189

[Col. 0062D] Dominus Burdegalensis archiepiscopus ⁜ (4) inter [Col. 0063A] caetera bona sua, quae et ipse non ignoratis, multo erga vos fervens amore, per partes nostras nuper [Col. 0064A] transitum fecit, et de prosperis successibus vestris nos non minimum laetificavit. Et quoniam ob reformandam [Col. 0065A] pacem Ecclesiae Dei totam vos operam impendere, omne studium adhibere, nullum laboris periculum renuere retulit, motus sum animo ad vobis scribendum, quia corpore non poteram ad collaborandum. Doleo quidem, et non parum, teste illo quem fallere non possum, contristor, quod sine me labores tantos hoc maxime tempore toleratis, sed fragilitas cerei vasculi mei tanta est, ut, sicut saepe expertus sum, ad Italiae soles prius pene cogatur liquescere quam incipiat apparere. Vidistis ipse, qualiter hac de causa nuper apud Pisas et vobis inutilis, et mihi ipsi importabilis eram, ut nisi cito recedere festinassem, vitam simul et negotia terminassem. Ea sola et tota causa est, quae me tandiu vobis absentem facit. Quae si aut removeri, aut temperari [Col. 0065B] utcunque posset, nihil me de reliquo a paternitatis vestrae vestigiis avellere, nulli casus filium a paterno latere abrumpere praevalerent. Interim quod possum facio, et his litteris charitativa praesumptione, et filiali devotione admoneo, ut Ecclesiae Dei onera, quae nostris diebus non humana, sed divina censura humeris vestris imposuit, viriliter supportetis, neque quantalibet laborum diuturnitate fatigemini, quoniam qui in vobis solo spiritu suo universam Ecclesiam univit, et totum pene orbem pedibus vestris subjecit, paucissimos, qui supersunt, inimicos subjiciet, et nomen catholicum super omne nomen haeresum et schismatum, ut assolet, attollet. Unde constanter, ut hactenus, vos habete, [Col. 0065C] quoniam nunquam effectu frustrari potest ea oratio qua Christus pro Petro oravit, ut non deficeret fides ejus; sed potius ipse lapsos erigeret, trepidos confortaret, dubios confirmaret (Luc. XXII) . Habetis cum tota Ecclesia vobis a Deo commissa, et me in membris Christi ultimum, vestramque pariter Cluniacum, qui quandiu fuerit spiritus in naribus nostris, ad obediendum, ad collaborandum, fortassis etiam ad commoriendum parati erimus. Nulla certe mutabilium rerum permutatio nos mutare, nulla varietas variare, nihil nos a pastore, nihil a Petro, [Col. 0066A] nihil a Christo, quae omnia in te uno habemus, separare poterit. Sit ubicunque occurrerit habitatio vestra, manebit ubique vobiscum obedientia, et devotio nostra, quoniam et secundum poetam,

Audiens nuntios vestros, legens litteras vestras, agnoscens indeficientem erga nos amorem vestrum, erubesco quod nihil dignum tanto affectui compensare valeo, nihil tantae charitati sufficiens retribuere me posse cognosco. Nihil plane, quia, etsi universa [Col. 0066C] nostra vobis impenderem, nec sic digna rependerem. Ut enim Salomon ait in Canticis: Si dederit homo omnem substantiam domus suae pro dilectione, quasi nihil despiciet eam (Cant. VIII) . Nihil est ergo quantum ad istud omne quod habeo, et ideo nihil in istis meritis vestris condignum invenio. Est tamen aliquid quod non nihil esse videatur. Si charitate non ficta diligens diligatur, hoc certe tam magnum est quam magna et ipsa charitas est. Hanc reverentiae vestrae, prout valeo, integro corde rependo: unde jam aliquid vobis retribuisse confido. Statum nostrum, [Col. 0067A] super quo sollicitam dilectionem vestram agnovi, a benigno Salvatore benigne atque pacifice disponi noverit, praeter quod Hispania morte regis Aragonensis novis motibus turbata, quibusdam monasteriis nostris consimilem perturbationem minatur. Reliqua per fratres nostros Petrum et Beroardum domno papae vobisque nota fecimus. Sed [Col. 0068A] quod eis festinantibus et nobis occupatis tunc mandare nequivimus, nunc litteris praesentibus intimamus. Domnus Trecensis episcopus ⁜ (6) , ut nostis charissimus noster, paratus est, ut dicit, dare nobis in Ecclesia sua unam praebendam ⁜ (7) , sicut Carnoti vel Aurelianis antiquitus datae sunt ⁜ (8) , ut redditu illius multa, quam non ignoratis. Cluniaconsium [Col. 0069A] fratrum indigentia relevetur. Hoc si secundum Deum fieri potest, rogo ut per vos fiat. Sin autem, nec totum mundum lucrari, quolibet animae periculo volo. Constantinus presbyter, Cluniacensis hostis, et antiqui schismatis auctor, cumulo malorum priorum etiam recens perjurium adjecit, et die causandi cum Stephano in praesentia nostra suscepta, me inscio, sicut audivi, Pisas profectus est, ut solitis mendaciis curiae nostrae judicium subterfugiat. Super quo per vos domno papae intimari peto, ne presbytero nostro judicium Ecclesiae nostrae, a qua nil laesus est, subterfugere liceat. Nam si aliter fieret, et a tam vili persona tantam Ecclesiam deformari permitteret, plusquam ad praesens dicere possim, Cluniacenses suos quod tamen salva majestatis [Col. 0069B] ejus reverentia dictum sit, perturbaret. Abbas Bonaevallis ⁜ (9) quae juxta Carnotum est, cum quampluribus honestis et sapientibus viris, ut asserit, Cluniacum venire disponit, si per consilium sapientiae vestrae licentiam recedendi a domno papa impetrare potuerit. Nostis enim causas, quibus irretitus diu a suis retineri non possit. Unde et super hoc litteras sibi mitti precatur. De statu domni papae et vestro, quem prosperari tam pro communi utilitate, quam pro vestra requie, avidissime desidero, mihi quod est remandate, ut cognitis quae circa vos sunt, aut congaudeam, aut collaborem.

Doleo, et non parum contristor, quod sicut negotiis nostris, et quorumdam aliorum expediret, morari vobiscum aliquandiu in curia, corporis fragilitate et contrarii aeris qualitate prohibente, non possum. Sic natura mea universa Italicae regionis elementa simul et alimenta sibi nociva quam maxime sentit, ut illuc ire mortem, redire vitam arbitretur. Unde frequentius in causis emergentibus, [Col. 0070A] vices meas litteris meis committo, ut per eas expleam quod per me non valeo. Rogo igitur sinceram erga me jam ab antiquo amicitiam vestram, ut in negotio praesenti (quod meum non nisi ex charitate est) ipsa magis quam ego charitas audiatur, et probatae veritati magis quam mihi scribenti credatur. In partibus nostris, quod vos ex parte nosse existimo, sic rerum ordo mutatus, sic pax ecclesiastica inter plurimos perturbata est, ut corporis Christi membra contra se invicem insurgant, et velut si digitus oculum eruere minetur, vel manus pedem abscindre tentet, ita se intestina discordia vastant, et non tam gladiis quam odiis, non tam percussoribus quam cupiditatibus insectantur. Et quod amplius perversum est, minoribus majores, [Col. 0070B] subditis praelati monachis episcopi, sic infesti sunt, ut non sicut pastores gregem pascere, sed sicut vere secundum Evangelium mercenarii (Joan. X) , ad lanam tondendam, et lac emulgendum toto adnisu intendere videantur. Haec querela cum multorum monachorum adversus multos episcopos sit, Anianensis tamen monasterii contra Biterrensem episcopum ⁜ (11) nuper importabilem querelam accepimus, Quam si per singula explicare tentavero, nimius vel forte taediosus apparebo. Ad quod vitandum, tacendi consilium assumpsi, pro universis, quae diffusius enumerare potuissem, breviter deprecans, ut fratres illos ad vos venientes benigne audiatis, et exaudiatis, et ut spiritualis monasticae religionis [Col. 0070C] defensor, Anianense monasterium nobile, et, ut ipse vidi, religiosum, tam pro salute animae vestrae quam quia sub tutione apostolica ab antiquo constitutum est, a tantis oppressionibus eruatis.

Mandavit nobis reverenda charitas vestra, in fine [Col. 0071A] litterarum suarum, quatenus esse charissimi fratris et filii vestri Guillelmi rescriberemus vobis. Nos autem in ultimo quasi de re contemptibili ejus mentionem facere refugientes, in primis, ut dignum est, eum ponimus, quem nequaquam in superno ordine novissimum locum jam tenere speramus. Delatus sancto desiderio suo, et laudabili studio vestro, ad pauperis Martini diversorium, dici non potest quo gaudio exsultaverit, quantas Deo gratias egerit: quod post tam longos terrarum circuitus, ad patris sinum filius, ad nutritoris gremium alumnus redisset, atque in ejus manibus extremum se fundere spiritum speraret. Hoc gaudio cum venimus, exsultantem invenimus. Adaucta est ei tanta de adventu nostro laetitia, ut jam pene totius incommodi [Col. 0071B] oblitus, seipsum vix caperet, et, nisi lectus, quo decumbere cogebatur, aegrum proderet, vultus et gestuum alacritas sanissimum indicaret. Visitatum se a Deo, datum sibi esse supra quam petiisset aut intelligeret, ad se venientibus, et singulis et omnibus fatebatur. Nihil sibi jam deesse, securum se misericordiam Domini praestolari, vocationem suam non jam timere, sed optare, assidue protestabatur. Quotidiana a nobis visitatione frequentatus, peccata confiteri, Deo gratias agere, fratrum se orationibus commendare non cessabat. In hujusmodi studiis constitutum, cum eum paulatim viribus extenuari, ac magis magisque debilitari cerneremus, a domno Vizeliacensi abbate eum inungi, ac sacri corporis viatico refici fecimus. Deinde Salvatoris adveniente [Col. 0071C] nativitate, post auditam missam sacra rursus communione confortatus, ad diem usque sancti Joannis evangelistae sensim corpore deficiendo pervenit. Qua die cum post Vesperas more solito ad eum visitationis gratia cum fratribus venissem, valdeque aggravatum vidissem, sumpto ab Ecclesia Dominico corpore, manibus eum propriis coelesti pane cibavi. Post paululum, loqui cessavit. In quo silentio a media nocte inchoato per totam sequentem diem perdurans, vespertina hora nil jam terrenum sentiens, loqui omnibus nobis admirantibus cum quanto poterat clamore hujusmodi verba coepit: Domine, miserere, chare Domine, miserere, Domine, misericordiam, et, ut nobis videbatur, aliquando: Martine [Col. 0071D] domine, miserere. In hac diutina et non interpolata misericordiae invocatione, die sanctorum Innocentium, innocens anima nobis omnibus astantibus et orantibus miserias mundi excessit, et, ut dignum est credere, ad misericordiam, quam devote toties flagitaverat, pervenit. Cujus corpus in claustro infirmariae ante capellam beatae Matris misericordiae a nobis honorifice, ut decebat, sepultum, gloriam resurrectionis inde per Dei gratiam suscitandum, exspectat: et interim pro requie spiritus, sui repraesentatione [Col. 0072A] ad intercedendum quoslibet transeuntes invitat. Ad ultimum notum vobis facio clericum, quem in obsequium beato huic fratri vestro dedistis, injunctum officium ita fideliter et devote implesse, et, licet alieno servitio, nostram intantum gratiam acquisisse, ut et si omnes ei defuerint, nos deinceps nullatenus possimus deesse. Pro quo sanctitatem vestram rogamus, ut eam fidem experiatur a vivis quam studuit servare defunctis. Scripsit super eo paternitati vestrae beatus ille in extremis agens, cujus ultimis precibus et quasi testamentariis litteris aliquid negare, non dico vestrum, sed nec aliquorum bonorum est.

Unde incipiam nescio. Unde exordium faciam prorsus ignoro. Serenam diem tenebrosa nubila contexerunt, nitentes solis radios caliginosi aeris fumositas obduxit, meridianus fulgor teterrimarum repente umbrarum faciem induit. Rerum natura mutata est, oriens in occasum conversus est, ignis praevalidus subito exstinctus est, funis argenteus ruptus est, amicus ab amico disjunctus est. O amicitia, res inter mortales admodum pretiosa, sed quanto charior, tanto rarior, quo abisti? Quo terras perosa secessisti? Ut quid miseros homines, animorum firma conjunctio, reliquisti? Cur absentia [Col. 0072C] tua cuncta deserta fecisti? Fortassis, ut de columba illa antiqua legitur, non inveniens ubi pes tuus requiesceret, ad arcam redisti, et ab architecto Noe suscepta, diluvii pericula effugisti (Gen. VIII) . Vere, inquam, tu columba aeternae pacis amica, felle carens, nihilque nisi diligere sciens, undas tumultuum, fluctusque discordiarum universam terram obtinentes, horruisti: nullumque in imis requiei locum inveniens, festino reditu ad superos revolasti. Tu Noe mundi fabricatoris manu recepta, coelorum intima penetrasti, et extima cuncta discessu tuo in invicem commovisti. Inde conspirantia in mutuum interitum terrena omnia cerno, inde regna in se consurrexisse conspicio: inde totam [Col. 0072D] mundani corporis molem compagibus dissolutis labefactari passim ac diffluere video. Inde est quod nec proximus proximo, nec amicus amico, nec frater fratri, nec patri filius fidem servat; inde quod omnium necessitudinum jura violantur, inde quod sanguis universarum superficiem jam tinxit terrarum. Sed quid ego de his, quae extra sunt, conqueror? Quid remota defleo? Quid aliena deploro? Ubi domestica turbantur, quid externa curantur? Qui mihi ipsi convenire nequeo, cui pacem servabo? [Col. 0073A] Si mihi nequam, cui bonus ero? (Eccli. XIV.) Sed quorsum ista? Te, te, inquam, respiciunt olim, unanimis amice, aliquando charissime, et juxta Flaccum, non quidem nunc, sed quondam . . . . animae dimidium meae (HORAT. Od. lib. I, od. 3, vers. 8) . Queror itaque me a te impie dimidiatum, non integrum remansisse; queror, quod indissolubile putabam, charitatis te vinculum dirupisse; queror pactum foederis, in quod mecum juraveras, temerasse. Forte me tecum austerius justo agere respondebis. At ego longe remissius quam debeam, quamque tua in me peccata meruerint, me loqui profiteor. Quod si quaeris quae illa sint, et jam dixi, et adhuc replico in uno te omnium malorum reum factum esse, Apostolo teste, qui ait: Qui totam legem [Col. 0073B] observaverit, offendat autem in uno, factus est omnium reus (Jac. II) . Hoc unum charitatem esse, nemo qui dubitat. In hoc uno offendisti, quando nil te laedentem, fidem servantem, sibique a te servari credentem amicum deseruisti. Sed dices forsitan: Nihil horum quae objicis agnosco, fidem teneo, charitatem conservo. Esto, fidem tenes, charitatem conservas. Probatio dilectionis, exhibitio est operis. Si ignis est, calet. Si calet, non diu flammas continet. Si diu continuerit, mox ignis esse cessabit. Solebant a partibus vestris ad nos frequentes venire legati, nuntii nuntios praevenire, sequentibus epistolis primae anticipari, a Trecis usque Cluniacum ⁜ (13) strata publica euntibus ac redeuntibus [Col. 0073C] continuari. At nunc invia facta sunt omnia, impenetrabiles Riphaei montes interpositi, innavigabile Indorum pelagus effusum et quod astringit Scythicum glaciali frigore pontum, accessum prohibent: novum linguae silentium, manibus otium, et dictandi imperitia et scriptorum inopia indixit. Nusquam in arundinetis calami, nusquam in avibus pennae, nusquam in quadrupedibus pelles. Haec quia desunt universa, magnus ille tui erga amicum amoris affectus indicari non potest. Nunc igitur quia exspectavi, et non sunt locuti (Job XXXII) , auscultavi et non fuit qui responderet, prior in verba prorumpo, quoniam etiam infido fidelis esse cupio. Evigila ergo saltem excitatus, revertere vel revocatus, loquere vel interrogatus. Rescribe, non in [Col. 0073D] corde et corde loquens, sed simplici corde quod est, non quod non est, confitens, si amor ille a superno amore derivatus, quo pariter ad beatam vitam aspirare olim coepimus, adhuc permanet, ut si eum in suo statu manere cognovero, simul gaudeamus; si imminutum sensero, ad reintegrandum eumdem simul etiam laboremus. Quod si me aliquo insusurrante hanc mutuam, quae in nobis esse debet, laesisse charitatem suspicaris, paratus sum aut noevum diluere, aut quantacunque a te injecta [Col. 0074A] mihi verbera fuerint, aequo animo tolerare. Si audacius quam debui forte locutus sum, oro des veniam, quoniam non ex superbiae inflatione, sed ex amoris praesumptione ista protuli. Nec ut abbas episcopo, sed ut verus in Deo amicus vero, ut arbitror, scripsi amico.

