tibi tenetur professionis et obedientiae vinculo absolutum et liberum, ut ita emancipato filio et converso in multarum gentium patrem primogenitorum jure benedictionem haereditet. Unde et patri dabit gloriam et confratribus gratiam super gratiam cumulabit.
Omnes novimus quod omnes vidimus, veram in adversis charitatem non deseri. Hujus veritas sententiae visibiliter quidem in te et sensualiter experta est. Quod et ego inter adversa mea saepe et saepius recolens calamum adhuc reprimere volui, sed nequaquam diutius valui. Unde et tetros hos atramenti tramites et inclytos litterularum praesentium sulcos me quodammodo invito et reclamante exaravit. Verebar quippe me tam multis occupationibus tuis importunum ingerere. Verumtamen vel nunc silentium rumpere hinc suasit charitas, inde vero praesentis [Col. 1469A] infirmitatis meae necessitas compulit. Existimo enim tanto te nunc mihi affectuosius compati quanto nunc amplius his diligitur pro quo patior adhuc. Quanto etiam plaga mea crudelior. Videre q., etc., etc., etc. . . . Fortis ille athleta, etc. . . . . astitit mihi in visu et confortavit me et consolatione quidem plus quam dici queat perfecta. Multa quidem et alia saepe et saepius referuntur, quae si cognovisses et tu, gaudium pariter praeberent et miraculum, etc. . . . viri etiam mihi pacifici mandant et remandant, scribunt et consulunt ut revertar; adjiciunt fatue me gerere exsulem cum mihi pax regis et patriae cinis offeratur . . . . .
Dominos etiam cardinales, sicut spero, multum mihi benignos vivi sermonis tui hortatus faciat, si [Col. 1469B] placet, benigniores.
Proxime venit ad nos serviens quidam Cantia oriundus in domo domini mei aliquanto tempore conversatus, homo certe peccati et totius mendacii et dolositatis habitaculum, qui hoc anno et totam Franciam circuivit, et de sanguine gloriosi martyris nostri partem non modicam, pileum etiam in quo noster passus est habere se undique disseminavit, volens sic sibi hominum gratiam et pecuniam comparare, cujus nomen indicabit praesentium portitor, si forte ad vos venerit, quia sic se dicebat venturum, talem sicut talem excipite, et quia novi vos nostris satis benignum, volo vos esse praemunitum et ab ipsius cavere fermento. Dominos etiam cardinales super hoc ipso praemuniatis si placet. Scio [Col. 1469C] enim quod ad ipsos cum plena falsitatum crumena sit accessurus.
Id in primis scribo quod nocte et die in cavernula mea latitans abundantius oro et desidero, videlicet ut de exspectatione vestra tam diutina multam et diutinam sentiat Ecclesia commoditatem. Quod tamen, sicut videtur, nequaquam ille desiderat qui [Col. 1469D] ad mundi extima a facie Ecclesiae fugisse dicitur, vestram sanctam sicut adhuc indicio est, volens sic frustrare intentionem et Ecclesiae laborantis protelare pressuram. Nescio tamen an faciem Dei ita fugiens manus Dei omnino evaserit qui ibidem dicitur variis et crebris angustiis subjacare, etc. . . . .
Sunt per vicos et plateas garrientes quod uterini vestri vobiscum fraudulenter incedant et multa super dorsum vestrum fabricet, quibus causam Ecclesiae quam fovendam suscepistis, tam contentiose quam invidiose omnino quaerunt exstinguere, ut ita negotium inter manus vestras pereat, etc. . . . . Unde et, sicut aiunt, ut in his regionibus amplius vos odibiles et in legationis vestrae partibus magis contemptibiles redderent, Aquilonaris ille Satanas sui [Col. 1470A] consilii viribus solutus est ex quo certe omnium inimicorum Ecclesiae cornua non parum sunt exaltata, et illi praesertim unicorni nostro omnis nec dubito poenitentiae excidit timor. Quis enim teneri in vinculis metuat vel vinciri cum ille ita a vinculis sit solutus? Hoc certe opus est, unde sancti regis nostri cor, sicut ipse mihi secreto testatus est, omnino sicut dicit Romano pontifici periit. Hoc est unde obstupescunt sacerdotes, consternantur principes et dissolutae sunt omnium manus. Et hoc certe est unde apud nos et minus estis amabiles, et in legationis vestrae partibus minus terribiles credo. Qualiter tamen et per quos id actum sit existimo sancti Patres prudentiam vestram me multo verius nosse. Unum autem scio, quod ego latere vos nolo. [Col. 1470B] Quidam proxime a curia rediens mihi olim familiaris vir testimonii boni et in litteris etiam potens, inter caetera mihi retulit se a famosissimo illo sacrilego parricida Willelmo videlicet de Tracy, sicut dicitur poenitentiae causa in hoc anno ad dominum papam profecto, secretissima legationis verba accepisse duntaxat domino regi Angliae intimata. Ego vero horum sollicitus indagator cum multa hinc inde, sicut mos est, arcana scrutantium volverem et revolverem, demum a detestando illo regi significatum conjeci ne aliquo modo contra honorem suum seu etiam animum vestris obsecundet mandatis, significans dominum papam et cardinales omnes domino regi multum et supra quam credi possit propitios, adjiciens inter signum quod in oppido quodam [Col. 1470C] Normanniae quod Argentium dicitur, in domo regia pileum super caput suum rex posuerit. Subjecit etiam his qui mecum loquebatur mandatum hoc de aliquibus fratrum nostrorum processisse, qui sicut jam multi buccinant Ecclesiae negotium ut supra tetigimus nollent in manibus vestris prosperari. Adhuc sacrilegus ille insignis super mandato illo flagitio regem quantum poterat excusare nitebatur. Unde a multis de industria missus et subornatus ad curiam venisse aestimatur. Videte igitur Patres sancti et discreti, videte quomodo caute ambuletis, intelligentes tempus pessimum esse, quia omnis frater fratrem supplantans supplantabitur, et omnis amicus fraudulenter incedet. A minimo [Col. 1470D] enim usque ad maximum omnes avaritiae student, et a propheta usque ad sacerdotem cuncti faciunt dolum. Unde et sanant contritionem Ecclesiae ad ignominiam vivificantes animas quae non vivunt et mortificantes quae non moriuntur. Ego vero in obscuris sicut mortuus saeculi collocatus et ea quae desunt passionum domini mei Christi martyris in me ipso adimplens, in calce sermonis oro et opto vos spiritu consilii et scientiae abundare in omnibus, et cum acceperitis tempus pressurae meae memores fore. Volo autem prudentiam vestram scire quod proxime audivi auditum a domino, cujus mandato arctatus sum, ne regredi valeam etsi velim, quod et dilecto socio meo Gunthario nuper reverso ut vestrae id indicet sanctitati injunctum est.
Ego Herbertus sanctitatis vestrae servus vinctus Jesu Christi totis mentis meae genibus majestatis tantae pedibus advolvor, orans, etc. . . . .
Praesertim cum jam nonnulli de latere vestro revertentes vestrum super me bene placitum varie testificati sint. Alia vero praesenti scripto non inserta [Col. 1471B] quae per dominum Meldensem electum sanctitati vestrae eo commodius quo secretius necessarium duxi intimare, etc., etc. . . . .
ALEXANDER episcopus, servus sevorum Dei, dilecto filio magistro HERBERTO, salutem et apostolicam benedictionem.
Devotionis tuae litteras paterna benignitate recepimus, et intellectis anxietatibus et angustiis, molestiis et pressuris, quas aequo animo toleras, tibi tanquam devoto et speciali Ecclesiae filio sincera mentis affectione compatimur et libenter in quibus [Col. 1471C] possumus gratae consolationis solatium impertimur. Sane quod sanctae recordationis Thomae, quondam Cantuariensi archiepiscopo, ita constanti animo adhaesisti ut eum in exsilio suae persecutionis nolueris dimittere, et nunc tenaciter verbo et opere memoriam ejus observes, gratum gerimus et acceptum, et devotionis tuae constantiam in hac parte prout convenit dignis in Domino laudibus commendamus, firmum gerentes propositum et voluntatem te sicut honestum et litteratum virum arctiori charitate diligere; et de incremento et utilitate tua vigili studio et sollicitudine cogitare. Unde pro statu tuo vigiles admodum et solliciti existentes, dilectis filiis nostris Alberto titulo Sancti Laurentii in Lucina et Theodwino titulo Sancti Vitalis, presbyteris cardinalibus apostolicae sedis [Col. 1471D] legatis, firmiter dedimus in mandatis, ut tibi et aliis clericis ac laicis praefati archiepiscopi gratiam et pacem regis Anglorum acquirant et nos in terra faciant reduci et ibidem secure manere. Si autem forte secundum desiderium nostrum non potuerint apud praefatum proficere regem et tibi ejus pacem et gratiam invenire, tua intererit nobis significare, qualiter tuae possimus provisioni commodius intendere et in quo tibi honeste valeamus et utiliter providere. Nos enim necessitatibus tuis libenti animo intendere cupimus, et tibi tanquam speciali et devoto Ecclesiae filio efficaciter in eo quod nos decuerit et expedire viderimus, auctore Domino curabimus providere. Tu ergo confortare in Domino et in eo spem tuam et fiduciam [Col. 1472A] ponas, qui non derelinquit sperantes in se, sed et post nubilum faciat tranquillum et cum tentatione proventum.
Datum Tusculani VIII Kal. Julii.
Venerabili Patri et domino in Christo amantissimo II. Dei gratia Dunelmensi episcopo, HERBERTUS suus exsul adhuc miserabilis, modicum id quod nunc potest.
Cognito quod horum bajulus ad vos usque haberet profectionem, per tenue hoc litterularum nuntium intercurrens parvitatis meae memoriam excellentiae me vestrae ingerere duxi necessarium, ne me in obscuris [Col. 1472B] sicut mortuum saeculi collocatum et ea quae desunt passionum gloriosi nunc martyris Christi in me ipso adimplentem, in his diebus nubis et caliginis oblivionis verbum operiat, praesertim cum noverim vos prae caeteris nostrae tam diutinae condoluisse afflictioni, et adhuc certi sumus quod quemadmodum martyris nostri gaudetis gloriae ita et compatimini vinculis. Vinctus est enim adhuc, vinctus revera, cum nec Ecclesia in sanguine pro ipsa fuso servitutis adhuc evaserit jugum nec ullum libertatis redemptae consecuta sit praemium. Unde qualiter nunc licet et audet inter pressuras et suspiria novi redemptoris sui gloriam praeconizat hymnizans pariter et plorans; vacuis etiam adhuc sedibus quas translati de saeculo qui praecesserunt nos patres [Col. 1472C] reliquerunt, Balthasar omnibus templi utensilibus abutente. In me ipso etiam qui loquor, imo corporis hujus membro eo miserabilius quo innocentius afflictus videbitur adhuc et proscriptus, si Scriturae testimonium et pii Patris pensemus affectum, etc. etc.
HENRICO Dei gratia illustri Anglorum regi, duci Normanniae et Aquitaniae et comiti Andegaviae, ALBERTUS dignatione divina titulo Sancti Laurentii in Lucina et Theodwinus titulo Sancti Vitalis presbyteri [Col. 1472D] cardinales, apostolicae sedis legati, salutem in eo qui dat salutem regibus.
Ne in dubium, etc. [ Haec epistola inter Epp. Gil. Fol. No. 385 impressa est, sed haec pauca, quae sequuntur, ad finem adjecta habet. ]
Hoc sane coram multitudine personarum juravistis vos pro divinae reverentia majestatis. Juravit et filius vester, excepto eo quod personam vestram specialiter contingebat. Et juravistis ambo quod a domino papa Alexandro et cath[olicis ejus successoribus. . . .
[ Post vocem dimidiam cath, quae ad imam paginam est, videtur excidisse folium, nam quae sequuntur et finem epistolae faciunt, minime cohaerent cum [Col. 1473A] superioribus. ] . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . vobis velitis quam citius exhibere, nam per ipsam ab adversitatis nostrae crebris anxietatibus procul dubio nos possetis liberare. Teste me ipso apud Turre. XXIII die Julii.
Domino suo suus. Celsitudinis vestrae qua debuit devotione parvitas mea suscepit litteras. Quibus inspectis et perlectis anima mea sicut ex susceptione est exhilarata, ita et mox ex perlectis est perturbata. Scribitis enim vos non posse non mirari quod ยซin persecutionibus nostris litteras nostrae consolationisยป postquam ultimam mihi rescripsistis non receperitis, ยซquae nostrae severitatem fortunae delinirent.ยป Ita scriptum [Col. 1473B] vidi, legi et relegi. Et eo ipso in me ipso magis ac magis conturbabar, suspicatus ex hoc et veritus nullas penitus litteras parvitatis meae nomine ad beatitudinem vestram devenisse, praesertim cum nec in prioribus nec in posterioribus dignationis vestrae litteris ullam de receptis meis feceritis mentionem. Quod quidem necessarium propter bajulorum negligentias qui de facili spondent bajulandi officium sed eadem levitate calce averso flocci pendunt. Scio, certe scio me omne dignationis vestrae scriptum, nisi forte bajuli incuria fuerit, litteratorio officio praevenisse et sicut justum erat necdum salutatum salutasse; et sanctitati vestrae sicut in hac forma et in haec verba scripsisse: ยซ Domino suo [Col. 1473C] suus. Inter scribendum haec, imo priusquam scriberem, mox steti et haesi, dubius admodum quo dictionis genere vestram alloquerer paternitatem. Verum si interioris hominis vestri statum cognoscerem, nec haesitantis fluctuaret animus, nec scribentis erraret calamus.ยป Et caetera quae in eodem scripto continentur. Quod si scriptum tale in sanctitatis vestrae manus devenerit, gaudeo. Sin autem, non meae tarditati seu negligentiae, sed bajuli culpae ascribendum; et earum bajulum charissimi mei thesauri vestri servientem Gaufridum nomine de suppressione, quin potius de suffocatione interpello. Et quod de mentione litterarum per longa terrarum et maris spatia destinatarum omissa supra tetigimus, magis quam reprehensione deinceps, correctione propter [Col. 1473D] bajulorum incuriam indiget. De his igitur hactenus. Et amodo beatitudinis vestrae litteris respondendum. Quibus verbum insertum est quod inter legendum plus notavi, in quo plus steti et haesi. Siquidem in eo et verbum persecutionis insertum reperi et vestrae severitatem fortunae, etc., etc. . . . . . . . . . . . [Col. 1474A] . . . . paternitatis vestrae scripto mihi nescio quo in aure quasi dulci quodam susurrio instillante:
WILLELMUS Dei gratia Eliensis episcopus, apostolicae sedis legatus, et domini regis cancellarius, dilectissimo suo magistro H. DE BOSEHAM, salutem et absentis amici memoria non carere.
[Col. 1474B] Gratissima vestrae consolationis verba animo gratulanti suscepimus, quae tanto fortiorem nobis in adversitatibus vestris animum recrearunt, quanto vos cognovimus incommoda fortunae temporalis virilius superasse. Quis enim tam dulce solatium in tanta sortis tempestate nobis praebere potuisset, nisi qui ejusdem sortis modum et exitum cognovisset? Epistolaris igitur dulcedo vestrae magnitudinis mentem nobis hilarem reddit, spem tribuit resurgendi, et materiam doloris et tristitiae, quae non meritis nostris sed sola malignantium invidia nos oppressit, pro parte maxima moderatur. Unde gratias quantas possumus et sufficimus vestrae referimus dilectioni. Caeterum favente Deo noviter [Col. 1474C] venturum esse credimus, quem exspectamus, quem desideramus, cujus adventus nobis et omnibus amicis nostris plenum sed plenissimum gaudium propinabit, pro quo et tanta et tam gravia sustinuisse ad gloriam nostram magis quam ad dispendium reputamus. Nec vos gravat conscientia quam sanam esse cognovimus, nisi tantummodo quod tanta inhumanitas, tanta etiam immoderata persecutio et crudelitas, quae contra dominum regem et nos factae sunt, tam lento pede debitum sibi finem sortiuntur. Et praeterea noveritis quod desiderio intimo desideravimus ut opusculum super psalmos ab Hebraica veritate a Patre Hieronymo translatos vestra discretio complevisset, ut impedimento non esset quidquam ulterius, quin vestra praesentia et optatis [Col. 1474D] colloquiis uteremur.
Magnam mihi, etc. Exstat sub num. 34 inter epistolas Arnulfi Luxoviensis mox edendi.
Glossa in Psalterium
[ Glossa in primam partem periisse videtur. ]
Cum liber Psalmorum unus sit et non plures, ipsum tamen praeter morem quidem sed non praeter causam, in duos secavimus tomos. Idipsum etiam et in libro fecimus epistolarum, quem, cum non nisi unus sit, partiti sumus in duos, hoc facientes in libris quod in oneribus fieri solet. Ad continendum quippe et contrectandum habiliora et aptiora fiunt singula, quam si simul omnia uno sint pressa volumine. Et etiam quia simul et saepe plus [Col. 1476A] plurium poterit lectioni prodesse hujuscemodi in libris partialis divisio. Tu igitur, beatissime praesul, sectiones has quatuor simul suscipe, divisim lege; et si forte ad transcribendas has librarii vestri apposuerint manum, ut concordantiae et notulae extravagantes suis decenter aptentur locis, curiose observetur: ne, ut saepe fit, per librariorum imperitiam seu negligentiam opus emendare quam scribere sit difficilius, praesertim cum novi corruptor operis non alius quam frater sit destructoris.
Epistolae
PHILIPPO, Dei gratia illustri Francorum regi, cum aetatis incremento augmentum gloriae et gratiae apud Altissimum.
Piae recordationis Ludovici, patris vestri et nostri benefactoris, nec debemus nec volumus ullo unquam tempore esse immemores; sed magis ut tenemur in nostro est voto et affectu, ut ejus beneficiis et honori, quae beato martyri Thomae in suo exsilio, et post gloriosam ejus victoriam in propria persona Cantuariae exhibuit, possimus vel in aliquo respondere. Ipsius itaque animam, quod nunc licet, devotis prosequimur orationibus, ut qui, dum vixit, [Col. 1475C] id apud Ecclesiam Cantuariensem plene promeruit, jam sentiat ipsius martyris et suorum devotionem sibi prodesse, qui eidem martyri et suis in tribulationibus et angustiis exstitit tam devotus. In hoc etiam excellentiae vestrae sumus obligati, ut non minus pro vestra salute quam sua simus solliciti. Nimirum vestram magnificentiam nobis, sicut et multis, ad profectum non solum coronae et regni, sed etiam fidei et devotionis reliquit haeredem, ut, [Col. 1476B] sicut ipse praecessit in spiritu mansuetudinis ad dirigendos sibi subditos in viam pacis et tranquillitatis, ita et vestra serenitas ejus sequatur vestigia, superadjiciens, quod et ipse superadjecit, hoc ad coronam regiae dignitatis jure haereditario spectare praecipue, quod omnes afflicti, et maxime pro justitia exsulantes, ad se summum debeant habere refugium. In quo et nos indubitatam spem concepimus, si ea tamen necessitas nobis ingruerit, quod debeamus et nos in nostra parvitate invenire apud clementiam vestram, quod majores nostri in eodem vel consimili casu dicuntur promeruisse. Cum vero regiae celsitudini vestrae placuerit super his nos certiores fieri, tunc demum firmiores erimus ad id quod quidam minantur acrius, fortius proferendum. [Col. 1476C] Si vero sublimitatis vestrae rescriptum super his de gratia vestra ad nos reverteretur, in angustiis ipsis quibus urgemur non modicum, maximum nobis credimus et optamus conferri solatium
ALANUS prior Ecclesiae Christi Cantuariae priori Wintoniae, quam sibi salutem.
[Col. 1477A] Mutuae societatis affectus, quo sub ipsa paupertate sed tolerabili pridem fuimus ad invicem connexi, nos pro certo docet qualiter sub ipsis hujus mundi deliciis et rerum affluentia debeamus conversari; dum patenter perpendi potest, si plenius id inquiratur, qualiter nobis illa rei familiaris inopia tunc dederit notitiam de temporalium abundantia, cujus possessores credebamus plurimum felices, quos jam constat denudata vanitate et discussa, vacuos esse et inanes. Quid tibi, amice, videtur, si praeteritas illas scholares angustias cum his quas nunc patimur compares anxietatibus? Nunquid amaritudinem illam amariorem dices isto melle, quod in ardore et aestu tribulationis dierum istorum nunc de spinis et tribulis elicimus? Tunc quidem aliquatenus [Col. 1477B] suffecit diei malitia sua, nunc autem miseriarum cumulus, qui ex ipsa nascitur opulentia, suam ita demum aggravat acerbitatem, quod etiam vita ipsa quandoque vertitur in taedium. Unde a sollicitudine et cura suffocati, cum temporum damno quae retrorsum non habent recurrere, omnibus modis incurrimus salutis dispendium. Nec est aliquid in quo reperitur solatium sine graviori discrimine. Quacunque enim te verteris, occurrit salutis obstaculum. His in me ipso repertis, anxietas animi motum mentis non sinit esse securum, donec aspiraverit dies quam daturus est Dominus in utriusque nostrum consolationem, ut possimus revera pro nobis dicere quia beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum [Col. 1477C] est regnum coelorum. (Matth. V) Ex mea vero tuam tribulationem dimetior, et idcirco tibi sicut mihi ex cordis affectu hactenus haec aggressus sum loqui, votum et desiderium habens non modicum de statu domini episcopi et tuo pleniorem habere notitiam, quia si quid penes conscientiam tuam movetur, unde debeat amicus tuus pro te moveri, id securius mihi tanquam tibi committere poteris, quoniam tuum profectum sicut et meum omnino affectat anima mea. Valeat amicus meus et vivat in Christo.
Reverendo Patri et domino B. Dei gratia Cant. archiepiscopo totius Angliae primati, A. prior et [Col. 1477D] conventus Ecclesiae Christi Cant., debitam et devotam in Domino reverentiam.
Vobiscum quam plurimum congratulamur in Domino, cujus misericordia regiam excitavit excellentiam, ut pronior fieret ad ea quae vestrae novit placuisse voluntati. Oblata itaque, si placet, utendum est occasione, ne si omissa fuerit quae prae manibus est opportunitas, sera sit poenitentia, si alias id fieri non potuerit, cujus praesto est et praesens facultas ad effectum. Roffensis igitur Ecclesia, si ad cor rediret, utique recognosceret in quibus offendit; nunc autem superest ut vestra discretio manum apponat, quatenus quod praesumptum est in Cantuariensis Ecclesiae dispendium, in pristinum debiti honoris statum reformetur. In Cantuariensis Ecclesiae [Col. 1478A] capitulo ex antiqua consuetudine Roffensis Ecclesiae electio solet celebrari, ibique electus consuevit de manu archiepiscopi sui et spiritualia et temporalia recipere, fidelitatem proinde jurare, quod plene observatum est usque ad tempus Waleranni, et quod de eo secus actum fuit, eo redeunte a Normannia ubi et consecratus est, in melius est reformatum. In hujusmodi vero dignitatis signum Roffensis Ecclesia, obeunte pastore suo, baculum pastoralem debet ad Ecclesiam Cantuariensem portare, et super altare Christi deponere. Hunc autem baculum per subreptionem cum Walterio bonae memoriae quondam Roffensi episcopo consepultum, et inde per manum piae recordationis Ricardi tunc temporis archiepiscopi extractum, monachi Roffenses [Col. 1478B] denuo cum Waleranno episcopo sepelierunt. Quocirca paternitatem vestram rogamus attentius, ut vestra velit discretio his et aliis mentem apponere, et quae praesumpta sunt ita demum reformare, quatenus commissarum vobis ovium universitas debeat et possit pariter nobiscum in operibus vestris Deum glorificare.
Sane de Landaviensi electo id adjicimus, quia primus est per vos consecrandus, hujus consecratio in ipsa sede celebrari, si fieri posset, gratum esset nobis et acceptum. Verum ubi necessitas ipsa inducit dispensationem, vestrae erit discretionis id prospicere.
Porro super translatione beati martyris Thomae et ejus termino, certius quid determinari oporteret, [Col. 1478C] ut nationibus universis quae id desiderant possit innotescere, qualiter et quando ad gloriam illius solemnitatis valeant pervenire. Ad haec quia undique pulsamur et plurimis vexamur angustiis, praecipuumque ad vestram paternitatem speramus nos habere refugium; idcirco priorem nostrum ad vestram benignitatem quantocius Deo auctore destinabimus, obnixius supplicantes, quatenus in his quae ipse ex sua parte et nostra vobis suggesserit, vestra velit pietas benigniorem aurem inclinare. Et pro certo, si in his temporibus sub vestra potestate cogamur per quoscunque humiliari: his qui etiam bona sinistre solent interpretari dabitur apertior nobis insultandi occasio. Sed et qui capiti nostro [Col. 1478D] congessit contumelias nisi invenerit obviantem, a laesione membrorum non desistet. Modicum quidem vos honorat qui nos spernit, nisi forte et in hoc crediderit se quis vobis praestare obsequium. Et procul dubio, ut credimus, reverentiae vestrae et honestati non modicum conferet, si manifestis appareat indiciis, quod injuria filiis illata patri omnino displiceat. Valete.
HENRICO regi Anglorum, ALANUS prior Ecclesiae Christi Cantuariae, salutem.
Quanto desiderio nobiscum universus desiderat orbis, ut corpus beati martyris Thomae decentiori loco cum debito honore collocetur, etiam barbarae [Col. 1479A] nationes non ignorant. Praematura vero mors quondam Patris nostri Ricardi id ipsum impedivit ad tempus, cum ad hoc pridem vestram promptiorem invenissemus voluntatem. Nunc autem per Dei gratiam parata sunt ea, quibus res ipsa videbatur maxime indigere: si tamen id sederit vestro beneplacito, ut sequenti anno [Col. 1479D] In margine codicis C.C.C. adnotatum est: ยซSequens annus erat 1182: sed translatus non est usque ad annum Domini 1208 per Stephanum Langton.ยป In transcripto ejusdem codicis, quod fecit James, [Bodl. James 17, p. 134] habetur adnotatio haec: ยซHic annus, inquit nota marginis, erat 1182, sed translatus non est usque ad annum Domini 1208, per Stephanum Langton. De festivitate autem ejus sic Giraldus in Vita Baldewini, ad quem etiam super translatione Thomae scribunt iidem prior et conventus. Cum, inquit, festo Beati Thomae primo quod apud Cantuariam publice celebratum fuerat, biennio videlicet post martyrium jam elapso, cui et Deo dante intereram, multi barones regni illuc pia devotione confluxissent, in audientia communi, cum post prandium in cameram intrassent, [Col. 1480D] conquestus est archiepiscopus de publicae potestatis officialibus et ministris sibi et suis contra Ecclesiae suae dignitatem nimis praeter solitum nuper injuriantibus, dicens et jurans se nullatenus haec passurum, manum quoque ad caput extendens, se prius hoc gladiis exposituram, quam hoc pateretur juramento firmavit. Respondens autem vir nobilis et magnanimus, qui cum aliis advenerat, Hugo de Laci. Non oportet, inquit, o archiepiscope, quod caput ad hoc vel etiam pedem ponatis; secure jus vestrum tueri et ecclesiasticam justitiam exercere potestis: tantum operatus est Deus pro martyre sancto decessore vestro, quod non inveniret rex ribaldum aliquem in terra sua, etiam si vellet, qui ausus esset in vos manum extendere. Finitum est bellum: manutenete si vultis, quod martyr evicit.ยป circa medium Maii tantum negotium possit terminari. Oportet enim ad ejus exsecutionem plurima praeparari. Nihilominus expedit his, qui longius absunt, hujus festivitatis tempus ita denuntiari, quod ad id, sicut desiderant, possint competentius pervenire. Placeat itaque serenitati vestrae domino et Patri nostro Baldwino Cantuariensi archiepiscopo et nobis voluntatem vestram significare. Id namque exspectamus [Col. 1479B] ut de consilio et auxilio vestro desiderium nostrum, imo omnium Christianorum, in hac parte possit compleri. Valete.
BENEDICTO abbati de Burgo, ALANUS prior Ecclesiae Christi Cantuariensis, salutem.
Licet is qui praeest ex hominibus assumptus sit a Domino in correctionem subditorum, nihilominus tamen cum aliorum errata corripit, habet sibi prospicere, quoniam et ipse circumdatus est infirmitate: et cum innotuerit ei quoniam et ipse cum caeteris infirmatur, pro certo in hoc admonetur aliorum compati infirmitati, cum ipsa poena docente, [Col. 1479C] discat in propriis qualiter alienis debeat mederi vulneribus. Noluit itaque divina dispensatio infirmitatis expertem quemquam inveniri, ut in eo quod infirmius praefertur infirmis nullus glorietur, sed magis qui suo praegravatur pondere, in se humiliatus subditorum sarcinas ferventiori affectu studeat humiliter supportare, et dum errantem respicit, meminerit se ipsum quandoque errasse. Errans erravit ovis de grege vestro, et in deserto solitudinis perierat, sed inventa est, et revertitur ad ovile; aperite ei, si placet, ostium, ne amplius erret, et error ejus ei imputetur, qui noluit eam ab errore redeuntem recipere. Non excusat, sed fatetur se errasse; promittit emendationem, expostulat non judicium sed misericordiam. Date veniam et recreate dolentem: forte cecidit ut fortior resurgat, [Col. 1480A] et qui de se amplius quam oportuit confidebat docetur in se humiliari, ne amplius evagetur; et sic qui factus fuit indomitus et effrenis, dabit manum correctioni et fiet decibilis, quatenus ejus salut pastoralis sollicitudo debeat congratulari, cujus perditionem prius potuit et debuit deplorare. Haec ac instantiam et postulationem confratrum nostrorum, qui vestrum utique affectant honorem, ad vos duximus exarare, ut quali et pro quo in hac parte movemur affectu, harum tenore inspecto plenius innotescat. Et si bene meminimus, vestra bonitate docente didicimus, praesentium latoris excessum et recessum vestrae pietati omnino displicuisse. Valete.
ALANUS prior Ecclesiae Christi Cantuariensis, ROBERTO de Hardres, salutem et in futura sibi prospicere.
Eo usque divina et me et te extulit gratia, et in id aetatis jam devenimus, quod de caetero debemus, si sapimus, ei uberiores gratiarum actiones referre, qui utrumque nostrum, supra quam aliquis de genere nostro ausus est sperare, dignatus est provehere. Quocirca tenemur propensiori studio praecavere, ne ingratitudinis nota insigniti videamur saltim velle matrem nostram aliquatenus impugnare, a cujus uberibus coaluimus et tantam recepimus sub extrema ignominia et ultima paupertate consolationem, ut tot et tantis viris non merito nostro, sed [Col. 1480C] gratia Dei id agente praeferamur, quorum si ad genus vel vitam et conversationem respicias, nec digni erimus corrigiam calceamenti solvere. Si ergo eo admonente qui dedit affluenter finem cupiditati non imponimus, pro certo timendum est ne culpis exigentibus permittamur eatenus pervagari, donec dicatur: Ecce homo qui non posuit Deum adjutorem suum, sed speravit in multitudine divitiarum suarum et praevaluit in vanitate sua (Psal. LI) , qui cum in honore esset non intellexit: idcirco comparatus est jumentis insipientibus et similis factus est illis (Psal. XLVIII) . Memento insuper quia cum interieris, non sumes omnia, neque descendet tecum gloria tua. Vita nostra brevis est et ad instar puncti. Unde quod reliquum est si perdiderimus, quod Deus avertat, quis nobis in die illa et aetatis et temporis damna [Col. 1481A] restituet? Ad haec si veritati etiam niteretur querela quam proponis, et recenter posses probare tibi in hac parte debitum jus competere, citius eligeres, me tibi fideliter consulente, hujusmodi querelae ad tempus supersedere, quam tot sanctos quibus astrictus es fide et devotione molestare. Nunc autem occasione tantum rotulae Wintoniae possessionem nostram antiquam ad te niteris revocare: in quo procul dubio, quantum in te est, statum Anglicanae Ecclesiae exempli pernicie omnino subvertis, quia si omnia jura illius antiquitatis juxta rotulam illam debeant ad pristinum statum revocari, necesse erit munimenta, privilegia totius Anglicanae Ecclesiae a sua stabilitate turbari. Sane si nec devotione sanctorum nec dilectione conventus nostri moveris, [Col. 1481B] saltem id tibi in mentem subeat, ne occasione familiaritatis tuae suspectus habear, quasi de consensu meo id agas quod coepisti. Id autem tibi certum sit, quia dum vitalis spiritus in meo duraverit corpore, quantum in me erit, mater mea non amittet vel passum pedis de omnibus his possessionibus quas inveni eo tempore quo credita est mihi, quam gero, administratio, maxime ubi ipsa se potest de jure tueri et defendere. Et cum hactenus jura illius integra et illaesa servaverim, acriter insistam, ne vel te ipso auctore mater mea debeat in aliqua sui parte pati diminutionem. Valete.
[Col. 1481C] BENEDICTO abbati de Burgo, ALANUS prior Ecclesiae Christi Cantuariensis, salutem et se ipsum.
Sicut vestrae plenius innotuit discretioni longe aliud est corripere, aliud deprimere. Et pro certo qui nimis emungit, ipsum aliquando elicit sanguinem: nec bene sibi consulit, qui ex impetu vel obstinacia damna multiplicat. Hoc tamen non dicimus quod velimus cujusque errorem fovere, sed ne eum, cui tenemini ex debito naturae et officii prospicere, immoderata castigatio debeat vel possit in ultimum desperationis vel erroris calculum detrudere. Castigans denique castigat Dominus quem diligit, sed quem castigat, nunquid morti tradit vel errori deputat? Sane qui verbera patris habet matris uberibus carere non debet. Et licet caro propria [Col. 1481D] nobis continuam indicat pugnam, nunquid propterea potestis eam abjicere? Imo tenemini ei vel necessaria ministrare. Qui igitur de se hujusmodi non potest habere victoriam, non habet ultra modum molestari super alieno excessu. Se ipsum enim habet exemplum qualiter debeat se habere circa proximum. Ad haec frater utique vester, licet inconsultius hactenus egerit, tamen in hoc aliquatenus vestram debuit gratiam promeruisse, quod studio et disciplinae cum familiari angustia diligentius vacavit, ne cum damnis rerum incurreret et damna temporum. Non ergo totam substantiam suam cum meretricibus dissipavit, qui non solum alteram, sed et multo meliorem partem sibi retinuit. Verum si permiseritis fratrem vestrum discurrere et usuras [Col. 1482A] procurare, cum demum necessario oportebit eidem consulere, et damna rerum accrescent, et non minuentur damna temporum. Denique reditus quos habet citra auctoritatem vestram nemini poterit obligare: quia nemo credet ei quidquam, et si id fecerit compelleretur iterato mendicare. Sustinete igitur, si placet, vos vel semel vinci, ut idem frater vester, quia jam aetatem habet, ex abundantiori gratia vestra teneatur se ipsum vincere. Quid, cui et a quali amico dictum sit intelligenti satis innotescet. Valete.
BENEDICTO abbati de Burgo, ALANUS prior Ecclesiae Christi Cantuariensis, salutem et se ipsum.
[Col. 1482B] Ab incoeptis non duximus subsistendum, licet desiderio nostro, utinam non honori vestro, hactenus restiterit vestrae dilectionis ut plerisque videtur minus benigna severitas. Et pro certo, ubi id persuaserit mansueta discretio: ad tutelam non solum conscientiae, sed etiam famae conservandae plurimum detrahendum est severitati pro tempore, ne si curam domesticorum abjecerimus, quibus utique pro naturae debito tenemur prospicere, videamur hominem exuisse et legibus naturae quantum in nobis abrogare vigorem. De his autem qui suorum et maxime domesticorum curam non habent, quae sit Apostoli sententia vos nec potest nec debet latere. Alias haec scripsimus, sed eo usque non exauditi, quod non promeruimus inde vel responsum recipere, unde satius [Col. 1482C] nobis esset subsistere pro rubore. Sed procul dubio ipsum ruborem vicit affectio, qua astringimur vobis et vestris contra omnem fortunam assistere, ne per nos videatur stetisse quo minus paternitati vestrae debitus honor ubique integer permaneat. Denique vester sed et noster in Christo frater Ricardus in moerore et angustia affligit animam suam, nec in se vel modicam recipit consolationem, fatetur errorem, promittit correctionem, inclinat se et suam ad vestram voluntatem. Desideratis eum monachari, acquiescit ipse, tantummodo de loco non sit contentio. Cantuariensem Ecclesiam sibi eligit in locum habitationis et requiem, quantum ad nos pertinet, patet ingressus. Superest igitur, quia sic expedit, [Col. 1482D] ut per vos domini archiepiscopi requiratur assensus, familiares et amicos vestros in ecclesia nostra conveniatis, si placet, ut nos quasi ignaros inde sollicitent, et nos partes nostras interponemus, ut res sortiatur effectum. Revertatur etiam praesentium lator cum litteris vestram voluntatem continentibus ante synodum nostram, ut per vos instruamur et amici vestri qualiter debeat res ipsa procedere. Verumtamen si visum vobis fuerit, per idoneum nuntium ex parte vestra expediret haec fieri: vel quod magis affectamus per vestram personam, si hujus rei gratia seu ut visitetis dominum archiepiscopum placet vobis ad nos usque descendere, et hoc ipsum credimus, si fieri posset et vobis et nobis utiliter profuturum. Quo affectu, qua intentione haec agimus [Col. 1483A] qui inspector est cordium ipse novit. Valeat in Christo vestra mihi praedilecta paternitas.
Domino et amico in Christo charissimo ALANO Cantuariensi priori venerabili, suus JOANNES Ecclesiae Sancti Swithini Wintoniae dictus prior, salutem in omnium salutari.
Ad litteras consolationis vestrae revisit spiritus meus, et ex iis mihi duplex eliciens remedium dilectioni vestrae gratias retuli. Ex earum procul dubio sinceritate duo mihi humilitatis ac patientiae promanarunt documenta. Quorum unum ad custodiam, alterum ad virtutis ornatum mihi vestri gratiam procurastis: unum a superbo Moab declinandum, [Col. 1483B] alterum percussum Job induendum commonuit. Praecipuum, ut aestimo, humilitatis mercamentum est praeteritae paupertatis reminisci: quod etiam inter ipsas delicias laudem praecinit earum largitori; cujus tam extollenda quam admiranda est dispensatio. Nihil enim praesentium numerum tam efficit ingratum quam conditionem sui non agnoscere, praeteritorum oblivisci. Nihil interea adeo mentem roborat quam in hujus vitae procellis amplecti patientiam; quam non immerito prolem humilitatis nominaverim. Et ipsa quidem optimae genitricis partus non deterior. Ad istarum itaque considerationem virtutum amicum provocastis, pigrum suscitastis, de communi non tam sollicitus quam perturbatus [Col. 1483C] naufragio. Quidquid animo turbulentum insederat, quidquid desperationis praecipitium minitaverat, sic aura consolationis vestrae funditus abegit ut mihi videretur aspirasse dies et umbra declinasse. Quid certe serenius verborum sinceritate? Quid efficacius dilecti et domini consolatione? Quid jucundius in adversorum torculari posito, quam a doloris compendio aeternitatis repromissio? Itaque non sunt condignae passiones hujus temporis ad futuram gloriam quae revelabitur in his qui secundum propositum vocati sunt sancti, ut ait Apostolus (Rom. VIII) : nullatenus igitur murmurandum si secat aut urat Dominus, quia sive morimur sive vivimus Domini sumus, per quem omnia nobis cooperantur in bonum. Tantum fides non dormiat, sustinentia [Col. 1483D] non deficiat. Memoria sanctorum in cordibus vestris vigeat. Ad quorum nimirum exempla caro cum suis desideriis, mundus cum suis illecebris calcantur. Denique quidquid ingeritur eliditur. Et si sint qui Sabbatum vestrum inquietent, impossibile tamen est ut exturbent; et hoc quidem salubriter provisum ut nunquam desit pugnandi materia: quibus restat evincentibus corona. Stemus igitur simul in Domino mutuam observantes charitatem, malitiam dierum istorum patienter tolerantes. Transeant dies et dies, anni et anni:
Certe quod honoris mihi est oneri est, non tamen abjiciendum credo: cum melior dicatur vir malefaciens quam mulier domi sedens et nens, et in [Col. 1484A] pauco fidelem servum super multa legimus constituendum. Obedientiam igitur praelatis, subditis famulatum exhibentes; pacem cum omnibus habentes, studeamus insimul, domine charissime, cordis Sabbatum observare, culices undecunque venientes, discretionis flagello propellere, et crebris, si placet, epularum consolationibus alterutrum confortare. Salutatus ex parte vestra dominus meus Wintoniensis vos per me ut suum dilectissimum resalutat, quem noveritis auctore Deo quoad salutem animae et corporis melioratum et confortatum; et in summo positum desiderio, beati Thomae martyris vestri adeundi memoriam. Valete semper in Domino.
ASINO illi Sancti Petri de Burgo, suus ille sibi in agone consimilis, salutem in tribus rasoriis, hoc est in patientia, discretione et charitate, quibus radi oportet et eradicari non solum superflua, sed etiam quae imminent omnino adversa.
O beate Asine, si tamen sub Petri indumento, id est mentis puritate et operis exhibitione, ad crucis ignominiam in corpore tuo Christum portaveris, ubi sub vexillo fidei parum tibi nocere poterit Neronis immanitas. Insurgat scilicet ad tempus invidorum malitia et perversitatis procella altius intumescat. Navicula Petri concutitur, sed etiam portae inferi non praevalent adversus eam; multo minus Neronis audacia, etsi innovaretur cum eo Herodis versutia. [Col. 1484C] Liquet itaque quod usque ad haec tempora destinavit et Judas proditorem Pilatus judicem, sed et Nero malignitatis haeredem, ita quod nunc etiam iterato postuletur Christus crucifigi, ut dimittantur qui rei sunt seditionis et homicidii. Simon ille:
JOANNI Dei gratia Lugdunensi archiepiscopo, ALANUS prior Cant. Eccl., salutem.
[Col. 1486A] Inter eos quos adhuc superstites filios enutrivit et exaltavit, Lugdunensem archiepiscopum praecipuum habet et reputat mater Britanniarum sancta Cantuariensis Ecclesia. In suis quidem angustiis et perturbationibus, quibus continue affligi compellitur, hujus filii toties experta fidem, devotionem et efficacem industriam, de caetero habet certiorari talem et tantum filium immemorem esse non posse illius dulcedinis quam a maternis diutius suxit uberibus, inter quae etiam a cunis coaluit. Absit igitur, absit a fide et devotione tanti alumni, qui se toties certis objecit periculis pro defensione matris suae, ut vel suspicetur de eo quod velit partem ponere cum his, qui ipsa a quibus egressi sunt materna perturbant viscera, praecipue ubi id permodica suadet occasio, [Col. 1486B] quod etsi quoquo modo licuerit minus tamen expedit, omnino autem non decet. Quamvis enim is apud quem summa rerum consistit, quasi licite auctoritate qua praeminet sub titulo adhuc ignoto et a canonum forma aliquatenus alieno possit non solum assignare, sed potius tranferre beneficium Cantuariensis Ecclesiae ad episcopum alienae provinciae et minus egentem, id tamen viderit benigna filii discretio, utrum expediat in matris confusionem ecclesiam de Einisford tanto tempore injuste ablatam et demum non sine multo labore et angustia mediante justitia evictam, a debito sui statu perturbari. Quam utique ecclesiam mater vestra monachorum deliciis non applicuit, sed usibus pauperum pio deputavit affectu. In subversione itaque pauperum Christi [Col. 1486C] quos ipsa suscepit alendos, si contigerit matrem filii improbitate, quod Deus avertat, acerbius molestari, ex hujusmodi arboris radice qualis poterit fructus exoriri, perpendet citius si advertere voluerit discreta filii devotio, cum ea sola proponitur causa, quare debeant pauperes Christi spoliari, quatenus praepotens filius matrem pertransiens, cum id evenerit, quod vix semel in ista aetate poterit contingere, proprium habeat domicilium, ubi forte non plus una nocte seorsim a matre caput inclinet. Et certe pia mater vestra nondum eousque vestram dilectionem emancipatam habet. Quod nec velit nec debeat eam quam admodum charam habet et acceptam, vestri reverentiam in paratiores materni pectoris sinus recipere, cum suum sit votum et desiderium [Col. 1486D] diem illum videre, quo vestri praesentia perfruens et consilio possit ab his quibus arctatur angustiis aliquatenus respirare. Sane opinionem vestram quid deceat non minus inspiciendum, cum id quod vir tantae auctoritatis posteris in exemplum reliquerit, de jure debeat ad consimilia vires resumere. Utrum vero deceat Lugdunensem archiepiscopum Cantuariensis Ecclesiae filium et alumnum pro tantillo beneficio et tali titulo vel intentione acquirendo, seu matri suae seu Christi pauperibus et infirmis hujusmodi molestiam inferre, id videat et provideat vestrae sanctitatis prudentia, cujus interest et suam apud Deum conscientiam et apud homines famam conservare illaesam. Plane nec [Col. 1487A] id ignoramus sed plenius recognoscimus, quia et vobis et vestris meritis exigentibus constituimur debitores. Et licet haec quae ad praesens inter nos agitatur quaestio abierit in abyssum, non minus tamen tenemur his adesse quibus et vos tenemini, vel debito naturae vel gratia obsequii. Idcirco ut in aliquo et affectui et operi vestro respondeamus, in proposito habemus alicui de vestris sicut vobis placuerit, dare annuatim de thesauraria nostra centum solidos, donec eidem in aeque valens vel amplius alias possimus providere. Quid autem super hic vobis placuerit fieri, nobis significate.
JOANNI Lugdunensi archiepiscopo, A. prior Cantuariensis [Col. 1487B] Ecclesiae, salutem.
Si charissima mihi est vestrae sanctitatis reverentia, id agitur apud me in quo debitor sum vobis obligatus, qui pro ea quae in vobis est sanctitate et gratia communiter cum caeteris, specialiter autem pro liberalitate illa quam apud vos egens et extraneus non modicam inveni, teneor pro viribus honori vestro debitum et devotum praestare obsequium. In quo quidem magis sollicitor si quo modo daretur opportunitas, ut juxta illum quem gero affectum possim benignitati vestrae vel in aliquo respondere. Si quo minus autem id videatur factum quoad ecclesiam de Einesford, ignoscat filio si placet paternitas vestra, si tamen in hac parte debeam de jure argui negligentiae, qui unus et solus sum inter multos, [Col. 1487C] quorum sicut voluntas varia est et diversa, ita et sententia, maxime ubi juri et rationi videtur inniti quod intendunt. Loquor intelligenti quid sit multorum moribus deservire. Quid praetendunt quominus fieri debeat quod per vos ab iis repetitur, conventus nostri litterarum tenore inspecto, facilius poterit perpendi. Si vero parvitatis meae consilium acceptaverit vestra prudentia, cum saniori dixerim conscientia, satius esse et honestius aut eo modo qui vobis significatur, aut alio probatiori si inveniri poterit cum conventu nostro pacifice convenire, quam populo scandalum generari et matrem vestram plus quam creditur contristari. Insuper si verbis domini regis Angliae creditur, in vita sua non sustinebit [Col. 1487D] quod Lugdunensis archiepiscopus ecclesiam de Einesford quoquo modo possideat. Provideat igitur, si placet, discretio vestra, qualiter res ipsa planius et melius ad debitum possit finem pertingere, et quantum in me erit, nulla exsecutionis erit retractatio. Valete.
Magistro G. cardinali, A. prior Ecclesiae Christi Cant., salutem.
[Col. 1488A] Quam nobis admodum utilem et necessariam in curia Romana consuevimus habere vestram dilectionem, in tribulationibus et angustiis quibus urgemur non modicum doluimus et dolemus nimis esse remotam. Et licet locorum distantia separemur ab invicem, animi tamen nostri affectus quo individue vestrae adhaeremus reverentiae, a vobis nullatenus potest separari. Sane pro nepote vestro in partibus nostris quoad potuimus fecimus, inde magis anxii quod in causa sua juxta quod desideravimus, non est magis profectum. Quoniam excepta etiam ea affectione qua vobis astringimur, idem ipse suo nomine promeruit et in dies promeretur, ut qui viderit ejus vitam et conversationem, debeat affectuosius ejus profectibus invigilare. Placeat ergo paternitati [Col. 1488B] vestrae ipsum clementiori oculo respicere, quatenus in stadio quo in agone contendit possit expeditius currere et ad ejus cui addictus est disciplinae provectum debeat alacriori animo pervenire. Quantum vero in nobis erit et opportunitas data fuerit, ejus necessitatibus propensiorem curam inpendemus.
Domino Cantuariensi, suus A., salutem.
Innotuit nobis vestrae placuisse paternitati talem in cellerarii officium subrogari, in quem omnium nostrum vota communiter concurrissent. Unde, sicut tenemur, ita et affectuose vestrae bonitati uberiores proinde agimus gratiarum actiones. Vestrae [Col. 1488C] itaque si placet innotescat benignitati quod nostra communis est postulatio, ut frater Honorius vobis utique ex sua conversatione interim notus hujus officii in se pondus suscipiat. Hujus siquidem prudentiam et fidelitatem et in confratres suos compassionem aliquatenus experti scimus, de cujus benevolentia quoad officium illud non modicum speramus. Et licet ejus obsequio sine molestia ad praesens non possitis carere, experimento tamen didicimus vestram prudentiam plus velle publicae quam privatae consulere utilitati. Quocirca eum confidentius reposcimus, id tamen adjicientes ut si in hac parte aliquatenus moleste fuerimus de eo substituendo qui huic debeat succedere, voluntati vestrae, sicut placuerit, ita fiet. Praesentium igitur latorem dilectum [Col. 1488D] in Christo fratrem nostrum R. eleemosynarium in id negotii duximus destinandum, ut ejus praesentia sub litterarum nostrarum testimonio apud vos impetret, quod vestra intentis communiter postulare ad communem utilitatem propensius studuit. Valete.
Hucusque dedi omnia quae in codice C. C. C. Cantab. inveniuntur, octodecim paginis comprehensa. Utrum plura olim fuerint folia in isto codice quibus aliae epistolae Alani continerentur, difficile est dictu.
Vita S. Thomae
( Vide supra col. 194.)
Tabula epistolarum Gilberti Foliot
Quae in hoc tomo sub nomine Gilberti continentur epistolae, partim ipsius sunt Gilberti, partim aliae quae ad eamdem historiam, scilicet vel ad ipsum Gilbertum vel ad sanctum Thomam, spectant. At lectori, si recte scire velit de iis quae in his epistolis describuntur, adire necesse est epistolas sancti Thomae, Arnulfi Lexoviensis et Joannis Saresberiensis. Caeterum hujus editionis Gilberti Foliot fons et fundamentum est eximius ille codex qui in bibliotheca Bodleiana sub siglo e Mus. 249 continetur, quique circiter 440 epistolas habet; quae omnes vel in hac editione vel in aliis istis tomis de quibus mentio supra facta est, continentur. Hoc factum est quia scriptoris in singulis collectionibus, non codicis, ratio habita est. Quod iterum atque iterum lectorem monendum duximus, ne editiones nostrae imperfectae quodammodo censerentur.
Tabula quae sequitur ordinem epistolarum explicabit.
Litterae et numeri suffixi indicant illae codices hi ordinem epistolarum quae in codicibus occurrunt. Codicum ipsorum plenior notitia in tabula ad epistolas S. Thomae invenitur.
Primus numerus, nulla littera praefixa, editionis nostrae ordinem indicat.
- A 1 , A 2 , cod. MS. Bodl. [Douce 287] in 2 par. div.
- B cod. Bodl. secundi [509].
- C 1 , C 2 , C 3 , C 4 , cod Bodl. tertii [937].
- D cod. Bold. quarti a Caveo donati [e Mus. 249].
- E epist. S. Thomae a Lupo edit.
- F epist. J. Saresb. edit. Paris.
- G cod. Lambethiani.
- H cod. Paris [5320].
- I cod. Paris, secundi, [5372].
- K cod. Paris. tertii, [8562] epist. Jo. Sares
- L cod. Paris. quarti, [8625] ejusdem Jo. Sares.
- M cod. Mus. Brit. Cott. Claud B. II.
- N Arnulti epp. in coll. S. J. Bap. Ox. serv.
- O Whartoni Angliae Sacrae.
- P Cotton. Vesp. E IV.
- Q Bouquet, Hist. de France.
- R Lambeth No. 577.
- S. Bodl. 603.
- T Stapletoni, Tres Thomae.
- U Arundel, 27.
- V cod. C.C.C. Cant.
- W cod. Coll. Trin. Cant. 5 tomis
- X cod. Bodl. 868.
- Y Arund. 219.
- Z cod. Reg. 2. D XXXII.
- AA Vesp. E, X.
- BB Vitel. C, XII.
- CC Reg. 2 E, VII
- Ab hum. piet., 503, C 3 113, D 195, E 5, 78, G 121, I 226.
- Acta nos., 474, C 3 205, E 3, 91, G 199.
- Actio cau., 76, D 90.
- Ad agend., 23, D 23.
- Ad aud. nos., 362 D 244 et 288
- Ad aures nos, 348, M 5, 103. W 5
- Ad aures nos. perl., 370, D 232.
- Ad hoc in be., 341, D, 249.
- Adhuc eti. dom. 38, D 40.
- Ad nos. u., 472, C 2 86, E 1, 105, G 278, H 71.
- Ad pacem eccl., 65, D 78.
- Ad praesentiam nos., 358, D 234.
- Ad synodum, 64, D 77.
- Ad tuam, fr. car., 249, D 27
- Ad vestram, 164, D 360.
- Ad vestram. pa. jus., 166, D 376.
- Ad vestram, pa. aud., 173, A 2 38, D 161.
- [Col. 1490] Ad vestram, pa., ind., 155, D 200.
- Ad vos, dil., 62, D 73.
- Ad vos, pa., 163, D 358.
- Amantium se, 180, D 135.
- A mem. vest., 349, M 1, 182, W.
- Amicis nos., 207, D 355.
- Amicitiae, An. 410, A 2 41, C 4 34, E 1, 132, G 326 H 92.
- Amicus et aff., 221. D 363.
- Anglicanae, 171, D 397.
- A nostris ut., 480, Q V, 16, p. 276, T p. 106.
- Antiquam Ebor., 351, M 1, 183.
- Apud dom., 473, C 3 210, E 3, 89, G 204.
- A te longe positi tu., 81, D 1.
- A tribul. mal., 96, D 314.
- Attendas, 240, D 379.
- Audi, charissime, quae, D 53.
- Audio in cur, 102, D 95.
- Audio te Sic., 297, D 364
- Auditis quae cir., 112, D 105.
- Audito, caris., 118, D 111.
- Audivi gr., 493, A 1 1, A 2 56, C 4 39, E 3, 47, G 284, I 166.
- Audivimus et, 203, D 339.
- Audivimus qu., C. c. 376, D 253
- A vestra, 390, C 3 219, E 3, 37, G 210.
- Benevolentiae, 290, D 214*
- Benignitati, 156, D 201.