Spes mutui colloquii, et exspectatio diu desideratae vestrae confabulationis, quam in proximo me adepturum confido, animum post litterarum vestrarum lectionem in verba prorumpere volentem compescuit, [Col. 0074B] aggerem rationum jam comportatum dispersit, fontis venam jamjamque profluere nitentem, velut obice indito, obturavit. Nam vane me laborem impendere, tempus insumere reputavi, si, quod pectoris tui sacrario familiari collocutione communicare possem, litterario opere notum facere maluissem. Quod nisi mentis meae conatibus obviaret, dicerem forsitan myrrhae et aloes, ut verbis vestris utar, plusquam libras centum non frustra me misisse. Sicut enim talibus remediis amato ne putrescat subvenitur corpori, sic ego languescenti, ne paulatim difflueret, paravi subvenire amori. Sed et si amor incorruptus myrrha mea et aloe non eguit, devoti tamen cordis obsequium contemni non debuit. Licet [Col. 0074C] enim de Domini corpore Psalmus Deo dicat: Non dabis sanctum tuum videre corruptionem (Psal. XV) , et hoc divina virtute, non aromatica factum fuisse nemo sapiens dubitet, tamen Joseph et Nicodemus, qui talibus unguentis Dominum inunxerunt (Joan. XIX) , fructum devotionis suae apud eum minime perdiderunt. Ita et ego unguentis quidem meis etsi nihil inviolato amori contuli, ea tamen exhibendo affectus mei devotionem ostendi. Nec incongrue, qui mel et favum dulcium sermonum, ut epistola vestra testatur, mittere solebam, nunc austeriorum verborum myrrham et absynthium misi, quia et de Sponsa in Canticis dictum legi: Favus distillans labia tua, mel et lac sub lingua tua (Cant. IV) . Et de Sponso: Labia ejus distillantia myrrham [Col. 0074D] primam (Cant. V) . Labia ergo non semper mel, sed aliquando etiam myrrham distillant, quia loquentes pro rerum qualitatibus quandoque dulcia, quandoque mordentia verba dispensant. Exinde delectabile totius epistolae vestrae iter jucundo animo ac pede libero incedebam, cum subito in funem argenteum offendi, eoque gressibus implicatis pene corrui, et nisi ab amico, non a doloso quolibet extentum intellexissem, exclamare volui: Et funes extenderunt in laqueum; juxta iter scandalum posuerunt mihi [Col. 0075A] (Psal. CXXXIX) . Putastis enim, quando dixi, funis argenteus ruptus est, me pecuniam cogitasse, et, quia a dando manus vestra cessasset, ruptum funem dixisse. Sed quomodo de verbis meis talis vobis innasci potuerit intellectus, quomodo tam sinceri animi mei dicta opinio vestra tam prave potuerit interpretari, non satis mirari sufficio. Pene, pene, ut dignum esset, adversus amicum stomachando dicerem, nisi excedere formidarem: Ubi est thesaurus tuus, ibi est cor tuum (Matth. VI) . Non ego, non ego talis, etsi multum inutilis, non ego, inquam, talis qui deserviam mammonae; non ego amicus pecunia redemptus, non ego de illis qui tandiu diligunt quandiu accipiunt, qui avaritiam magis quam justitiam colunt, qui amicitiam propter pecuniam [Col. 0075B] conservant. Non sunt, non sunt tales amicorum nomine honorandi, sed cupidorum ignominia detestandi. Absit, absit a me talium consortium, quos non tantum divina sapientia, sed etiam mundana prudentia exsecratur! In tales poeta ironice invehitur, dicens:

Et alibi non jam deridens, sed quod verum est, pronuntians, ait:

Gratis venerandam paternitatem vestram et semper [Col. 0075C] dilexi, et in aeternum Christi charitate donante diligam, quia, secundum Apostolum: Non quaero quae vestra sunt, sed vos (I Cor, XII) . Vos, inquam, quaero; de vobis non de pecunia peritura in sempiternum gaudere concupisco, gaudio illo quod juxta Domini sententiam, nemo tollat a nobis (Joan. XVI) . Quod dum sumus in corpore, dum vacat nobis, dum est tempus acceptabile, dum sunt dies salutis (II Cor. VI) , providere satagamus. Antequam, ut Salomon ait, rumpatur funis argenteus, et recurrat vita aurea, et conteratur hydria super fontem, et spiritus revertatur ad Deum qui fecit illum (Eccli. XLV) . Ecce quid in fune argenteo intellexi, non scilicet ligamen aliquod, vel metallum, sed praeclarum charitatis vinculum, quo anima Jonathae alligata est [Col. 0075D] animae David (I Reg. XVIII) , et de quo Apostolus: Ante omnia, inquit, mutuam in vobismetipsis charitatem continuam habentes: quod est vinculum perfectionis (Coloss. III) . Sed quia jam proposita brevitas, et proximum, ut jam dixi, colloquium finire verba praecipiunt, reprimendus est stylus, ut quod hic minus scribitur, ibi latius disseratur.

Gaudeo et immodice gratulor non ita me a mente [Col. 0076A] vestra excidisse, ut suspicabar. Putabam etenim diutino illo ac monstruoso silentio vestro me posthabitum, et facili mobilitate vestri animi statum a pristinae charitatis stabilitate mutatum. Sed cum nuper missa reverentiae vestrae amicabilium querelarum epistola rescriptum exspectarem, ut secundum ejus tenorem de cordis vestri dubio judicarem, praevenit illum non omnino sopita dilectio, seque adhuc spirare paucis quidem sermonibus, sed magnis affectibus indicavit. Quod me, ut dixi, valde laetificatum, et velut ex quadam desperatione in spem reductum, ad rescribendum super his quae scripsistis breviter animavit. Mandastis siquidem ut charissimum filium nostrum Petrum a cura Gaiensis monasterii ⁜ (14) absolverem, et eum alio ad Deo [Col. 0076B] serviendum dirigerem. Nos vero quoniam magis ex ipsius vos corde quam ex vestro locutum, ipsis etiam litteris indicantibus, cognoscimus, atque ipsius non vestrae voluntati scribendo satisfecisse, vestrae potius voluntati, quam litteris obtemperare decrevimus. Remittimus ergo eum dilectae paternitati vestrae, quatenus eum non ut annuum, sed, ut perpetuum; nec ut tantum vivum, sed ut etiam scripsistis, mortuum priorem in aeternum possideatis. Sic ergo eum commendatum habete, ut nec eum rediisse, nec nos eum remisisse poeniteat. Quando ad partes Aquitanicas ivimus, per vos iter agere proposuimus; sed propositum nostrum itineris acceleratione ac temporis brevitate intermittere [Col. 0076C] coacti sumus. Sed, praeeunte misericordia Dei, quod tunc non potuimus, in proximo implere curabimus, nec prius parietes domesticos revisemus, quam de mutua in Domino praesentia gaudeamus. Exspectabitis ergo alium adhuc nuntium nostrum, per quem certum ad vos mandemus adventum nostrum.

Longam epistolam fecisti, sed non bene in ea, cum jurisperitus appelleris, rhetoricam conservasti. Quod si ignoranter, indulgendum; si scienter, contumaciae imputandum. Placandum, non exasperandum judicem in oratione artis regulae praecipiunt. [Col. 0076D] At contra, litterae quas misisti improperia sonant, contumelias redolent, minas spirant. Tali suadela nihil unquam nisi ab invitis impetratum est. Precibus, non minis, obsequiis, non contumeliis, solet quod petitur impetrari. Nihil igitur a nobis tali remedio te consecuturum speres. Insipide enim et indocte perorasti, dum eum quem placare etiam commotum debueras, benevolum ante et beneficum irritasti. Accede ergo magis ad contra nos insurgentes et adversum nos te non minimis, sicut scripsisti, praemiis invitantes, nec perdas promissum ab aliis lucrum, a nobis non recepturus nisi quod litterae [Col. 0077A] promeruerunt, et justitia dictaverit responsum.

Laboranti tibi, fili dilectissime, in saecularis litteraturae scientia, et gravi humanorum studiorum fasce onustato misertus, cum nullam labori mercedem, nullum oneri tuo levamen videam, te tempus inaniter consumere ingemisco. Si enim vere philosophanti hic solus et certus finis est, ubinam vera beatitudo consistat agnoscere et agnitam adipisci, ut ea adepta de misero possit esse beatus, nec beatitudo valeat dici cui boni aliquid deest, [Col. 0077B] summum autem bonum beata aeternitas est: quis dicere audeat eum philosophari, qui universis laboribus suis non ad aeternam beatitudinem, sed ad aeternam miseriam tendit? Sudaverunt in hujus beatitudinis inquisitione antiquorum ingenia, et quod altissime reconditum latebat, velut de occultis terrae visceribus multo conatu eruere contenderunt. Hinc artium adinventiones, hinc multiplices argumentationum perplexiones, hinc sectarum in invicem compugnantium infinitae dissensiones, quarum aliae in corporum voluptatibus, aliae in animi virtutibus beatitudinem constituebant, aliae supra hominem quaerendam esse censebant, aliae aliud asserentes omnibus contraibant. Hos errare et quod in supernis celabatur, in imis quaerere et [Col. 0077C] mendacii confusione mortales in terris falli, Veritas de coelis intuens, eorum miseriae condolens, de terra orta est; et ut a talibus videri posset, similitudine carnis peccati assumpta, his et similibus malis laborantibus clamavit, dicens: Venite ad me omnes qui laboratis, et onerati estis; et ego vos reficiam. Tollite jugum meum super vos (Matth. XI) . Et quia eos profunda veritatis ignorantia teneri vidit, magisterii voce assumpta, subjunxit: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, et invenietis requiem animabus vestris (ibid.) . Et cum in montem conscendisset, aperte non tantum ubi vera beatitudo invenienda esset, sed etiam qualiter ad eam perveniendum esset edocuit, et omnium beatitudinem [Col. 0077D] investigantium curiositatem compescuit, dicens: Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) . Ecce sine Platonicis meditationibus, sine academicorum disputationibus, sine Aristotelicis laqueis, sine philosophorum doctrinis, inventus est locus et via beatitudinis. Sileat ergo humana praesumptio, audito divino magisterio. Conticescat falsitas, quia docet Veritas. Deserat docentis cathedram homo, quoniam ad docendum residet Deus homo. Beati, ait, pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum. Quid igitur, [Col. 0078A] charissime, scholas oberras? quid et doceris et docere conaris? Quid per millia verborum, quid per multos labores inquiris quod simplici sermone, quod parvo labore, si volueris, assequi poteris? Quid inani studio cum comoedis recitas, cum tragoedis deploras, cum metricis ludis, cum poetis fallis, cum philosophis falleris? Quid jam non philosophiae, sed quod pace tua dictum sit, tantam stultitiae operam impendis? Stultitiae, inquam. Nam et hoc veri philosophi dictum est: Nonne stultam fecit Deus sapientiam mundi? (I Cor. I.) Curre ergo, fili mi, ad propositam tibi a coelesti Magistro, totius philosophiae unicum fructum, regni coelorum beatitudinem, quam adipisci non poteris, nisi per veram spiritus paupertatem. Verus enim, ut supra dixi, [Col. 0078B] Magister totius mundi scholae praesidens, et cathedras falsa docentium evertens, pauperem spiritu dixit esse beatum, quoniam ei esset summa beatitudo reposita, hoc est regnum coelorum. Aggredere viam paupertatis, qua itur ad beatitudinem regni coelestis. Viam, inquam, aggredere paupertatis, non tantum corporeae quantum spiritualis, non tantum rerum quantum humilitatis, non tantum carnis quantum mentis. Eris tunc verus philosophus Christi, cum in te stultam fecerit ipse sapientiam mundi. Nam si secundum eumdem Apostolum volueris esse sapiens, stultus esto ut sis sapiens, neque te logicae garrulitatem, physicae curiositatem, vel aliud quidlibet scire glorieris, nisi Christum [Col. 0078C] Jesum, et hunc crucifixum. Quia si ipso donante esse merueris, erit de te gaudium angelis Dei, qui gaudent super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) ; erit et sanctis hominibus multa laetitia, quia dum gaudet unum membrum, congaudent omnia membra (I Cor. XII) . Erit et mihi super omnia jucunditas, qui te quasi unicum filium suscipiam [excipiam], lacte pietatis alam, gremio amoris confovebo, inter Christi parvulos educabo, inter tironum multitudinem armis coelestibus armabo et ad spiritualem militiam quantum licuerit animabo, tecumque pariter contra hostem pugnabo. Aderit supernum auxilium, ut in castris coelestibus pariter militantes hostem vincamus, vincentes coronemur, [Col. 0078D] et veraciter philosophantes, ad philosophiae debitum finem, beatam aeternitatem scilicet, pertingamus.

Si verborum multitudine, quod de te cupio, assequi me posse sperarem, multis chartulas verbis implere satagerem. Sed quia regnum Dei ad quod te invito, non est in sermone, sed in virtute [Col. 0079A] (I Cor. IV) , virtus tibi divina est invocanda, virtus animi exerenda, ut quaelibet tibi ad salutem obstantia forti adnisu animi exsuperes, et non per latam et spatiosam viam, quae ducit ad mortem, sed per angustam, quae ducit ad vitam (Matth. VII) , tibi esse gradiendum agnoscas. Quae arcta incipienti, paulatim proficienti dilatabitur, ut timori amore succedente, quod modo forte desperas fieri posse, te magis animo quam voce cantantem audiam: Viam mandatorum tuorum cucurri, cum dilatasti cor meum (Psal. CXVIII) . Viriliter ergo age et confortetur cor tuum, nec mollescat oblectatione rerum cito periturarum, cui promittitur omnimoda jucunditas aeternorum. Hoc interim commonitorium, fili mi, multum in Christo, charissime, tecum habe, [Col. 0079B] et me non frustra haec monuisse, quam cito veniendo ostende.

Superfluum quidem est, Patrem pro filiis, pastorem pro ovibus, Petrum pro Ecclesia deprecari. Sed quoniam saepe ab aliis libenter animus audit, quae etiam per se facere concupiscit, atque ad ea quae jam facere delectatur, quandoque magis aliorum suggestionibus provocatur; idcirco ego sublimitatis vestrae, etsi humilis, tamen devotus filius, pro Aurelianensi Ecclesia ⁜ (16) paternam pietatem [Col. 0079C] convenio. Rogo, ut amore crucis Christi, cujus nomine et vexillo eadem Ecclesia singulariter gloriatur, ejus calamitatibus subvenire dignemini, ut quae passionibus Christi per patientiam, secundum [Col. 0080A] Apostolum, communicans (I Cor. I) , duris et diutinis tribulationibus fatigatur, vestra pia jam tandem provisione relevetur. Videtur insuper hoc jam superna dispositio velle, quae corda cleri et populi exitiabiliter, ut nostis, hactenus divisi, ut audivimus, sic insperata commutatione univit, ut nec in tanta multitudine reperiatur qui non integro corde domini Heliae venerabilis abbatis Sancti Sulpitii, viri equidem religiosi, prudentis et litterati electionem voluerit ⁜ (17) , laudaverit, confirmaverit. Quoniam igitur longus esse refugio, consulo pariter et deprecor, ut tantis tantae Ecclesiae infortuniis finem celerem imponatis, et quod a Deo factum videtur, vos Dei vicarius in isto confirmetis. Sentiant, si placet, sibi apud vos prodesse preces [Col. 0080B] humilitatis meae et locum quem apud gratiam vestram me habere suspicantur, utrum sic se habeat, laudandi operis effectu monstrate.

Si querela locum inter amicos habere posset, non satis conqueri possem de amico, a quo non dico munus aliquod maximum, sed ipsum mihi colloquium, ipsa est visio denegata. Quia si haec merces amicitiae est, ferendum patienter est. Aut si forte monachalis humilitas sublimitati pontificali viluit, non secundum gradus diversos mirum est, sed secundum [Col. 0080C] amicitiae privilegium magnum miraculum est. Neque enim vetus amor honorum sentit vicissitudinem, qui in omni casuum permutatione integram semper novit amico servare fidem. Igitur si [Col. 0081A] huic nostrae querimoniae, vobis honestum, nobis utilem vultis finem imponere, quod prius neglexistis, nunc saltem implere curate. Venite ergo ad nos cum praesenti nuntio, ut per istum expietis quidquid ante deliquistis, et quem verbis promisistis, re amicum ostendatis.