- Calamitates, 421, I 166.
- Capiat in, 232, D 413.
- Causam, pa., 142, D 323.
- Causam, q. 417, F 50, L 50.
- Censum dom., 272, A 2 30, D 361.
- Charitas quandoque praesump., 82, D 50.
- Charitati ves. prae. sc. not., 89, D 59.
- Circa m. v., 448, C 3 320, E 5, 77.
- Clamat ad vos, il., 239, D 122.
- Clericum hunc, 99, D 324.
- Coelestis al., 381, N.
- Cogit nos car., 227, D 353*.
- Cognito et, 402, B 76, C 3 77, E 5, 62, G 83, I 212.
- Commissae no., d. 343, D 252.
- Communi, 14, D 15.
- Compellit me car., 4, D 4.
- Compellit me car. ser., 58, D 69.
- Confisus de, 10, D 11.
- Conquestus est, 161, D 346.
- Consensu cont., 122, D. 115
- Constitutus ol., 337, O par. 2, p. 177.
- Consultationibus sin., 372, D 241.
- Controversias amic., 191, D 406.
- Crebrescunt, i., 452, C 3 168, E 4, 20, G 164, I 125.
- Cum ad, 167, D 377.
- Cum Christus, 510, D 165.
- Cum debitorem, 95, D 311.
- Cum deceat, 346, D 255.
- Cum ex ves., 151, D 131.
- Cum hactenus, 295, D 284.
- Cum in m., 431, B 36, C 3 36, E 2, 44, G 42
- Cum in, 36, D 35.
- Cum inst., 152, D 132
- Cum me, 284, D 140.
- Cum lo., 235, D 441.
- Cum n., 371, D 235.
- Cum n., 339, M 2, 102.
- Cum parvitati, 84, D 52.
- [Col. 1491] Comitem, 375, C 3 134, E I, 23, G 1, H 15, M I, 19.
- Commissae, 289, C 2 22.
- Considerantibus, 187, Q XVI, 124.
- Consolationis, 35, C 3 93 et 171, E II, 57, G 101, I 120.
- Consoletur, 100, C 3 173, E IV, 15, G 99 I 122.
- Cui pl., 190, C 3 212, G 206.
- Cum ecc., 77, FFf 38 o .
- Cum ap., 349, A 2 89, D 192.
- Cum hi, 258, A 2 77, C 3 216, D 283, E V, 71, G 263.
- Cum il., 314, C 3 317, E I, 59, G 321, H 37, M I, 35.
- Cum in cel., 218, C 2 179, E II, 111.
- Cum ve. 355, C 2 113, E I, 166, H 113, I 97, M 1, 166.
- Cum n. t., 220, C 3 137, E III, 24. G 140 et 346.
- Curam et, 207, C 2 91, E I, 114.
- Cura p., 271, C 3 279, E V, 32.
- Decet, 243, C 2 12, C 3 114, E I, 78, G 122 et 257, H 52, I 147, M I, 75.
- Desiderio, 179, A 2 3, B 2, C 3 2, D 348, E I, 64, G 8, H 42, I 62, M I, 60.
- Desiderio des., 340, C 3 185, E IV, 11, G 178.
- Desiderio m., 101, B 22, C 3 22, G. 28.
- Devotionis, 286, C 3 315. E I, 112, G 252, H 73, M I, 107.
- De V. sin., 60, C 2 126, C 3 298, E II, 13, G. 300.
- Difficile., 373, C 4 8.
- Dilecti fi, 307, B 53, C 5 54, E V, 1, G 60, I 193.
- Dilectionis, 158, C 3 189, E III, 73, G. 183.
- Dilectioni, 139, C 3 287, E III, 97, G. 336.
- Dilectioni, 387, C 3 174, E IV, 22, G 168.
- Dilectus, 274, H I, 60, E 38, M I, 56.
- Dirigat, 140, C 3 249, E V, 12, G, 244, I 199.
- Discretio, 94, C 3 240, E IV, 46, G 260, I 202.
- Discretioni, 54, C 3 155, E II, 71, G 152.
- Dominum, 367, C 2 74, E I, 87, H 59, I 22, M I, 184.
- Dominus, 385, C 3 147, E III, 32, G 144.
- Duplicis, 177, C 2 52, C 4 26, E. I 48 G 317. H 29, M I, 41.
- Ecclesiae mol., 33, C 4 13, E III, 76, G 301.
- Ecclesiae pa., 15, C 3 218, E III, 92, G 209.
- Ecclesiae per., 18, C 3 165, E IV, 13, G 161, I 119
- Ecclesiam An., 50, C 3 151, E I, 135, G 148, H 94, I 84, M I, 132.
- Ei cons., 391, C 3 248, E. V, 23, G 243.
- Est u. r., 365, C 2 31, E I, 9, H 7, I 9, M 9.
- Et ipsa loci, 259, C 3 286, D 193. E V, 85.
- Et naturali, 301, A 2 66, C 3 109, E III, 2, G 117, I 178.
- Et ra. ju., 124, C 3 84, E I, 117, G 89, H 77, I 51, M I, 112.
- Etsi adv., 217, C 2 313, E II, 94, G 247, I 118.
- Etsi cir, 298, A 2 45, B 82, C 3 100, D 151, E I, 42, G 108, H 26, I 5, M I, 38.
- Etsi p. an., 198, B 49, C 3 50, E I, 4, G 56, H 1, I 10. M I, 4.
- Evocati, 322, C 3 124, E III, 21, G 132.
- Excellentiae, 305, A 2 42, B 50, C 3 51, D 219, E IV, 3, G. 57, I 112.
- Excessus, 133, C 3 105, E III, 39. G 113, I 153.
- Ex com., 224, C 3 9, E IV, 43, G 258.
- Exhortationis, 121, C 3 263, G 295, M V, 56.
- Ex inj. n., 270, A 2 29, C 3 111, D 217 E I, 116, G 119, et 273, H 76, I 48, M I, 111.
- Ex lit., 212, E I, 148, G 287.
- Ex litteris, 223, C 2 193, C 3 314, E IV, 17, G 249, M I, 148.
- Ex lit ves., 66, B. 25, C 3 25, E II, 12, G 31, H 126.
- Exspectabam, 194, B 12, C 3 12, E I, 34, G 18, H 21, I 57, M I, 30.
- Exspectans exp., 180, A 2 75, B 5, C 3 5, D 183, E I, 65, G 11, H 43, I 61, M I, 61.
- Exspectavimus, 86, B 11, C 3 11, E I, 98, G 17, H 65, I 154, M I, 95.
- Experientiam, 41, B 59. C 3 60, E V, 47, G 66, I 206.
- Ex quo p. 26, B 64, C 3 65, E V, 52, G 71, I 215.
- Ex res. lit. 213, C 3 8, E I, 149, G 288, I 77, M I, 149
- Facti su., 334.
- Ferventis, 380, C 2 1, C 4 22, E I, 158, G 310, H 107, II I, 158.
- Festinat ad, 68, C 3 229, E III, 57. G 220.
- Fidei et de, 293, C 3 70, E I, 81, H 55, I 79, M I, 78.
- Formam, 321, A 4 72, C 4 3, D 180, E III, 13. G 345.
- Fraternitatem. A, e 57. C 3 232, E III, 60, G 223.
- [Col. 1492] Fraternitatem, 161, C 3 358, E V, 36, G, 341.
- Fraternitatis, 291, X.
- Fraternitatis, 74, A 2 17, B 16, C 2 18, C 3 16, E I, 127, G 22, H 88, I 73 et 238, M I, 125.
- Fraternitati, 261, A 2 92, D 226.
- Fratres, 73, A 2 10, B 8, C 3 8, D 153, E o 6ยท G 14, H 63, I 67, M I, 93.
- Gaudendum, 237, C 3 133, D 245, E V, 92, G 359.
- Gilbertus, 386, E III, 53, G 307.
- Grate sus. 113, C 2 161, E, II, 81
- Gratias ag. 143.
- Gratias agi. 59, C 3 172, E II, 55, G 167.
- Gratias aq. 188, C 3 89, E I, 52, G 93, I 39, M I, 48.
- Gratias V. pl. 189, C 2 160, E II, 80.
- Gratias ag. di. 107, C 3 245, E V, 19, G 238.
- Gratias ag. dil. V. 43, C 3 201, E III, 84, G, 195.
- Gratias ago D. 79, C 3 312, E IV, 33, G 290, I 162.
- Gratias ha. be. 39, C 4 24, E III, 74, G 302.
- Gratias ha. di. 65, B 23, C 3 23, E II, 11, G 29, H 125.
- Gratias, non qu. 62, C 3 163, G 159, I 135.
- Gratias, q. p. 145, C 3 238, E III, 14, G 229
- Habita r. le., 173, B 29, C 3 29, E III, 10, G 35.
- Haec e. f., 384, C 3 310, E III, 7, G 311.
- Hoc pet., 184, A 1 7, A 2 73, D 181.
- Hortatur, 34, C 2 38, E I, 20, H 13, I 3, M I, 16.
- Humanitas, 150, C 3 178, E I, 58, G 172, H 36, M I, 54.
- Illius dig., 244, A 2 71, B 48, C 3 49, D 179, G 55.
- Illustri Fl., 232, C 3 253, G 292, M IV, 61.
- Illustris r., 219, C 2 180, E III, 1, I, 177.
- Imperator q., 379, C 2 63, D 167, E I, 72, I 65, M I, 69.
- Impiorum mo., 38, C 3 236, E III, 64, G 227.
- Impossibile est ut, 109, C 3 233, E III, 61, G 224, I 187.
- In adm. du., 325, C 4 18, E III, 31, G 316 et 349.
- In die a. b., 383, C 3 311, E III, 6, G 312.
- Indubitanter, 37, C 3 154, E I, 136, G 151, H 95, I 83, M I, 137.
- Infirma, 196, C 3 250, E V, 70, G 338.
- In f. l. q., 368, C 2 27, E I, 3, M I, 3.
- Inspectis lit., p. 154, C 3 204, E III, 87, G 198, I 163.
- Inter caet. 311, C 2 142, E II, 43, I 100.
- Inter caet. d. op. 315, E I, 61, H 39, I 32, M I, 57.
- Inter caet. d. op. 250, Q XV, 849.
- Interemptorum, 32, 52 et 63, C 3 228, E III, 56, G 219, I 184.
- Inter mul., 230, C 2 211, E V, 65, I 218.
- Inter opt., 99, B 20, C 2 131, C 3 20, E II, 21, G 26, I 96.
- Inter scr., 330, C 3 324, E, V, 80, I, 227.
- Inundaverunt, 49, C 2 39, E I, 22, H 15, M I, 18.
- Justis pet., 318, C 2 21.
- Justum e., 71, B 62, C 3 63, E V, 50, G 69.
- Justum est, 88, C 3 195, E III, 69, G 189.
- Juxta mand., 339, C 3 186, E IV, 10, G 179.
- Juxta t. I., 366, C 2 53, E I, 50 M I, 46
- Lamentati sumus, 84 et 166, E III, 34, G 213, I 190.
- Lectis ca., 195, C 2 215, E V, 74.
- Legitur Con., 371, A 1 8, C 2 30, E I, 8, H 6, I 8, M I, 8.
- Licet com., 249, A 2 78, B 69, C 3 70, D 185, E V, 67, G 76, I 221.
- Licet vide Lectis.
- Licet f. v., 192, C 3 177, E I, 57, G 171, H 35, I 28. M I, 53.
- Licet in p., 288, A 2 93, D 399.
- Licet st. v., 135, C 3 211, E III, 95, G 205.
- Licet ti. j., 129*, B 4, C 3 4, E I, 68, G 10, H 46, I 34, M I, 64.
- Licet v. d., 388, C 2 199, E IV, 48, F 32.
- Licet v. e., 294, E I, 82, H 56, I 80, M I, 79
- Litterae cons., 1, C 2 37, E I, 18, I 2, M I, 14.
- Litteras cel., 64, C 3 293, E II, 10, G 305, H 124.
- Litteras, q. n. s., 262, C 3 275, E V, 26, G 289.
- Litteras q. n. t., 200, A 2 27, C 2 36, D 293, E I, 17, G 6, H 11, I, 16, M I, 13.
- Longanimitatis, C 3 162, E IV, 6, G 158, I 133.
- [Col. 1493] Loqui de., 178, A 2 4, B 1, C 3 I, D 294, E I, 63, G 7, H 41, I 60, M I, 59.
- Magnam de., 351, C 3 148, E I, 162, G 145, M I, 162.
- Magnificentiae, 302, B 52, C 3 53, E III, 3, G 59.
- Magnificentiae t. n. v., 309, A 2 15, C 3 112, D 218, G 120, I 88, M II, 4.
- Magnificentiae t. p., 299, B 58, C 3 59, E II, 2, G 65, H 119, I 102, M II, 3.
- Mandatum d. p., 167, C 3 299, E IV, 9, G 33, M I, 121.
- Mandatum v. j., 394, C 2 209, E V, 53, I 214.
- Mater t. Ban., 112, C 3 213, M II, 23.
- Medicinae, 376, A 1 14, C 2 43, D 170, E I, 29, G 4, H 18, I 18, M I, 25.
- Meminimus, 132, C 3 85, E I, 122, G 89, H 82.
- Meminisse, 174, C 3 180, E I, 174, G 173, M I, 174.
- Meminit, 105, C 3 220, E III, 36, G, 211.
- Merito di., 138, C 3 183, E III, 15.
- Mirabile, 319, C 3 272, E IV, 31.
- Miramur, 279, C 2 47, E I, 39, H 23, I 42, M I, 35.
- Mirandum et., 130, A 2 16, B 81, C 3 101, D 150, E I, 108.
- Miseranda, 354, A 2 82, D 189.
- Miserationis, 25, C 3 303, E V, 45, G 352, I 203.
- Miseriarum, 7, C 3 156, E II, 30, G 153, I 103.
- Misero, 14, C 3 14, E II, 46, G 20, I 116.
- Misimus, 87, B 19, C 3 19, E I, 99, G 25, H 66, M I, 96.
- Missi sunt ad., 36, C 3 231, E III, 59, G 222, I 185.
- Mittimus ad v. l. pr. p. el. q., 175, C 4 25, E IV, 28, G 303.
- Mittimus sa. v. la. pr. fi., 10, B 24, C 3 24, E II, 47, I 105.
- Mittimus sa. v. la. pr. p. co. 9, B 18, C 3 18, E II, 45, G 24 et 30, I 90.
- Mittimus v. l. d. 131, C 3 149, E I, 121, G 146 et 274, H 81, I 53, M I, 116.
- Moleste, 345, C 2 51, E I, 46, 1 41, M I, 42.
- Molestias et., 263, C 8 280, E V, 31, I 216.
- Multam, 151, C 3 92, E II, 56 G 97.
- Nil no., 30, C 3 296, E I, 21, H 14, I 4, M I, 17.
- Nobis in., 69, C 3 198, E III, 81, G 192.
- Noli g., 129, D 258.
- Non cred., 67, B 13, C 3 13, E II, 19, G 19, H 129.
- Nonne, 341, A 2 88.
- Non ipsi praesentes, etc. Vide Sanctis, etc., 352.
- Non ob., 199, B 54, C 9 55, E I, 5, G 61, H 2. I 11, M I, 5.
- Non t., 170, C 3 187, E II, 72, G 180.
- Nos, C 3 94, E II, 58, G 102, I 121.
- Noscat, 176, C 2 184, E III, 18, G 98.
- Nos v. al., 171, C 3 159, E II, 69, G 155, I 56.
- Noverit D. q., 147, A 2 34.
- Noverit d. v., 256, A 2 67, C 3 274, E V, 15, G 236.
- Noverit in. v., 240, B 38, C 3 38, E V, 7, G 44, I 195.
- Noverit in. v., 264, B 40, C 3 40, E V, 10, G 46, M V, 10.
- Noverit in. v. q. n., 248, B 39, C 3 39, E V, 8, G 45.
- Noverit un. v., 80, C 3 196, E III, 68, G 190.
- Noverit v. f. q., 120, C 3 132, E III, 71, G 187.
- Noverit v. p., 370, C 2 29, E I, 7, H 5, M I, 7.
- Novit d. v. qu., 82, C 3 260, E V, 38, G 343.
- Novit fr. t., 168, C 3 319, E I, 137, F 136, G 337, H 96, K 3; M I, 7.
- Novit in c. an., 183, B 65, C 3 66, E V, 54, G 72, I 224.
- Novit in. c. et., 191, C 3 208, G 202.
- Novit v. dis, pro., 81, C 2 186, C 3 223, E III, 33, G 214.
- Nullus pr., 40. C 3 244, E V, 21, G 240, I 198.
- Nuntium, 378, C 2 49, E I, 44, M I 40.
- Omnia nost., 98, C 3 86, G 90.
- Omnino no., 290, C 3 273, E IV, 32, G 327.
- Omnis q., 332, C 2 170, E IV, 21, G 166, I 126.
- Oportuerat, 272, A 2 79, B 68, C 2 212, C 3 69, D 186, E V, 66, G 75, I 222.
- Operam om., A, 361, C 3 234, E III, 62, G 225.
- Otiosum e., 110, B 60, C 3 61 E V, 48, G 67.
- Perlatum est ad., 211, C 2 9, E I, 142, G 286, H 100, M 142.
- Perlatum e. ad., 114, C 2 163, E II, 83.
- Per m. D., 369, C 2 28, E I, 6, H 4, I 13, M I, 6.
- [Col. 1494] Per ven. f., I. 225, C 2 6, E V, 17
- Pervenit ad aud. n., 234, C 3 140, M II, 86.
- Pervenit ad au. no., 125, C 2 98, E I, 144, H 12, M I 144.
- Pervenit ad. a. n. re., 197, DD.
- Praeteritorum ca. tem., 72, EE p. 54, FF p. 58.
- Probabile qu. est., 193, C 3 91, E I, 56, G 96, H 34, 29, M I, 52.
- Pro d. r., 320, C 2 83, E I, 102, M I, 99
- Pro il. an., 242, C 2 33, E I, 11, G 255, M I, 11.
- Proxima, 381, C 2 123, E II, 6.
- Quae a. su., 13, C 2 189, E III, 66, I 186.
- Quae in c. 92, C 3 237, E III, 65, G 228.
- Qualiter j. p., 216, C 2 124, E II, 7, H 123, I 111.
- Qualiter in., 328, C 3 175, E IV, 7, G 169, I 138.
- Quam gr., 265, C 3 306, E V, 56, G 355, I 210.
- Quam jus., 27, A 2 80, B 79, C 3 81 et 95, D 187, E V, 73. G 86, H 1, I 225.
- Quam pat., 306, A 2 46, B 51, D 162 et 220, E IV, 4, G 58, I 132.
- Quam sit n., 128*, D 145.
- Quamvis c., 273, B 77, C 2 213, C 3 78, E V, 68, G 84, I 223.
- Quamvis c. p., 285, B 78, C 214, C 2 79, E V, 69, G 85.
- Quantae auc., 246, C 2 11, E IV, 41, I 146.
- Quantae co., 346, C 2 55, E I, 53, I 40, M I, 49
- Quanta m., 251, C 2 7 et 202, E I, 90, H 60, I 117, M 87.
- Quanta m., 28, C 3 262, G 294, M V, 76, W.
- Quantis tr., 343, A 2 86, D 191.
- Quantis calam., 95, C 3 256, E V, 30, G 339.
- Quanto m., 163, C 3 224, D 222, E III, 38, G 215.
- Quanto m., 51, C 3 302, E II, 14, G 306, H 127, I 94.
- Quanto p., 245, C 4 10, G 230.
- Quanto p., 303, C 3 82, E III, 11, G 87, I 143.
- Quanto p., 241, C 2 32, E I, 10, G 253, M I, 10.
- Quantum p., 362, C 3 235, E III, 63, G 226.
- Quanto sin., 316, C 2 57, E I, 55, H 33, I 21, M I, 51
- Quanto s. R., 164, C 3 261, E V, 39, G 344.
- Quanto v. c., 156, B 6, C 3 6, E I 113, G 12, H 74, I 58, M I, 108.
- Quantum te f., 172, C 3 308.
- Quantum s. in., 390, C 3 247, E V, 22, G 242.
- Quem fo., p. 333.
- Querimonias, 205, C 2 68, E I, 79, G 256, H 53, M I, 76
- Quia d., 117, C 2 99, E I, 145, H 103 M I, 145.
- Quia ecc., 115, C 3 214, G 207.
- Quia ex d., 276, C 2 10, C 3 142.
- Quia n. e., 260, C 3 283, E V, 86.
- Quia te s., 382, C 3 118, E II, 27, G 126.
- Quia v. b., 275, C 3 322, E V, 94, G 361, I 236.
- Quid m. g., 357, D 269.
- Quod c. ea q., 283, A 2 8, C 3 99, D 148, E I, 41, G 107, H 25, M I, 37.
- Quod ju., 209, C 2 93, E I, 118. H 78, I 78, M I, 113.
- Quod mi., 203, B 47, C 3 48, E I, 49, G 54, H 30, I 17, M I 45.
- Quod no., 142, C 2 216, E V, 75.
- Quod st. n., 360, C 3 135, E III, 27, G 138, I 181.
- Quod p., 215, B 55, C 2 122, C 3 56, E II. 1, G 62, H 118, I 101, M II, 2.
- Quod sup., 317, C 2 17.
- Quod ti., 280, A 2 68, D 225.
- Quomodo de., 90, C 2 112, E I, 165, H 112, I 95, M I, 165.
- Quoniam ad., 247, C 3 217, E IV, 42, G 264, I 200.
- Quoniam ad o. cu., 210, B 45, C 3 46, E I, 119, G 52, H 79, I 49, M I. 114.
- Quoniam ad o. c. p., 239, B 46, C 3 47, E I, 120, G 53. H 80, M I, 115.
- Quoniam de p., 287, B 41, C 3 41, E V, 6, G 47.
- Quoniam de p. t., 252, B 42, C 3 42, E V, 2, G 48.
- Quoniam de v. d., 254, B 33, C 3 33, E V, 4, G 39 I 194
- Quoniam di., 202, C 2 48, E I, 43, H 27, M I, 39.
- Quoniam ecc., 235, C 3 122, G 130, M II, 129.
- Quoniam en., 229, C 3 282, E V, 41, G 335.
- Quoniam in., 255, B 37, C 3 37, E V, 5, G 43.
- Quoniam in c., 102, C 4 12, E I, 47, H 28, I 30, M I, 43.
- Quoniam nobilis, 281.
- Quoniam D., 353, D 285.
- Quot et qu., 85, C 3 259, E V, 37, G 342.
- Quot ang., 20, C 2 201, E IV, 50.
- Quot et qu., 83, C 3 126, E III, 17, G 134 I 16
- Quoties o. 342, C 4 6, E III 51, I 169
- Quum. Vide Cum.
- Receptis l., 204, C 1 56. E I, 54, H 32, I 37, M I, 50.
- Rediens ad., 89, C 2 65, E I, 75, H 49, M I, 72.
- Rediit nun., 90, C 2 66, E I, 76, G 100, H 50, M I, 73.
- Redolet, 266, C 3 328, D 246, E V, 93, G 360, H 2 et 3, I 235.
- Regiae s. c., 312, C 1 316, E IV, 51, G 245, I 130.
- Regia, 182, C 3 289, E IV, 5, G 330.
- Relatum, 165, C, 162, E II, 82, I 57.
- Remittimus, 11, B 26, C 3 26, E ii, 54, G 32, I 115.
- Rex. p., 389, C 2 204, E V, 11, G 268.
- Sacrorum can., 106, C 3 194, E III, 70, G 188, I 155.
- Sacrorum c. d., 122, C 3 108, E iii, 45, G 116.
- Sacrosancta, 208, C 2 92, C 3 277, E i, 115, G 272, H 75, I 47, M i, 110.
- Saepe n., 284, C 3 45, E i, 74, G 51, H 48, M i, 71.
- Saepe qu., 47, C 3 197, E iii, 79, G 191, I 171.
- Saluti re., 313, C 3 276, E V, 27.
- Sancta Can., 56, C 3 230, E iii, 58, G 221.
- Sanctis V. S., 352, C 4 27, E iv, 25, G 333, I 140
- Sanctitati, 44, C 3 297, E i, 19, G 12, M i, 15.
- Satis su., 5, C 2 2, E I, 138, H 97, I 69, M i, 139.
- Satis su., 97, C 2 3, E I, 139, H 28.
- Scelerum, 327, C 3 209, E III, 88, G 203, I 173.
- Sciatis, 78, C 1 14, E iv, 47, G 291, I 191.
- Sciatis h. e., 372, C 1 3, E i, 14, H 9.
- Scimus pr., 323, C 3 294, E V, 16, G 237.
- Scripseramus, 119, M iii, 99, W.
- Scriptum e., 337, A 2 90.
- Secutus, 111, C 3 242, E IV, 38, G 232.
- Se ips., 141, A 1 4, C 3 107, D 172, E iii, 44, G 115, I 156.
- Segnius i. a., 393, C 4 I1, E V, 46, G 357.
- Si cau. no., 17, C 3 183, E IV, 12, G 176, I 136.
- Sicut ad lo., 48, B 61, E V, C 3 62, E V, 49, G 68, I 204
- Sicut no. V., 104, C 2 4, E i, 143, H 101, I 68, M I, 143.
- Si cu., 74, A 2 32, B 9, C 3 9, E I, 97, G 15, H, 64, I 36, M I, 64.
- Si enorm., 226, C 3 278, E V, 28.
- Significatum e. n. et ex. p. t. m., 214, C 2 265, E I, 175, G 297, H 115, M I, 175.
- Significatum e. n. et c. re. mo., 278, C 2 19.
- Significatum e. n. q., G, 310, C 3 267, E, I, 177, G 299, M I, 177.
- Significatum e. n. q. q. m. t. in 300, C 2 154, E II, 75.
- Significavit no. v. f., 238, C 2 41, E I, 27, G 348, I 145, M I, 23.
- Significavit n. v. s., 324, C 4 17, E III, 30, G 315.
- Si gr. I., 169, B 17, C 3 17, E I, 155, G 23, M I, 155.
- [Col. 1496] Si labor., 53, B 63, C 2 64, E V, 51, G 70, I 205
- Si lit. nos., 123, A 2 5, B. 7, C 3 7, D 350, E I, 40, G 13, H 24. I 35, M I, 36.
- Sinceritati 158, C 3 206, E III, 93, G, 200.
- Si quanta d. et in. ec., 277, C 2 14, C 3 143, M II, 87.
- Si qu. det. et in. ex B. ec. cl., 232, C 2 13, C 3 141.
- Si v. e., 162, C 3 152, E II, 86, G 149.
- Si vo., 42, C 3 87, E II, 73, G 91, M I, 131.
- Solliciti de 6, B 21, C 3 21, E II, 22, G, 27, I 93.
- Solliciti es., 93, C 2 190, E III, 67, G 267.
- Sollicito re., 335.
- Stylum eo., 336, C 3 153, E II, 100, G 150.
- Super be., 296, C 2 58, E I, 62, H 40, I 33, M I, 58
- Super his 377, C 2 46, E I, 36, M I, 32.
- Super n., 344, C 3 50. E I, 45, M I, 41.
- Super pr., 149, B 10, C 2 82, C 3 10, E I, 101, G 16, H 68, M I, 98.
- Super rel., 236, C 2 71, E I, 83, H 57, I 148, M I 86.
- Susceptis et 185, Q XVI, 106.
- Tanquam ex 267, B 44, C 3 44, E I, 160, G 50, H 108, I 44.
- Testatur V., 24, C 3 254, E V, 24, G II, 65, I 196.
- Transacta 392, C 2 207, E V, 33.