Deo gratias. Desiderium pauperum exaudivit Dominus; praeparationem cordis eorum audivit auris ejus (Psal. IX) . Optaveram diu, et multum optaveram qualibet occasione sumpta, charitati tuae, mi dilectissime, scribere, ut affectus meus qui se tibi, locorum remotione prohibente, manifestare viva [Col. 0081B] voce non poterat, litterarum saltem mortuis figuris insinuaret. Sed duro Aegyptiorum imperio urgente, qui manus meas magis in cophino servire quam scribendi studio vacare docuerunt, qui luteis operibus eas inquinari, non Dei sacrificiis mundari, hucusque coegerunt, non potui quod volui, eaque de causa hactenus conticui. Unde ei nihil dicere per multum tempus coactus sum, cui si semper loquerer, mutus tamen mihi viderer. Ea est causa, quod non ut scribit eruditio tua, aliis alia accipientibus, tu solus a me reportasti silentium, quia omnibus verbis et schedulis chariorem tibi servavi affectum. Qui quoniam diu tacuit, non incuria, ut dictum est, sed violentia fuit. Sed sufflavit vis spiritus tui emortuos [Col. 0081C] cineres pectoris mei et ignes diu consopitos afflatu suo recalescere fecit, dum desideratam dilecti epistolam desideranti, sed non suspicanti transmisit. Accensus est, ea perlecta, animus meus et subito in invisibiles flammas excusso torpore exarsit, quas quidem utcunque concipere, sed quas nullis indiciis ad plenum valeam explicare. Irruerat forte eo tempore quo litteras illas accepi, grando negotiorum, et exactores mei acrius solito debita reposcebant, itaque variis expostulationibus urgebant, ut totum me sibi suo arbitrio vindicantes, nihil mihi de ipso reliquisse viderentur. Cumque in his constitutus, dilectionis tuae, ut dixi, litteras suscepissem, dubius, fateor, haesi et utrum tibi respondere, an exactoribus primo deberem satisfacere, [Col. 0081D] quadam aliquandiu incertitudine fluctuavi. Vicit ad ultimum ratio, et nulli me magis quam tibi charitatis debito debitorem consulta protinus indicavit. Adjuncta est rationi apostolica vox et qualiter debitoribus reddere debita debeamus, ostendit. Quae licet, cui tributum tributum, cui vectigal vectigal, cui honorem honorem, reddi praecipiat (Rom. XIII) , cum tamen dicit, Nemini quidquam debeatis, nisi ut invicem diligatis (ibid.) , docet omnibus debitis praeponderare debitum charitatis. Quia si praeponderat, primo solvendum esse declarat. Primo [Col. 0082A] igitur tibi respondere, primo majus debitum solvere, primo scribenti charitati morem me gerere oportebat. Sed quid dicam? quid loquar? Cupio respondere litteris tuis, et ecce miro modo agitur, quia inde me ad loquendum provocant, inde magis mihi silentium important. Nam quoties, frater charissime, eas lego, toties beatae animae tuae faciem velut in clarissimo speculo intueor et quid animi in transeuntibus, quid studii in aeternis geras, omni clarius luce conspicio. Video te, velut de sublimi specula Sion, quid in inferioribus Jericho geratur despicere et mundana omnia fastidientem, de crasso ac fumoso nostro aere in auras aetheris liberas evasisse. Cerno non quidem completum, sed jam jamque complendum esse in te quod Apostolus [Col. 0082B] ait: Nescitis quoniam angelos judicabimus? quanto magis saecularia? (I Cor. VI.) Et item: Sancti de hoc mundo judicabunt (ibid.) . Quoniam his tantum merito de mundo judicare datum est qui extra mundum sunt, qui pedem de ejus muscipula subduxerunt, qui gratulando cantare possunt cum Propheta: Laqueus contritus est, et nos liberati sumus (Psal. CXXIII) . De quibus Salvator: De mundo non sunt, inquit, sicut et ego non sum de mundo (Joan. XVII) . Quid plane aliud de te innuunt litterae illae? Quid illusores, et illudentes? Quid illitterati pessimi, et litterati pejores? Quid bestia de abysso ascendens? Quid tota series litterarum aliud indicat, quam te ea quae sursum sunt sapere, non quae super terram? [Col. 0082C] (Colos. III.) At ego adhuc super flumina Babylonis sedens et flens, qui in salicibus infructuosis suspendi organa, quomodo cantabo canticum Domini in terra aliena? (Psal. CXXXVI.) Illud in te, charissime, hoc in me dum intueor, perpendo, considero, verba, ut dixi, adimit, silentium indicit. Nec de aliis judicare audeo, quia non cum judicibus solium sustineo, sed cum reis supplicium formido. Nec illam in alios ferre sententiam volo, quam ipse evadere quaero, ne sim de illis de quibus Apostolus: in quo, ait, alium judicas, teipsum condemnas (Rom. II) . Sed tu, mi dilectissime, qui non ut ilii de quibus scribis, pravi illusores sibiipsis, sed mundo et ejus principi, velut avi illusisti, qui bestiam de abysso ascendentem evasisti, qui ejus dentes orbem [Col. 0082D] conterentes contrivisti, colla conculcasti, cornua confregisti; tu, inquam, libere de his loqui, tu secure disputare, tu subtiliter investigare, investigata invenire et inventa poteris diffinire. In te igitur, quae in me transfudisti, refundo, vice mea te fungi praecipio, stylum quem occupato ingerebas, otioso remitto, quoniam rectius latices a largissimis fontibus, quam ab exustis rupibus exspectantur, melius siderum fulgorem incolumes, quam lippientes oculi contemplantur, longe similius intuentium species in aqua pacata, quam turbata formatur. Aperi ergo [Col. 0083A] labia, repleatur os tuum laude, et dic quae mihi dicenda proponebas, ut, quia amore quietis et silentii spiritualis Liae fructum ex te ad praesens perdimus, Rachelis in te singulari pulchritudine oblectemur. Debet is labor valde tibi esse jucundus, nec a tam fructuoso opere aliquatenus corpus cessare, ut, dum mens divina meditando, manus scribendo, oculi legendo, lingua loquendo, totus homo interior, atque exterior cooperando laborat, holocaustum medullatum Deo offeras, ut qui te totum saeculo subduxisti, integrum te sacrificium Deo impendas. Memento et amicorum in his beatis laboribus, et maxime in sacris orationibus, quia non debent frustrari oratione pia qui tibi junguntur dilectione sancta.

Quid est, ut voce Judaeorum utar, quousque animam nostram tollis? (Joan. X.) quandiu renitentem trahis? quousque me tenaci catena circumagis? O quam grave dilectionis vinculum, a quo nec reus solvitur, nec innocens expeditur! Fortius hoc omni aere, gravius omni pondere, quia fortis est ut mors dilectio, dura sicut infernus aemulatio (Cant. VIII) . Hac compede vinctus teneor, hoc pondere pressus aggravor, hac catena quocunque pergo, vincior. Fert ista animus nunquam tui immemor et cum semper regiones regionibus, provincias provinciis commutet, te solum nunquam mutare, nunquam a se repellere valet. Quare hoc? Nunquid a te ducatus? [Col. 0083C] nunquid regna? nunquid mundi gloriam? nunquid montes, ut dicitur, aureos praestolatur? Non hoc, charissime, non hoc; non hoc certe a te amicus [Col. 0084A] animus exspectat. Quid igitur? Nosti ipse. Quid loquendo fatigarer? tibi te ipsum remitto. Tu esto inventor, judex et cognitor horum. Et ut aliquid dicam, precare illum pro me, quem, pro posse, veneror et diligo in te. Quem licet meditetur mens mea, licet loquatur lingua mea, longe tamen ab eo deviat vita mea. Redde ergo vicem amico, ut qui nec inter servos laboris tui obliviscitur, insuavi, quod multo facile est, requie tua, constanti semper memoria teneatur. Haec breviter scripto praemisi, dicturus ipse, Deo volente, in proximo quae praetermisi.

Quoniam de obitu semper dilecti nostri domini regis Anglorum ⁜ (22) , nihil adhuc dilectioni vestrae mandavimus, causa haec fuit, quoniam et multus moeror, quo nondum nos expedire possumus, hoc prohibuit, et tantae calamitatis nos primos relatores esse, non immerito piguit. Verum, quia si quid scimus, vos scire placuit, noveritis nihil nos aliud adhuc noscere potuisse, quam per octo dies in quadam villa juxta Rothomagum, lecto eum decubuisse, domnum Rothomagensem archiepiscopum ei assidue adhaesisse, munitum ab eo omnibus ecclesiasticis sacramentis, in optima poenitentia, et fideli confessione quarto Nonas Decembris de saeculo migrasse. [Col. 0084C] Corpus ejus, sicut disposuerat, Rothomagum delatum ⁜ (23) et inde a Rotberto comite filio ⁜ (24) suo apud Radingas ⁜ (25) tumulandum, Angliam [Col. 0085A] versus deportatum est. Northmannia tota civilibus et externis jam bellis fremit. De statu regni transmarini, nihil adhuc certi audivimus. Nam qui nobis haec retulerunt, citissime a Northmannia aufugerunt. Misimus tamen jam cursores duos, unum domno Rothomagensi, alium domno Wintoniensi ⁜ (26) , qui festinanter quidquid de eis et ab eis cognoverint, nobis in proximo renuntient. Pro regis defuncti aeterna salute tanta constituimus, quanta nunquam Cluniaci pro alio constituta sunt. Quid vos pro eo agere debeatis, superfluum est, ut nobis videtur, mandare.

Conquereris me tui oblitum, germanitatis immemorem, nihil tibi ex multo tempore jam scripsisse, et majestatem meam humilitatem tuam contemptui habuisse. At ego silentii mei ita justissimas causas reputo, ut vix culpam effugiam, si vel nunc loqui tentavero. Ut enim taceam, quae optime nosti, mundi tumultus, rerum occupationes, causarum implicationes, quibus me catenis saepe constrictum vidisti et gemuisti, quae satis a scribendo excusare me possunt; illud modo tantum in lite versetur, quod frater ex Deo, quod germanus ex carne, quod intimus ex affectu, a me ut perfuga recessisti, ut dolosus evasisti, ut fur matutinus, ne dicam nocturnus, [Col. 0085C] me contempto, inviso, insalutato fugisti. Fuerat cohabitatio tua mecum fere decennalis; quo toto tempore, quanta inter nos de divinis collata, quam fervens de spiritualibus sermo, quam frequens de praesentium contemptu collatio, qualis de aeternorum appetitu cohortatio fuerit et ipse nosti et ego non in toto oblitus sum. Efferbuerat inter nos eo ardore fervor charitatis, ut qui te solo impulsu naturae coeperam diligere, jam non te nossem nisi ex Deo, et in Deo amare. Erat mihi ad te recursus ab humanis et a marinis fluctibus, in te velut in portu tutissimo quiescebam; et ruinam mundi assidue minitantem, quasi hostis mei interitum prophetantem, laetus audiebam. Miserias tam meas quam aliorum deplorantem, et, Parce, Deus, inclamantem, [Col. 0085D] hilaris et aggaudens auscultabam, et non inani vanitate, sed devota charitate eadem inclamabam. Erat turris in qua manebas, mihi turris fortitudinis a facie inimici, de qua in hostium ora frequenter spicula jaculabamur et nos ipsos ab eorum jaculis valli nostri munimine tutabamur. Haec et multa his similia rerum spiritualium instrumenta, qui [Col. 0086A] contempsit, qui abjecit, qui calcavit, fidei desertor, amicorum proditor, naturae contemptor, nunquid litteris meis dignus est? nunquid epistola mea recreandus est? nunquid nuntio meo visitandus est? Est, est, meo judicio gravi poena dignus et omni venia indignus. Sed admiscenda est judicio misericordia et sic demum danda induigentia, si is qui a nobis contemptor exiit, satisfacturus redierit. Laudo quidem in te amorem pretiosorum martyrum Christi, ad quorum adoranda sepulcra fugisti, quae ego etsi corpore absens, tamen spiritu praesens toto mentis affectu, colo, suscipio, adoro. Sed eam charitatem spernere non debuisti, pro qua conservanda magni illi testes Dei, praefulgida sidera coeli corpora [Col. 0086B] tradiderunt, sanguinem effuderunt, vitam ipse Creatori omnium impenderunt. Non debuisti, inquam, vivens perdere, quod illi nec mortui perdiderunt. Ne ergo ultra scribas mihi: Dilige diligentem te; sed scribe: Dilige contemnentem te, et ama deserentem, et sequere fugientem. Scripsisti etiam mihi de tunica transmittenda. Egone illi tunicam mittam qui me non indiget, qui sibi sufficit, qui, secundum Apostolum, jam dives factus est et sine me regnat? (I Cor. IV.) Cur exigit vestem meam, qui deseruit tectum meum? An illa injuria merebitur praemium, cui extremum debetur supplicium? Hic, hic plane exclamandum esset: Parce, Deus, ubi maxime laeditur justitia ejus. Sed mittam, mittam tunicam, ne imputetur avaritiae, si lex servetur justitiae. Eam tamen [Col. 0086C] volo interponi legem, ut ea suscepta, aut domum, ut dixi, redeas, aut nullam ultra tunicam a me, vel pallium quaeras. Et ut me in ultimo non ludo, sed serio loquentem audias, hortor plane ut redeas, quia nunquam contraria contrariis, sed semper similia similibus conveniunt. Monachum monachis, clericum clericis, laicum laicis cohabitare, nec ordines proprios confundere decet, ne forte juxta poetam,

Exsecrabile facinus, puniendum flagitium, inauditum nostris saeculis scelus, de nece eorum qui pro justitia usque ad sanguinem restiterunt, ad aures pietatis vestrae credimus pervenisse. Dolendum quidem de morte eorum quos sacrilega homicidarum crudelitas innocentes peremit; sed multo magis dolendum quod condignam impietatis suae poenam, necdum illa, plusquam belluina, crudelitas invenit. Ecce enim qui a conspectu hominum jam [Col. 0087B] perisse debuerant, cruentis mentibus et adhuc sanguinem distillantibus manibus, de impunitate sibi blandiuntur et quasi de bello triumphum reportaverint, unde confundi debuerant, gloriantur. Quorum impunitas arma caeteris ministrat furoris, ut, sicut post Aurelianensem subdecanum ad domnum Thomam Parisiensem, quia prior inultus remanserat, persecutorum gladius se convertit; ita etiam post hunc ad alios transeat, et pari sententia clericos, canonicos monachosque involvat. Quoniam igitur regalis gladius in tales nimium obtusus est, rogamus, et omnes legem Dei zelantes nobiscum deprecantur, ut episcopalis, imo spiritualis gladius, quod est verbum Dei, secundum Apostolum, non sit [Col. 0087C] alligatum (II Tim. II) , ut eo percussi moriantur peccato, vivant autem Deo. Hac de causa nuper in partibus nostris, archiepiscoporum, episcoporum, abbatum ac multorum religiosorum et sapientium personae congregatae sunt, et consilio habito in hujusmodi sacrilegos severitatis sententiam protulerunt. Confirmet ergo, si placet, apostolica auctoritas, quod ab eis bene actum est; suppleat, si quid minus severe decretum est, ut et impii debita ultione puniantur, et ab eorum imitatione caeteri deterreantur. De caetero quam reverendae vitae sit, quamque fidelis apostolatui vestro domnus Rothomagensis archiepiscopus fuerit, quantumque pro pace vestra laboraverit, non est necesse vos instrui, quem plene de his omnibus instructum credimus. Supplicamus [Col. 0087D] igitur paternitati vestrae, ut ita paci ejus et justitiae provideatis, quatenus et Deo possit reddere quod Dei est et Caesari quod Caesaris est, ut, si fieri potest, et divinae censurae non displiceat et majestatem regiam non offendat.

Ad partes Arvernicas tenaci negotiorum unco, paschalibus adhuc feriis instantibus, tractus, nuntium beatitudinis vestrae, quem Cluniaco direxistis, Silviniaci multis jam diebus me sustinentem inveni. [Col. 0088A] A quo cum litteras laetus suscepissem et in eis me de adventu vestro, sicut condixeramus, certificari sperarem, subito pro spe desperatio, pro gaudio moestitia exorta est, cum eum, cui mox occurrere festinabam et quem jam ad fores meas pulsare credebam, necdum suae domus limina excessisse cognovi. Cumque excusationibus subsequentibus animi mei molestiam utcunque lenire studerem, diu conatus non potui, quia insufficientes, ut salvo amore vestro irasci liceat, ad omnia inveni. Quid enim? Etsi, ut litterae sanctitatis vestrae sonant, praecepto domini papae communis Collecta facta est, si nulli parcere potuit cura exactoris; si propter aridissimam receptorum exiguitatem, in hortum descensum est; si proprii fructus comesti, hoc est, de [Col. 0088B] proprio quod deerat aerario suppletum, nunquid his exactis via exclusa est? aut nusquam postea iter patuit? An quoquam progrediendi nulla deinceps facultas fuit? An omni itinere frequentato, solum Cluniacense iter invisum et velut barbaricis gladiis cruentum, fugiendum visum est? Ita plane, ita hoc iter mihi vitare videmini, ac si venienti latro jugulo immineat, leo insidians secus viam lateat, flammivomo hiatu draco praedam, jam jamque rapturus insistat. Sed estote, estote, inquam, securus; nec latro timendus, nec leo metuendus, nec draco, Deo meque comitante, formidandus est. Sed quid rursum persuadere conor? quid iterum exhortari molior? quid demum meam frustra operam insumere [Col. 0088C] nitor? Spes mea, quae me saepenumero fefellit, ne sperare toties negata debeam, vehementer cogit. Sed tamen charitatis, quae nescit exstingui, ardore denuo suscitata, adhuc clamare non desinit, et quousque optata consequatur, requiescere nescit. Clamoribus igitur continuis ad ostium amici instare deliberat, ut si non eo quod amicus ejus est, propter improbitatem tamen ejus surgat, et det ei [panes] quotquot habet necessarios, (Luc. XI) . Unde multo vehementius quam ante institerat, instat; et ut certum adventus vestri tempus designetis, summopere precatur. Exspectat enim vos vestra Cluniacus, quae nullatenus plene laetabitur, quam praesentibus et spiritualibus vestris benedictionibus repleatur. Esse nostrum, super quo amicitiam vestram [Col. 0088D] sollicitari cognovi, prosperum esse sciatis, tuncque nihil cumulo gaudiorum deesse, cum, Dei gratia largiente, vos nobiscum contigerit adesse.

Quantum amoris affectum erga vos et olim et nuper maxime corde conceperim, utinam opere parere possem. Agnosceret profecto vestra prudentia quod ignorat, et meritis suis se qualemcunque amicum emisse, ipso rerum experimento probaret. Quem enim non emerent tanta pretia meritorum, tot charismata gratiarum, toties nobis et nostris [Col. 0089A] impensa congeries beneficiorum? Quem, inquam, non ad dilectionem vestri allicerent, imo compellerent, prudentia humilis, humilitas sublimis, scientia cauta, dulcedo compta, egregii mores, lingua polita, vita limata? Haec certe, quae omnes trahere debent, me quoque justitiae instrumenta traxerunt, ut vestri memoriam in pectoris mei arcano altissime recondam, nec eam quolibet casu ab intimis meis avelli permittam. Ea de causa, et vos ipsum mihi quandoque in Christo uniri opto, ut de illorum numero esse possitis, quos juxta Prophetam, Deus inhabitare facit unanimes in domo (Psal. LXVII) . Quia si istud ad praesens vos forte differre plurima impedimenta coegerint, hoc saltem mihi poscenti animus amicus non neget, ut si non vos, tamen alterum [Col. 0089B] vestrum, hoc est unum de filiis, Deo, a quo eum accepit, non tam donet quam reconsignet. Si hoc donum per manum meam Cluniacensi Ecclesiae feceritis, erit ille mihi in filium, vosque per eum, ut confido, promerebimini Patrem habere Deum. Super hoc quid sitis acturus, nuntio vel litteris suspensum certificate.

Suscepi litteras dilectionis tuae, charissime frater, Sabbato sancto Dominicae sepulturae et eas, quia [Col. 0089C] prius non potui, altari assidens jam officiis inchoatis perlegi. Nec poenituit tali eas loco et tempore me legisse, cum earum lectionem multum mihi senserim profuisse. Nam inclusionis et solitudinis tuae recordatus, me mundo expositum medullitus ingemui et te ei morientem, ne dicam mortuum, gratulans intellexi. Gavisus sum, et de salute tua non mediocriter te esse sollicitum et mei non fuisse oblitum. Exsultavi in Domino, novellam plantationem spem fructus sequentis festinatis jam floribus anteferre; cui et si incrementum dare non potui, rigationis tamen, licet exiguum, ex bono cordis affectu beneficium impendi. Cumque totius epistolae seriem diligenti oculo non semel perlegens, invenissem me ad scribendum fraternitati tuae sollicite [Col. 0089D] admoneri, teque quantulamcunque exhortationem meam aridissime esurire, laetatus sum quidem te panis illius, in quo solo vivit spiritualis homo, delectabili esurie cruciari; sed agnoscens a quo hunc peteres, errorem de proposito pietatis nascentem adverti. Si enim verum est quod ait Scriptura, sapientiam scribe in tempore otii, et qui minoratur actu, ipse percipiet eam (Eccl. XXXVIII) , quomodo quidquam ad sapientiam pertinens scribere poterit, cui nullum otium, cui unum et molestissimum tota vita negotium est? Quomodo percipiet eam, qui non solum actu minime minoratur, sed etiam importunissimis [Col. 0090A] rerum saecularium actionibus magis magisque in dies cumulatur? Quomodo a divinis deliciis jejunus quidquam saporum proximis eructabit, cum juxta vulgare proverbium, amarum os nunquam mel spuere possit? Quomodo dabo quod non accepi, cum dicat Joannes Baptista: Non potest homo accipere quidquam, nisi ei datum fuerit de coelo? (Joan. III.) Tu potius, tu qui omni terreno cares negotio, coelesti abundas otio, lectione continua reficeris, oratione assidua saginaris, cujus sicut adipe et pinguedine repletur anima; tu, inquam, labiis exsultationis deberes esurientem me reficere, sitientem potare, ex superabundante spiritus tui sagina cordis mei ariditatem impinguare. Quia si forte obstinatius, ut coepisti, instans, etiam [Col. 0090B] invitum loqui compellis, et pro auribus quas tibi adhibere debueram, os aperire, nescio quid tibi congruentius proponere possim quam quod a corde tuo nulla unquam delere queat oblivio, nulla temporum varietas abolere, nulla per Dei gratiam animi mobilitas commutare. Nam quantalibet alia dicta fuerint, labilis memoriae elapsa complexibus facile evanescent. Hoc tanto difficilius animum fugiet, quanto familiarius ipsis corporis sensibus semper occurret.

Cellam itaque, cujus objectu in medio mundi positus a mundo secerneris, cujus ope intimos vastarum solitudinum recessus penetrasse videris, cujus inclusione, nec remotissima Aegyptiorum deserta [Col. 0090C] aemularis: hanc, inquam, cellam tibi propono, ut secundum antiqui cujusdam Patris dictum, ipsa sola eloquentius omnibus magistris tacendo te doceat. Hanc certe non audire non poteris, quando eam quotidianum salutis tuae monitorem habebis. Fuge, ait quidam Patrum, homines, et tace, et salvus eris. (HIERONYMUS.) Aut scuto, aut pedibus, mors vitanda est. Et Jeremias: Sedebit solitarius, et tacebit: quia levabit se super se (Thren. III) . Et David: Dedisti, ait, metuentibus te significationem, ut fugiant a facie arcus (Psal. LIX) . Haec te cella, dilectissime, a facie divini judicii fugientem suscepit: haec te secundum Isaiam, quasi fossa humo a facie formidinis Domini venientis percutere terram, abscondit (Isa. II) ; haec velut parvula Segor, a Sodomae, [Col. 0090D] hoc est, mundi incendiis illaesum servavit (Gen. XIX) . Haec Eliae, quondam Achab et Jezabel per deserta fugienti latibulum praebuit: ubi ille constitutus, vocem Dei sibi familiariter loquentis audivit, ubi non in spiritu, non in commotione, non in igne, sed in sibilo aurae tenuis, hoc est, in subtili et paucis perceptibili spiritus sui inspiratione hominibus eum adesse cognovit (III Reg. XIX) . Haec Paulum illum, hujus quod elegisti propositi caput, sexagenaria occultatione celavit et multo tempore alimentis coelestibus pastum, novissime, teste Antonio, ad panem vitae perpetuo edendum transmisit. Haec te [Col. 0091A] mortali huic vitae, non tantum mortuum, sed etiam sepultum, sui conclusione tibi ipsi assidue repraesentat, et quodammodo tibi atque Colossensibus apostolica voce inclamat: Mortui enim estis, et vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III) . Quod licet spiritualiter intellectum, tibi multisque aliis commune sit, si tamen etiam corporaliter cogitetur, tuum pene singulariter hoc tempore fit. Nam etsi plurimi carnalibus actionibus moriuntur, nullus tamen ante carnis mortem, carnis sepulcrum ingreditur. Tu autem, ut vere te mundo ostendas mortuum, ipsum adhuc vivens intrasti sepulcrum.

Sed attendendum tibi est, charissime, et omnimodis satagendum, ut quod de te humana opinio existimat, hoc in te divinus oculus agnoscat. Ingressus [Col. 0091B] es quippe, ut dixi, sepulcrum, ideoque quidquid mundi prius in te vixerat, totum tecum necesse est esse sepultum. Nam nulli sepultura debetur, nisi ei qui jam vita carere probatur. Sicut enim sepulcrum mortuo, sic tantummodo mortuus debetur sepulcro. Alioquin, ut mortuum non sepelire ducitur inhumanum, ita viventem tumulare agnoscitur perniciosum. Oportet ergo ut qui Christo commortuus ei consepeliris, nihil in te mundanum spirare patiaris. Habes quidem septum speluncae tuae, quae a te accessus hominum prohibet; sed adhibe et murum, qui solus malignorum impetus spirituum coercet. De quo Isaias: Salvator ponetur in ea murus, et antemurale (Isa. XXVI) . Salvator ergo murus sit tibi impenetrabilis, turris sit tibi inexpugnabilis, foramen [Col. 0091C] petrae, caverna maceriae, quae in cruce clavis et lancea perforata, tutissimum tibi contra hostes universos receptaculum, sua vulnera praeparavit. In quibus constitutus, et eis per patientiam communicans, et ipse ab hostium incursionibus tutus esse poteris, et eos viriliter propellere valebis. Nam sine hoc munimine, nec solitaria reclusio, nec corporalis afflictio, nec ad longinqua transmigratio quidquam prodesse poterit, sed potius ad concertandum acriore adversarios stimulo concitabit. Unde et ipse Dominus, ut non mitigari, sed vehementius instigari solitudine, atque jejuniis inimicum salutis humanae demonstraret et suos ad ei resistendum praepararet, non priusquam in desertum a spiritu duceretur, nec [Col. 0091D] antequam XL diebus ac noctibus jejunaret, diabolum ad se tentandum admisit. Testes sunt et Patres antiqui, Antonius, Hilarion, Macarius et caeteri ob solitariam conversationem acrioribus adversarii impugnationibus fatigati. Nam claustralium communiter viventium cohabitatio castrorum ad pugnam ordinatorum multitudini videtur comparari, ubi quisque tanto securius adversus adversarium dimicat, quanto sibi vicinius adjutorium de commilitonis dextera sperat. In illo enim praelio, non solum de sua quilibet praeliator virtute praesumit, sed etiam de aliorum dextra laevaque compugnantium viribus, quandoque magis quam de suis confidit. Laborant ibi singuli, et saluti suae insidiantes perimere, et coadjutores modis omnibus defensare. Nec minus [Col. 0092A] intelligunt in morte sociorum periculum, quam in vita inimicorum sentiunt detrimentum. At solitudinis singulare certamen tanto periculosius agitur, quanto serius alienum auxilium dimicans praestolatur. Quodque periculo accrescit, non ut in acie fieri solet, multi contra multos, nec ut in duello, unus contra unum; sed inusitato praeliandi more, solus contra plurimos et numero et virtute praestantes, dubia sub sorte contendit. Idcirco, ut verbis beati illius et magni Patris Benedicti utar, illorum est hanc vitam arripere, qui bene instructi fraterna ex acie, ad singularem pugnam eremi sola manu, vel brachio divinae tantum virtutis solatio adjuti utuntur.

Et ideo oportet, charissime, ut Scriptura loquitur, [Col. 0092B] sollicitum te ambulare cum Deo tuo, magnoque oneri validos humeros praeparare (Mich. VI) , et illas in partes scutum fidei circumferre, in quas intelligis inimicum tela ignea jaculari. Frustra quippe illud dextro lateri tutando adhibebis, si ipse in laevum spicula intorserit. In cassum pectori antepones, si se ipse in terga couverterit. Hoc quare dicam, sapienter adverte. Habet hostis adversus unumquodque propositum familiaria tela, nec eisdem contra omnes jaculis utitur, sed variis contra diversos armis armatur. Aliis ille laicos, aliis monachos, aliis subditos, aliis praelatos, aliis otiosos, aliis negotiosos insidiis appetit et multiplici astutia, sed eadem nequitia adversus universos desaevit. Inde est quod proprio solitarios, et maxime reclusos, [Col. 0092C] bello persequitur, et velut ad singulare certamen provocatus, singulari in eorum interitum saevitia instigatur. Ingerit eis ex singularitate superbiam, ex otio desidiam, ex taciturnitate multiloquium, ex paupertatis timore avaritiam. Nam magnum et singulare esse, quod solitariae reclusionis professionem elegerit, quod aliorum amplas vias fugiendo, angustissimum iter assumpserit, quod eorum tepiditatem multo spiritus fervore evicerit, quod fere nullum hujus propositi aemulatorem habeat, solitario laudator dolosus insibilat. Item quia, secundum Scripturam, in desideriis est omnis otiosus (Prov. XXI) , succedente desidia succedunt desideria: totum illud tempus, quod subtractum fuerat occupationibus, [Col. 0092D] vanis noxiisque impenditur cogitationibus. Irruit praeceps agmen multiplicium tentationum, et velut in vacua et in vacante discurrens domo, turba vitiorum confusis clamoribus universa perturbat. Concluditur intra cellulam mundus universus, et angustum septum vix unius hominis capax, multarum terrarum urbes regnaque complectitur. Fit quietissimum otium, turbulentissimum negotium, et cum nihil corporis sensibus nisi solitudo occurrat, familiari accessu, animae visibus se mundus cum suis omnibus repraesentat.

Nunc sibi judiciale tribunal magnus eremita usurpat, nunc episcopalibus infulis caput exornat, nunc multis monachorum millibus praesidet, nunc quaelibet alia ecclesiasticae dignitatis officia pererrat, et [Col. 0093A] se, cum pluribus prodesse majore animae suae lucro potuerit, otiosum torpere deflens, propositique oblitus, omni labore laborosius ipsa sua quiete laborat. Nec innumera alia longe istis deteriora replico, quae miserum hominem, postquam semel hostibus terga dederit, exerto in ejus necem gladio persequuntur, nec ante plerumque absistunt, quam de sanguine ejus cruentas manus crudeles homicidae reportent. Sic furentibus intra mentis arcana variarum rerum affectionibus, cum nihil de cogitatis praeter vacuam cellulam anima teneat, prae taedio dormitans, ipsius miserabilis taedii non in Deo, sed in mundo, non in se, sed extra se quaerit remedium, pro quo majus incidit detrimentum. Nam quia semel assumptum propositum eremitam deserere pudet, quaeritur occasio [Col. 0093B] frequentis alieni colloquii, ut qui multa de se tacens tormenta patitur, aliorum saltem confabulationibus relevetur. Aperitur arcta reclusionis fenestra, et velut ad divinum oraculum confluunt examina populorum. Dat responsa divinus propheta omnibus, et quasi de singulis, si tacuerit, sit Deo redditurus rationem, universorum causas audit, examinat et discernit. Ibi plene de diu meditatis animo satisfacit, et sicut post acerbam famem cibo famelicus reficitur, ita ille avidis morsibus confluentium rumoribus satiatur. Obserata quidem est janua, vel forte lapidibus obturata; sed per angustum fenestrellae aditum recipit, quidquid per ostii latitudinem non admittit. Non intrant certe ad eum concurrentium corpora, sed penetrat et replet omnia, quae sola [Col. 0093C] animum a recto proposito avocat, corporum cura. Exundat ab ore copia verborum, et longi stillicidio silentii de cisterna dissipata prorumpit. Cumque de multis millibus singuli ejus onustati sermone discedant, solus ille toti, si confluant, orbi, infatigatus leges promulgat. Talibus acedia remediis non curata, sed instigata, fortius ad tempus sopita resurgit, et ut febris acutissima paululum aquae rigore [frigore] lenita, demum velut ipsa medela saevior ad urendum insurgit. Nec ante quiescere potest, quam ad semel expertum perniciosum remedium redeat, et rursum se sub religionis velamine, tumultuosis verborum occupationibus immisceat. Quia si forte ex sanctitatis reverentia, vel confiteantur homines servo Dei peccata sua, vel consilium ab eo, quia [Col. 0093D] poenitentiam dare non potest, requirant, sive se orationibus ejus ex devotione commendent, non solum se jam coelo dignum esse judicat, sed etiam devotorum oblationes suscipere non recusat. In quorum uno, spiritu superbiae, aliorum se metiens opinione decipitur; in altero, per eamdem superbiam, quae initium est omnis peccati (Eccli X) , ad avaritiae idololatriam dolose inducitur. Nam qui penuriam professus fuerat, paulatim opes congregat; nec prius desistit quam alienis reatibus proprium penum farciat. Simulat ea colligens indigentiae supplementum, vel si quid suae necessitati superfuerit, indigentium adjumentum. Vult dispensator fieri alienorum [Col. 0094A] bonorum, qui possessionem abjuraverat propriorum.