- Trecensis co., 21, C 3 264, G 241
- Universis op., 281, A 2 28, B 43, C 3 43, D 216, E I, 32, G 49, H 20, I 50, M I, 28.
- Ut cum, 358, E III, 4, G 309.
- Utinam, 31, C 3 243, E V, 20, G 239, I 197
- Ut d. v., 364, E III, 41, C 2 188, G 350.
- Ut al. s., 160, C 3 239, E IV, 45, G 259,
- Ut quid. Vide Charissime.
- Vehementer gavisi, 347, C 2 100, E I, 146, H 104, M I, 146.
- Venerabilis, G, IL, 23, C 3 295.
- Venerande, 3, C 2 67. E I, 77. G 254, H 51, M I 74.
- Verbum evan., 55, B 30, C 3 30, E II, 99, G 36.
- Veritas ob., 70, C 3 184, E IV, 26, G 177, I 134.
- Veritatis 363, C 4 5, E III, 50, G 235.
- Vestra de., 134, C 2 187, E III, 40, G 181.
- Vest. dis., 157, C 3 225, E III, 52, G 216, I 188.
- Vestrae. 356, C 3 131, D 196, E V, 81, I 228.
- Vestra fr., 127, G 186, M I, 164.
- Vestram la., 137, F III, 43.
- Vestro apostolatui, 331, C 3 120, E V, 82, I 231.
- Vir. ill. Ro., 155, C 3 251, E IV, 40, G 261.
- Virtutis et fi., 228, C 3 281, E V, 34, G 269, I 208
- Vobis d. fr., 116, 118, et 128 [Col. 1495] Nota quod tres quatuorve epistolarum, quae in hac tabula occurrunt, nullum numerum affixum habent. Hoc inde factum est, quod casibus fortuitis, quibus omnes [Col. 1496] res humanae subjacent, numerus intercidit. At certum est omnes has epistolas, nullis exceptis, in istis codicibus inesse. .
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
N
O
P
Q
[Col. 1495] R
S
T
U
V
Tabula secunda in epistolis S. Thomae
Primus numerus indicat ordinem epistolarum Lupi, secundus ordinem nostrum: ubi interseruntur litterae A. GF. JS. intelligas epistolas Arnulfi, Gil. Foliot, et Joannis Saresb. necesse est. At quoniam epistolas hujus Joannis nondum edidimus, numeros inserere impossibile prorsus fuit. Asteriscus indicat non recte epistolam vocari, et proinde in alio libro, quem de Vita S. Thomae edimus, inter historica documenta collocatam esse.
I, GF, 462. โ II, GF, 463. โ III, 368. โ IV, 198. โ V, 199. โ VI, 369. โ VII, 370. โ VIII, 371. โ IX, 365. โ X, 241. โ XI, 242, XII, *. โ XIII, GF, 481 โ XIV, 372. โ XV, GF, 482. โ XVI, *. โ XVII, 200. โ XVIII, l. โ XIX, 44. โ XX, [Col. 1496] 34. โ XXI, 30. โ XXII, 49. โ XXIII, 375. โ XXIV, JS. โ XXV, GF, 464. โ XXVI, 201. โ XXVII, 238. โ XXVIII, A, 35. โ XXIX, 376. โ XXX, 2. โ XXXI, JS. โ XXXII, 281. โ XXXIII, JS. โ XXXIV, 194. โ XXXV, GF. 465. โ XXXVI, 377. โ XXXVII, 282. โ XXXVIII, GF, 174. โ XXXIX, 279. โ XL, 123. โ XLI, 283. โ XLII, 298, โ XLIII, 202. โ XLIV, [Col. 1497] 378. โ XLV, 344. โ XLVI, 345. โ XLVII, 102. โ XLVIII, 177. โ XLIX, 203. โ L, 366. โ LI, GF, 397. โ LII, 188. โ LIII, 346. โ LIV, 294. โ LV, 316. โ LVI, 193. โ LVII, 192. โ LVIII, 150. โ LIX, 314. โ LX, 274. โ LXI, 315. โ LXII, 296. โ LXIII, 178. โ LXIV, 179. โ LXV, 180. โ LXVI, 181. โ LXVII, GF, 365. โ LXVIII, 129*. โ LXIX, GF, 483. โ LXX, GF, 511. โ LXXI, GF, 512. โ LXXII, 379. โ LXXIII, JS. โ LXXIV. 284. โ LXXV, 89. โ LXXVI, 90. โ LXXVII, 3. โ LXXVIII, 243. โ LXXIX, 205. โ LXXX, 292. โ LXXXI, 293. โ LXXXII, 294. โ LXXXIII, 236. โ LXXXIV, GF, 506. โ LXXXV, A, 34. โ LXXXVI, A, 36. โ LXXXVII, 367. โ LXXXVIII, JS. โ LXXXIX, GF, 459. โ XC, 251. โ XCI, 206. โ XCII, 295. โ XCIII, JS. โ XCIV, JS. โ XCV, JS. โ XCVI, 73. โ XCVII, 74. โ XCVIII, 86. โ XCIX, 87. โ C, 146. โ CI, 149. โ CII, 320, et GF, 430. โ CIII, JS. โ CIV, GF, 470. โ CV, GF, 472. โ CVI, GF. 273. โ CVII, JS. โ CVIII, 130. โ CIX, JS. โ CX, JS โ CXI, JS. โ CXII, 286. โ CXIII, 156. โ CXIV, 207. โ CXV, 208. โ CXVI, 270. โ CXVII, 124. โ CXVIII, 209. โ CXIX, 210. โ CXX, 239. โ CXXI, 131. โ CXXII, 132. โ CXXIII, GF, 274. โ CXXIV, GF, 195. โ CXXV, GF, 175. โ CXXVI, GF, 436. โ CXXVII, 74. โ CXXVIII, GF, 437. โ CXXIX, 4. โ CXXX, JS. โ CXXXI, GF, 275. โ CXXXII, GF, 410. โ CXXXIII, JS. โ CXXXIV, GF, 394. โ CXXXV, 50. โ CXXXVI, 37. โ CXXXVII, 168. โ CXXXVIII, 5. โ CXXXIX, 97. โ CXL, JS. โ CXLI, JS. โ CXLII, 211. โ CXLIII, 104. โ CXLIV, 125. โ CXLV, 117. โ CXLVI, 347. โ CXLVII, JS. โ CXLVIII, 212. โ CXLIX, 213. โ CL, JS. โ CLI, JS. โ CLII, JS. โ CLIII, JS. โ CLIV, JS. โ CLV, 169. โ CLVI, JS. โ CLVII, JS. โ CLVIII, 380. โ CLIX, JS. โ CLX, 267. โ CLXI, JS. โ CLXII, 351. โ CLXIII, JS. โ CLXIV, GF, 466. โ CLXV, 90. โ CLXVI, 355. โ CLXVII, JS. โ CLXVIII, JS. โ CLXIX, JS โ CLXX, JS. โ CLXXI, JS. โ CLXXII, JS. โ CLXXIII, JS. โ CLXXIV, 174. โ CLXXV, 214. โ CLXXVI, * โ CLXXVII, 310. โ CLXXVIII, A, 37. โ CLXXIX, JS.
I, 215. โ II, 299. โ III, 268. โ IV, GF, 398. โ V, GF, 445. โ VI, 381. โ VII, 216. โ VIII, JS. โ IX, GF, 406. โ X, 64. โ XI, 65. โ XII, 66. โ XIII, 60. โ XIV, 51. โ XV,. โ XVI, JS. โ XVII, JS. โ XVIII, 61. โ XIX, 67. โ XX, JS, โ XXI, 99. โ XXII, 6. โ XXIII, GF, 331 โ XXIV, GF, 407. โ XXV. JS. โ XXVI, JS. โ XXVII, 382. โ XXVIII, GF, 404. โ XXIX, GF, 408. โ XXX, 7. โ XXXI, JS. โ XXXII, JS. โ XXXIII, GF, 438. โ XXXIV, GF, 333. โ XXXV, 8. โ XXXVI, JS. โ XXXVII, JS. โ XXXVIII, JS. โ XXXIX, JS. โ XL, JS. โ XLI, GF, 484. โ XLII, GF, 499. โ XLIII, 311. โ XLIV, GF, 431. โ XLV, 9. โ XLVI, 29. โ XLVII, 10. โ XLVIII, JS. XLIX, JS. โ L, JS. โ LI, JS. โ LII, JS. โ LIII, JS. โ LIV, 11. โ LV, 59. โ LVI, 151. โ LVII, 35. โ LVIII, 45. โ LIX, GF, 502. โ LX, JS. โ LXI, JS. โ LXII, GF, 446. โ LXIII, JS. โ LXIV, JS. โ LXV, JS. โ LXVI, JS. โ LXVII. JS. โ LXVIII, GF, 354. โ LXIX, 171. โ LXX, GF, 476. โ LXXI, 54. โ LXXII, 170. โ LXXIII, 42. โ LXXIV, GF, 447. โ LXXV, 300. โ LXXVI, JS. โ LXXVII, JS. โ LXXVIII, JS. โ LXXIX, GF. 500. โ LXXX, 189. โ LXXXI, 113. โ LXXXII, 165. โ LXXXIII, 114. โ LXXXIV, GF, 485. โ LXXXV, JS. โ LXXXVI, 162. โ LXXXVII, 103. โ LXXXVIII, 152. โ LXXXIX, JS. โ XC, JS. โ CXI, JS. โ XCII, JS. โ XCIII, JS. โ XCIV, 217 โ XCV, JS. โ XCVI, JS. โ XCVII, GF, 403. โ XCVIII, GF, 396. โ XCIX, 55 โ C, 336, โ CI, GF, 411. โ CII, JS. โ CIII, JS. โ CIV, GF, 332. โ CV, JS. โ CVI, JS. โ CVII, JS. โ CVIII, JS. โ CIX, 91. โ CX, JS. โ CXI, 218.
I, 219. โ II, 301. โ III, 302. โ IV, 358. โ V, JS. โ VI, 383. โ VII, 384. โ VIII, GF. 486. โ IX, 359. โ X, 173. โ XI, 303. โ XII, JS. โ XIII, 321, et GF, 335. โ XIV, 145. โ XV, 138, โ XVI, GF, 454. โ XVII, 83. โ XVIII, 176. โ XIX, JS. โ XX, GF, 490. โ XXI, 322, et GF, 428. โ XXII, GF, 455. โ XXIII, GF, 439. โ XXIV, 220. โ XXV, 221. โ XXVI. [Col. 1498] GF, 487. โ XXVII, 360. โ XXVIII, GF, 460. โ XXIX, GF, 494. โ XXX, 324. โ XXXI, 325. โ XXXII, 385. โ XXXIII, 81. โ XXXIV, 84 et 166. โ XXXV, 138. โ XXXVI, 105. โ XXXVII, GF, 390. โ XXXVIII, 163 โ XXXIX, 133. โ XL, 134. โ XLI, 364. โ XLII, GF, 268 et 276. โ XLIII, 137. โ XLIV, 141. โ XLV, 122. โ XLVI, GF, 277. โ XLVII, GF, 493. โ XLVIII, GF, 491. โ XLIX, GF, 429. โ L, 363. โ LI, 342. โ LII, 157. โ LIII, 386. โ LIV, 12. โ LV, 46. โ LVI, 32, 52, 63. โ LVII, 68. โ LVIII, 56. โ LIX, 36. โ LX, 57. โ LXI, 109. โ LXII, 361. โ LXIII, 362. โ LXIV, 38. โ LXV, 92. โ LXVI, 13. โ LXVII, 93. โ LXVIII, 80. โ LXIX, 88. โ LXX, 106. โ LXXI, 120. โ LXXII, 116, 118 et 128. โ LXXIII, 153. โ LXXIV, 39. โ LXXV, 14. โ LXXVI, 33. โ LXXVII, GF, 391. โ LXXVIII, 326. โ LXXIX, 47. โ LXXX, JS. โ LXXXI, 69. โ LXXXII, GF, 457. โ LXXXIII, 58. โ LXXXIV, 43. โ LXXXV, GF, 443. โ LXXXVI,* GF, 461. โ LXXXVII, 154. โ LXXXVIII, 327. โ LXXXIX, GF, 473. โ XC, GF, 422. โ XCI, GF, 474. โ XCII, 15. โ XCIII, 158. โ XCIV, 159. โ XCV, 135. โ XCVI, GF, 514. โ XCVII, 139. โ XCVIII, GF, 451.
I, 297. โ II, 304. โ III, 305. โ IV, 306. โ V, 182. โ VI, 16. โ VII, 328. โ VIII, 338. โ IX, 167. โ X, 339. โ XI, 340. โ XII, 17. โ XIII, 18. โ XIV, 19. โ XV, 100. โ XVI, 222. โ XVII, 223. โ XVIII, GF. 505. โ XIX, GF, 509. โ XX, GF, 452. โ XXI, 332. โ XXII, 387. โ XXIII, GF, 427. โ XXIV, GF, 426. โ XXV, 352. โ XXVI, 70. โ XXVII, GF, 389. โ XXVIII, 175. โ XXIX, JS. โ XXX, 269. โ XXXI, 319. โ XXXII, 290. โ XXXIII, 79. โ XXXIV, JS. โ XXXV, JS. โ XXXVI, JS. โ XXXVII, GF, 458. โ XXXVIII, 111. โ XXXIX, JS. โ XL, 155. โ XLI, 246. โ XLII, 247. โ XLIII, 224. โ XLIV, 76, โ XLV, 160. โ XLVI, 94. โ XLVII, 78. โ XLVIII, 388. โ XLIX, JS. โ L, 20. โ LI, 312.
I, 307. โ II, 252. โ III, 253. โ IV, 254. โ V, 255. โ VI, 287. โ VII, 240. โ VIII, 248. โ IX, 144. โ X, 264. โ XI, 389. โ XII, 140. โ XIII, JS. โ XIV, GF, 495. โ XV, 256. โ XVI, 323. โ XVII, 225. โ XVIII, JS. โ XIX, 107. โ XX, 31. โ XXI, 40. โ XXII, 390. โ XXIII, 391. โ XXIV, 24, โ XXV, 329. โ XXVI, 262. โ XXVII, 313. โ XXVIII, 226. โ XXIX, 227. โ XXX, 95. โ XXXI, 263. โ XXXII, 271. โ XXXIII, 392. โ XXXIV, 228. โ XXXV, 136 et 148. โ XXXVI, 161. โ XXXVII, 85. โ XXXVIII, 82. โ XXXIX, 164. โ XL, 257. โ XLI, 229. โ XLII, JS. โ XLIII, GF, 497. โ XLIV, GF, 498. โ XLV, 25. โ XLVI, 393. โ XLVII, 41. โ XLVIII, 110. โ XLIX, 48. โ L, 71. โ LI, 53. โ LII, 26. โ LIII, 394. โ LIV, 183. โ LV, 30. โ LVI, 265. โ LVII, GF, 384. โ LVIII, GF. 401. โ LIX, GF, 400. โ LX, GF, 393 โ LXI, GF, 392. โ LXII, GF, 402. โ LXIII, JS. โ LXIV, JS. โ LXV, 230. โ LXVI, 272. โ LXVII, 249. โ LXVIII, 273 โ LXIX, 285. โ LXX, 196. โ LXXI, 258. โ LXXII, JS. โ LXXIII, 27. โ LXXIV, 195. โ LXXV, 142. โ LXXVI, GF, 456. โ LXXVII, GF, 448. โ LXXVIII, *. โ 503. โ LXXIX, A, 55. โ LXXX, 330. โ LXXXI, 256. โ LXXXII, 331. โ LXXXIII, GF, 440. โ LXXXIV, GF. 469. โ LXXXV, 259. โ LXXXVI, 260. โ LXXXVII, GF. 424. โ LXXXVIII, *. โ LXXXIX, GF, 385. โ XC, GF, 422. โ XCI, JS. โ XCII, 237. โ XCIII, 266. โ XCIV, 275. โ XCV, GF, 334. โ XCVI, GF, 386. โ XCVII, GF, 382. โ XCVIII, *.
In his duobus tomis 59 epistolae sunt, quae in editione Lupi non occurrunt: eae sunt 21, 23, 28, 62, 77, 98, 101, 112, 115, 119, 121, 126, 127, 128*, 129, 143, 147, 172, 184, 185, 186, 187, 190, 191, 197, 232, 233, 235, 244, 245, 250, 261, 276, 277, 278, 280, 281, 288, 289, 291, 309, 317, 318, 333, 334, 335, 337, 340, 341, 343, 348, 349, 350, 353, 354, 357, 373, 374.
In aliis istis tomis, qui epist. Gil. Fol. continent, 426 epistolae novae insunt, quae apud Lupum non habentur.
Tabula epistolarum S. Thomae
Epistolarum sancti Thomae Cantuariensis editio a Lupo vulgata, Brux. 2 tomis 4. 1682, epistolas omnino 536 habet, inter quas circiter 110 sunt quae Arnulfum Lexoviensem et Joannem Saresberiensem habent auctores. Eas nunc omnino ab epistolis sancti Thomae separavimus, Arnulfi quidem, quia nuper omnia ejus opera in vol. 35 hujus editionis Patrum Ecclesiae Anglicanae edidimus, Joannis vero Saresberiensis, quia ejus quoque opera omnia quae exstant, Deo volente, brevi sumus in lucem daturi. Restant circiter 426, quas damus vel in his qui sancti Thomae vel in illis qui Gilberti Foliot epistolas continent. Nam in duas partes melius visum est haec documenta partiri, eo quod exstant in bibliotheca Bodleiana epistolae tot et tantae quae Gilberti Foliot prae se nomen ferunt, ut illi locum separatum ascribere et in sua sibi editione vulgare melius videretur. Ex eadem causa factum est ut pro 426 epistolis, quas praeter Arnulfum et Joh. Saresb. editio Lupi habet, nos jam in editione hac usque ad mille (!), majorem partem ineditas, publici juris faciamus. Quod quomodo factum sit, quibusque praesidiis usi simus, ex inspectione tabulae quae sequitur, lectori manifestum fiet.
Numerus qui nullam litteram praefixam habet ordinem designat epistolarem in hac nostra editione servatum.
- A cod. ms. qui in Bibl. Bodl. servatur, sub numero 287 in collectione Douciana. Iste liber in duas partes divisus est, quarum prior Vitam S. Thomae, auctoribus Wil. fil. Stephani et Joanne Saresb. continet, intersertis paucis epistolis, sex aut septem, fortasse non amplius, quas minoribus numeris ( 1 ) litterae postpositis indicavimus. Altera pars ( 2 ) codicis epistolas circiter 93 habet, quarum triginta amplius hactenus ineditae aut in his tomis aut in Gil. Fol. nunc primum prodeunt. Codex iste circiter annum 1200 scriptus fuit.
- B cod. ms. Bodl. 509, circiter A. D. 1200 scriptus, epistolas 80 habet, necnon alia quae ad epistolas S. Thomae non spectant.
- C cod. ms. Bodl. 937, praecedentibus non recentior, liber cujusvis pretii, nam quasi index est libelli Alani de Vita S. Thomae et tractatus Joannis Saresberiensis de eadem re recte inter se ordinandorum. In quatuor partes distributas epistolas habet circiter 600: quocirca notulas affiximus 1 2 3 4 ut sciat lector in qua parte voluminis singulae epistolae requirendae sint.
- D cod. ms. Bodl. e Mus. 249 qui epistolas amplius 400 habet. Quarum non multas in his tomis damus: multo majorem partem in aliis istis tomis antedictis, qui epistolas Gilberti Foliot habet, daturi.
- E indicat editionem Lupi in 5 libros distributam.
- F epistolas Joannis Saresberiensis, Parisiis editas anno 1611.
- G cod. ms. Lambeth. sec. XIII-IV, circiter 350 epistolas habet.
- H cod. ms. Paris. num. 5320.
- I cod ms. Paris. num. 5372 qui epistolas habet circ. 270 in Vita S. Thomae (auctore Rogerio Croyland.) insertas.
- K cod. ms. epistol. Joan. Saresb. Paris. num. 8562.
- L cod. ms. epistol. Joan. Saresb. Paris. num. 8625. Isti duo codices easdem habent epistolas quae in editis continentur, eodem quoque ordine servato, sed tamen ut ubi alter terminetur alter incipiat, et ita una efficiunt eumdem numerum epistolarum: quod posthac, cum de Joanne Saresberiensi edendo agetur, clarius videbimus. Nam in praesenti paucas admodum ex istis codicibus epistolas excerpsimus.
- M cod. ms. magnificum et omni pretio aestimandum, qui in Museo Britannico sub siglo Cott. Claud. B. II, servatur. Codex iste circiter 500 epistolas habet, in 5 libros distributas. Ordo plerumque idem est quem Lupus habet, additis paucis epistolis, quas omnes excerpsimus [Col. 1500] et nunc in lucem damus. Non multarum istius codicis epistolarum numerum dedimus, quia editio nostra, jam tot codicum ope innisa, novorum librorum ope indigere haud adeo videbatur.
- Q Bouquet, Hist. de France.
- W cod. ms. Coll. S. Trin. Cant. 5 tomis.
- X cod. Bodl. 868.
- AA Vesp. F. XIII.
- EE Galba A. III.
- FF Galba A. iv.
- Abutitur, 4, C 3 150, E I, 129, G 147, H. 89, 82, L 129.
- Ad aud. n., 295, C 2 78. E I, 92, H 62, M I, 89.
- Ad au. n. f., 201, C 1 2, C 3 284, E I, 26, H. 16, I 1, M 22.
- Ad au. n. v., 268, A 2 36, C 3 264, D 215, E II, 3, G 296, H 120, I 86, M II, 4.
- Ad aud. n. c., 269, C 3 271, D 240, E IV, 30, G 334, I 144
- Ad aud. tu., 2, A 2 13, C 2 44, D 169, E I, 30, G 3, H 19, I 19, M I, 26.
- Ad aur. n., 233, C 3 144, G 143.
- Ad dis tu., 222, C 3 270, E IV, 16, G 246, I 129.
- Ad hoc po., 206, C 2 77, E I, 91, H 61, I 6, M 88.
- Adhuc 326, C 3 190, E III, 78, G 184, I 152.
- Ad ill. re., 338, C 3 164, E IV, 8, G 160, I 139.
- Ad nos it., 76, C 3 252, E IV, 44, G 262, I 201.
- Ad pe. ma., 12, C 2 226, E III, 54, G 217, I 170.
- Ad san. gl., 159, C 3 207, E III, 94, G 201, I 161.
- Ad tu. dis., 221, E III, 25.
- Ad ves. cr. Gra., 108, C 3 138, E III, 35, G 141.
- Ad v. di., 297, C 3 268, E IV, 1, G. 329, I 128.
- Ad v. se., 186, Q XVI, 106.
- A mem. t. n. 152. C 3 290, E 2 , 88.
- A mem. t. n., 282, A 2 6, C 3 96, E I, 37. G 104, H 22, I 15, M I, 33.
- Anima m. pa., C 3 169, E IV, 14, G 165, et 248, I 114.
- Antecessorum, 292. C 2 69, E I, 80, H 54, I 43, M I, 77.
- Ante dis., 91, C 2 177, E II, 109.
- Anxietate, 227, C 3 305, E V, 29, G 354, I 217.
- Apostolica, 350, A 2 61.
- Apostolicae s., 14, C 3 191, E III, 75, G 185, I 151.
- Apostolicis, 126, C 2 515, G 208.
- Apostolo, 348, A 2 60.
- A reg. su., 304, C 3 269 E IV 2, G 321, I 131
- Audiat, sa., 329, C 3 255, E V, 25, G 266.
- Audita pr., 103, C 3 158, E II, 87, G 155.
- Audito adv., C 3 90, E II, 18, G. 95, H 128.
- Audito et, 257, C 3 307, E V, 40, G 356.
- Audivit ecc., 58. C 3 200, E III 83 G 194.
- Benedictus D., 359, C 3 288, E. III, 9, G, 331
- Benedictus D. q, 374, C 3 300.
- Breviloquio, 181, B 27, et 31, C 3 27 et 31, E I, 66, G 33 et 37, H 44, I 38, M I, 62.
- Calamitates, 136 et 148, C 3 257, E V, 35, F 299, G. 340.
- Celebre pro. 146, A 2 1, B 3, C 3 3, D 295, E i, 100. G 9, H 67, M I, 97.
- Celebre prov., 28, C 3 28, E II, 35, G 34.
- Charissime, 144, C 2 203, E V, 9, W.
- Charissimus, 253, B 32, C 3 32, E V, 3, G 38, I 192.
- Clarissimi, 46, C 3 227, E III, 55, G 218, I 183.
- Cognito, 30, 8, C 3 304, E V, 55, G. 353, I 209.
- [Col. 1501] Cum r. s., 479, D 371.
- Cum s., 476, C 3 160, E 2, 70, G 157.
- Cum sin., 322, D 435.
- Cum sit, 279, D 141.
- Cum spectat, 114, D 107.
- Cum susp., 41, D 37.
- Cum ven., 184, D 336.
- Curae et lab. ves., 21, D 21.
- Curam et sollic., 344, D, 263, H 75.
- De benig. ves., 316, D 429.
- Decens cr. est et, 423, P p. 259.
- Decessum ca. Wa., 260, D 352.
- De naturali bonit., 248, D 214.
- De negotio, 133, D 310.
- De n. v. g., 519, A 2 63.
- De vestra, dom., 319, D 431.
- De vestra erga nos, 47, D 46.
- De vestra s., 494 C 3 292, E 3, 29, G 324 et 347.
- De vestro al., 495, C 3 128, E 5, 14, G 136.
- Diem ti., 223, D 266.
- Dignum est ap., 68, D 81.
- Dilectae mi, 154, D 194.
- Dilecti fil. nos., 377, D 254.
- Dilectio, dil., 300, D 409.
- Dilectioni ves., 8, D 8.
- Dilectioni v. dil., 281, D 138.
- Dilectus fil. n., 355, C 2 23.
- Dilectus fil. nos. lat., 251, D 338.
- Directas a te, 258, D 282 et 380.
- Directis lit., 26. D 26.
- Discretioni, v. q. p. i., 411, A 2 22, C 4 32, E 2. 101. G 323.
- Diu d. j., 483, C 2 59 et 60, E 1, 69, G 2, I 64, M 65.
- Docet nos, 193, D 124.
- Dominus Cant., 243. A 2 35, D 155.
- Dum vices agim., 291, D 276.
- Ecclesiae R. f., 446, C 3 166, E 2, 62, G 162, I 125*.
- Ecclesiae v. q. d., 383, V.
- Eos vo. s., 420, F 296, K 163.
- Eram m., 501, P f. 190.
- Episcopos n. n., 490, C 3 123, E 3, 20, G 131, I 179.
- Esse me, 219 et 293, D 281 et 378.
- Est apud nos in, 224. D 125.
- Et ut conventio, 310, D 422.
- Etsi prop. et p., 414, F 48, L 48
- Etsi rem gran., 153, D 137.
- Evangelicum, ut, 247, D 265.
- Evocati a dom., 428. C 3 124, E 3 21, G 132.
- Ex crebris, 340, D 248.
- Excitatus, 464, C 8 40, E 1, 25, 17.
- Exemplum, 330, N.
- Ex inj. no., 256, D 273.
- Ex quo lit., 107, D 100.
- Ex lit. car., 146, D 142.
- Experta mi., 9, D 9.
- Expectans expectavi jamdiu, 83, D 51.
- Expedit, 403, A 2 62, C 3 116, D 158. E 2, 97, G 124.
- Ex relatione, 241, D 204.
- Exsultat, 471, D 264.
- Exsultavi, 257, D 130.
- Exsultavit, 33, D 33.
- Ex ten. l. t., 367, D 280 et 371*
- Ferreum, 457, C 3 199, E 3, 82, G 193.