Hac occasione Dei servus mammonae efficitur famulus, ut cum se fingit egenorum utilitati prospicere, cupiditati suae liberius valeat inservire. Ea de causa omnes ad subveniendum pauperibus exhortatur, ut dum Paulus ministrans sanctus esse creditur, Ananias fraudator nullatenus aestimetur. Hoc astu, tugurium pauperis fit regum gazophylacium, solitarii inopia Salomonis opibus antefertur, et de spelunca egestatis Indorum thesauri largissime profunduntur. Post, de cura pauperum ad culmina transfertur aedificiorum. Inde subjecta omnia curiose perlustrat, fundamenta jacit, perpendiculum extendit, structurae suae longitudinem, altitudinem et latitudinem studiosus [Col. 0094B] geometer dimetitur; ecclesias aedificat, urbes moenibus ambit, flumina pontibus obnubit, et se solum destruens, universa construit. Ita solitudinis professor in medio saeculi conversatur, cellula clausus inter frequentias populorum discurrit, nundinas et angiportus sollicitus mercator oberrat, fit ei requies tormentum, sessio labor, silentium poena, clausura infernus. Sic, sic caecatus lumine mentis, claususque tenebroso carcere, rursus ad molam inquietudinis redit, utque Samson allophylis fit quondam fortis (Judic. XVI) , daemonibus eremita ludibrium. Haec tibi, charissime, pauca de multis, sed quae vehementius consimilis propositi homines perturbare solent, breviter ante cordis tui oculos reduxi, ut contra omnia quidem hostis tentamenta [Col. 0094C] brachium fortitudinis exeras, sed adversum ista professionis tuae magis familiaria mala, magis cautus existas. Praemissa enim munditia carnisque continentia, de qua vel in modico exhortari te superfluum judicavi, licet nihil intentatum relinquere Satanas soleat, hac, inquam, praemissa et velut in fundamento virtutum firmiter collocata, quam Apostolus vocat sanctimoniam (Hebr. XII) , sine qua nemo videbit Deum, paupertatis et verae humilitatis tibi est fabrica construenda, et quae ipsius coeli intima penetrent, altissima fastigia erigenda. Nam, Beati pauperes spiritu, quoniam ipsorum est regnum coelorum (Matth. V) .

Haec in Christo tuo, cujus crucem portas, cujus sepulcrum inhabitas, cujus in te resurrectionem [Col. 0094D] exspectas, specialiter effulserunt. Haec in terris Deus homo ambulans, itineris sui vestigia hominibus dereliquit; per haec suis gradiendum esse, coelestis Magister ostendit. Pauper ille fuit, non habens ubi caput reclinaret (Luc. IX) ; nec is per quem mundus factus est, mundum ingrediens propriam domum, in qua nasceretur, invenit, sed reclinavit eum mater in praesepio, quia non erat ei locus in diversorio (Luc. II) . Pauper ille fuit, qui de censu regibus reddendo consultus, cum nihil apud hominem unde illum posset reddere invenisset, ad inexhaustos deitatis thesauros se contulit, et quod de domestica arca non potuit, de ore piscis hamo Petri Apostoli persolvit (Matth. XVII) . Pauper fuit, qui cum panis [Col. 0095A] esset angelorum, pane saepe reficiebatur publicanorum. Pauper ille fuit, quem nunquam seges propria pavit, nunquam vitis ab eo culta potavit, nunquam gregis sui vellus protexit, nunquam pecunia, quae vel ex innumeris miraculis congregari potuisset, ditavit: qui nec coenaculum, ubi ultimum Pascha jam passurus cum discipulis manducaret, habuit, sed a patrefamilias mutuavit dicens. Ubi est diversorium, ubi Pascha cum discipulis meis manducem? (Luc. XXII.) Sis et tu hujus Dominicae paupertatis amator pariter et imitator, neque te propter aliorum necessitates, quantalibet pecunia implices, qui ne pro tuis indigentiis implicareris, omnes a te talium sollicitudinum nodo explicuisti. Faciant sibi qui te consuluerint amicos consilio tuo, imo Domini, de mammona iniquitatis, [Col. 0095B] neque te habeant erogatorem suarum pecuniarum, quem esse existimant contemptorem propriarum. Quia si institerint, dent, si ita volunt, priori tuo, dent fratribus tuis, ut vel ad proprios usus ab ipsis retineantur, aut per manus eorum aliis distribuantur. Sed et si ipsi fratres tui institorem talium te esse praeceperint, et de paupertate tua sibi negotiari, non acquiescas, meamque auctoritatem coactioni eorum objice, licet in his nullum sit periculum inobedientiae, in quibus ratio contradicit justitiae. Sit cella tua vacua pecunia, repleta justitia, indigens opibus, referta virtutibus, ut quia non est conventio Christi ad Belial, ita exinaniatur rebus terrenis, ut possit in ea coelestibus locus esse thesauris. Nec ipsius corporis tui te nimium cura sollicitet, ne forte [Col. 0095C] oculum in coelo defixum, rursum in terras respicere cogat, et semel corvina cupiditate cadaveri inhaerens, ad arcam redire contemnat (Gen. VIII) .

Praestolare post Deum a priore tuo sobrium victum, et non superfluum vestitum, quae, juxta beatum Apostolum, ab eo consequens, his esto contentus (I Tim. VI) . Sic pauper, et pauper spiritu, pauperem Dominum tuum sequere, ut non tantum de egestate rerum, quantum de spiritus paupertate, hoc est humilitate, in ipso Domino glorieris. Noli ambulare in magnis, neque in mirabilibus super te, quia si te mirabilem putaveris, mirabilem in sanctis suis nequaquam admirari poteris. Nam defixa mens in admirationem creaturae, nullo modo proficere [Col. 0095D] potest ad considerationem rei increatae. Pondere enim, quo in inferiora demergitur, ad superna respicere prohibetur. Non tibi blandiatur propria solitudo, nec vilescat aliorum multitudo; sed omnibus te inferiorem et viliorem non solum lingua pronuntia, sed etiam intimo cordis crede affectu. Hoc est plane, secundum Domini sententiam, esse mitem et humilem corde (Matth. XI) . Praepone vitam eorum vitae tuae, actus eorum actibus tuis, laborem eorum quieti tuae, opera eorum otio tuo, ut, dum alienos profectus attendis, de propriis operibus non extollaris. Cogita quanta illis non desint quae tibi adesse non possunt bonorum operum exercitia, quorum et si affectum habere valeas, effectum tamen ultra assequi nullatenus possis. Es quidem, et tu [Col. 0096A] jumentum Domini, sed clausus stabulo ejus, recubas et ruminas pabula ejus. Sunt illi equi fortes parati in diem belli, in quibus eques coelestis residens, fortiter expugnat et perimit principem mundi. Aguntur isti freno obedientiae, concitantur stimulis disciplinae; anheli et saepe latera cruentati viam mandatorum Dei discurrunt, nec, nisi cursu consummato bravium comprehendant, quiescunt. Hi pondus diei et aestus non cellulis clausi, sed sub divo constituti tolerant, jugum obedientiae forti cervice sustentant, jacula iracundiae fortiter ab hostibus et proximis intorta, patientiae scuto repellunt. Qui nihil sibi de mundo, nec seipsos reservant, et sicut de simulacris legitur: Oculos habent et non videbunt, aures habent, et non audient, manus habent et non [Col. 0096B] palpabunt, pedes habent et non ambulabunt, non clamabunt in gutture suo (Psal. CXI) . Egentes, angustiati, afflicti, quibus interdum virtute obedientiae, nec ipsa bona operari licet, pro quibus plerumque ac si pro malis operibus poenas luunt. Super haec omnia te quiescentem et feriatum mundus adorat, hos laborantes et fatigatos magno contemptus et amaritudinis calice potat. Hos tibi et omnem cujuslibet religionis ordinem antepone, ut cum omnibus te postposueris, omnibus ab inspectore cordium praeponi merearis. Nam vocatus es ad nuptias, in quibus si ultimum elegeris locum, audies ab invitatore: Amice, ascende superius (Luc. XIV) . Sic angelo superbiae calcato, Christi tui paupertate ditatus, humilitate coelis altior factus, jam contra praemissum [Col. 0096C] acediae spiritum armare et eum virili dextera, qua jam dictos prostraveris, elide. Facilis erit ejus subjugatio, frequentes de fortioribus hostibus victorias assecuto. Noli eo instante confugere ad perniciosa remedia, nec in hac parte morbo morbum curari aestimes; sed ea tibi adhibe medicamina, quae et laedere nesciant et festinata salutem efficacia reddant.

Oratione ergo primitus, quasi primo et praecipuo bono tam hoc quam caetera mala propellere consuesce, atque in ea totam mentis intentionem defige. Hac orantis corpore quiescente, vincuntur furentes aeriae potestates, hac tentationes validissimae fortissime superantur, hac infestantes cogitationes ut muscae importunissimae abiguntur, hac fugantur [Col. 0096D] spissae Aegyptiorum tenebrae, hac infulget mentibus lumen invisibile, hac cordis oculus carnali adhuc crassitudine obvelatus coelestia rimatur, hac ipsum increatum et creantem omnia Spiritum, humanus, prout homini licet, spiritus contemplatur. Huic coelesti theoriae te amodo victurum devovisti, propter hanc mundi latitudinem fugiens, angustiis te solitariae speluncae coarctasti, ne ab hoc intuitu mundanarum rerum te multiplex visio revocaret, corporeis oculis firmos parietes objecisti. Inter quos clausus, nec aspectus hominum reformidans, quanto es ab illis remotior, tanto Deo adesto propinquior. Sejunctus ab aliis illi adjungere, ut qui corpore a corporibus segregaris, spiritu spiritibus conjungaris. Ad hanc singularem orandi gratiam hortatur [Col. 0097A] Propheta: Venite, ait, adoremus, et procidamus ante Deum; ploremus coram Domino qui fecit nos (Psal. XCIV) . Et Apostolus: Sine intermissione orate, in omnibus gratias agite (I Thess. V) . Et ipse Dominus: Vigilate et orate, ut non intretis in tentationem (Matth. XXVI) , et ad cavendas, et ad repellendas tentationes, orationis bonum summum docens esse praesidium, et quia hoc supercoeleste donum in terris esse non potest perpetuum. Nam et Joannes apostolus dicit: Factum est silentium in coelo quasi media hora (Apoc. VIII) , non mense, aut die, vel hora, nec ipsa etiam media, sed quasi media hora, ostendens magnum quidem profectum esse orationis, sed longum esse non posse tempus orantis. Oportet ut orationem meditatio sancta sequatur, in [Col. 0097B] quam velut in pedissequam domina relapsa quiescat, de qua valentior quasi post quietem resurgat. Sed quoniam et ipsa ut tota spiritualis, alio adhuc et inferiore sustentaculo indiget, lectionis divinae suffragium adhibeatur. Quo recreata, clauso quoque libro quod legerit, retractet et diu retracta orationi velut famula subministret. Sicut enim ignis adipe injecto in majores flammas pabulo pinguedinis suscepto erumpit, sic orationis fervor, meditationis atque lectionis sagina impinguatus, in largissimos divini amoris aestus consurgit. Hae sunt deliciae filiorum regis, haec mensa a matre Sapientia praeparata, hae coelestes epulae, ad quas in plateis clamitans, parvulos, non magnos invitat, dicens: Si quis [Col. 0097C] est parvulus, veniat ad me (Prov. IX) . Et deinde: Venite, comedite panes meos, et bibite vinum quod miscui vobis (ibid.) . Hunc panem, non nisi ab omnibus escis humanis jejunus comedit; hoc vinum, non nisi omni alio potu abstinens haurit, quia qui carnalibus, secundum beatum Gregorium, voluptatibus pascitur, aeternarum deliciarum epulis indignus habetur. Sed novi, charissime, quia et ista sunt ardua, nec est cuilibet facile in istis tantummodo studiis vitam transigere.

Sequatur ergo haec tria praecedentia opus manuum, ut cum spiritualibus rebus defatigata, carnisque pondere a summis in ima dejecta mens labitur, non ad vaniloquia hominum, sed ad beatum corporis exercitium convertatur. Plantari non possunt [Col. 0097D] arbusculae, rigari nequeunt sata, neque aliquid ruralis operis exerceri, reclusione perpetua prohibente; sed (quod est utilius) pro aratro convertatur manus ad pennam, pro exarandis agris, divinis litteris paginae exarentur, seratur in chartula verbi Dei seminarium: quod maturatis segetibus, hoc est libris perfectis, multiplicatis frugibus, esurientes [Col. 0098A] lectores repleat, et sic panis coelestis lethalem animae famem depellat. Sic plane, sic verbi divini poteris fieri taciturnus praedicator, et, lingua silente, in multorum populorum auribus manus tua clamosis vocibus personabit. Clausus tenebris spelaeo tuo, et in codicibus tuis, terras ac maria peragrabis, in publicis ecclesiae conventibus lectoris ore verbum Dei de sublimi loco speculator inclamabis, in remotis claustrorum et domorum angulis illud idem servis Dei silentibus insusurrabis. Professio te eremitam, devotio faciet evangelistam, ut quod per teipsum non potueris, tuis laboribus promerearis. Animet te ad hoc agendum non parvum laboris praemium, quod pro omnibus consequeris, quibus hoc laudabili studio subvenire potueris. Nam quotquot [Col. 0098B] tuorum voluminum lectione superbiam prostraverint, luxuriam subegerint, avaritiam contempserint, iram domuerint, a quibuslibet malis vel caruerint vel poenituerint, ut manipuli sudoribus tuis collecti, aeternarum frugum tuarum horrea cumulabunt. Et dum cum vita hominis opera ejus finiri soleant, et cum deficiente deficere, tu nec mortuus morieris, nec a vita deficiens a bono opere cessabis, quando operibus tuis ad vitam mortuos revocabis. Tantoque tempore etiam post mortem tuam apud Deum extendetur lucrum operum tuorum, quanto, ut ita dicam, durare potuerit vita librorum tuorum. Quod si aut oculorum laesione, aut capitis dolore, aut forte taediosa assiduitate, vel [Col. 0098C] nequiveris, vel nolueris hoc solo opere manuum esse contentus, aliis quoque operum exercitiis vices alterna, ad comenda vel purganda fratrum capita pectines apta, thecas acuum subtili manu et docto pede torna, vascula vinaria ⁜ (29) , quae justitias vocant, vel similia concavare, et componere tenta. Sed et si palustria prope sunt loca, mattas, antiquum monachorum opus, compone ⁜ (30) , super quas aut semper aut saepe dormias; quas quotidianis aut frequentibus lacrymis infundas, quas frequenti genuum coram Deo inflexione atteras; vel, ut beatus Hieronymus ait, aut fiscellam texe junco, aut lentis canistrum plecte viminibus. Istis et consimilibus studiorum sanctorum laboribus totum beatae vitae tuae tempus occupans, nec quantumlibet adversariis, [Col. 0098D] quo se immergere valeant, vel in corde tuo, vel in cella tua spatium relinques, ut cum Deus virtutibus suis cuncta repleverit, nullus diabolo, nullus acediae, nullus reliquis vitiis locus supersit. Jam in nocturnis diurnisque officiis, non parva temporis portio consumetur, quibus tractim et intente, ut soli licuerit, canendis, tanto te majus necesse est studium [Col. 0099A] adhibere, quanto non velut gratuitum in his obsequium Deo impendis, sed quasi debitum censum ut servus Domino reddis. Hinc ad sacra redemptionis nostrae mysteria, his universis bonis corde mundato et manibus purificatis accede; et tantum salutis humanae remedium, te ipsum, secundum Apostolum, prius probans (I Cor. II) , vel continua, vel frequenta. Invitat te ad haec ipse decor et opportunitas loci, quem te nuper demonstrante vidi, et, ut dignum erat, laudavi. Ubi tu sacro altari assistens et cui assistas intelligens, mente tunc maxime in coelestibus conversare, et a mortalibus ipso quoque corpore sejunctus, immortalibus et beatis spiritibus totus conjungere. De jejuniis et vigiliis, sive quibuslibet carnis exasperationibus, [Col. 0099B] nulla a quolibet tibi est, ut mihi videtur, lex praefigenda, quoniam et propria complexio, et usus praeteritus, et praecipue talium rerum gratia tibi a Deo data vel danda nescitur. Tu tibi, qui omnia intima et extima tua nosti, in talibus praeceptor existe; tu tibi eos terminos, quos transgredi non sit necesse, adhibe, hac ratione sollicite conservata, ut in his et in omnibus actionibus tuis discretionem virtutum omnium matrem sequaris, quae idcirco omnium mater dicitur, quia nisi eas ipsa ut filias mater nutrierit, statim cuncta virtutum soboles interibit.