- Fidelis an., 5, D 5.
- Filius re., 287, D 163.
- Formam, 435, A 2 72, C 4 3, D 180, E 3, 13, G 345.
- Fortunam ves., 1, D 82.
- Fraternitatem, 350, D 230.
- Fraternitati Th., 336, A 2 92, D 226.
- Gavisus e., 384, B 71, C 3 72, E 5, 57, G 78, I 211.
- Gratiarum Dom., 200, D 362.
- Gratiarum dil., 27, D 27.
- Gratias ago, 6, D 6.
- Gratias ago ben. ves. qu., 262, D 156.
- Gratias ben. ves. hab., 59, D 70.
- Gratias ti. ago, 54, D65.
- [Col. 1502] Gratum mu., 57, D 68.
- Gratum ha., 252.
- Gratum m., 311, D 423.
- Gravati su., 416, F 49.
- Graviter ut, 321, D 433
- Habes, fr., 329, Z f. 138 o .
- Habui, 7, D 7.
- Haec qu., 261, D 270.
- Herefordiensem, 169, D 393.
- Hoc est, 43, D 41.
- Honor q. n., 507, C 3 161, M 1, 180.
- Honor q. n. m., D 508, C 3 179, M 1, 181.
- Humilitatem, 31, D 31.
- Id modic. dil. pa., 17 et 97, D 18 et 316.
- Illius siq., 409, D 439.
- Illum ci., 405, B 70, C 3 71, G 77.
- Importunus, 61, D 72.
- Impudentiae, 454, C 3 127, E 3, 16, G 135, I 176.
- In beati P., 345, D 372.
- In colligendo den., 172, A 2 9, D 331.
- Incolumitati ves., 132, D 309.
- In iis, car., quae mea, 127, D 119.
- In exsolvendis, 160, D 303.
- Infirmorum, 327, D 444.
- Injunctam no., 150, D 129.
- In luce lu., 237, D 443.
- Innotuit re, 408, C 3 103, E 2, 29. G 111, I 104.
- In officiis g., 179, D 203.
- In receptione, 513, D 207.
- Inspectis, 283, D 381.
- Insperatas, 253, D 351.
- Instanti nec., 50, D 49.
- Instanti pa., 16, D 17.
- Inter c. sol. 368, D 228.
- Inter mer., 134, D 312.
- Invalescunt, 427, C 3 181, E 4, 23, G 174.
- In ulteriorem, 468, D 268.
- Ipso die, 466, C 2 111, E 1, 164, H 111, M 1, 164.
- Jamdiu, 506, C 2 72, E 1, 84, H 58, I 81, M 81.
- Jamdudum, 511, C 2 61, D 166, E 1 70, I 66, M 67.
- Jejunantes et, 143, D 325.
- Jucunditas, f. 289, D 213.
- Justis pos., 313, C 2 21, D 426.
- Justis in exor., 63, D 76.
- Juxta ill., 140. D 321.
- Laetamur n. i. j., 386, C 2 5, C 4 41, E 5, 96, G 363. I 233.
- Laetatur ev., 245, D 261.
- Laetatus sum in his, 60, D 71.
- Lator p., 304.
- Lator, 317, D 436.
- Latorem hu., 121, D 114.
- Latorem pr., 324, D 437.
- Latores hi, 236, D 442.
- Libentius vos, 35, D 36.
- Licet p. n., 453, D 197.
- Licet de, 401, B 72, C 3 71, E 5, 58, G 79.
- Licet ab., 422, C 2 129, E 3, 90, G 137.
- Licet om., 309, D 421.
- Licet t. q., 406, C 3 291, E 2, 9, G 304, I 92
- Licet n. s., 451. C 4 29, E 3, 98, G 319.
- Litteras vo., 19 D 19*.
- Litteras dil. quae, 201, D 368.
- Litteras dig. Sa., 37, D 38.
- Litteras s. v., 445, C 4 20, E 2, 5, G 308. H 122, M 2, 7.
- Lites amic., 187, D 382.
- Loquitur s. i., 459, C 2 , 76, E 1, 89, I 21, M 1, 86
- Lux, dom. ill., 158, D 297.
- Magna qua, 217, D 349.
- Madamus V., 334, C 3 327, E 5, 95, G 362.
- Mandastis no., 141, D 322.
- Mandatum ves., 174, A 2 7, C 3 97, D 147, E 1, 38, G 103, I 46, M 1, 34.
- Mandatum do. q., 271 A 2 20, D 353.
- Mandavit mi., 138, C 3 35, D 319, G 41
- [Col. 1503] Madavit m. d., 499, B 35, E 2, 42.
- Meminimus n., 369, D 229
- Memor. tu., 12, D 13.
- Mentis ves., 147, D 144.
- Miramur mul., 475, P f. 203 c .
- Mittimus ad v. H. u., 277, A 2 54, C 4 38, D 386, E 3, 46, G 283, I 160.
- Moneo te, fili, 29, D 29.
- Moris so., 250, D 327.
- Moris es., 294, D 282*.
- Movet nos aliq., 32, D 32.
- Multas s. v., 514, C 4 , 28, E 3, 96, G 318
- Multiplicem, 194, A 2 18, D 447.
- Multis cur., 209, A 2 55, D 389.
- Multorum pre. v., 208, D 279
- Necessitati, 18 et 98, D 19 et 317.
- Ne in d. v., 385, C 2 218, E 5, 89, I 232.
- Ne tuae, dom., 212, CC.
- Nobilis mu., 363, D 300.
- Noli gr. fe., 412, D 258.
- Non ig. di., 425, F 288, K 155, M 5, 92.
- Nonnullis, 393, D 436
- Non potest m., 449, A 53, D 388.
- Non quer., 101, D 94.
- Nos sa. v., 458, C 3 , 241, E 4, 37, G 231.
- Nos su., re, 418, F 56.
- Nosti, car., 100, D 93.
- Nosti q., 481, E 1, 13, H 8, I 26.
- Nostis, dom., 177, D 202.
- Notificamus, 398, C 3 146, E 2, 4, G 121, M 2, 6
- Notum ves., 189, D 404.
- Notum sit car., 198, D 128.
- Notum sit t. p., 295, D 341.
- Noverit c. v., 460, C 3 139, E 3, 28, G 142.
- Noverit dil. ves. la., 182, D 332
- Noverit di. v. q., 231, D 408.
- Noverit di. v. c., 315, D 428.
- Noverit m. v., 440, A 2 85, C 2 217, D 190. E 5, 83.
- Novit ecc. Ro., 489, D 298.
- Nuntios et l., 439, C 3 110, E 3, 23, G 118, I 180.
- Nuntium v. re., 407, E 2, 24, G 154.
- Obsecro ne, 119, D 112.
- Officii nos., 226, D 334 et 342.
- Officiosum mi., 69, D 83.
- Paci ves. et qui., 48, D 47.
- Paci ves. cong., 137, D 318.
- Parit et a c. l., 461, C 3 203, E 3, 66, G 197, I 174
- Particeps mer. eff. 225, D 299 et 445.
- Pastoralis off., 306, D 418.
- Paternitatis v., 465, C 2 45, E 1, 35.
- Per apostolica scr., 481, D 330.
- Per Gunterium, 400, B 73, C 3 74, E 5, 59, G 80.
- Perlato, 162, D 347.
- Perseverans in, 429, A 2 58, C 4 2, D 174, E 3, 49, G 234, I 168.
- Personas ec. 366, D 233.
- Pervenit ad nos, 55, D 66.
- Pervenit ad n., 342, D 250.
- Pervenit ad au n. 282, D 359.
- Pervenit ad pat., 196, A 2 33, D 277.
- Pium e. fr., 305, D 417.
- Placet n. pl., 395, A 2 40, C 4 33, G 325, I 113, W.
- Placuit subl. ves., 28, D 28.
- Placuit exc., 274, A 2 19, C 4 30, D 168, E 1, 123, G 276, H 83, I 55.
- Placuit vo. lit., 106, D 99.
- Post d. v. g., 331, B 56, C 3 57, E 2, 23, G 63, I 98
- Post n. v., 455, C 9 125, E 3, 22, G 133.
- Postquam C. oc. s., 450, A 2 59, D 175
- Poteram me cohib., 2, D 2.
- Potestis re., 504, I 172, Q XVI, 269
- Praecipio t. q, 482, E 1, 15, H 10, I 27.
- Praesentium la., 255, D 120.
- Praeveniente nos in, 77, D 91.
- Praevenisset, 463, C 2 26, E 1, 2, I 12, M 2
- Pro amore D., 496, A 1 5, A 2 74, D 182
- Pro anim. mi. res est et, 40, D 57.
- Pro d. r., 430, C 2 83, E 1, 102, M 1, 99.
- [Col. 1504] Pro litteratis et 298, D 365.
- Pro ar. Can., 502, C 3 95, E 2, 59, G 103, I 123
- Providendum no., 186, D 373.
- Quae ad h. D., 312, D 425.
- Qua confid., 159, D 301
- Qua dev., 415, F 54, R.
- Quae ad pa., 210, D 296.
- Quae don., 314, D 427.
- Quae don. Londonia, 183, D 333.
- Quae don. Stretforde, 188, D 403.
- Quae in us., 230, D 402.
- Quae li. inq., 129, D 272.
- Quae rel., 233, D 424.
- Quae in nos., 259, D 414.
- Quae senten., 192, D 407
- Quae sem., 190 D 405.
- Quae sint ea, 66, D 79.
- Quae sint opes, 220, D 121
- Quaeritis an, 114, D 326.
- Quae vestro, 436, A 2 12, B 15, C 3 15, D 149, E 1, 126, G 21, H 86, I 70 et 237, M 1, 123.
- Qualiter v. in, 380, Q V, XV, p. 841.
- Quam pia. Vide Qua d.
- Quam sit, 145, D 145
- Quam fer., 393, B 74, C 3 75, D 7, E 5, 60, G 81 I 213.
- Quam jac, 139, B 51. C 3 52, D 820
- Quamvis s. b., 515, 211.
- Quamvis n. de m., 335, S fo 45.
- Quando d. W, 485, C 3 318. E 2, 84, G 322.
- Quando p. v., 392, B 75, C 3 76, E 5, 61, G 82.
- Quanta, do., 72, D 86.
- Quanta m., 444, M 2, 82.
- Quanta fr., 254, D 370.
- Quanta un., 333, C 3 104, E 2, 34, G 112, I 99.
- Quantis mis., 11, D 12.
- Quanto m., 359, D. 222.
- Quanto ves., 264, D 210.
- Quanto erga, 86, D 54.
- Qui ad c., 307, D 419.
- Qui Domino, 227, D 335
- Qui nube, 148, D. 139.
- Qui a pi., 326, D 440.
- Quia charit., 88, D 56.
- Quia Eccles., 123, D 116.
- Quia fortis est ut, 39, D 42.
- Quid in nob., 116.
- Qui fuerint primi. 469, A 2 83, C 3 326, E 5, 84.
- Quod beat., 124, D 267.
- Quod in cau, 205, D 329.
- Quo frat., 113, D 106.
- Quo ma., 229, D. 401.
- Quo pe., 301, D 410.
- Quod mis. pa., 25, D 25.
- Quod al., 320, D 432.
- Quod ad, 120, D 113.
- Quod a prae, 125, D 117.
- Quod de, 391, C 2 191, E 3, 77.
- Quod imit., 42, D 39.
- Quod lab., 135, D 313.
- Quod pal., 34, D 34.
- Quod v. r., 518, C 2 24.
- Quoniam de, 364, A 2 2 et 26, D 143.
- Quoniam, dil., 78. D. 92.
- Quoniam dis., Ch., 3, D 3.
- Quoniam gene., 303, D 416
- Quoniam hab., 71, D 85.
- Quoniam in ec., 244, D 208.
- Quoniam qu., 353,D. 206, 242 et 304
- Quoniam, dil., 92, D 74.
- Quoniam mul., 70, D 84.
- Quoniam e. v., 387, AA f., 258, BB.
- Quoniam d. v., 388, W uol. 5, Q XVI, 486.
- Quoniam s. u., 389, C 2 23, E 4, 27, G 250.
- Quoniam p. m., 492, D 400.
- Quoniam scrip., 67, D 80.
- Quoniam te, 365, A 2 43, C 3 285, D 221, E 1, 67, H 45, M, 1, 63.
- Quorumdam, dom., 108, D. 101.
- Quorumdam fra., 266, D. 205.
- Quos no., 204, D 257.
- Quos ho., 399, D 290.
- Quos ad me, 486, C 4 15, E 3, 8, G 313
- Quosdam pert., 79, D 10.
- Quum. Vide Cum.
- Redditae, 394, C 3 309, E 1, 134, G 251, H 93.
- Regium, 199, D 133, M 3, 100.
- Relatum, 338, M.
- Relatum, 374, D 251, M 3, 101.
- Responsum can. de Pan. n. a., 285, D 123.
- Rex c. D., 382, E 5, 97.
- Robertus de B., 357, D 236
- Rogati, 13, D 14.
- Rogamus, 22, D 22.
- Rogamus, 45, D. 44.
- Rogat nos, 49, D 48 et 75.
- Rogatu ven. 105 D 98.
- Saepe. Vide Spe.
- Saepius nuntios. Vide Episcopos.
- Salutationem, 74, D 88.
- Sancta et, 378, O par. 2, pag. 171
- Sanctitati, 170, D 394.
- Sapiens, 126, D 118.
- Sciat vest., 30, D 30.
- Sciatis quod, 498, B 67, C 3 68, E 5, 44, G 74, I 219.
- Sciatis, 497, A 1 6, A 2 76, B 66, C 3 67, D 184, E 5, 43, G 73, I 207.
- Scimus, 94, D 308.
- Scimus pr., 432.
- Scribentes, 238, D 366.
- Scriptum, 130, D 305.
- Scire, 131, D 307.
- Scitis, 103, D 96.
- Scitis, car., 242, A 2 39, D 383.
- Secundum, 456, C 3 301, E 5. 76.
- Severitatem, 175, A 2 52, C 4 37, D 384, E 1, 25, G 281, H 85, I 159, M 1, 122.
- Severitatem ves., 195, A 2 47, D 292 et 385, E 1, 124, G 279, H 84, I, 158, M 1, 120.
- Si adv., 91, D 61.
- Si bene, 90, D 60.
- Sicut dig. g., 356, D 231, M 5, 104.
- Sicut dom., 87, D 55.
- Sicut R. D., 352, D 237.
- Sicut t. q., 517, D 209.
- Sicut no., 512, C 2 62, E 1, 71
- Sicut. Vide Si ut, etc.
- Si de, 373, D 256.
- Si de v., 302, D 411.
- Si d. m., 488, D 198.
- Significamus, 397, C 2 54, E 1 51.
- Significatum, 361, D 243 et 287.
- Si unum, 443, C 3 202, E 3, 85, G 196, I 175.
- Si mihi, 424, C 4 7, E 5, 87
- Singulis, 20, D 20.
- Si nos, 109, D 102.
- Si ut, 433, D 223.
- Si verba, 213, D 330.
- Spe fruendae, 136, D 315.
- Speramus, 75, D 89.
- Spirat, 111, D 104.
- Stilus. 51, D 62.
- Suadet, 246, D 262.
- Suadet, etc. Vide Verborum, D 392.
- Sublimitati, 46, D 45
- Sublimitati, 73, D 87.
- Sublimitati, 278, D 275 et 375.
- Sublimitati, 438, A 2 25, C 3 115, D 160, E 2, 33, G 123, I 106.
- Sublimitati, 93, D 306.
- Sublimitatis, 165, D 367.
- Suggestum T. C., 332, C 3 120, E 2, 104, G 128.
- Super ap., 516, A 2 65, D 178 *.
- Super dis., 354, A 2 44, C 3 121, E 2, 68, G 129
- Super his, 484, B 34, C 3 34, E 2, 41, G 40.
- Super his quae, 52, D 63.
- Supra vires, 467, W . . . Y 186.
- Supremis, 419, F 57, L 57.
- Suscepimus W. a. e., 413, F 47, L 47.
- Suscepimus, 263, D 337.
- [Col. 1506] Susceptam, 110, D 103.
- Susceptis lit., 128, D 260.
- Suspirat, 168, D. 391.
- Sustinuimus, 44, D 43.
- Talentum vo., 197, D 278 et 387.
- Tanta nos., 275, A 1 31, C 4 4, D 152, E 1, 131, G 275, H 91, I 54.
- Te, Domine, 115, D 108.
- Tenemus, D 505, B 57, C 3 58, E, 418, G 64 H 89.
- Testis mi., 56, D 67.
- Tua, ca., 286, D 136.
- Tutum, fr., 328, D 446.
- Ubi multa est, 104, D 97.
- Universalis, D. g. p., 360, D 238.
- Universitati, 325, D 438.
- Universitati, 185, D 354.
- Universitati, 434, A 2 70, D 224
- Urget me, 53, D 64.
- Usu celeber. 206, D 415.
- Usu cel., 216, D 274
- Ut ost. card., 149, D 126.
- Venerabilem, 273, A 2 21, C 4 31, D 357, E 1, 106, G 282
- Venerabiles et, 375, D 259.
- Venerabilis, 396, C 3 117, D 159, E 2, 98, G 125.
- Venerabilis do., 157, D 286 et 356.
- Venerabilis, 426, C 3 182, E 4, 24, G 175, I 137
- Venerabilis, 347, V.
- Veniens ad a., 442, D 239.
- Veniens ad nos, 218, D 328.
- Veniens ad n., 379, C 2 20.
- Veniens ad n., 288, D 212.
- Veniens ad nos, 117, D 110.
- Veniens ad n., 470, C 2 85, E 1, 104, G 277, H 72.
- Venientes ad., 404, A 2 24, C 3 102, D 157, E 2. 28, G 110, I 107.
- Venientes ad., 487, C 2 16, E 3, 26, G 314.
- Venturis. O. T. ep:, 520, A 2 84.
- Verbi s. Vide Vobis
- Verborum f. s. p., etc. Unde, etc., fid., 202, D 412.
- Verborum f. s. p., etc. Inde est 211, D 302.
- Verborum f. s. pau., etc. De vo., 280, D 343.
- Verborum f. su. pau., etc. Unde 178, D 392.
- Verborum fa. su. pau. qu. ad, etc. Quod 176, D 127.
- Vereor ad., 214, D 398.
- Vestra, dom. dig. s g. qu. in ecc. Dei, 270, D 396.
- Vestra fra., 265, D 369.
- Vestra nos, 267, D 345.
- Vestrae, 269, D 395.
- Vestrae ma., 477 A 2 87.
- Vestrae p., 500, C 2 159, E 2, 79.
- Vestrae dis., 399, C 3 145.
- Vestrae s., 491, A 2 57, C 2 1, D 173, E 3, 48, G 233 et 285, I 167.
- Vestram, 268 et 276, A 2 51, C 2 36, D 290, E 3, 42, G 280 et 351, I 157.
- Vestram sp., 234, D 434.
- Vestram p. m., 437; A 2 11, B80, C 3 98, D 154, E 1, 128, G 106, H 71.
- Vestram sc., 441, A 2 37, D 160 *.
- Vestram sc., 245, D 134.
- Vetus e., 318.
- Vidimus l. v., 478, D 291.
- Vigor sensuum, 447. C 8 88, E 2, 74, G 92, H 85.
- Vir hon., 308, D 420.
- Viri bo., 15, D 16.
- Virtus et scientia, 80, D 58.
- Vix. m., 462, C 2 25, E 1, 1, I 1.
- Vobis loq., 222, D 374.
- Vobis sae., 24, D 24.
- Vobis sic., 509, C 3 167, E 4, 19, G 163, I 124.
A
B
C
D
E
F
G
H
I
J
L
M
N
O
P
Q
[Col. 1505] R
S
T
U
V
Ordo chronologicus epistolarum
N. B. Plurimae sunt epistolae quas in ordinem secundum chronologiam redigere prorsus impossibile est. Sunt etiam pleraeque quae ad historiam S. Thomae omnino non spectant. Sed nec gloriari licet illas quidem quae revera de Sancto Thoma scriptae fuerunt, epistolas ordinando me scopum semper attigisse; hoc enim etiam post Baronium, Bouquet et Froudium omnino difficile manet. GF indicat tomos qui Gilb. Fol. epistolas continent.
- GF 413, GF 414, GF 415, GF 416, GF 417, GF 418, GF 419.
- Petri Cellensis epistola 333.
- 128, 129, 241 O. 44, 34, 30, 49. GF 462, GF 464, 375, 243. N. 89, 90, 3, 242.
- J. 205, 185,186. F. 198, 199, 206. A. 201, 371, 365. J. GF 463, 368, 369, 370. O. 200. D. GF 481, 372. GF 482, 376, 2.
- J. 102, 177, 203, 250, 316, 193, 192, 150, 367, 314, 274, 315, 73, 296, 366, 194. GF 483. GF 511. J. GF 512, 379. GF 465, 377, 292, 282. GF 174, 283. A. GF 365, 187, 298, 284, 202. O. 208.
- J. 267. GF 397, 188, 346, 367. GF 459, 178, 180, 179, 129*, 232. F. 233. A. 270. M. 281, 251, 74. J. 168, 5, 97, 73, 146, 149, 320. GF 470. GF 272, 211, 104, 125, 117. J. 347, 212, 213, 123. GF 436, 437, 74. GF 194, 130. GF 274, 286, 156, 207, 351, 279, 124, 132, 209, 210, 239, 131, 86, 87, 162, 378, 344. GF 484. GF 500. GF 504, 189, 113, 165, 114, 293, 294. GF 485, 295, 236. GF 506. O. 4, 42, 50, 37. GF 447, 300. GF 410, 380. GF 394, 309. GF 395. D. 215, 299, 268, 311. GF 499, 341, 217, 169. GF 273, 171, 172.
- J. GF 275. F. GF 466, 90, 9, 29. 99. GF 476, 54, 355. GF 505. M. GF 331. GF 480, 135, 152. GF 398. GF 445, 61. GF 406, 64, 65, 51, 6. GF 333, 66, 60. D. 7, 382, 381, et GF 435. GF 404. GF 438, 10, 62, 67, 336.
- 276. GF 411. GF 332. GF 407, 91, 238. GF 403. GF 396, 218. A. GF 354, 151. GF 502, 387. GF 509. GF 452, 332, 175, 11, 59, 35, 45, 304, 290, 223, 204. GF 389, 312, 297, 306, 384, 144. GF 427. GF 426, 303. GF 493, 338, 167, 182, 17. F. 339, 340, 16. GF 486, 328, 70, 269, 352, 319. GF 195. GF 175, 302, 133. A. 134, 386, 137, 141, 122. 170, 80, 88, 106, 120, 153, 39, 14, 33, 326, 219 M. 301, 363, 342. GF 268 et 276. GF 277. GF 493. GF 491, 364 GF 429. J. 220, 47, 69. GF 457, 58, 43. GF 443 GF 461, 154, 327. GF 473. GF 454. GF 422. GF 474, 15, 158, 159, 79, 223 GF 505. GF 509, 55. GF 487, 324, 325, 383, 385, 360. GF 490, 322 et GF 428. GF 455. GF 439. GF, 493, 138, 81, 84 et 166, 188, 105. GF 390, 163, 157, 116 et 118 et 128, 12, 46, 32 et 52 et 63, 28, 277.
- 62, 68, 56, 36, 57, 337, 341, 343, 348, 349, 350, 353 357, 359, 173, 181. N. 109, 361, 362, 38, 92, 13, 93, 139. GF 451. GF 391, 176. GF 458, 111, 145, 133, 8.
- J. 253, 307, 252, 287, 255. F. 280, 240, 248, 264, 155, 246, 247, 224, 76, 160, 94, 19, 140, 225, 78, 388, 256. A. 323, 107, 244, 245, 31, 40, 390, 391, 25, 254. J. 389, J. 392, 329, 262, 313, 228, 95, 138 et 148, 161, 85, 82, 164. GF 497, 25, 393, 41, 110, 48, 71, 53, 195, 142, 30, 265. GF 402. GF 384. GF 401. GF 400. GF 393. GF 392, 228, 258. S. 230, 272, 249.
- O. 257, 229, 226, 263, 394. GF 402, 227, 271, 273, 285. GF 498, 196, 27. GF 456. GF 448. GF 503, 330, 356, 331. GF 440. GF 469, 259, 260. GF 385. GF 422.
- GF 424, 237, 261, 266, 275. GF 334, GF 386.
Epistolae Theobaldi ante annum 1161, scriptae.
1159 vel 1160.
1163.
1164.
1165.
1166.
1167.
[Col. 1508] 1168.
1169.
1170.
1171.
1172.
Ordo rerum
SANCTUS THOMAS CANTUARIENSIS ARCHIEPISCOPUS.