Unde oportet te ita aequa lance vitam tuam moderari, ut ea carni subtrahas, quae ejus possent militare [Col. 0099C] superbiae, et ea illi tribuas, quae tantum necessitati satisfacere possint naturae. Cui si plus justo concesseris, abundantia insolescens super se elevabitur; vel, si justa negaveris, sub seipsam miserrime dejicietur. Linguae autem quae alia regula indicetur, nisi ea quam Propheta sibi a Deo poscit, dicens: Pone, Domine, custodiam ori meo, et ostium circumstantiae labiis meis? (Psal. CXL.) Qui, ut sancti Ecclesiae doctores dicunt, idcirco labiis suis ostium postulat, ut sicut ostium necessitate tantum aperitur et clauditur, sic oris tui ostium utilitati aperiatur, nugacitati vel vanitati claudatur. Aperiatur fratribus ad aedificationem, claudatur ad obloquentium vel murmurantium detractionem. Aperiatur ad exhortationem supervenientium religiosorum, claudatur ad verbositatem curiosorum; et, ut breviter [Col. 0100A] dicam, aut audiatur aliquid utile, aut dicatur; vel si ista non fuerint, silentii censura a solitario non rumpatur. Et ut hanc viam mandatorum Dei non angustato, sed dilatato, juxta Psalmistam corde, currere valeas (Psal. CXVIII) et perfectionis ac perseverantiae virtutem consequi, charitatis oleo lampadem mentis reple, et divini amoris flammam magis magisque quotidianis incrementis in teipso accende, quam nec aquae multae exstinguere valeant (Cant. VIII) , nec flumina obruere queant. Hac dilectionis pinguedine dura cordis cervice lenita, jugum praeceptorum Dei, quod asperum prius putaveras, fiet suave; onus quod grave tibi videtur, fiet leve. Hac postquam imbutus fueris, erit tibi cella tua toto mundo latior, jejunium refectio, vigiliae somnus, [Col. 0100B] opus otium, labor requies. Nec quidquam te gravare poterit, quem spes amorque aeternorum velut geminis alis ad coelestia sublevabit. Hanc charitatis latitudinem a supernis derivatam ad proximos usque extende, teque non soli tibi vivere reputes; qui pro omnibus, et si non ex officio, tamen ex ea quam dixi charitate, Deo assistere debes. Esto ut Moyses pro populo in his quae ad Deum sunt (Exod. XVIII) . Funde principaliter pro Ecclesia Dei devotas maxime hoc tempore preces, pro his qui ei praesunt, et secundum Apostolum, pro omnibus qui in sublimitate sunt (I Tim. II) . Pro religiosis congregationibus, et specialiter pro universis fratribus tuis Cluniacensibus, atque pro singulis, [Col. 0100C] de quibus te unctio Spiritus sancti docuerit, auribus divinae pietatis importunus adesto, quodque, si praesens essem, facerem, genu flexo deprecor et mei omnium miserrimi memor esto. Sic in cella reclusionis tuae vivifica clausus sepultura, Jesu Christo, sicut suprascripsi, consepeliaris, atque ut ille Joseph et Nicodemi unguentis delibutus est, tu quoque jam dictis talium virtutum odoribus, ne putrescere sepultus possis, inungeris; quo nectare in coelum usque spirante, sacrificium in odorem suavitatis oblatum in conspectu Altissimi redolebis. In hoc sepulcro, dum advixeris, erit vita tua abscondita cum Christo in Deo, quatenus post carnis mortem resurrectione carnis et spiritus subsecuta, cum Christus apparuerit vita tua, tunc et tu appareas cum ipso in gloria.

Si domnum Lugdunensem archiepiscopum ⁜ (31) venerabilem filium sublimitatis vestrae, mea vel alicujus commendatione apud vos indigere cognoscerem, filiali de vobis confidentia, multa de ipso vel pro ipso facere verba studerem. Sed quia nota vestrae sapientiae probitas ejus, experta apostolatui vestro fidelitas ejus, abundanter, ut credo, eum commendabilem faciunt, nolui pro illo superflue deprecari qui et pro aliis dignus est exaudiri. Hoc tantum dicendum esse judicavi, ut pro filiis vestris Cluniacensibus, [Col. 0101B] quos benigne fovet, ei, si placet, gratias agatis. Et quia terra nostra, ut nostis, sine rege et principe existens, quibuslibet exposita raptoribus est, ut de pace stabilienda, pro qua satis sollicitatur, magis ac magis satagat, admoneatis. Cito etiam cum gratia, et benedictione vestra remittendum esse et nos oramus et ipsa multiplex regionis necessitas implorat. Nam quanto universae regioni illi ejus magis est necessaria praesentia, tantominus tolerabilis esse probatur absentia.

Miror, si in cor tam unanimis amici ascendere [Col. 0101C] potuit, mutuam dilectionem ita a me posthabitam, ut apices vestros viderim et eis nihil responderim. Non est a vestra sublimitate hoc de mea humilitate aliquatenus sentiendum, a quo, ut arbitror, ante poterit vita recedere, quam illa quae me vobis copulat charitas, in aliquo tepere. Audivi quidem litteras illas a quodam allatas fuisse, sed sollicite omnia [Col. 0102A] investigans, nec litteras videre, nec earum latorem potui reperire. Causa igitur non respondendi, melius imputari potuit negligenter mittenti. Nam si congruenti cautela missa fuissent, oculum nostrum minime latuissent. Jam quia stultum est sana curare, integra resarcire, non oportet multa pro dilectione inter nos augenda vel conservanda verba facere; quam et hic crescere, ut aestimo, impossibile est, et quae a statu suo minui, Dei juvante gratia, nullatenus potest. Aliorum, quae postmodum scripsistis, responsionem fratri Hugoni camerario nostro ⁜ (32) injunximus. A quo, quia eum ad partes vestras in praesenti dirigimus, requirite, et audietis.

Fratres Luxovienses nuper ad nos venerunt, scripta paternitatis vestrae nobis deferentes; in quibus et destitutio quondam magni Luxoviensis monasterii ⁜ (33) paterna pietate a vobis defletur, atque ut in eodem loco de fratribus nostris abbatem et officiales necessarios concedamus, nihilominus nobis injungitur. Per quos nimirum secundum litterarum tenorem omnipotenti Domino ibidem laudabiliter serviatur, et tam nobile monasterium in sui status praerogativam et pristinam integritatem, divina cooperante clementia, reparetur. Quod praeceptum debita quidem reverentia suscepimus, sed pro sui difficultate non mediocriter formidamus. Nam, sicut [Col. 0102C] novit sapientia vestra, in negotio religionis facilius possunt nova fundari, quam vetera reparari; quia, secundum beatum Gregorium, hominibus aliter institutis durum valde videtur, in mente veteri nova meditari. Qui enim nova tantum aedificat, eum in veterum destructione non oportet laborare. Qui autem vetera reparare nititur, duplici cura constringitur, [Col. 0103A] quoniam illi et veterum destructio et novorum incumbit aedificatio. Super haec et vestrae Cluniacensi Ecclesiae, nos qui rem novimus, valde timemus, ne frequenter, sicut saepe fit, ad alias Ecclesias translatis fratribus nostris, quod aliis refrigerium, nobis inferat detrimentum. Postposuimus tamen omnia ista, et fratribus supradictis ad nos venientibus abbatem, et officiales necessarios, juxta quod nobis injunctum fuerat, dare parati fuimus. Sed illi nobis valde damnosa, sibi parum utilia postulantes, acquiescere nostro consilio noluerunt; et sicut dicebant, die constituta pro eodem negotio ad nos reversuri, ad propria redierunt. Haec idcirco reverentiae vestrae notificamus, ut si ulterius in his instare voluerint et de Cluniaco abbatem petierint, [Col. 0103B] nequaquam eligant quod ignorant, sed in nobis, qui melius vultum pecoris nostri agnoscimus, causam constituant. Hoc si fecerint, providebimus nos fideliter tales Ecclesiae ministros, per quos omnipotenti Domino in monasterio Luxoviensi, quantum ipse dederit, laudabiliter serviatur, idemque locus etsi non ad pristinam integritatem, ad meliorem tamen statum, divina cooperante clementia, reparetur. In hanc sententiam, si placet, et nobis et ipsis rescribite.

Cum exundantem erga vos sincerum cordis mei affectum verborum signis explicare pertento, fateor, in ipso conatu deficio. De aliis quibuslibet assidue tractanti, verborum copia affluit; cum vestri amore et memoria tota repleta sit anima mea, se ipsum quaerens explicare animus succumbit. Similis fit vasi usque ad summum quolibet liquore repleto, a quo si subito inditum obicem retraxeris, velut de vacuo nil profluere admirando stupebis. Cumque naturali ordine repletionem exinanitio subsequatur, mirum in modum ipsa repletione exinanitioni exitus denegatur. Sic prorsus mihi vobis saepe scribere volenti contingit, cum sit nonnulla vel parva dicendi materia; sed, ut dicitur, inopem me copia [Col. 0104A] facit. Additur difficultati studium brevitatis, qua moderni nescio qua innata segnitie delectantur, et conceptus illos brevi cogor compendio terminare verborum, quibus vix sufficeret multitudo librorum. Quando enim explicare potero quomodo a vobis corpore sejunctus, tota vobis mente conjungar, quomodo alibi manens, vobiscum semper maneam, quomodo cum aliis conversans, intra sacri collegii vestri numerum spirituali cohabitatione converser? Quando referre valebo quam gravis mihi sit, teste eo quem fallere non possum, ipsa vestra corporalis absentia; qua si carere possem, non solum miserum quantum ad me nomen abbatis, sed etiam totum cum suis omnibus, mundum exuere nullo modo dubitarem? Quando vel disertissimi cujuslibet [Col. 0104B] facultate, etiam si liber sermonibus detur excursus, proferre sufficiam, quanta formidine sub divini judicii dubio infelix merito mens mea vacillet, cum imminens maxime ex officio periculum nec manendo sapienter valeam evitare, nec fugiendo liceat declinare? Nec adeo sum caecus, ut non videam, nec adeo insipiens ut non intelligam, nec adeo infidelis ut non credam standum mihi in proximo esse ante tribunal Christi, ut referam secundum beatum Apostolum, quae per corpus gessero, sive bonum, sive malum (I Cor. V) . Et cum Salomon idem confirmet, dicens: Cuncta quae sunt adducet Deus in judicium pro omni errato, sive bonum sive malum sit (Eccle. XII) , terreor vitae meae incerto et cogitans infinitum aggerem [Col. 0104C] miseriarum mearum, alto cordis dolore actus suspiro. Attendo gravissimam curarum sarcinam, debilibus humeris impositam; et onus cui vix giganteae possent vires sufficere, cerno pusilli homulluli colla deprimere. Cogor asellus elephantorum castra dorso portare, et cum armis Saulis pro castris Israel contra Goliath puer et rusticus ad bella procedere. Video draconem de coelo projectum, tertiam partem rutilantium stellarum de summis ad ima, cauda trahentem et adversum sanctae mulieris semen acrius solito praeliantem (Apoc. XII) . Cumque ille peritissimus perdendi artifex, multiformibus insidiis coelestia castra infestet; me ignaro, me infirmo, me timido duce nesciente, non valente, non audente resistere, spem sibi victoriae de Christi militibus glorians repromittit. Contra quem [Col. 0105A] nisi cito Michael missus fuerit, accusator fratrum impius praevalebit. Hoc plusquam dicere possim metuens, et horrendum esse incidere in manus Dei viventis sciens (Hebr. X) , gemino coartor periculo, dum me mihique commissos attendo. Nam, sicut beatus Gregorius ait, in illo tremendi judicii examine, uniuscujusque testimonium vix sibi soli sufficiet, quantominus sibi et proximo? Quomodo ergo tot millibus ubique terrarum diffusis, quos raro vel nunquam videre datur, ante Christum vivorum et mortuorum justum judicem adero, quando vix mihi adesse potero? Qualiter, secundum beatum Patrem Benedictum, de numero commissorum rationem reddere praevalebo, qui de propriae vitae studio requisitus, mutus forsitan apparebo? Si astra non [Col. 0105B] sunt munda in conspectu ejus, quanto magis homo putredo, et filius hominis vermis? Quod si hoc ab illo dictum est, qui sic conversabatur, ut divina sententia homo simplex et rectus et timens Deum, ac recedens a malo diceretur, et qui pro suis ita sollicitabatur, ut quotidianas pro eis hostias immolaret, dicens: ne forte peccaverint filii mei (Job XXV) ; quid dicet homo dormiens, homo negligens, homo nec sibi nec suis providens? Magnum, magnum pastoralis officii periculum, ad quod velut caeci ad praecipitium, laetantes nostri saeculi homines currunt, et gravius laedendi, de summis dignitatum gradibus, in profundum inferni corruunt, et antiquorum gladiatorum more, parvo temporis spatio voluptatibus et superbia saginam nutriunt, [Col. 0105C] quam in spectaculo perditorum diabolo in aeternum devorandam offerunt. Felix et jam beatitudini aeternae participans exoccupatorum otium, quibus libera et absque impedimento in coelum via paratur: qui et hic Deo, si non negligant, facile per invisibilem charitatem junguntur, et statim post carnis funus eidem per ipsam visionis speciem sociantur. A quorum felici requie et quieta felicitate me sejunctum dedens, inter me et ipsos interpositum chaos doleo, sed ad eos transire non valeo. Sed quid dolori meo satisfacere cupiens, aures vestras audiendis, cum Maria, Domini sermonibus occupatas, verborum importunitate repleo? Quis dabit mihi pennas sicut columbae, et volabo et requiescam? (Psal. LIV.) [Col. 0105D] Quantum tamen ad votum animi mei, elongavi fugiens, et mansi vobiscum in solitudine, exspectans eum qui salvum me faciat a pusillamitate spiritus, quae me his de causis exanimat, et tempestate mundana, quae quasi suffocandum undique circumvallat. Miseremini igitur mei, saltem vos amici mei: et sicut ego ista dictando meas vobis lacrymas fudi, ita vos coram piissimo redemptore, vestras pro me dignamini fundere. Misi ad hoc assidue commonendas mentes vestras, secundam cum Salvatoris imagine crucem, ut eum crucifixum pro eo in hoc mundo crucifixi contemplantes, cum illum pro vestra multorumque salute deprecamini, mei quoque in sacris precibus vestris nullo modo obliviscamini. Sit vobis in signum amicorum, qui stat, juxta prophetam, [Col. 0106A] in signum populorum (Isa. XI) , ut sicut Domini vestri memoria a pectoris vestri sacrario nunquam separatur, ita servi vestri miseria, si fieri potest, a vestris affectibus nullo tempore divellatur. Misi et Vitas sanctorum Nazianzeni et Chrysostomi, sicut mandastis. Misi etiam libellum sive epistolam beati Ambrosii contra relationem Symmachi urbis Romae praefecti pagani, qui sub nomine senatus idololatriam in urbem reduci ab imperatoribus postulabat. Qui licet in sua relatione orator acutissimus videatur, ei tamen et prosa et metro tam supradictus venerabilis Pater, quam noster insignis poeta Prudentius potentissime responderunt. Tractatum autem beati Hilarii super Psalmos ideo non misi, quia eamdem in nostro codice [Col. 0106B] quam et in vestro corruptionem inveni. Quod si et talem vultis, remandate, et mittam. Prosperum contra Cassianum, sicut nostis, non habemus, sed pro eo ad sanctum Joannem Angeliacensem in Aquitania misimus, et iterum, si necesse fuerit, mittemus. Mittite et vos nobis si placet, majus volumen Epistolarum sancti Patris Augustini: quod in ipso pene initio continet epistolas ejusdem ad sanctum Hieronymum, et sancti Hieronymi ad ipsum. Nam magnam partem nostrarum, in quadam obedientia, casu comedit ursus. Salutat vos totus conventus noster devoto corde, et quidam, quibus loqui licet, corde simul et ore. Inter quos frater Petrus notarius noster, se nominatim scribi rogavit. Omnipotens Deus noster Jesus Christus, qui hic nos univit [Col. 0106C] spirituali cordium affectione, in regno suo nos uniat sempiterna cohabitatione, et non intrans in judicium cum servis suis, suppleat per gratiam quod deest meritis nostris.

Crucifixum, crucifixus et ipse, etc. Vide in Guigone Patrologiae tom. CLIII.

Postquam a nobis, mi charissime, corporali praesentia discessisti, et strepitus mundanos, qui te nobiscum, nosque tecum saepe ab intimis hebescere cogebant, fugiens, ad otium qualecunque te transtulisti, frequenter tibi scribere, atque tam tuum statum addiscere, quam meum dulcedini tuae notificare proposui. Sed saeculo quod, ut sic loquar, me sibi totum colligavit, nullatenus vel ad dictandum cor, vel ad scribendum manum relaxare volente, id hucusque implere non potui. Hac de causa tandiu tuum esse rescire, tandiu te de me certificare, non tam distuli quam differre compulsus sum. Nunc tandem durissimi domini jugo vix ad horam me fugitando subducens, haec paucula [Col. 0107A] furtim scriptitando direxi. Congratulor quidem quieti tuae, adgaudeo paci tuae, si tamen talis est, unde et tu interim gaudere debeas. Et licet ego in pelago fluctuem, nimiumque adversis flatibus ac tumidi maris feris aestuationibus navi conquassata, de vita diffidam, te jam portum tenentem, et iras maris aerisque secura mente ridentem, laetus aspicio. Cujus rei certa argumenta sunt, quod cum te mihi semper adhaerere debere, tam multus amor, quo te amplectebar, quam multa utilitas, qua te indigebam, instanter commonerent, supposui tamen velle meum voluntati tuae, praeposui salutem tuam necessitati meae, praetuli otium tuum negotiis meis. Tu autem nullam huic nostrae benevolentiae vicem reddere curans, quod salvo amicitiae privilegio [Col. 0107B] dixerim, videris tibi vivere, tua curare, ea quae sunt aliorum, et (quod est deterius) amicorum vilipendere, inventa ut passer domo, reperto ut turtur nido, columbarum miseriis gementium, et ungues aquilarum, accipitrumque formidantium pericula, securo animo siccisque oculis sustinere. Sed absit ut sic de corde tuo sentiam, de quo non aliud, quam quod de meo sentire consuevi! Non hoc de corde tuo sentio, non hoc illi impono, quod unanime mihi esse non dubito. Sed queror quod perturbationibus et angustiis nostris tametsi compatiaris, compati te tamen nullis indiciis demonstraveris. Potuisti enim, et si non eripere, saltem condolere. Potuisti, et si non subvenire, saltem admonere. Potuisti, et si non sublevare, saltem confortare. [Col. 0107C] Nam si impotentia auxilium subtrahebat, quis verba inhibebat? Si facultas adjuvandi deerat, quis sermonem retinebat? Quis animum a dictando, manum a scribendo prohibebat? An otium tibi defuisse causaberis? An litteras te nescisse probabis? An aliud aliquid obstitisse monstrabis? Nihil certe.

Restabit ergo negligentia. Hanc solam si poenitendo objeceris, veniam promereri poteris. Sed parcam pudori, continebo manum, retraham habenas, suspendam stylum, moderabor sermonem, ne ultra quam ratio patitur, in amicum invehar. Do veniam. Faciam ipse quod te non fecisse reprehendo. Volo plenius scire, quomodo te habeas. Nam si bene, si [Col. 0107D] quiete, si libere, quod semper optasti, Deo vacare praevales, si locus ad hoc plene famulatur, si dedisti somnum oculis tuis, et palpebris tuis dormitationem, donec invenias locum Domino, tabernaculum Deo Jacob (Psal. CXXXI) , gaudebo. Sin aliter, quantum ad locum spectat, aptum, ut arbitror, providebo. Non enim possum non esse sollicitus de salute tua, quam ut meam desidero, et propter quam absentiam tuam omni mihi molestia molestiorem tolero. Laudo enim quod optasti, effero quod tractasti, praedico quod inchoasti. Quia si nondum possum quod potuisti, volo tamen quod voluisti. Quid enim? Quis hoc non vellet? Quis tantum bonum non concupisceret? Quis a tanto malo erui nollet, quo vita perditur, quo mors acquiritur, [Col. 0108A] quo Deus expellitur, quo hostis admittitur? Rerum enim, quas fugisti mundanarum implicatio, aut mortem aut vicinum morti periculum inferunt, ita ut nullus fere unquam se his implicaverit, qui horum alterum non incurrerit. Nec multum refert hoc maxime tempore, quo quis habitu, qua quis professione, vel simulatio religionis proposito sese curis exterioribus immisceat, cum omnes pene quicunque occasione ecclesiastica rebus saecularibus occupamur, non in eis quae Jesu Christi, sed quae nostra sunt quaeramus, gloriam, potentiam, voluptatem, pecuniam, et si qua sunt alia quae videntur carni commoda, sed multa animae generant incommoda. Qui non ita saltem terrena tractamus, ut partim terram, partim coelum cogitemus, aut quod [Col. 0108B] perversum, sed tolerabilius esset, ut minus coelum, magis terram sapiamus: sed (quod est omnino perversissimum) prorsus coelum postponentes, terrae prorsus inhaerentes, veraciter fateri possumus: Quoniam humiliata est in pulvere anima nostra conglutinatus est in terra venter noster (Psal. XLIII) . Super quibus in infinitum progredi loquendo, ipsa cogente materia, imo miseria, possem; sed quia illa me saepe deflentem audisti, et quid de hujusmodi sentiam plenissime nosti, supersedendum judicavi; ne extra metas currum agere, et praeter viam currere videar, neve cuilibet legenti casu aliquo nota fiant, quae solum te nosse volui. Veni ergo ad me celeriter, ut tutis amici auribus credere [Col. 0108C] possim quae chartis plerumque infidelibus committere non praesumpsi.

Dies tribulationis et angustiae dies haec, quia secundum prophetam: Venerunt filii usque ad partum, et virtus non est pariendi (Isa. XXXVII) . Venerunt nuntii Sennacherib, blasphemantes Deum coeli (IV Reg. XVIII) , irruit Nabuchodonosor, et captivavit populum Dei (IV Reg. XXIV et XXV) ; nec defuit Dohec, qui extenderet manum in sacerdotes Domini (I Reg. XXII) . Lamentabilem historiam cogor retexere, quam praecordiorum dolore interrumpente, [Col. 0108D] lacrymis velim nolim interfluentibus, vix, ut arbitror, potero explicare. Sed quia, proh dolor! hoc a martyrum temporibus tam inauditum scelus me vidisse contingit, silere cum maluissem, loqui invitum oportuit. Regressi ab uberibus vocantis Ecclesiae, a concilio pietatis vestrae, ut grex dominicus simpliciter ambulans, luporum morsus incurrimus, et nostris saeculis insolita rabie dispersi, captivati, vulnerari, et rebus omnibus pene exspoliati sumus. Aderat in comitatu nostro non ignobilis, neque ultima pars Ecclesiae Dei, archiepiscorum, episcopoporum, abbatum legio, monachorum non parvus numerus, archidiaconorum nobilium, clericorum, et religiosarum personarum populus. Horribile spectaculum, tantas tamque necessarias Ecclesiae [Col. 0109A] Dei personas videre distrahi, dissipari, vulnerari, atque gladiis insequentibus ubi per diversa fugari. Episcoporum atque abbatum plurimi ad proxima castra violenter abducti, et quidam eorum post verbera et vulnera barbarica immanitate incarcerati sunt. Inter quos dominus Remensis, cui nec aetas, nec dignitas adesse potuerunt: post multas injurias et vulnera turri conclusus tenetur. Dominus Petragoricensis similia expertus est. Sed quid ego de singulis quasi solis loquor, cum Bituricensis et [Col. 0110A] Senonensis suis pene omnibus amissis, vix ad Pontem Tremulum tremuli et anheli pervenerint, et ibi cum Ebredunensi, Trecensi ictu hastae de equo dejecto, et inde graviter infirmato, cum Lemovicensi, Atrebatensi, Belicensi, Redonensi, atque aliis episcopis, abbatibus etiam Lemovicensi ⁜ (35) , Vizeliacensi, Sancti Michaelis de Clusa, Sancti Germani Parisiensis ⁜ (36) , Corbiensi, Noviomensi ⁜ (37) , Burguliensi ⁜ (38) , Sancti Sulpitii, Sancti Remigii, Crassensi, Sancti Joannis de Prato, de monasterio Hender ⁜ (39) , [Col. 0111A] Melundensi ⁜ (40) , Salmurensi ⁜ (41) , et aliis quamplurimis secundo carcere inclusi teneantur? Refertus est burgus ille, et constipatus multitudine sanctorum: quae velut Hierusalem obsessa a Babyloniis, pedem ultra protendere non audet. Nulli tutus ingressus, omnibus negatur egressus. Nec multa spes in aliquo, nisi in illo qui educit vinctum de domo carceris; et in vobis, sanctissime Pater, qui ejus vices in terra geritis. Clamat igitur ad vos sicut ad singulare praesidium, nobilis illa Ecclesiae Dei portio, et sibi citissime subveniri, sicut filiis a patre precatur. Postulo et ego socius periculorum, per quem vobis ista scribi elegerunt, ut quia tanta pro Deo et vobis eos contingit pericula subire, festinet vestra pietas eorum cito periculis subvenire. [Col. 0111B] Postulo, inquam, quia postulandum mihi est, ne sanctos socios, qui itineri nostro quadam charitatis confidentia adhaeserant, contempsisse videar. Nam de meis injuriis plura dicere supersedeo, qui dum cum domino Vizeliacensi ⁜ (42) abbate armatis hostibus pro pace sociorum obvius occurissem, primo impetu mula nostra ictu lanceae confossa, in partem cedere coacta est. Fratres nostri fugati, famuli capti, res pene omnes ablatae. Ego ad proximam villam me conferens, tandiu delitui, donec conductu hospitis nostri ad Pontem Tremulum, quo alii praecesserant, vespertinis horis et ipse perveni. Inde ergo cum sociis vocem querulae lamentationis emittens, rogo pariter et consulo ne rem tantam parvipendendam [Col. 0111C] putetis: si nomini Christi, si honori vestro, si utilitati Ecclesiae, aliquando consulendum esse judicatis. Si enim hoc negligitur, quid curabitur? Si rigor justitiae, si severitas Ecclesiae in damnis publicis dormit, quando in privatis evigilabit? Precatur nobiscum, et consulit sacer captivitatis conventus, ut non solum in actores nequitiae hujus, sed et in toto Lunensi episcopatu apostolicae vindictae mucro resplendeat, quatenus eo sublimiter renitente non solum prope positi, sed etiam in [Col. 0112A] extremis Christianitatis finibus constituti terreantur. Lunensis episcopus nobis in brevi apparens, lunarem eclipsim nimis immature passus est, quem dum per totam dietam nobis lucere credidimus, vix per integram leugam socium habere potuimus. Longus fui, sed, ut audacter loquar, in tanta re longior esse debui. Jam, si quid minus dictum est, sapientia vestra suppleat, et disponat.

Diu est, frater charissime, ex quo bonae conversationis tuae aromata spirituali suavitate fragrantia [Col. 0112B] intimo cordis odoratu hauriens, teque ante diligere quam nosse, ante venerari quam comtemplari incipiens, te videre, te amplecti, tecum de animae profectibus loqui desideravi. Cujus rei effectum hactenus praestolatus, quod de his charitati tuae scribere decreveram, distuli. Malui quippe vivo sermone secreta cordis mei tibi aperire, quam haec schedulae calamo percurrente committere. Sed multa terrarum intercapedo, multa negotiorum et tribulationum nobis ingruentium amaritudo, hoc ne contingeret, hucusque prohibuerunt. Faciam ergo necesse est quod permittitur, et modo quo possum, quia isto tantum modo possum, fraternitati tuae mihi, ut dixi, ante charae quam notae, quod me in quibusdam movet, aperiam. Novi enim te eruditione saecularium, [Col. 0112C] et, quod est longe utilius, scientia divinarum litterarum instructum pariter et ornatum, et relicta Aegypto, Aegyptiorum spoliis et Hebraeorum opibus sic ditatum, ut et aliorum indigentiam ipse dives permanens supplere, et de dubiis certam ferre sententiam valeas.

Objiciunt itaque nostris, quidam vestrorum ⁜ (44) . Non, inquiunt, vos regulam, cujus rectitudinem sequi proposuistis, ut ipsis operibus monstratur, [Col. 0113A] sequimini: imo distortis gressibus ignotas semitas, et devia quaeque sectamini. Proprias namque leges ipsi vobis, prout libuit, componentes, has sacrosanctas dicitis, Patrum praecepta pro vestris traditionibus abjicitis, in eadem re (quod monstruosum videtur) magistri et discipuli existitis. Insuper ad augmentum praevaricationis et divinae irritationis, coram Deo et sanctis ejus voto vos astringitis: quod transgredientes, reos vos violati voti absque dubio ostenditis. Promittitis siquidem secundum Regulam beati Benedicti, vos in castris coelestibus militaturos, atque juxta ipsius instituta, indeficientem obedientiam servaturos. Haec promissio. Videamus utrum sic se habeat conversatio.

Et ut per ordinem cuncta aggrediamur, in suscipiendis [Col. 0113B] novitiis quomodo Regulam servatis, cum non nisi post annum, spiritibus si ex Deo sunt probatis, eos suscipi praecipiat; vos autem ipso quo adveniunt, ut ita loquamur, momento, nulla ratione servata, eos suscipiatis? Unde contingit, ut quia incaute recipiuntur, incautius recepti conversentur, et quia ad quod veniunt venientes non intelligunt, jam caeteris sociati, quid agere debeant nesciunt; dumque in stadio more athletarum ante pugnam non exercentur, ad conflictum venientes, cum pugnare debeant, fugiunt, et cum fortiter dimicantes vincere, utpote talium inexperti, facillime vincuntur.

Usum quoque pelliciarum et diversarum pellium [Col. 0113C] qua auctoritate vobis defenditis, cum in eadem Regula nihil de hujusmodi reperiatur?

Femorialia sane de vestiario hos, qui in via diriguntur, accipere, et revertentes ibidem reponere jubet, utique praeter illos nulli ea ferre permittens.

De stramentis autem lectorum utrum magistrum sequamini ipsi videte, cum certe plura et diversa, quam Regula praecipiat vobis et supponatis et superponatis.

Ut duo pulmentaria cocta fratribus omnibus sufficiant, et ut tertium de pomis aut leguminibus, si fuerit, unde addatur, in saepe dicta Regula legitis, an ita teneatis agnoscitis.

Fratres transgressores et professionis suae praevaricatores, [Col. 0113D] illos videlicet qui collum jugo Regulae subducentes et de monasteriis fugientes ad saeculum revertuntur, usque tertio si reverti et poenitere voluerint, recipi jubet; et si postmodum hoc fecerint, omnem eis reversionis aditum denegari. Sed vos sicut caetera, sic et istud quoque contemnitis, et quotienscunque libet, advenientes contra Regulae praecepta suscipitis.

[Col. 0114A] De jejuniis vero regularibus quid dicemus, quae sic abjecistis, sic pro velle mutastis, ut vix parvas ipsorum reliquias magis forte humano pudore quam divino timore retinueritis? Nam cum monachis praecipiatur ut a Pentecoste usque ad Idus Septembris, quarta et sexta feria jejunent usque ad Nonam, nisi labores in agris habuerint, aut aestatis fervor nimius fuerit, cumque ab eisdem Idibus usque ad caput Quadragesimae, ut ad Nonam semper reficiant injungatur, vos e contrario tota aestate omnes ferias pares facitis, et jejuniorum eamdem formam quotidie bis comedendo servatis. Reliquo autem tempore quando vultis jejunando, quando vultis jejunia solvendo, non vos ipsos Regulae, sed Regulam vobis subjicitis.

[Col. 0114B] Opus manuum, quo sancti Patres eremitae et antiqui monachi semper usi sunt, quo ipsi apostoli victum sibi et aliis ministrabant, de quo Deus reatum primi hominis hac quoque poena plectens, ait: In sudore vultus tui vesceris pane tuo (Gen. III) . De quo et David: Labores manuum tuarum quia manducabis: beatus es, et bene tibi erit (Psal. CXXVII) , ita abjecistis, ut nec istae omnes auctoritates ad operandum vos cogere possint, nec obedientia, quam, juxta Regulam, Deo vos exhibere promisistis, delicatas otio manus de sinu ad opus extrahere valeat.

Nostis etiam inibi praeceptum esse ut omnibus advenientibus sive discedentibus hospitibus inclinato [Col. 0114C] capite vel prostrato omni corpore in terra, Christus in eis a fratribus adoretur qui et suscipitur. Non ignoratis et illud jussum: Aquam in manibus abbas hospitibus det. Pedes hospitibus omnibus tam abbas quam cuncta congregatio lavet. Sed nec istud tantillum voti vestri contemptores servare curatis.

De ferramentis, et rebus monasterii brevem abbas habere praecipitur; sed vel negligentia habere non curat, vel superbia habere dedignatur.

Ad haec, cum his, qui ob debitas laudes Deo decantandas ad ecclesiam occurrere non valent, praecipiatur, in loco ubi sunt cum divino timore genua flectere, more vobis solito legibus propriis utentes, et communes contemnentes, cum nec istud valde [Col. 0114D] grave sit, tamen negligitis, et alia quaedam inventitia facientes, parvum hoc praeceptum sicut et majora vilipenditis.

Mensam quoque abbatis cum hospitibus et peregrinis esse semper jubet, ut videlicet Christum semper habere mereatur, qui dicturum se esse dicit: Hospes fui, et suscepisti me (Matth. XXV) . Istud [Col. 0115A] quoque tantum et tam leve bonum, quasi pro nihilo ducentes, contemnitis.

Ubicunque sibi obviant fratres, junior a priore benedictionem petere praecipitur, nec apud vos tenetur.