- Praefatio D. J. A. Giles. 1
- Prologus. 1
- Incipit vita. 3
- De visione matris suae. 3
- De consuetudinibus quas rex voluit conscribere fisco. 13
- De conspiratione episcoporum contra archiepiscopum. 23
- [Col. 1508] De concilio Northamtoniae. 24
- De ingressione archiepiscopi 26
- De commoratione Sancti apud Pontiniacum. 35
- Quomodo rex amovit eum a Pontiniaco. 36
- Quomodo rex tentavit circumvenire Sanctum. 37
- Quomodo Salvator bono Thomae apparuit. 39
- Quomodo rex Franciae voluit reformare pacem inter regem et archiepiscopum. 39
- De desiderio loquendi cum rege Angliae. 39
- De reversione beati viri ad Cantuariam. 40
- [Col. 1509] Miraculum primum. 49
- Explicit passio sancti Thomae martyris. 50
- Prologus. 55
- Incipit vita. 56
- Prologus. 103
- Descriptio nobilissimae civitatis Londoniae. 106
- De dispositione urbis. 106
- De ludis. 108
- Incipit vita. 111
- De pueritia ejus. 111
- Quomodo venit ad curam Theobaldi archiepiscopi. 112
- De nobilitate clericorum curiae. 112
- De persecutione Rogerii postea archiepiscopi. 112
- De statura illius et moralitate. 113
- Qualiter primum crevit in reditibus. 113
- Qualiter factus est cancellarius. 113
- De pace reddita Angliae, ejectis Flandrensibus. 114
- De honore et mensa domus cancellarii. 115
- Qualiter nutriebat filios nobilium. 116
- Qualiter cancellarius regi servierit in sua guerra de Tolosa. 122
- Item qualiter se habuit in guerra Francorum. 122
- De electione cancellarii in archiepiscopum. 123
- De tentatione diaboli per malos et injustos homines facta. 126
- De concilio apud Clarendone habito. 131
- De concilio apud Northamptonam habito. 133
- Prologus Alani. 193
- Prologus Joannis Salisburiensis. 195
- Incipit vita auctore Joanne Salisburiensi. 195
- Incipit vita auctore Alano. 207
- Incipit vita. 234
- Prologus. 253
- Incipit translatio beati Thomae martyris. 253
- Epistola Henrici abbatis ad Stephanum Langton cantus. archiep. 257
- Epistola Rogerii, sive prologus in vitam S. Thomae. 259
- Incipit vita. 263
- Incipit vita. 267
- Prologus. 277
- I. โ Qualiter ortus sit. 278
- II. โ Praesagium ortus ejus. 279
- III. โ De primitiva ejus nativitate. 279
- IV. โ Qualiter factus sit Cantuariensis archidiaconus. 279
- V. โ Qualiter factus sit regis cancellarius. 280
- VI. โ Qualiter factus sit Cantuariensis archiepiscopus. 280
- VII. โ Facti reprehensio. 280
- VIII. โ Apologia ejus. 281
- IX. โ Qualiter vixerit in episcopatu 283
- X. โ Qualiter primo blanditiis eum subvertere tentaverit diabolus. 285
- XI. โ Qualiter diabolus eum injuriis postea agressus sit. 287
- XII. โ De ortu contentionis inter ipsum et regem. 287
- XIII. โ Qualiter debuit sedata esse contentio. 289
- XIV. โ Invectio in episcopos. 290
- XV. โ De contentionis resuscitatione. 291
- XVI. โ De lapsu archiepiscopi. 292
- XVII. โ De poenitentia ejus. 292
- XVIII. โ De causa fugae ejus. 293
- XIX. โ De fuga ejus et excusatione fugae. 293
- XX. โ Qualiter diabolus eum post haec dejicere nisus sit. 294
- XXI. โ De afflictione ejus per regem. 295
- XXII. โ De solatio ejus per Deum 295
- XXIII. โ De indulgentia domini papae circa eum. 296
- XXIV. โ Contra quorumdam reprehensionem ejus excusatio. 296
- XXV. โ De zelo ejus. 296
- XXVI. โ De prima coercitione ejus. 297
- XXVII. โ De cohibitione coercitionis et causa cohibitionis. 297
- XXVIII. โ De ratione coercitionis. 298
- [Col. 1510] XXIX. โ Qualiter saepe laboratum est ad pacis reformationem. 298
- XXX. โ Qualiter et qua fiducia coercitio denuo secuta est. 299
- XXXI. โ Quod canonica et justa coercitio. 299
- XXXII. โ Quod durior potuisset esse de jure coercitio. 300
- XXXIII. โ Qualiter adversus quorumdam detractationes excusetur archiepiscopus. 301
- XXXIV. โ De profectu ejus in diebus exsilii. 301
- XXXV. โ De afflictione per regem aucta. 302
- XXXVI. โ De pacis demum per dominum papam reformatione. 302
- XXXVII. โ De media quadam injuria archiepiscopi. 302
- XXXVIII. โ De reditu ejus et reditus necessitate. 303
- XXXIX. โ De tempore reditus ejus et de causa novae turbationis. 304
- XL. โ Qualiter de temeritate notatus sit. 304
- XLI. โ De nova turbatione. 305
- XLII. โ De receptione ejus et aestimatione. 305
- XLIII. โ Excusatio ejus. 305
- XLIV. โ De constantia ejus. 306
- XLV. โ Qualiter reprehensa sit ejus constantia et qualiter excusetur. 306
- XLVI. โ De passionis ejus causa et modo. 307
- XLVII. โ Invectio in carnifices 310
- XLVIII. โ Detestatio facti. 310
- XLIX. โ Exaggeratio sceleris. 311
- L. โ Quare mox debuit martyr judicari. 311
- LI. โ De contrario malevolorum judicio. 312
- LII. โ Quid verius judicandum fuerit. 313
- LIII. โ Quomodo vere martyr apparuerit. 314
- Incipit passio prima. 317
- Passio alia secunda. 323
- Passio tertia. 327
- Passio quarta. 329
- Passio quinta. 335
- Prologus. 345
- CAP. I. โ De vita et moribus parentum sancti Thomae. 346
- CAP. II. โ De ortu mirabili beati Thomae 346
- CAP. III. โ De visionibus matris ejus. 350
- CAP. IV. โ Qualiter se habuerit in juventute. 350
- Incipit vita. 351
- Prologus. 363
- Incipit vita. 363
- HYMNUS DE SANCTO THOMA. 369
- I. โ Causa inter Cantuariensem archiepiscopum et episcopum Londoniensem. 371
- II. โ Capitula concilii Alexandri tertii habiti Turonis. 389
- III. โ Juramentum magistri Girardi Pucelle et aliorum a schismate redeuntium. 391
- IV. โ Narratio Thomae archiepiscopi Cantuariensis de ampulla olei sancti, quo reges Angliae ungi debent in coronatione, sibi divinitus ostensa. 392
- V. โ Colloquium inter cardinales et archiepiscopum. 393
- VI. โ Summa causae inter regem et Thomam. 395
- VII. โ De juramentis contra Romanam et Cantuariensem Ecclesiam publice per Angliam praestitis. 401
- VIII. โ Fragmentum ad fiscum pertinens. 402
- IX. โ De schismatis innovatione. 403
- X. โ Gradus cognationis inter regem et reginam. 405
- XI. โ Revocatio articulorum quos rex Henricus secundus voluit Ecclesiam Anglicanam observare. 406
- XII. โ Capitula purgationis quam praestitit Eboracensis quarta manu juratorum, quorum unus fuit magister Vacarius. 407
- XIII. โ Stephani Langton archiepiscopi Cantuariensis tractatus de translatione beati Thomae 408
- XIV. โ Tractatus de promissione beati Thomae martyris videlicet quod talis esset sibi successurus, qui Ecclesiae Pontiniacensi recompensaret pro liberalitatibus sibi tempore sui exsilii impensis. 425
- XV. โ Excerptum e codice regio musaei Britanniae. 433
- EPIST. I. โ Ad papam Alexandrum. 435
- EPIST. II. โ Ad eumdem. โ Causa Thomae ante domnum papam. 437
- [Col. 1511] EPIST. III. โ Ad eumdem. 438
- EPIST. IV. โ Ad eumdem. 439
- EPIST. V. โ Ad eumdem. 441
- EPIST. VI. โ Ad eumdem. 443
- EPIST. VII. โ Ad eumdem. 445
- EPIST. VIII. โ Ad eumdem 450
- EPIST. IX. โ Ad eumdem 451
- EPIST. X. โ Ad eumdem. 452
- EPIST. XI. โ Ad eumdem. 454
- EPIST. XII. โ Ad eumdem. 455
- EPIST. XIII. โ Ad eumdem 458
- EPIST. XIV. โ Ad eumdem 458
- EPIST. XV. โ Ad eumdem 460
- EPIST. XVI. โ Ad eumdem 461
- EPIST. XVII. โ Ad eumdem 463
- EPIST. XVIII. โ Ad eumdem. 464
- EPIST. XIX. โ Ad eumdem. 465
- EPIST. XX. โ Ad eumdem. 469
- EPIST. XXI. โ Ad eumdem 470
- EPIST. XXII. โ Ad eumdem 471
- EPIST. XXIII. โ Ad eumdem 472
- EPIST. XXIV. โ Ad eumdem 473
- EPIST. XXV. โ Ad eumdem 474
- EPIST. XXVI. โ Ad eumdem 481
- EPIST. XXVII. โ Ad eumdem 484
- EPIST. XXVIII. โ Ad eumdem. 487
- EPIST. XXIX. โ Ad omnes cardinales. 488
- EPIST. XXX. โ Ad Albertum presbyterum 492
- EPIST. XXXI. โ Ad eumdem. 492
- EPIST. XXXII. โ Ad eumdem. 493
- EPIST. XXXIII. โ Ad eumdem et Theodwinum. 494
- EPIST. XXXIV. โ Ad Bernardum, Portuensem, episcopum. 495
- EPIST. XXXV. โ Ad eumdem. 495
- EPIST. XXXVI. โ Ad eumdem. 496
- EPIST. XXXVII. โ Ad Bosonem. 497
- EPIST. XXXVIII. โ Ad Gratianum protonotarium. 498
- EPIST. XXXIX. โ Ad eumdem. 499
- EPIST. XL. โ Ad eumdem. 500
- EPIST. XLI. โ Ad eumdem 501
- EPIST. XLII. โ Ad Henricum Pisanum presbyterum. 503
- EPIST. XLIII. โ Ad Hugonem cardinalem de Bononia. 504
- EPIST. XLIV. โ Ad Humbaldum, Ostiensem episcopum. 504
- EPIST. XLV. โ Ad eumdem et Hyacinthum. 504
- EPIST. XLVI. โ Ad eumdem. 505
- EPIST. XLVII. โ Ad eumdem. 507
- EPIST. XLVIII. โ Ad eumdem. 511
- EPIST. XLIX. โ Ad Hyacinthum diaconum. 511
- EPIST. L. โ Ad eumdem. 512
- EPIST. LI. โ Ad eumdem 513
- EPIST. LII. โ Ad eumdem. 514
- EPIST. LIII. โ Ad eumdem. 515
- EPIST. LIV. โ Ad Joannem cardinalem Joannis et Pauli. 516
- EPIST. LV. โ Ad eumdem. 517
- EPIST. LVI. โ Ad eumdem. 518
- EPIST. LVII. โ Ad eumdem. 519
- EPIST. LVIII. โ Ad eumdem. 520
- EPIST. LIX. โ Ad Mainfredum. 521
- EPIST. LX. โ Ad Ottonem titulo Sancti Nicolai de Carcere Tulliano diaconum. 521
- EPIST. LXI. โ Ad eumdem. 522
- EPIST. LXII. โ Ad eumdem 523
- EPIST. LXIII. โ Ad Theodwinum. 524
- EPIST. LXIV. โ Ad Willelmum Papiensem. 524
- EPIST. LXV. โ Ad eumdem. 524
- EPIST. LXVI. โ Ad eumdem. 525
- EPIST. LXVII. โ Ad eumdem. 526
- EPIST. LXVIII. โ Ad eumdem. 527
- EPIST. LXIX. โ Ad eumdem. 528
- EPIST. LXX. โ Ad eumdem. 528
- EPIST. LXXI. โ Ad eumdem. 529
- EPIST. LXXII. โ Ad universos Ecclesiae filios. โ Charta protectionis et libertatis Ecclesiae Christi Cantuariensi concessa. 529
- EPIST. LXXIII. โ Ad suffraganeos Cantiae provinciae. 531
- EPIST. LXXIV. โ Ad eosdem. 533
- EPIST. LXXV. โ Ad eosdem. 536
- EPIST. LXXVI. โ Ad omnes episcopos Angliae. 548
- EPIST. LXXVII. โ Ad filios Ecclesiae per Cantiam constitutos. โ Charta de libertatibus Ecclesiae. 549
- EPIST. LXXVIII. โ Ad omnes qui contra D. papam juraverunt. 550
- [Col. 1512] EPIST. LXXIX. โ Ad omnes suffraganeos suos. 551
- EPIST. LXXX. โ Ad clericos et laicos Cantiae. 553
- EPIST. LXXXI. โ Ad clericos Cantiae. 553
- EPIST. LXXXII. โ Ad decanos Cantiae. 554
- EPIST. LXXXIII. โ Ad Willelmum subpriorem et conventum Cantuariensem. 554
- EPIST. LXXXIV. โ Ad eosdem. 558
- EPIST. LXXXV. โ Ad eosdem. 559
- EPIST. LXXXVI. โ Ad Guafredum Ridel archidiaconum Cantuariensem. 560
- EPIST. LXXXVII. โ Ad eumdem. 560
- EPIST. LXXXVIII. โ Ad eumdem. 560
- EPIST. LXXXIX. โ Ad Guntherium. 561
- EPIST. XC. โ Ad Joannem Cantuariensem clericum suum. 562
- EPIST. CXI. โ Ad Alexandrum et Joannem fideles suos. 564
- EPIST. XCII. โ Ad eosdem. 565
- EPIST. XCIII. โ Ad eosdem. 569
- EPIST. XCIV. โ Ad Rogerium Eboracensem archiepiscopum. 570
- EPIST. XCV. โ Ad eumdem. 570
- EPIST. XCVI. โ Ad Conradum Moguntinum archiepiscopum electum. 571
- EPIST. XCVII. โ Ad eumdem et Sabinum, Hyacinthum et Henricum cardinales. 572
- EPIST. XCVIII. โ Ad eumdem. 573
- EPIST. XCIX. โ Ad eumdem. 574
- EPIST. C. โ Ad eumdem. 576
- EPIST. CI. โ Ad eumdem. 577
- EPIST. CII. โ Ad Fulconem decanum et capitulum Remense. 578
- EPIST. CIII. โ Ad eumdem Fulconem. 579
- EPIST. CIV โ Ad Rotrodum Rothomagensem archiepiscopum. 580
- EPIST. CV. โ Ad eumdem. 581
- EPIST. CVI. โ Ad eumdem 581
- EPIST. CVII. โ Ad eumdem. 582
- EPIST. CVIII. โ Ad capitulum Rothomagense. 583
- EPIST. CIX. โ Ad Willelmum Senonensem archiepiscopum. 584
- EPIST. CX. โ Ad Walterum Albanensem episcopum. 588
- EPIST. CXI. โ Ad Gaufredum Autissiodorensem episcopum. 588
- EPIST. CXII. โ Ad David Bangorensem archidiaconum. 589
- EPIST. CXIII. โ Ad eumdem. 589
- EPIST. CXIV. โ Ad eumdem et canonicos Bangorenses. 590
- EPIST. CXV. โ Ad eosdem canonicos. 590
- EPIST. CXVI. โ Ad Bathoniensem clerum et populum. 591
- EPIST. CXVII. โ Ad Hilarium Cicestrensem episcopum. 591
- EPIST. CXVIII. โ Ad clerum et populum Cicestrensem. 591
- EPIST. CXIX. โ Ad Hugonem Dunelmensem episcopum. 594
- EPIST. CXX. โ Ad Ricardum Conventrensem episcopum. 594
- EPIST. CXXI. โ Ad Oegidium Ebroicensem electum. 594
- EPIST. CXXII. โ Ad Nigellum Eliensem episcopum et Ricum suum archidiaconum. 595
- EPIST. CXXIII. โ Ad Robertum Herefordensem episcopum. 596
- EPIST. CXXIV. โ Ad eumdem. 598
- EPIST. CXXV. โ Ad eumdem. 599
- EPIST. CXXVI. โ Ad Godefridum Landaviensem episcopum. 600
- EPIST. CXXVII. โ Ad eumdem. 600
- EPIST. CXXVIII. โ Ad Lincolniensem clerum et populum. 601
- EPIST. CXXVIII*. โ Ad Gilbertum Herefordiensem postea Londoniensem. 601
- EPIST. CXXIX. โ Ad Gilbertum Londoniensem. 601
- EPIST. CXXIX*. โ Ad eumdem. 602
- EPIST. CXXX. โ Ad eumdem. 603
- EPIST. CXXXI. โ Ad eumdem Gilbertum et alios episcopos Angliae. 608
- EPIST. CXXXII. โ Ad eumdem. 608
- EPIST. CXXXIII. โ Ad eumdem. 609
- EPIST. CXXXIV. โ Ad eumdem. 610
- EPIST. CXXXV. โ Ad eumdem. 610
- EPIST. CXXXVI. โ Ad eumdem. 611
- EPIST. CXXXVII. โ Ad clerum Londoniensem. 612
- [Col. 1513] EPIST. CXXXVIII. โ Ad Stephanum Meldensem episcopum. 612
- EPIST. CXXXIX. โ Ad eumdem. 614
- EPIST. CXL. โ Ad Nivernensem episcopum. 614
- EPIST. CXLI. โ Ad Willelmum Norwicensem episcopum. 619
- EPIST. CXLII. โ Ad eumdem. 619
- EPIST. CXLIII. โ Ad eumdem. 620
- EPIST. CXLIV. โ Ad Joannem Pictaviensem episcopum. 620
- EPIST. CXLV. โ Ad Frogerium Sagiensem episcopum. 621
- EPIST. CXLVI. โ Ad Jocelium Saresberiensem episcopum. 622
- EPIST. CXLVII. โ Ad eumdem. 623
- EPIST. CXLVIII. โ Ad eumdem. 623
- EPIST. CXLIX. โ Ad capitulum Saresberiense. 624
- EPIST. CL. โ Ad Ricardum Syracusanum electum. 624
- EPIST. CLI. โ Ad eumdem. 625
- EPIST. CLII. โ Ad Rogerium Wicorniensem episcopum. 625
- EPIST. CLIII. โ Ad eumdem. 626
- EPIST. CLIV. โ Ad eumdem. 629
- EPIST. CLV. โ Ad eumdem. 630
- EPIST. CLVI. โ Ad Henricum Wintoniensem episcopum. 632
- EPIST. CLVII. โ Ad eumdem. 633
- EPIST. CLVIII. โ Ad eumdem 634
- EPIST. CLIX. โ Ad eumdem. 635
- EPIST. CLX. โ Ad eumdem. 637
- EPIST. CLXI. โ Ad eumdem. 638
- EPIST. CLXII. โ Ad Robertum praepositum Arcensem. 639
- EPIST. CLXIII. โ Ad Clerembaldum electum et fratres S. Augustini. 639
- EPIST. CLXIV. โ Ad eosdem 640
- EPIST. CLXV. โ Ad Arthurum de Burgis et complices ejus. 640
- EPIST. CLXVI. โ Ad Ricardum priorem et capitulum de Dovera. 641
- EPIST. CLXVII. โ Ad Simonem priorem de Monte Dei, et Bernardum de Corilo. 641
- EPIST. CLXVIII. โ Ad fratrem Nicolaum de Monte Rothomagensi. 641
- EPIST. CLXIX. โ Ad Silvestrum Lexoviensem thesaurarium. 643
- EPIST. CLXX. โ Ad canonicos Pantaneiae. 644
- EPIST. CLXXI. โ Ad Gilbertum de Semplingham. 644
- EPIST. CLXXII. โ Ad eumdem. 645
- EPIST. CLXXIII. โ Ad magistrum Vivianum. 646
- EPIST. CLXXIV. โ Ad R. abbatem et Willelmum priorem de Valle. 647
- EPIST. CLXXV. โ Ad magistrum Lombardum. 648
- EPIST. CLXXVI. โ Ad quemdam amicum. 648
- EPIST. CLXXVII. โ Ad Henricum II, regem Angliae 648
- EPIST. CLXXVIII. โ Ad eumdem. 649
- EPIST. CLXXIX. โ Ad eumdem 651
- EPIST. CLXXX. โ Ad eumdem. 653
- EPIST. CLXXXI. โ Ad eumdem. 657
- EPIST. CLXXXII. โ Ad eumdem Henricum II. 659
- EPIST. CLXXXIII. โ Ad eumdem Henricum II. 659
- EPIST. CLXXXIV. โ Ad eumdem. 660
- EPIST. CLXXXV. โ Ad Ludovicum regem Francorum. 661
- EPIST. CLXXXVI. โ Ad eumdem. 661
- EPIST. CLXXXVII. โ Ad eumdem. 662
- EPIST. CLXXXVIII. โ Ad Mathildem imperatricem. 663
- EPIST. CLXXXIX. โ Ad Owenum regem Walliae. 664
- EPIST. CXC. โ Ad eumdem. 664
- EPIST. CXCI. โ Ad eumdem. 665
- EPIST. CXCII. โ Ad Mathildem Siculorum reginam. 666
- EPIST. CXCIII. โ Ad Stephanum cancellarium regis Siciliae. 667
- EPIST. CXCIV. โ Ad Robertum comitem Leicestriae. 668
- EPIST. CXCV. โ Ad Hugonem comitem. 669
- EPIST. CXCVI. โ Ad dilectam filiam suam Idoneam. 670
- EPIST. CXCVII. โ Ad comitissam Warenne. 672
- EPIST. CXCVIII-CCCXIX. 671, 672
- EPIST. CCCXX. โ Rotrodi Rothomagensis archiepiscopi ad Henricum presbyterum cardinalem. 671
- EPIST. CCCXXI. โ Ejusdem ad regem Angliae. 673
- EPIST. CCCXXII. โ Ejusdem ad Alexandrum papam. 673
- [Col. 1514] EPIST. CCCXXIII. โ Ejusdem ad Thomam Cantuariensem. 673
- EPIST. CCCXXIV. โ Willelmi Senonensis ad regem Angliae. 674
- EPIST. CCCXXV. โ Ejusdem ad Gratianum et Vivianum. 674
- EPIST. CCCXXVI. โ Ejusdem ad Alexandrum papam. 675
- EPIST. CCCXXVII. โ Ejusdem ad eumdem. 675
- EPIST. CCCXXVIII โ Ejusdem ad eumdem. 675
- EPIST. CCCXXIX. โ Ejusdem ad eumdem. 675
- EPIST. CCCXXX. โ Ejusdem ad eumdem. 675
- EPIST. CCCXXXI. โ Ejusdem ad eumdem. 675
- EPIST. CCCXXXII. โ Matthaei Senonensis thesaurarii ad eumdem. 675
- EPIST. CCCXXXIII. โ Petri Cellensis postea abbatis S. Remigii ad Thomam cancellarium. 675
- EPIST. CCCXXXIV. โ Ejusdem ad eumdem. 676
- EPIST. CCCXXXX. โ Ejusdem ad eumdem. 676
- EPIST. CCCXXXVI. โ Ejusdem ad Alexandrum papam. 678
- EPIST. CCCXXXVII. โ C. Lantoniensis presbyteri ad Alexandrum papam. 678
- EPIST. CCCXXXVIII. โ Simonis prioris de Monte Dei et Engelberti prioris de Valle S. Petri ad Alexandrum papam. 678
- EPIST. CCCXXXIX. โ Eorumdem ad eumdem. 678
- EPIST. CCCXL. โ Ejusdem Simonis ad Albertum cardinalem. 678
- EPIST. CCCXLI. โ A. Sanctae Osithae ministri ad Alexandrum papam. 679
- EPIST. CCCXLII. โ Abbatis Ramesiensis ad Alexandrum papam. 679
- EPIST. CCCXLIII. โ Willelmi Ramesiensis ad Alexandrum papam. 679
- EPIST. CCCXLIV. โ Nicolai de Monte Rothomagensi ad Thomam Cantuariensem. 679
- EPIST. CCCXLV. โ Ejusdem ad eumdem. 680
- EPIST. CCCXLVI. โ Ejusdem ad eumdem. 681
- EPIST. CCCXLVII. โ Ejusdem ad eumdem. 684
- EPIST. CCCXLVIII. โ Henrici abbatis Stratfordiensis ad Alexandrum papam. 686
- EPIST. CCCXLIX. โ S. Ecclesiae Trinitatis Londoniensis ad Alexandrum papam. 686
- EPIST. CCCL. โ Willelmi ecclesiae S. Trinitatis Londoniensis prioris ad eumdem. 687
- EPIST. CCCLI. โ Ernisii abbatis et R. prioris S. Victoris Parisiensis ad Robertum Herefordiensem. 687
- EPIST. CCCLII. โ Prioris S. Victoris Parisiensis et R. abbatis S. Augustini ad Alexandrum papam. 688
- EPIST. CCCLIII. โ Willelmi Radingensis abbatis ad Alexandrum papam. 688
- EPIST. CCCLIV. โ Willelmi ad Hugonem Dunelmensem. 688
- EPIST. CCCLV. โ Lumbardi ad Alexandrum papam. 689
- EPIST. CCCLVI. โ Theobaldi Blesensis ad eumdem. 689
- EPIST. CCCLVII. โ W. monachi ep. ad Gilbertum. 689
- EPIST. CCCLVIII. โ Magistri Viviani ad Thomam Cantuariensem. 690
- EPIST. CCCLIX. โ Ejusdem ad eumdem. 691
- EPIST. CCCLX. โ Ejusdem ad Alexandrum papam. 691
- EPIST. CCCLXI. โ Ejusdem ad eumdem. 692
- EPIST. CCCLXII. โ Ejusdem ad Henricum regem. 692
- EPIST. CCCLXIII. โ Laurentii abbatis Westmonasteriensis ad Alexandrum papam 692
- EPIST. CCCLXIV. โ Magistri Willelmi ad Thomam Cantuariensem. 692
- EPIST. CCCLXV. โ Hervei clerici ad Thomam Cantuariensem. 694
- EPIST. CCCLXVI. โ Ejusdem ad eumdem. 697
- EPIST. CCCLXVII. โ Hugonis ad eumdem Thomam. 698
- EPIST. CCCLXVIII. โ Nuntii sui ad eumdem. 699
- EPIST. CCCLXIX. โ Nuntii sui ad eumdem. 701
- EPIST. CCCLXX. โ Nuntii sui ad eumdem. 702
- EPIST. CCCLXXI. โ Amici sui ad eumdem. 704
- EPIST. CCCLXXII. โ Amici sui ad eumdem 707
- EPIST. CCCLXXIII. 707
- EPIST. CCCLXXIV. โ Fratris R. ad fratres G. et R. 707
- EPIST. CCCLXXV. โ Nuntii sui ad Thomam Cantuariensem. 709
- EPIST. CCCLXXVI. โ Inimicorum Thomae ad papam et cardinales. 711
- EPIST. CCCLXXVII. โ Amici cujusdam ad Thomam Cantuariensem. 711
- [Col. 1515] EPIST. CCCLXXVIII. โ Amici cujusdam ad eumdem. 712
- EPIST. CCCLXXIX. โ Amici sui ad papam. 714
- EPIST. CCCLXXX. โ Amici cujusdam ad Thomam Cantuariensem. 714
- EPIST. CCCLXXXI. โ Cujusdam familiaris ad eumdem. 715
- EPIST. CCCLXXXII. โ Amici ad amicum. 717
- EPIST. CCCLXXXIII. โ Cujusdam amici ad Thomam. 720
- EPIST. CCCLXXXIV. โ Cujusdam amici ad eumdem. 723
- EPIST. CCCLXXXV. โ Amici ad amicum. 723
- EPIST. CCCLXXXVI. โ Amici ad amicum. 724
- EPIST. CCCLXXXVII. โ Ludovici ad Humbaldum et Hyacinthum cardinalis. 725
- EPIST. CCCLXXXVIII. โ Amici cujusdam ad Thomam Cantuariensem. 725
- EPIST. CCCLXXXIX. โ Amici cujusdam ad eumdem. 726
- EPIST. CCCXC. โ Coexsulum beati Thomae ad Albertum cardinalem. 728
- EPIST. CCCXCI. โ Eorumdem ad Gratianum. 731
- EPIST. CCCXCII. โ Fidelis cujusdam ad Thomam Cantuariensem. 733
- EPIST. CCCXCIII. โ Amici cujusdam ad Joannem Saresberiensem. 734
- EPIST. CCCXCIV. โ Nuntii sui ad Thomam Cantuariensem. 737
- Praefatio. 739
- Catalogus regum et pontificum Gilberti contemporaneorum. 743
- EPIST. I. โ Ad B. Cerneleiensem abbatem. 745
- EPIST. II. โ Ad . . . . . 745
- EPIST. III. โ Ad Henricum Wintoniensem episcopum, A. S. legatum. 747
- EPIST. IV. โ Ad Simonem Wigorniensem episcopum. 748
- EPIST. V. โ Ad Coelestinum papam. 749
- EPIST. VI. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 750
- EPIST. VII. โ Ad eumdem. 750
- EPIST. VIII. โ Ad Uctredum Landaviensem episcopum. 751
- EPIST. IX. โ Ad Robertum Herefordiensem episcopum. 751
- EPIST. X. โ Ad R. priorem et fratres Malverniae. 754
- EPIST. XI. โ Ad Lucium papam. 755
- EPIST. XII. โ Ad Hamonem Bordesleiae. 756
- EPIST. XIII. โ Ad Jocelinum Salesberiensem episcopum. 757
- EPIST. XIV. โ Ad eumdem Jocelinum. 757
- EPIST. XV. โ Ad B. Cerneliae abbatem. 758
- EPIST. XVI. โ Ad J. apostolicae sedis legatum. 759
- EPIST. XVII. โ Ad Eugenium papam. 760
- EPIST. XVIII. โ Ad eumdem. 760
- EPIST. XIX. โ Ad Joannem priorem S. Michaelis. 761
- EPIST. XX. โ Ad B. Cerneliae abbatem. 761
- EPIST. XXI. โ Ad Uctredum Landaviensem episcopum. 761
- EPIST. XXII. โ Ad Theobaldum Cantuariensem episcopum. 762
- EPIST. XXIII. โ Ad eumdem. 762
- EPIST. XXIV. โ Ad Simonem Wigorniensem episcopum. 763
- EPIST. XXV. โ Ad Eugenium papam. 764
- EPIST. XXVI. โ Ad Simonem Wigorniensem episcopum. 764
- EPIST. XXVII. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 765
- EPIST. XXVIII. โ Ad eumdem. 765
- EPIST. XXIX. โ Ad Osbernum. 766
- EPIST. XXX. โ Ad Jocelinum Salesberiensem episcopum. 767
- EPIST. XXXI. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum 767
- EPIST. XXXII. โ Ad R. priorem et fratres Cerneliae. 768
- EPIST. XXXIII. โ Ad Robertum S. S. apostolicae cancellarium. 770
- EPIST. XXXIV. โ Ad Simonem Wigorniensem episcopum. 771
- [Col. 1516] EPIST. XXXV. โ Ad G. priorem et conventum Herefordiensem. 772
- EPIST. XXXVI. โ Ad Eugenium III papam. 772
- EPIST. XXXVII. โ Ad J. legatum. 773
- EPIST. XXXVIII. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 773
- EPIST. XXXIX. โ Ad eumdem. 774
- EPIST. XL. โ Ad Robertum Lincolniensem episcopum. 774
- EPIST. XLI. โ Ad Eugenium papam. 775
- EPIST. XLII. โ Ad Joannem de Cant. 775
- EPIST. XLIII. โ Ad Jocelinum Salesberiensem episcopum. 777
- EPIST. XLIV. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 777
- EPIST. XLV. โ Ad Uctredum Landaviensem episcopum. 778
- EPIST. XLVI. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 779
- EPIST. XLVII. โ Ad Uctredum Landaviensem episcopum. 779
- EPIST. XLVIII. โ Ad priorem et fratres de Goldclive. 779
- EPIST. XLIX. โ Ad Simonem Wigorniensem episcopum. 780
- EPIST. L. โ Ad Robertum Herefordiensem episcopum. 780
- EPIST. LI. โ Ad Jocelinum Salesberiensem episcopum. 781
- EPIST. LII. โ Ad Mathildem imperatricem. 782
- EPIST. LIII. โ Ad Jocelinum Salesberiensem episcopum. 782
- EPIST. LIV. โ Ad Willelmum de Cheisneia. 783
- EPIST. LV. โ Ad F. Radingensem abbatem. 784
- EPIST. LVI. โ Ad Uctredum Landaviensem episcopum. 784
- EPIST. LVII. โ Ad eumdem. 785
- EPIST. LVIII. โ Ad Henricum Wintoniensem episcopum. 786
- EPIST. LIX. โ Ad Gaufridum priorem Wintoniae. 786
- EPIST. LX. โ Ad . . . . . episcopum. 786
- EPIST. LXI. โ Ad Uctredum Landaviensem episcopum. 787
- EPIST. LXII. โ Ad Jocelinum Salesberiensem episcopum. 787
- EPIST. LXIII. โ Ad eumdem. 788
- EPIST. LXIV. โ Ad Robertum Herefordiensem episcopum. 788
- EPIST. LXV. โ Simonis Wigorn. episcopus ad universos S. Mat. ecclesiae filios. 789
- EPIST. LXVI. โ Ad Simonem Wigorniensem episcopum. 790
- EPIST. LXVII. โ Ad Jocelinum Salesberiensem episcopum. 790
- EPIST. LXVIII. โ Ad Bernardum Claraevallensem abbatem. 791
- EPIST. LXIX. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 791
- EPIST. LXX. โ Simonis Wigorniensis ad parochianos. 792
- EPIST. LXXI. โ Ad Uctredum Landaviensem episcopum. 792
- EPIST. LXXII. โ Ad R. Exoniensem episcopum. 793
- EPIST. LXXIII. โ Ad Eugenium papam. 793
- EPIST. LXXIV. โ Ad Robertum Herefordiensem episcopum. 794
- EPIST. LXXV. โ Ad Hienardum, Joannem et capitulum S. David. 794
- EPIST. LXXVI. โ Ad Robertum Lincolniensem archiepiscopum. 794
- EPIST. LXXVII. โ Ad Robertum Bathoniensem episcopum. 795
- EPIST. LXXVIII. โ Ad canonicos ecclesiae Herefordiensis. 795
- EPIST. LXXIX. โ Ad Brientium filium comitis. 796
- EPIST. LXXX. โ Ad Nigellum Eliensem episcopum. 801
- EPIST. LXXXI. โ Ad Radulfum decanum Herefordiae. 801
- EPIST. LXXXII. โ Ad Henricum Eboracensem archiepiscopum. 804
- EPIST. LXXXIII. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 804
- EPIST. LXXXIV. โ Ad Eugenium papam. 805
- EPIST. LXXXV. โ Ad Joannem de Dinan. 806
- EPIST. LXXXVI. โ Ad Ro. de Burnaham. 806
- EPIST. LXXXVII. โ Ad Eugenium papam. 807
- [Col. 1517] EPIST. LXXXVIII. โ Ad eumdem. 807
- EPIST. LXXXIX. โ Ad universas S. matris Ecclesiae filios. 808
- EPIST. XC. โ Ad Robertum Lincolniensem episcopum. 809
- EPIST. XCI. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 809
- EPIST. XCII. โ Ad Eugenium papam. 810
- EPIST. XCIII. โ Ad eumdem. 810
- EPIST. XCIV. โ Ad eumdem. 811
- EPIST. XCV. โ Ad Eugenium papam. 812
- EPIST. XCVI. โ Ad eumdem Eugenium. 813
- EPIST. XCVII. โ Ad eumdem. 813
- EPIST. XCVIII. โ Ad eumdem 814
- EPIST. XCXIX. โ Ad eumdem. 814
- EPIST. C. โ Ad Eliam de Sai. 815
- EPIST. CI. โ Ad . . . . . 815
- EPIST. CII. โ Ad Philippum de Sarnefeld. 815
- EPIST. CIII. โ Ad G. archidiaconum Wigorniensem. 816
- EPIST. CIV. โ Ad Robertum Exoniensem episcopum. 816
- EPIST. CV. โ Roberti Exoniensis episcopi ad Eugenium papam III. 817
- EPIST. CVI. โ Ad Henricum Normannorum ducem. 817
- EPIST. CVII. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 817
- EPIST. CVIII. โ Ad eumdem. 818
- EPIST. CIX. โ Ad Rogerium Eboracensem archiepiscopum. 819
- EPIST. CX. โ Rogerii Eboracensis archiepiscopi ad Gilbertum. 820
- EPIST. CXI. โ Ad Rogerium Eboracensem archidiaconum. 822
- EPIST. CXII. โ Ad Willelmum de Hinet. 824
- EPIST. CXIII. โ Ad A. papam. 828
- EPIST. CXIV. โ Ad eumdem. 828
- EPIST. CXV. โ Ad Henricum regem. 829
- EPIST. CXVI. โ Ad B. Leicestriae archidiaconum. 830
- EPIST. CXVII. โ Ad Matthaeum archidiaconum Glocestriae. 830
- EPIST. CXVIII. โ Ad A. comitissam Leicestriae. 830
- EPIST. CXIX. โ Ad Henricum regem. 831
- EPIST. CXX. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 832
- EPIST. CXXI. โ Ad eumdem. 832
- EPIST. CXXII. โ Ad universos S. matris Ecclesiae filios. 833
- EPIST. CXXIII. โ Roberti Herefordiensis episcopi ad eosdem. 834
- EPIST. CXXIV. โ Ad Adrianum papam. 835
- EPIST. CXXV. โ Ad parochianos Herefordiensis ecclesiae. 835
- EPIST. CXXVI. โ Ad fratres Theochesberiae. 836
- EPIST. CXXVII. โ Ad R. comitem Leicestriae. 836
- EPIST. CXXVIII. โ Ad Robertum Lincolniensem episcopum. 837
- EPIST. CXXIX. โ Ad universos S. matris Ecclesiae filios. 837
- EPIST. CXXX. โ Ad Ricardum Londoniensem episcopum. 838
- EPIST. CXXXI. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum 839
- EPIST. CXXXII. โ Ad . . . 840
- EPIST. CXXXIII. โ Ad Ricardum Londoniensem episcopum. 841
- EPIST. CXXXIV. โ Ad Robertum comitem Glocestriae. 841
- EPIST. CXXXV. โ Ad R. de Wirecestriae. 842
- EPIST. CXXXVI. โ Ad A. Lincolniensem episcopum. 844
- EPIST. CXXXVII. โ Ad Ricardum Londoniensem episcopum. 844
- EPIST. CXXXVIII. โ Ad Gilbertum de Laci. 845
- EPIST. CXXXIX. โ Ad David Menevensem episcopum. 846
- EPIST. CXL. โ Ad Willelmum archidiaconum Londoniensem. 847
- EPIST. CXLI. โ Ad Theobaldum Cantuariensem archiepiscopum. 847
- EPIST. CXLII. โ Ad eumdem. 848
- EPIST. CXLIII. โ Ad R. Lincolniensem episcopum. 849
- EPIST. CXLIV. โ Ad W. Cestrensem episcopum. 850
- EPIST. CXLV. โ Thomae Cant. archiepiscopi ad Gilbertum. 851
- [Col. 1518] EPIST. CXLVI. โ Alexandri papae ad Gilbertum. 851
- EPIST. CXLVII. โ Henrici regis ad Gilbertum. 852
- EPIST. CXLVIII. โ Ad Alexandrum papam. 852
- EPIST. CXLIX. โ Ad eumdem. 854
- EPIST. CL. โ Ad eumdem. 855
- EPIST. CLI. โ Ad eumdem. 856
- EPIST. CLII. โ Ad eumdem. 856
- EPIST. CLIII. โ Ad eumdem. 857
- EPIST. CLIV. โ Ad eumdem. 857
- EPIST. CLV. โ Ad eumdem, post passionem Domini Cantuariensis. 859
- EPIST. CLVI. โ Ad eumdem. 860
- EPIST. CLVII. โ Ad eumdem. 861
- EPIST. CLVIII. โ Ad eumdem. 862
- EPIST. CLIX. โ Ad eumdem. 863
- EPIST. CLX. โ Ad eumdem. 863
- EPIST. CLXI. โ Ad eumdem. 864
- EPIST. CLXII. โ Ad eumdem. 865
- EPIST. CLXIII. โ Ad eumdem. 867
- EPIST. CLXIV. โ Ad eumdem. 868
- EPIST. CLXV. โ Ad eumdem. 869
- EPIST. CLXVI. โ Ad eumdem. 871
- EPIST. CLXVII. โ Ad eumdem. 872
- EPIST. CLXVIII. โ Ad eumdem. 872
- EPIST. CLXIX. โ Ad eumdem pro Herefordiensi episcopo electo. 873
- EPIST. CLXX. โ Ad eumdem. 873
- EPIST. CLXXI. โ Ad eumdem. 874
- EPIST. CLXXII. โ Ad eumdem. 875
- EPIST. CLXXIII. โ Ad eumdem. 876
- EPIST. CLXXIV. โ Ad eumdem. 877
- EPIST. CLXXV. โ Ad eumdem. 879
- EPIST. CLXXVI. โ Ad Willelmum Papiensem cardinalem. 880
- EPIST. CLXXVII. โ Ad eumdem. 882
- EPIST. CLXXVIII. โ Ad eumdem, pro Wintoniensi electo. 882
- EPIST. CLXXIX. โ Ad Joannem Neapolitanum cardinalem. 883
- EPIST. CLXXX. โ Ad J. cardinalem diaconum. 884
- EPIST. CLXXXI. โ Ad universos S. Mat. Ecclesiae filios. 885
- EPIST. CLXXXII. โ Ad eosdem. 886
- EPIST. CLXXXIII. โ Ad eosdem. 886
- EPIST. CLXXXIV. โ Ad eosdem. 887
- EPIST. CLXXXV. โ Ad eosdem. 887
- EPIST. CLXXXVI. โ Ad eosdem. 887
- EPIST. CLXXXVII. โ Ad eosdem. 888
- EPIST. CLXXXVIII. โ Ad eosdem. 889
- EPIST. CLXXXIX. โ Ad eosdem. 889
- EPIST. CXC โ Ad eosdem. 889
- EPIST. CXCI. โ Ad eosdem. 890
- EPIST. CXCII. โ Ad eosdem. 890
- EPIST. CXCIII. โ Ad Thomam Cantuariensem archiepiscopum. 891
- EPIST. CXCIV. โ Ad Thomam Cantuariensem archiepiscopum. 892
- EPIST. CXCV. โ Ad eumdem. 905
- EPIST. CXCVI. โ Ad suffraganeos Cantuariensis Ecclesiae. 905
- EPIST. CXCVI bis. โ Ad eosdem, de electione Urbani papae. 906
- EPIST. CXCVII. โ Ad G. Cantuariensem archidiaconum 906
- EPIST. CXCVIII. โ Ad Mauritium Parisiensem archiepiscopum. 907
- EPIST. CXCIX. โ Ad R. Pictaviensem archiepiscopum. 907
- EPIST. CC. โ Ad Rotrocum Rothomagensem archiepiscopum. 908
- EPIST. CCI. โ Ad Rogerium Eboracensem archiepiscopum. 909
- EPIST. CCII. โ Ad eumdem. 909
- EPIST. CCIII. โ Ad J. decanum Augiensem. 909
- EPIST. CCIV. โ Ad Cestrensem episcopum. 910
- EPIST. CCV. โ Ad Hilarium Cicestrensem episcopum. 910
- EPIST. CCVI. โ Ad Hugonem Dunelmensem episcopum. 911
- EPIST. CCVII. โ Ad Bartholomaeum Exoniensem episcopum. 911
- EPIST. CCVIII. โ Ad Robertum Oxenfordensem archidiaconum. 911
- EPIST. CCIX. โ Ad eumdem. 912
- EPIST. CCX. โ Ad Robertum Herefordiensem electum. 912
- EPIST. CCXI. โ Ad eumdem. 913
- [Col. 1519] EPIST. CCXII. โ Ad eumdem. 913
- EPIST. CCXIII. โ Ad eumdem. 914
- EPIST. CCXIV. โ Ad eumdem. 914
- EPIST. CCXV. โ Ad episcopos Herefordiensem et Wigorniensem. 915
- EPIST. CCXVI. โ Ad G. decanum, et capitulum Herefordiae. 916
- EPIST. CCXVII. โ Ad eosdem. 916
- EPIST. CCXVIII. โ Ad Uctredum Landaviensem episcopum. 917
- EPIST. CCXIX. โ Ad Nicolaum Landaviensem episcopum. 917
- EPIST. CCXX. โ Ad Robertum Lincolniensem episcopum. 918
- EPIST. CCXXI. โ Ad eumdem. 918
- EPIST. CCXXII. โ Ad eumdem. 919
- EPIST. CCXXIII. โ Ad R. Lincolniensem archidiaconum. 920
- EPIST. CCXXIV. โ Ad parochianos Londoniensis ecclesiae. 921
- EPIST. CCXXV. โ Ad eosdem. 921
- EPIST. CCXXVI. โ Ad eosdem. 922
- EPIST. CCXXVII. โ Ad eosdem. 922
- EPIST. CCXXVIII. โ Ad eosdem. 923
- EPIST. CCXXIX. โ Ad eosdem. 923
- EPIST. CCXXX. โ Ad eosdem. 924
- EPIST. CCXXXI. โ Ad eosdem. 924
- EPIST. CCXXXII โ Ad eosdem. 924
- EPIST. CCXXXIII. โ Ad eosdem. 925
- EPIST. CCXXXIV. โ Ad eosdem. 925
- EPIST. CCXXXV. โ Ad eosdem. 926
- EPIST. CCXXXVI. โ Ad eosdem. 927
- EPIST. CCXXXVII. โ Ad eosdem. 927
- EPIST. CCXXXVIII. โ Ad parochianos Sancti Pauli. 928
- EPIST. CCXXXIX. โ Ad eosdem. 930
- EPIST. CCXL. โ Ad Robertum archidiaconum Essexiae. 931
- EPIST. CCXLI. โ Ad P. Nivernensem episcopum. 931
- EPIST. CCXLII. โ Ad Walterum Norwicensem. 932
- EPIST. CCXLIII. โ Ad Jocelinum episcopum Salesberiensem. 932
- EPIST. CCXLIV. โ Ad eumdem. 933
- EPIST. CCXLV. โ Ad eumdem. 933
- EPIST. CCXLVI. โ Ad eumdem. 934
- EPIST. CCXLVII โ Ad eumdem. 934
- EPIST. CCXLVIII. โ Ad Rogerium Wigorniensem episcopum, pro priore Malverniae. 934
- EPIST. CCXLIX. โ Ad eumdem. 935
- EPIST. CCL. โ Ad eumdem. 935
- EPIST. CCLI. โ Ad eumdem. 936
- EPIST. CCLII. โ Ad eumdem. 937
- EPIST. CCLIII. โ Ad eumdem. 937
- EPIST. CCLIV. โ Ad priorem et conventum Charitatis. 938
- EPIST. CCLV. โ Ad A. abbatem et capitulum Cirecestriae. 939
- EPIST. CCLVI. โ Ad eosdem. 940
- EPIST. CCLVII. โ Ad Stephanum Cluniacensem abbatem. 940
- EPIST. CCLVIII. โ Ad R. archidiaconum Colecestriae. 941
- EPIST. CCLIX. โ Ad H. abbatem Sancti Edmundi. 941
- EPIST. CCLX. โ Ad H. abbatem Glocestriae. 942
- EPIST. CCLXI. โ Ad Matthaeum Glocestrensem archidiaconum. 942
- EPIST. CCLXII. โ Ad Willelmum abbatem Radingensem. 943
- EPIST. CCLXIII. โ Ad eumdem. 944
- EPIST. CCLXIV. โ Ad abbatem Rievallensem. 944
- EPIST. CCLXV. โ Ad F. Salmurensem abbatem. 944
- EPIST. CCLXVI. โ Ad Laurentium abbatem Westmonasteriensem. 946
- EPIST. CCLXVII. โ Ad Henricum regem. 947
- EPIST. CCLXVIII. โ Ad eumdem. 948
- EPIST. CCLXIX. โ Ad eumdem. 948
- EPIST. CCLXX. โ Ad eumdem Henricum regem. 949
- EPIST. CCLXXI. โ Ad eumdem. 950
- EPIST. CCLXXII. โ Ad eumdem, de censu Sancti Petri. 950
- EPIST. CCLXXIII. โ Ad eumdem. 951
- EPIST. CCLXXIV. โ Ad eumdem. 951
- EPIST. CCLXXV. โ Ad eumdem. 953
- EPIST. CCLXXVI. โ Ad eumdem. 953
- EPIST. CCLXXVII. โ Ad eumdem. 954
- EPIST. CCLXXVIII. โ Ad M. regem Scotiae. 954
- EPIST. CCLXXIX. โ Ad Robertum comitem Leicestriae. 955
- EPIST. CCLXXX. โ Ad eumdem. 956
- [Col. 1520] EPIST. CCLXXXI. โ Ad A. comitissam Leicestriae. 957
- EPIST. CCLXXXII. โ Ad comitem Albericum. 958
- EPIST. CCLXXXIII. โ Ad magistrum David. 959
- EPIST. CCLXXXIV. โ Ad Willelmum de Mala Palude. 959
- EPIST. CCLXXXV. โ Ad H. comitem Norfolciae. 959
- EPIST. CCLXXXVI. โ Ad R. de Sancto Walerico. 960
- EPIST. CCLXXXVII. โ Ad . . . . 961
- EPIST. CCLXXXVIII ad CCCXXX. โ Ad varios non cognitos. a 966 ad 977
- EPIST. CCCXXXI ad CCCLXXX. โ Alexandri III papae ad varios. 977
- EPIST. CCCLXXXI. โ Urbani III papae ad B. Cantuariensem archiepiscopum, et omnes episcopos in Anglia constitutos. 979
- EPIST. CCCLXXXII. โ Honorii III papae ad universos Christianos per Angliam constitutos, de translatione Beati Thomae.
- EPIST. CCCLXXXIII. โ Ejusdem ad W. priorem et conventum Cantuariensem. 980
- EPIST. CCCLXXXIV. โ Alberti cardinalis ad Thomam Cantuariensem. 980
- EPIST. CCCLXXXV. โ Ejusdem et Theodwini ad Henricum regem. 981
- EPIST. CCCLXXXVI. โ Eorumdem ad conventum Cantuariae. 982
- EPIST. CCCLXXXVII. โ Eorumdem ad Willelmum Senonensem archiepiscopum. 982
- EPIST. CCCLXXXVIII. โ Eorumdem ad Gilbertum Ravenensem archiepiscopum. 984
- EPIST. CCCLXXXIX. โ Bernardi Portuensis episcopi ad Thomam Cantuariensem 985
- EPIST. CCCXC. โ Gratiani ad Gaufredum Ridel et alios. 985
- EPIST. CCCXCI. โ Ejusdem ad Thomam Cantuariensem. 986
- EPIST. CCCXCII. โ Humbaldi Ostiensis episcopi ad Thomam Cantuariensem. 986
- EPIST. CCCXCIII. โ Hyacinthi ad Thomam Cantuariensem. 987
- EPIST. CCCXCIV. โ Joannis Neapolitani ad Thomam Cantuariensem. 988
- EPIST. CCCXCV. โ Ejusdem ad Henricum regem. 988
- EPIST. CCCXCVI. โ Ottonis diaconi cardinalis S. Nicolai de Carcere Tulliano, ad Alexandrum papam pro Gilberto Londoniensi episcopo. 990
- EPIST. CCCXCVII. โ Ejusdem ad Thomam Cantuariensem. 990
- EPIST. CCCXCVIII. โ Ejusdem ad eumdem. 990
- EPIST. CCCXCIX. โ Petri cardinalis diaconi ad Thomam Cantuariensem. 991
- EPIST. CD. โ Ejusdem ad eumdem. 991
- EPIST. CDI. โ Theodwini ad eumdem 992
- EPIST. CDII. โ Ejusdem ad eumdem. 992
- EPIST. CDIII. โ Willelmi Papiensis ad Alexandrum papam. 993
- EPIST. CDIV. โ Ejusdem et Ottonis ad eumdem. 993
- EPIST. CDV. โ Ejusdem Willelmi ad Thomam Cantuariensem. 993
- EPIST. CDVI. โ Ejusdem ad eumdem. 993
- EPIST. CDVII. โ Ejusdem et Ottonis ad eumdem. 994
- EPIST. CDVIII. โ Eorumdem ad eumdem. 994
- EPIST. CDIX. โ Ejusdem Willelmi ad Gilbertum Londoniensem. 995
- EPIST. CDX. โ Ejusdem ad eumdem. 996
- EPIST. CDXI. โ Ejusdem et Ottonis ad Norwicensem et Cicestrensem episcopos. 996
- EPIST. CDXII. โ T. Cantuariensis archiepiscopi ad Gilbertum London. 996
- EPIST. CDXIII. โ Theobaldi ad . . . 997
- EPIST. CDXIV. โ Ejusdem ad Henricum regem. 998
- EPIST. CDXV. โ Ejusdem ad eumdem. 999
- EPIST. CDXVI. โ Ejusdem ad . . . 1000
- EPIST. CDXVII. โ Ejusdem ad . . . 1001
- EPIST. CDXVIII. โ Ejusdem ad . . . 1001
- EPIST. CDXIX. โ Theobaldi Cantuariensis archiepiscopi testamentum. 1002
- EPIST. CDXX. โ Prioris et conventus Cantuariensis ad Alexandrum papam. 1002
- EPIST. CDXXI. โ Odonis prioris et conventus Cantuar. ad Alexandrum papam. 1003
- EPIST. CDXXII. โ Ejusdem ad Ricardum Pictaviensem archidiaconum. 1003
- EPIST. CDXXIII. โ Willelmi prioris et conventus ecclesiae Christi Cantuariensis ad universos Christi fideles. 1005
- EPIST. CDXXIV. โ Rogeri Eborac. archiep. ad Alexandrum [Col. 1521] papam. 1005
- EPIST. CDXXV. โ Ejusdem ad Hugonem Dunelmensem episcop. et alios 1006
- EPIST. CDXXVI. โ Archiepiscopi Remensis ad Alexandrum papam. 1007
- EPIST. CDXXVII. โ Canonicorum Remensium ad eumdem. 1007
- EPIST. CDXXVIII. โ Rotrodi Rothomagensis ad eumdem papam. 1007
- EPIST. CDXXIX. โ Ejusdem ad eumdem. 1007
- EPIST. CDXXX. โ Ejusdem ad Henricum Pisanum cardinalem. 1007
- EPIST. CDXXXI. โ Ejusdem ad Thomam Cantuariensem. 1008
- EPIST. CDXXXII. โ Ejusdem ad eumdem. 1008
- EPIST. CDXXXIII. โ Ejusdem ad clerum et populum Angliae. 1009
- EPIST. CDXXXIV. โ Ejusdem ad clerum et populum Londoniensem. 1009
- EPIST. CDXXXV. โ Ejusdem ad Henricum regem. 1009
- EPIST. CDXXXVI. โ Ecclesiae Anglicanae ad Thomam Cantuariensem. 1100
- EPIST. CDXXXVII. โ Eorumdem ad Alexandrum III papam 1013
- EPIST. CDXXXVIII. โ Eorumdem ad eumdem. 1013
- EPIST. CDXXXIX. โ Cleri Normanniae ad eumdem. 1013
- EPIST. CDXL. โ Clericorum quorumdam ad regem Henricum. 1013
- EPIST. CDXLI. โ Ecclesiae Anglicanae ad Thomam Cantuariensem. 1015
- EPIST. CDXLII. โ Walteri Albanensis episcopi ad Gilbertum. 1017
- EPIST. CDXLIII. โ Willelmi Altissiodorensis episcopi ad Alexandrum papam. 1017
- EPIST. CDXLIV. โ Bangorensis archidiaconi ad Thomam Cantuariensem. 1017
- EPIST. CDXLV. โ Bituricensis archidiaconi ad eumdem. 1018
- EPIST. CDXLVI. โ Willelmi Carnotensis electi ad Alexandrum papam. 1018
- EPIST. CDXLVII. โ Ejusdem ad eumdem. 1018
- EPIST. CDXLVIII. โ Oegidii Ebroicensis ad eumdem. 1018
- EPIST. CDXLIX โ Roberti Herefordiensis episcopi ad Gilbertum. 1019
- EPIST. CDL. โ Henrici decani et capituli S. Pauli Londoniensis ad Alexandrum papam. 1020
- EPIST. CDLI. โ Stephani Meldensis ad Alexandrum papam. 1020
- EPIST. CDLII. โ Ejusdem ad eumdem. 1020
- EPIST. CDLIII. โ Ejusdem ad eumdem. 1020
- EPIST. CDLIV. โ Milonis Morinorum episcopi ad Alexandrum papam. 1020
- EPIST. CDLV. โ Bernardi Nivernensis episcopi ad Alexandrum papam. 1020
- EPIST. CDLVI. โ Willelmi Norwicensis ad Thomam Cantuariensem. 1021
- EPIST. CDLVII. โ Baldwini Noviomensis ad Alexandrum papam. 1021
- EPIST. CDLVIII. โ Ejusdem et Maurici Parisiensis ad eumdem. 1021
- EPIST. CDLIX. โ Petri Papiensis ad Thomam Cantuariensem. 1021
- EPIST. CDLX. โ Maurici Parisiensis ad Alexandrum papam. 1022
- EPIST. CDLXI. โ Ejusdem ad eumdem. 1022
- EPIST. CDLXII. โ Joannis Pictaviensis ad Thomam Cantuariensem. 1022
- EPIST. CDLXIII. โ Ejusdem ad eumdem. 1025
- EPIST. CDLXIV. โ Ejusdem ad eumdem. 1028
- EPIST. CDLXV. โ Ejusdem ad eumdem. 1030
- EPIST. CDLXVI. โ Ejusdem ad eumdem. 1031
- EPIST. CDLXVII. โ Ejusdem ad eumdem. 1033
- EPIST. CDLXVIII. โ Ejusdem ad Gilbertum Londoniensem. 1036
- EPIST. CDLXIX. โ Ricardi Pictaviensis archidiaconi. 1036
- EPIST. CDLXX. โ Jocelini Salesberiensis ad Thomam Cantuariensem. 1038
- EPIST. CDLXXI. โ Ejusdem ad Gilbertum. 1039
- EPIST. CDLXXII. โ Capituli Salesberiensis ad Thomam Cantuariensem. 1040
- EPIST. CDLXXIII. โ Matthaei Trecensis ad Alexandrum papam. 1040
- EPIST. CDLXXIV. โ Rogerii Wigorniensis ad capitulum Cantuariense. 1040
- EPIST. CDLXXV. โ Henrici Wintoniensis ad priorem [Col. 1522] et conventum S. Mariae Wigorniensis. 1041
- EPIST. CDLXXVI. โ Fratrum Carthusianorum ad Henricum regem. 1042
- EPIST. CDLXXVII. โ A. Certesiensis ad Alexandrum papam. 1042
- EPIST. CDLXXVIII. โ H. Cluniacensis abbatis ad Gilbertum. 1043
- EPIST. CDLXXIX. โ Ejusdem ad eumdem. 1043
- EPIST. CDLXXX. โ Philippi abbatis de Eleemosyna ad Thomam Cantuar. 1045
- EPIST. CDLXXXI. โ Henrici II regis Angliae ad episcopos Angliae. 1045
- EPIST. CDLXXXII. โ Ejusdem ad vicecomites. 1046
- EPIST. CDLXXXIII. โ Ejusdem ad Reginaldum Coloniensem. 1046
- EPIST. CDLXXXIV. โ Ejusdem ad quemdam cardinalem. 1047
- EPIST. CDLXXXV. โ Ejusdem ad abbatem Cistersiensem. 1049
- EPIST. CDLXXXVI. โ Ejusdem ad Willelmum Senonensem. 1049
- EPIST. CDLXXXVII. โ Ejusdem ad eumdem. 1050
- EPIST. CDLXXXVIII. โ Henrici regis ad Alexandrum papam. 1051
- EPIST. CDLXXXIX. โ Ejusdem ad eumdem. 1051
- EPIST. CDXC. โ Ejusdem ad eumdem. 1051
- EPIST. CDXCI. โ Ejusdem ad eumdem. 1051
- EPIST. CDXCII. โ Ejusdem ad Gilbertum. 1051
- EPIST. CDXCIII. โ Ejusdem ad eumdem. 1051
- EPIST. CDXCIV. โ Ejusdem ad abbates Cistercienses. 1052
- EPIST. CDXCV. โ Ejusdem ad Rotrodum Rothomagensem. 1053
- EPIST. CDXCVI. โ Ejusdem de pace reddita Cantuariensi. 1053
- EPIST. CDXCVII. โ Ejusdem ad filium suum. 1053
- EPIST. CDXCVIII. โ Ejusdem ad Thomam Cantuariensem. 1054
- EPIST. CDXCIX. โ Mathildis imperatricis ad Thomam Cantuariensem 1054
- EPIST. D. โ Oweni Wallensis ad Thomam Cantuariensem. 1055
- EPIST. DI. โ Anonymi ad Alexandrum papam. 1055
- EPIST. DII. โ Ludovici Franciae regis ad eumdem. 1055
- EPIST. DIII. โ Ejusdem ad eumdem. 1055
- EPIST. DIV. โ Ejusdem ad eumdem. 1056
- EPIST. DV. โ Ejusdem ad eumdem. 1056
- EPIST. DVI. โ Ejusdem ad Thomam Cantuariensem. 1056
- EPIST. DVII. โ Ejusdem ad Manuelem imperatorem. 1056
- EPIST. DVIII. โ Ejusdem ad Willelmum regem Siciliae. 1057
- EPIST. DIX. โ A reginae Francorum ad Alexandrum papam. 1058
- EPIST. DX. โ Frederici imperatoris ad Henricum regem. 1058
- EPIST. DXI. โ Ejusdem ad cunctos populos. 1059
- EPIST. DXII. โ Ejusdem ad Stablaunensem abbatem. 1061
- EPIST. DXIII. โ Regis Siciliae ad regem Angliae. 1062
- EPIST. DXIV. โ Philippi comitis Flandrensis ad Alexandrum papam. 1063
- EPIST. DXV. โ Ranulfi de Turri ad Gilbertum. 1063
- EPIST. DXVI. โ Ad . . . 1064
- EPIST. DXVII. โ . . . episcopi, ad Gilbertum. 1064
- EPIST. DXVIII. โ R . . . ad Thomam Cantuariensem. 1065
- EPIST. DXIX, DXX. 1067
- Epistola dedicatoria. 1068
- Praefatio J A. Giles. 1069
- Epistola ad Baldwinum archiepiscopum Cantuariensem et ad ejus successores catholicos. 1073
- I. โ De consuetudine ecclesiastica qua SS. Patrum vita describitur, et quare. 1075
- II. โ De Domini pietate super Thoma. 1076
- III. โ De viri pueritia et adolescentia. 1077
- I. โ Quod juvenis factus creverit aetate et gratia. 1077
- II. โ De continentia Thomae cum juvenis esset. 1079
- III. โ De saecularibus quibus obsequebatur. 1080
- IV. โ De archipraesule Theobaldo ad quem se transtulit. 1080
- [Col. 1523] V. โ De gratia quam consecutus est in obsequio. 1080
- VI. โ Quomodo archilevita factus. 1080
- VII. โ Qualis cum fuerit archilevita. 1082
- VIII. โ Quomodo translatus et cancellarius factus. 1083
- IX. โ Qualiter pro tempore levitam exuerit. 1083
- X. โ Quibus gratiarum donis regis gratiam sit adeptus. 1084
- XI. โ Quantus in cancellaria fuerit. 1084
- XII. โ De aulicorum invidia. 1085
- I. โ Cantuariorum archiepiscopatus a rege proponitur. 1085
- II. โ Qualiter cancellarius electus. 1088
- III. โ Qualiter electus ad se sit reversus. 1089
- IV. โ Quam magnifice fuerit consecutus. 1091
- V. โ Quare vereatur discipulus consecrati virtutes. 1092
- VI. โ Quomodo exuto veteri novum hominem induerit. 1094
- VII. โ De prima pontificis mensa corporali, quod est mandatum novum. 1097
- IX. โ Qualis fuerit in auditorio. 1102
- XI. โ De sobrietate pontificis. 1108
- XII. โ Qualis fuerit in ordinibus. 1112
- XIII. โ Cur in describendis operibus pontificis moretur. 1118
- XIV. โ De praediis quae repetebat a laicis. 1120
- XVI. โ De duobus electis in pontifices. 1124
- XVII. โ De initio dissensionis inter regem et archipraesulem. 1128
- XVIII. โ Qualiter rex allegat pro populi sui pace. 1129
- XIX. โ De munitionibus quas rex ab archipraesule repetit et episcopis eum deserentibus. 1134
- XX. โ De vocatione archipraesulis apud Clarendum. 1136
- XXI. โ De archipraesulis moestitia et planctu. 1143
- I. โ De fuga Thomae et quod evangelica fuerit. 1161
- II. โ Quod sit gestum in curia, cognita archipraesulis fuga. 1163
- III. โ De itinerario Thomae fugientis. 1164
- IV. โ Quomodo Thomas fugiens in fractione panis ab hospite suo agnitus fuerit. 1166
- V. โ Quare jam in transmarinis se adhuc absconderit. 1167
- VI. โ De loco ubi discipulus reversus est ad magistrum. 1167
- VII. โ Qualiter naufragantibus adversariis archipraesul applicuerit. 1168
- VIII. โ Quomodo nuntii archipraesulis ad virum apostolicum venerit, et qualiter excepti. 1171
- IX. โ Qualiter nuntii regis in Angliam reversi, et archipraesul a rege Francorum sit exceptus. 1173
- X. โ Qualiter exceptus archipraesul a viro apostolico et de sui exsilii causa. 1174
- XI. โ Qualiter correptus a cardinalibus quod tempore schismatis contra regem se erexerit. 1176
- XII. โ Qualiter archipraesul Pontiniacum ad peregrinandum elegerit. 1184
- XIV. โ Qualiter archipraesul coepit arctius vivere. 1196
- XVI. โ Qualiter rex primo sit conventus. 1200
- XVII. โ Qualiter arctetur archipraesul rege adhuc incorrecto. 1202
- XVIII. โ De appellatione regis ad Romanum pontificem. 1206
- XIX. โ Qualiter archipraesul et rex ad virum apostolicum mittunt. 1208
- XX. โ Qualiter archipraesul a Pontiniaco recedens Senonis ad peregrinandum a rege Francorum sit exceptus. 1212
- XXI. โ Qualiter archipraesul Senonis a Francis sit exceptus. 1215
- XXII. โ De Romipetis archipraesulis reversis et adventu cardinalium ad pacem. 1216
- XXIII. โ Qualiter archipraesul multos de aulicis anathematizavit. 1219
- XXIV. โ Qualiter secundo rex et archipraesul ad virum apostolicum mittunt. 1220
- XXV. โ Qualiter arctabatur Romanus pontifex praenuntiis regis et archipraesulis sibi adversantibus. 1221
- XXVI. โ De quodam regum colloquio, ubi pax nostra stetit pro hoc adjecto, scilicet salvo honore Dei. 1222
- XXVII. โ Qualiter archipraesul confortaverit suos in via. 1231
- [Col. 1524] XXVIII. โ Qualiter rex et archipraesul mittunt ad virum apostolicum et de a latere suo missis ad pacem. 1236
- XXIX. โ Qualiter Anglorum rex venit in Franciam, et qualiter tunc pax archipraesulis stetit pro pacis osculo negato. 1239
- XXX. โ Qualiter archipraesul quinto ad Romanum pontificem miserit. 1246
- I. โ De pace inter regem et archipraesulem reformata. 1251
- II. โ De nuntiis ejus ad regem missis. 1252
- III. โ De primo accessu ejus post pacem ad regem. 1253
- IV. โ De secundo accessu ejus ad regem 1253
- V. โ De praeparatione ejus ad patriam. 1254
- VI. โ De ingressu ejus in mare. 1257
- VII. โ De his quae in initio ingressus ejus in terram gesta. 1258
- VIII. โ De episcopis regem iterum contra archipraesulem instigantibus. 1260
- IX. โ De gestis ejus in die natalis. 1262
- X. โ De recessu discipuli ab eo. 1263
- XI. โ De ira regis et adventu carnificum. 1264
- I. โ De militibus in palatium irruentibus. 1265
- II. โ De occursu athletae Domini. 1267
- III. โ De excusatione discipuli quod in describendo certamine sit prolixior. 1269
- IV. โ De martyrio et martyrii modo. 1270
- V. โ De athletae inhibitione imperiosa. 1271
- VI. โ De iterata discipuli excusatione. 1273
- VII. โ Quod discipulis finem martyrii invitus describat. 1274
- VIII. โ De ultima viri consummatione. 1275
- IX. โ De virtute patientiae viri. 1276
- X. โ De spoliis et vestimentis quae partiti sunt inter se. 1280
- XI. โ De martyrio cognito in Jerusalem infra dies quindecim. 1280
- XII. โ De convenientia mortis Christi, et Christi Domini. 1282
- XIII. โ De gestis post martyrium. 1282
- XIV. โ De forma jam exanimis corporis. 1283
- XV. โ Qualiter sancti viri corpus sit deductum ad tumulum. 1284
- I. โ De catalogo eruditorum Thomae. 1285
- II. โ Ne quis hanc martyris historiam mutilet deprecatur. 1291
- III. โ Legentium hanc historiam orationibus se commendat. 1292
- Prologus. 1293
- MELUS PRIMUS. โ De visibili et conformi pugna militis ad consimilem pugnam imperatoris. 1293
- MELUS SECUNDUS. โ De consonantia visibilis palmae militis ad visibilem palmam imperatoris. 1302
- โ De poenitentia sacrilegorum militum. 1303
- โ De morte eorumdem. 1304
- โ De christianissimo Francorum rege peregre proficiscente ad martyrem. 1309
- โ De illustri Anglorum rege triumphato per martyrem. 1310
- โ De ira regum. 1313
- โ De nuntiis ad Romanam Ecclesiam a rege missis post martyrium. 1314
- โ De prima dissensione orta inter regem patrem et regem filium. 1315
- โ De prima peregrinatione regis ad martyrem et causa peregrinationis. 1315
- โ Qualiter rex peregrinus Cantuariam intraverit. 1315
- โ Quod rex consuetudines illas malas quae exsilii et martyrii causa fuerunt abdicaverit. 1316
- โ Iterat hic se per historiam hanc prosequi veritatem omni gratiae assentatione et metu omni postposito. 1318
- โ Qualiter rex peregrinatione revertens Cantuaria exierit. 1319
- โ De hostibus a rege post peregrinationem suam cito triumphatis per martyrem. 1319
- โ De somnio martyri adhuc exsuli prophetice ostenso quasi rebellionis hujus et pacis prophetia. 1320
- โ Quod regum poenitentialis perseverantia rara sit et difficilis. 1322
- โ Praecedentis meli notulas hic breviter iterat ut adjiciat. 1323
- [Col. 1525] โ Interserit hic addendo de vexillo crucis et de vexillo vasis, quod gestant peregrini militis sicut illud crucis peregrini imperatoris. 1324
- โ Primo de crucis mysterio quod peregrini imperatoris palam gestant. 1325
- โ Adaptare incipit mystice signum militis signo imperatoris. 1326
- โ De vasis mysterio quod martyris peregrini gestant. 1327
- โ Quod mysticum sit signum et vexillum militis sicut et imperatoris monstrat. 1329
- โ Quare crux gestetur in pectore. 1331
- โ Quare crux affigatur in humero. 1331
- โ Quare crucis signum ante faciem Romani pontificis similiter et metropolitanorum gestetur semper erectum. 1331
- Quare vexillare vas militis sicut et vexillum imperatoris palam gestetur et in pectore. 1332
- โ Decurrit breviter quae de signorum conformitate prolixius dicta sunt nova quaedam adjiciens. 1334
- โ Recapitulat breviter praemissa, transiturus ad alia. 1336
- โ De pixidibus prius gestatis. 1337
- โ Modulatur citharam ad melum tertium. 1339
- โ De verborum protractione se excusat. 1342
- MELUS TERTIUS. โ De consonantia invisibilis palmae militis ad invisibilem palmam imperatoris. 1343
- โ Quod duplex sit corona militis sicut et imperatoris. 1343
- โ De prima imperatoris corona. 1344
- โ De secunda imperatoris corona. 1344
- โ De duplici corona militis. 1345
- โ Hic primo in superioribus citharae cordis melus tertius formari incipit. 1347
- โ Distinguit unitates tres. 1348
- โ Primo hic de prima et principali unitate agit. 1349
- โ Manifestatio prima primae et principalis unitatis. 1349
- โ Manifestatio secunda per Creatoris gubernationem. 1354
- โ Manifestatio tertia per solum rationis oculum. 1356
- โ Manifestatio quarta primae unitatis. 1357
- โ Manifestatio quinta et sexta. 1357
- โ Manifestatio septima. 1358
- โ Manifestatio octava. 1359
- โ Qualiter unitas prima per tertium contemplationis oculum manifestetur. 1360
- โ Quod duplex sit manifestationis modus per tertium contemplationis oculum. 1361
- โ Primo de manifestatione modo qui fit per Scripturam. 1362
- โ Primae et principalis unitatis manifestatio per tertium contemplationis oculum in tertio exemplari vitae. 1366
- โ De illo manifestationis genere quod dicitur Theophania. 1369
- โ De unitate solius gratiae, et primo de ipsius causa. 1373
- โ De unitate miserante hominis oppressionem et cogitante de ereptionis modo. 1375
- โ De sententia lata pro ereptione hominis. 1376
- โ De latae sententiae, exsecutionis modo et de ipso exsecutore. 1377
- โ De illis qui dicunt Deum hominem factum habitu. 1378
- โ De illis qui dicunt Deum hominem factum essentia. 1379
- โ In homine assumpto duas distinguit unitates. 1380
- โ De latae sententiae exsecutionis modo per unitatem solius gratiae. 1381
- โ Tertius melus finitur hic de unitate solius gratiae, qui et deinceps de unitate naturae et gratiae resonabit. 1385
- โ Tertius melus de unitate gratiae et naturae hic plane resonat, quam primo bipertit in unitatem militarem et triumphalem, et prius docet de militari. 1387
- โ Militarem unitatem bipertit in communem omnium justorum et in privatam perfectorum, et primo docet de communi. 1389
- โ De illa triumphali unitate naturae et gratiae de qua principaliter intendit plene agit tertio melo de ipsa jam clara et aperte resonante. 1391
- โ Interserit hic primo de quodam sponsi nomine, quod valet ad unitatem hanc tertiam commendandam, sed praesertim in via. 1399
- โ De sponsae nomine quod similiter ad tertiae hujus unitatis commendationem est, sed praesertim in patria 1400
- [Col. 1526] โ Quod primum sponsi nomen unitatem hanc tertiam commendet, sed in via; secundum vero sponsae eamdem pariter commendet, sed in patria. 1401
- โ De secundo sponsi nomine quod non habet in via sed in patria, et quantum consonet hoc sponsae patrio nomine. 1401
- HOMILIA in festo sancti Thomae. 1403
- Causa exsilii et martyrii beati Thomae Cantuariensis. 1413
- EPIST. I. โ Ad. . . 1415
- EPIST. II. โ In persona Thomae Cantuariensis exsulantis ad Alexandrum papam contra Gilbertum Londoniensem episcopum jam excommunicatum. 1422
- EPIST. III. โ In persona ejusdem Thomae ad Alexandrum papam contra eumdem Gilbertum. 1425
- EPIST. IV. โ In persona Stephani Meldensis episcopi ad Alexandrum papam pro Thoma Cantuariensi exsulante. 1428
- EPIST. V. โ Herberti exsulantis ad Willelmum Senonensem archiepiscopum jam Romam profectum. 1429
- EPIST. VI. โ Herberti exsulantis ad eumdem contra Londoniensem episcopum Romam jam proficiscentem. 1432
- EPIST. VII. โ Ejusdem ad eumdem pro eodem. 1433
- EPIST. VIII. โ In persona Thomae Cantuariensis ad universos Angliae clericos et laicos. 1434
- EPIST. IX. โ In persona Thomae ad universos Angliae episcopos et abbates. 1434
- EPIST. X. โ In persona Thomae ad Rogerium Wigorniensem episcopum. 1434
- EPIST. XI. โ Ejusdem in persona Thomae ad Robertum Sancti Audomari praepositum. 1435
- EPIST. XII. โ Ejusdem ad Nicolaum priorem infirmorum de Monte Rothomagi. 1436
- EPIST. XIII. โ Ejusdem ad priorem Wibertum Cantuariensis ecclesiae et ad totum conventum. 1437
- EPIST. XIV. โ Episcoporum Cantuariensis provinciae et aliarum personarum, quae per eamdem provinciam variis locis constitutae sunt, missa ad Thomam Cantuar. cum in exsilio Pontiniaci moraretur. 1438
- EPIST. XV. โ Herberti ad universos Cantuariensis provinciae episcopos et personas variis locis constitutas, edita in personam Thomae, et continens responsionem ad libellum eorumdem appellatorium. 1439
- EPIST. XVI. โ Lumbardi in persona Thomae Cantuar. archiepisc. responsalis ad appellationem episcoporum Angliae scripto factam. 1439
- EPIST. XVII. โ Thomae Cantuar. archiep. exsulantis responsalis ad appellationem episcoporum Angliae, et ad quaedam alia sibi ab iisdem objecta. 1447
- EPIST. XVIII. โ Herberti exsulantis ad Willelmum Carnotensem electum. 1447
- EPIST. XIX. โ Ejusdem ad Gregorium abbatem de Malmesberia. 1448
- EPIST. XX. โ Ejusdem ad Alexandrum papam in persona Thomae. 1451
- EPIST. XXI. โ Ejusdem ad Henricum Bajocensem episcopum. 1456
- EPIST. XXII. โ B. abbatis S. Crispini Suessionensis ad Herbertum. 1456
- EPIST. XXIII. โ Herberti exsulantis ad B. abbatem S. Crispini Suessionensis. 1457
- EPIST. XXIV. โ Ejusdem ad Alexandrum papam in persona Henrici comitis Trecensis. 1458
- EPIST. XXV. โ Ejusdem ad A. papam in persona Matthaei praecentoris Senonensis. 1459
- EPIST. XXVI. โ Ejusdem ad Reimundum diaconum cardinalem R. Ecclesiae in persona Thomae Cantuariensis. 1460
- EPIST. XXVII. โ Ejusdem ad christianum Francorum regem Ludovicum in persona Thomae Cantuariensis archiepiscopi. 1461
- EPIST. XXVIII. โ Ejusdem ad Waldemarum regem Dacorum in persona Thomae Cantuariensis archiepiscopi. 1461
- EPIST. XXIX. โ Ejusdem ad Willelmum Vizeliacensem abbatem consultantem super quibusdam haereticis deprehensis qui vulgo dicuntur Dageneis seu Deonas. 1462
- EPIST. XXX. โ Ejusdem ad Bartholomaeum Exoniensem episcopum. 1464
- EPIST. XXXI. โ Ejusdem ad Baldewinum Exoniensem archidiaconum. 1464
- EPIST. XXXII. โ Ejusdem ad Alexandrum papam in persona A. Silvanectensis episcopi. 1465
- EPIST. XXXIII. โ Ejusdem in persona Willelmi Senonensis [Col. 1527] archiepiscopi ad Alexandrum papam contra interfectores sancti Thomae. 1465
- EPIST. XXXIV. โ Ejusdem post S. Thomae martyrium ad Alexandrum papam, conquerens quod domino suo in gloria et sociis in pace, solus esset in certamine. 1465
- EPIST. XXXV. โ Ejusdem post S. Thomae martyrium ad Joannem Salesberiensem. 1467
- EPIST. XXXVI. โ Ejusdem post S. Thomae martyrium ad Gontharium quemdam socium suum. 1467
- EPIST. XXXVII. โ Ejusdem in persona Willelmi archiepiscopi ad abbatem Vizeliacensem. 1468
- EPIST. XXXVIII. โ Ejusdem post S. Thomae martyrium ad Joannem Pictaviensem episcopum. 1468
- EPIST. XXXIX. โ Ejusdem post S Thomae martyrium ad duos cardinales Albertum et Theodwinum ad curandam tantae Ecclesiae plagam missos, quo tempore rex Anglorum in Hiberniam profectus est, se, ut dicebatur, absentans. 1469
- EPIST. XL. โ Petitio Herberti exsulantis post domini sui sancti Thomae martyrium ad Alexandrum, papam postulans ut illius sancti martyris solemnitatem omni Ecclesiarum orbe mandet celebrari. 1471
- EPIST. XLI. โ Alexandri papae consolatoria ad Herbertum post domini sui Sancti Thomae martyrium exsulantem. 1471
- EPIST. XLII. โ Herberti exsulantis post S. Thomae martyrium ad Hugonem Dunelmensem episcopum. 1472
- EPIST. XLIII. โ Cardinalium missorum a latere domni papae ad regem Angliae, continens formam pacis inter Ecclesiam et ipsum factam post mortem S. Thomae Cantuariensis. 1472
- [Col. 1528] EPIST. XLIV. โ Responsalis ad eumdem. 1473
- EPIST. XLV. โ Willelmi Eliensis ad Herbertum 1474
- EPIST. XLVI. โ Hernulfi Luxoviensis episcopi ad Thomam Cantuariensem archiepiscopum exsulantem. 1474
- Praefatio Herberti ad Willelmum Senonensem episcopum. 1475
- EPIST. I. โ Ad Philippum regem Franciae. 1475
- EPIST. II. โ Ad priorem Wintoniae. 1476
- EPIST. III. โ Ad Baldwinum archiepiscopum. 1477
- EPIST. IV. โ Ad Henricum regem. 1478
- EPIST. V. โ Ad Benedictum abbatem de Burgo. 1479
- EPIST. VI. โ Ad Robertum de Hardres. 1480
- EPIST. VII. โ Ad Benedictum abbatem de Burgo. 1481
- EPIST. VIII. โ Ad eumdem. 1482
- EPIST. IX. โ Joannis prioris S. Swithini Wintoniae ad Alanum. 1483
- EPIST. X. โ Alani ad Asinum de Burgo. 1484
- EPIST. XI. โ Ad Joannem archiepiscopum Lugdunensem. 1485
- EPIST. XII. โ Ad eumdem. 1487
- EPIST. XIII. โ Ad magistrum G. cardinalem. 1487
- EPIST. XIV. โ Ad Cantuariensem archiepiscopum. 1488
- VITA SANCTI THOMAE. 1488
- INDICES in epistolas S. Thomae. 1489
- INDICES in epistolas Gilberti Foliot. 1497
VITA PRIMA THOMAE, AUCTORE EDWARDO GRIM.
VITA THOMAE SECUNDA, AUCTORE ROGERIO DE PONTINIACO.
VITA THOMAE TERTIA, AUCTORE WILLELMO.
VITA SANCTI THOMAE QUARTA ET QUINTA, AUCTORIBUS JOANNE DECANO SALISBURIENSI, ET ALANO ABBATE TEWKESBURIENSI.
VITA SANCTI THOMAE SEXTA, AUCTORE WILLELMO CANTUARIENSI.
VITA SANCTI THOMAE SEPTIMA, AUCTORE E. DE EVESHAM.
VITA SANCTI THOMAE OCTAVA, AUCTORIBUS HENRICO ABBATE ET ROGERIO MONACHO CROYLANDIAE.
VITA SANCTI THOMAE NONA, AUCTORE ANONYMO.
VITA SANCTI THOMAE DECIMA, AUCTORE BENEDICTO ABBATE
PASSIO SANCTI THOMAE, AUCTORE ANONYMO LAMBERTHIENSI.
PASSIO SANCTI THOMAE, AUCTORE ANONYMO.
VITA ET PASSIO SANCTI THOMAE, AUCTORE ANONYMO.
VITA SANCTI THOMAE, AUCTORE ANONYMO.
FRAGMENTA LANSDOWNIANAE VITAE S. THOMAE.
DOCUMENTA HISTORICA DE SANCTO THOMA.
EPISTOLAE THOMAE.
EPISTOLAE VARIORUM AD. S. THOMAM ET ADALIOS.
GILBERTUS FOLIOT EX ABBATE EPISCOPUS PRIMUM HEREFORDIENSIS, DEINDE LONDONIENSIS.
EPISTOLAE GILBERTI FOLIOT.
EPISTOLAE VARIORUM AD GILBERTUM ET ALIOS.
HERBERTUS DE BOSEHAM S. THOMAE CLERICI A SECRETIS.
VITA SANCTI THOMAE ARCHIEPISCOPI ET MARTYRIS.
LIBER PRIMUS.
LIBER SECUNDUS.
LIBER TERTIUS.
LIBER QUARTUS.
LIBER QUINTUS.
LIBER SEXTUS.
LIBER SEPTIMUS.
LIBER MELORUM.
EPISTOLAE HERBERTI.
GLOSSA IN PSALTERIUM.
ALANUS PRIOR CANTUARIENSIS, POSTEA ABBAS TEWKESBERIENSIS.
EPISTOLAE ALANI.
[Col. 1527] FINIS TOMI CENTESIMI NONAGESIMI.