Ad portam monasterii senex sapiens poni jubetur, nec ponitur.

Ut pulsantibus vel clamantibus Deo gratias portarius respondeat, aut benedicat, imperatur, nec observatur.

Illud autem, illud, inquam, omni rationi et auctoritati adversum, quomodo tuemini, quod jam semel stabilitatem et conversionem morum, et obedientiam uno in loco professos rursus alio in loco stabilitatem, rursum conversionem morum, rursum obedientiam [Col. 0115B] vovere, et priorem fidem irritam facere compellitis? Ita quippe, ita inevitabili periculo vobis acquiescentes cingitis, ut ad quamlibet partem se verterint, praevaricatores non esse non possint. Nam si prius votum servaverint, secundi rei tenebuntur. Si secundum, prioris noxa constringentur. Nec soli hoc patientur, sed par catena vos ipsosque constringet, et fortasse vos durior. Debent enim deceptores, deceptis poenas habere majores.

Sed et inde si potestis sufficientem excusationem praetendite, quod contra eamdem toties nominatam Regulam vestram, vestram certe, vestram, vel salvantem vel condemnantem; alterius et noti monasterii monachos, sine permissione abbatis proprii, aut litteris commendatitiis, indifferenter suscipitis, et [Col. 0115C] quod vobis nolletis fieri, alteri facitis. Eapropter et respectum fraternae charitatis amittitis, neque secundum divinum praeceptum, quod dicit: Hoc est praeceptum meum ut diligatis invicem (Joan. XV) , proximum sicut vos ipsos diligitis.

Super haec omnia, quod omnibus injustum et contra ecclesiastica decreta esse perspicue patet, et unde ab universis juste judicamini, nequaquam relinquere vultis, sed contra totius orbis morem, proprium episcopum habere refugitis. Quod quam sit absurdum, etiam imperitis manifestum est. Unde enim vobis chrisma? Unde sacri ordines? Unde ecclesiarum consecrationes et coemeteriorum benedictiones? Unde ad postremum omnia, quae [Col. 0115D] sine episcopo aut episcopi jussu canonice fieri non possunt? Certe in his non solum monachorum, sed et omnium regulam exceditis Christianorum.

Ecclesiarum parochialium, primitiarum et decimarum possessiones, quae ratio vobis contulit, cum haec omnia non ad monachos, sed ad clericos canonica sanctione pertineant? Illis quippe, quorum officii est baptizare et praedicare, et reliqua quae ad animarum pertinent salutem genere, haec concessa sunt, ut non sit eis necesse implicari saecularibus negotiis, sed quia in Ecclesia laborant, de Ecclesia vivant, ut Dominus dicit: Dignus est operarius mercede sua (Luc. X) . At vos quare hoc usurpatis, cum nihil horum quae diximus facere debeatis? Et cum [Col. 0116A] illum non feratis laborem, cur laboris suscipitis mercedem?

Sed et de saecularibus possessionibus a vobis more saecularium possessis, quid respondebitis, cum in nullo in hac parte ab ipsis discrepare videamini? Nam castra, villas et rusticos, servos et ancillas, et quod deterius est, telonearia lucra, et fere cuncta hujusmodi emolumenta indifferenter suscipitis, non legitime tenetis, contra infestantes modis omnibus defenditis. Unde contra monastici ordinis instituta, causas saeculares religiosi tractant, monachi causidici efficiuntur, accusant et accusantur, testes fiunt, contra Apostolum, judiciis intersunt (II Tim. II) , atque sub praetextu juris proprii tuendi, cordibus in Aegyptum revertuntur, incendium Sodomae a [Col. 0116B] Sodomis jam egressi respiciunt, manum mittentes in aratrum, retro respiciunt, et idcirco regno coelorum apti esse non possunt (Luc. IX) . In his omnibus professionis et voti vestri transgressores vos esse, apertissime ostendimus. Si enim constat Regulam haec praecepisse, et vos hanc servare vovisse, cum constet hoc vos hactenus non fecisse, patet, ut diximus, non servatae promissionis vos praevaricatores existere. Nos vero haec omnia uti praecipiuntur observamus, et ex integro, quidquid in Regula tenenda Deo promisimus, custodimus.

Ad haec nostri: O, o Pharisaeorum novum genus, rursus mundo redditum! qui se a caeteris dividentes, omnibus praeferentes, dicunt quod propheta dicturos eos praedixit: Noli me tangere, quoniam [Col. 0116C] mundus ego sum. Sed ut his quae in ultimis posuistis in primis respondeamus, dicite, veri observatores Regulae, quomodo vos eam tenere jactatis, qui nec breve illud capitulum ut ipsis vestris verbis ostenditur, servare curatis, quo dicitur, ut monachus omnibus se inferiorem et viliorem non solum sua lingua pronuntiet, sed etiam intimo cordis credat affectu? Hoccine est inferiorem se credere et pronuntiare, aliorum facta deprimere, sua extollere, contemnere alios, sibi magnum videri, cum Scriptura praecipiat: Cum feceritis omnia quae vobis praecepta sunt, dicite: Servi inutiles sumus? (Matth. XVII.) Non justificabitur, inquit Propheta, in conspectu tuo omnis vivens (Psal. CXLII) . Et Isaias: [Col. 0116D] Velut pannus menstruatae, omnes justificationes nostrae (Isa. LXIV) . Et vos sancti, vos singulares, vos in universo orbe vere monachi, aliis omnibus falsis et perditis secundum nominis interpretationem, solos vos inter omnes constituitis, unde et habitum insoliti coloris praetenditis, et ad distinctionem cunctorum totius fere mundi monachorum, inter nigros vos candidos ostentatis. Et certe haec vestium nigredo, antiquitus humilitatis causa a Patribus inventa, cum a vobis rejicitur, meliores vos ipsis candorem inusitatum praeferendo judicatis. De magno tamen illo et admirabili, vereque monacho Martino non legitur, quod albo et curto, sed quod nigro et pendulo pallio processerit. Inde quoque et Regulam, cujus defensores magis quam observatores videri [Col. 0117A] vultis, valde transgredimini: qua jubente didicistis, ut de vestium colore aut grossitudine non causentur monachi. Cujus manifestissimi praevaricatores esse convincimini, qui colorem humilitati et abjectioni magis competentem abjicitis, et illum, quo etiam in Scripturis gaudium et solemnitas figuratur (Act. I) , album scilicet, contra jam dicta Regulae mandata assumitis. Cumque in valle lacrymarum positos, quibus praecipitur, ut semper luctui, nunquam laetitiae intendant, deceant vestimenta luctum et poenitentiam designantia, vos econtra in miseriis felicitatem, in moerore gaudium, in luctu laetitiam, vestium candore monstratis. Sed ne magis injurias verborum verbis ulcisci, quam objectis ex ratione respondere videamur, his quibus vos juste impetere [Col. 0117B] possemus ad praesens omissis, ad ea quae objecistis taliter respondemus. Et ut eo ordine quo a vobis posita sunt objecta diluamus, dicimus nos in obserservatione Regulae, nequaquam devia quaeque sectari, sed per omnia ducentis Regulae rectitudinem sequi. Privatis legibus Patrum traditiones non supponimus, quoniam et ipsae a sanctis Patribus inventae sunt, quos Deo placuisse sancta vita et multa miracula testata sunt et testantur, quibus et licuit talia mandare et nobis licet talia observare. Plane licuit, semperque licebit, ut pastores ovibus suis quae recta sunt praecipiant, et oves pastoribus ut Deo obediant. Voti nostri nos nitimini ostendere transgressores, cujus nos veros sic ostendimus observatores.

[Col. 0117C] Nam in suscipiendis novitiis Regulam omnium servamus, quoniam illum sequimur qui dixit: Omne quod dat mihi Pater ad me veniet: et eum qui venit ad me non ejiciam foras (Joan. VI) . Quem non sequeremur, si eos, qui ad ipsum ab ipso inspirati veniunt, ejiceremus foras. Nemo enim, ait, potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum (Joan. III) . Si igitur quem Pater trahit, et Filius suscipit, ac Spiritus, qui ubi vult spirat, inspirat, expelleremus, quid aliud quam Deo resistere videremur? Certe non tantum venientes suscipere, sed etiam non venientes ad veniendum invitare invenitur, dicens: Venite ad me omnes qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos. (Matth. XI) . Et [Col. 0117D] de nostri ordinis jugo ferendo subinfert: Tollite jugum meum super vos, et discite a me, quia mitis sum et humilis corde. Jugum enim meum suave est, et onus meum leve (ibid.) . Et ut nihil fingere, sed totum divinis auctoritatibus videamur firmare, dicite qui non nisi annuum monachum vultis, nunquid illi, cui Salvator dicebat: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes, et da pauperibus; et veni, sequere me (Matth. XIX) , annum remorandae conversionis indicebat? Nec refragari potestis totam summam ordinis nostri his brevibus verbis Domini contineri. Nam quid est aliud dicere: Omnia quae habes da pauperibus, et, veni, sequere me, nisi esto monachus? Sed forte dicetis cum hoc non fecisse. Nunquid dicere potestis Dominum hoc non [Col. 0118A] monuisse? Quod si iste non implevit, implevit ille, qui, cum ei diceret Dominus: Sequere me, et respondisset ut ad sepeliendum patrem eum prius ire permitteret, et Dominus addidisset: Sine mortuos sepelire mortuos suos; tu autem veni, et annuntia regnum Dei, surgens secutus est eum (Matth. VIII; Luc. IX) . Nunquid non dicam annum, sed vel diem, aut horam, antequam converteretur, ei indixit: ac non potius remorari etiam pietatis causa volentem, ne moraretur coegit? Et certe sapientia Dei per Salomonem dicit: Fili, ne tardes converti ad Deum, et ne differas de die in diem. Nescis enim quid superventura pariat dies. (Eccli. VI) . Et ut majora aggrediamur, quosdam apostolorum de mari, quosdam de teloneo, alios de diversis mundi commerciis vocatos [Col. 0118B] cernimus, et illico apostolos videmus. Sed ne haec magis veneranda miracula, quam imitanda exempla esse dicatis, ad vitam illam primitivae Ecclesiae recurrimus, quam esse eam, quae apud nos servari debet, quis sanum sapiens negare potest? Quae namque est vita monachica, nisi quae tunc dicebatur apostolica? Hanc sane et illam eamdem esse, ipse beatus significat, cum tractans qualiter debeant fratres necessaria accipere, ait, scriptum est: Dividebatur autem singulis, prout cuique opus erat (Act. IV) . De proprietariis quoque idem sancit, quod Petrus apostolus tenendum esse decrevit, cum Ananiam et Saphiram propria habere volentes, terribili morte damnavit (Act. V) . Ad hanc ergo conversationem, quam sive monachicam seu apostolicam dixerim, [Col. 0118C] nil refert, quicunque veniebat, ab apostolis suscipiebatur, illico caeteris jungebatur, nec per annum, ut apud vos, differebatur. Nunquid his omnibus auctoritatibus non acquiescitis, nec adhuc hominibus aditum venienti ad Deum reserabitis? Sed forte adhuc perstatis; et dicitis: Regulam beati Benedicti tenere voluistis. Nos econtra. Nunquid jam dicta a professione exclusimus? Nunquid Regulam servaturos nos vovimus et Evangelia negavimus? Nunquid dicta et facta Domini et apostolorum ejus imitari beatus Benedictus prohibuit? Nonne Petrus ait: Christus passus est pro nobis, relinquens vobis exemplum ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II) . Certe Christus omnibus quos vocabat, ut se sequerentur [Col. 0118D] dicebat. Recolite Evangelia, et fere ubique sic invenietis. Sequi autem pro imitari positum a doctoribus nostris accepimus. Super haec omnia matris charitatis regulam in his et in reliquis, nos sequi profitemur: quae hoc sibi proprie vindicat, ut quidquid secundum eam fit, rectum, non distortum, aequum, non iniquum, justum, non injustum esse, manifestissimum sit. Ut enim Dominus ait, in ipsa universa lex pendet et prophetae (Matth. XXII) . Et beatus Gregorius: Omne mandatum de sola dilectione est, et omnia unum praeceptum sunt, quia quidquid praecipitur, in sola charitate solidatur. Atque post pauca: Praecepta Dominica, et multa sunt, et unum: Multa per diversitatem operis, unum in radice dilectionis. Hinc beatus Augustinus: Habe, [Col. 0119A] inquit, charitatem, et fac quidquid vis. Hanc charitatis, ut diximus, Regulam sequentes, novitios, mox ut veniunt, suscipimus: imo etiam secundum Dominum ut veniant invitamus, et implemus quod Joannes in Apocalypsi ait: Et spiritus et sponsa dicunt: Veni; et qui audit dicat: Veni (Apoc. XXII) . Nec contrarii sumus Regulae, quoniam charitatis oculum erga salutem proximi apertum habemus. Perpendimus quippe quia, si eum ab ordine nostro tam aspere deterreremus, ad saeculum revertens post Satanam converteretur; et qui ad salutem venerat, in perniciem laberetur. Cujus perniciei reos nos ante subtile examen districti judicis inveniri formidamus, si quem salvare condescendendo possumus, perditum iri nostra austeritate permittimus. [Col. 0119B] Petractamus et hoc, quia saepe etiam invitis bona praestantur. Hoc dicimus quod apud nos saepe contingere cernimus. Nonnulli huic jugo colla sua submittentes, post aliquantum temporis diversis seu tentationibus seu tribulationibus oppressi, ad faeces mundi, quas dimiserant, reverterentur, nisi cogitarent quod semel fecerunt non posse se absque damnatione aeterna praevaricari. Qui si aliquando hoc praesumunt, postmodum tamen hoc timore compulsi, ad ovile proprium revertuntur, et quia aliter salvari se non posse cognoscunt, velint, nolint, servant quod voverunt. Ipse quoque beatus Benedictus, quem nobis objicitis, pro nobis loquitur: Sic, inquit, abbas omnia temperet atque disponat, ut animae salventur. Sed et Dominus in Evangelio: [Col. 0119C] Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Luc. XI) . Hoc est, si intentio bona fuerit, et cuncta opera recta existent. His auctoritatibus, hac ratione confidimus nos juste agere, et beati Benedicti praeceptum, qui in nullo Scripturis divinis contrarius esse potest, in suscipiendis novitiis optime conservare. His omnibus adjungimus illud, quod isto fraternae charitatis intuitu licet plerumque magistris Ecclesiae Dei Patrum instituta transgredi, et ad utilitatem animarum regularum praecepta moderari. Ad hoc enim omnium divinarum Scripturarum oculus tendit, et haec ejus finalis causa est, ut sive arguendo, sive obsecrando, sive increpando, sive parcendo, sive corripiendo, sive quocunque modo agendo salus animarum provideatur, [Col. 0120A] et homo, ad cujus doctrinam scripta sunt quaecunque scripta sunt, Deo, a quo disjunctus fuerat, iterum conjungatur. De his multa in canonibus ecclesiasticis invenimus, a sanctis videlicet Patribus bene prius sancita, et a subsequentibus juxta rationem temporum, certis de causis mutata, ut est, verbi gratia, de illis qui in haeresim vel in aliquod damnabile peccatum et publicum corruunt, quos primi canones ad pristinum clericatus vel dignitatis gradum accedere prohibent, sequentes vero, necessariis cogentibus causis, aliquando permittunt. Sic et de presbyterorum filiis, ne presbyteri fiant, et de episcopis ne ad aliam sedem transferantur constitutum est: sed in multis utilitatis gratia non servatum. Papa etiam Gregorius Anglos noviter ad fidem [Col. 0120B] conversos, contra praedecessorum suorum, ac multorum conciliorum statuta, in quinta linea copulari permisit ⁜ (45) . Haec et multa his similia a quibusdam Patribus statuta, ab aliis certa necessitate vel utilitate immutata, persaepe reperiuntur. Synodus Nicaena secundo capitulo dicit: Frequenter sive ex necessitate, sive alio quolibet modo, transgredi contigit homines ecclesiasticos canones. Et sanctus papa Leo: Ubi, inquit, necessitas fuerit, ad utilitatem Ecclesiae qui potestatem habet, ea dispenset. Ex necessitate enim sit mutatio legis. Item Felix papa: Contemplari oportet, inquit, quod ubi occurrit necessitas, saepe constitutiones Patrum transgredimur. Haec diximus, istis vos expugnantibus exemplis et testimoniis cinximus, ut nullus jam evadendi vobis supersit [Col. 0120C] locus. Cum enim audiatis necessitatis, sive utilitatis gratia posse Patres mandata moderari, negabitis hominem ad monachatum nisi potest annum posse suscipi? Et quae major necessitas aut utilitas, animarum salute, potest inveniri? Illa necessitate, illa utilitate, ne dilati pereant, ad nos venientes aliquando sine mora suscipimus. Et quia jam dicto charitatis oculo salutem proximi sic agendo procuramus, nec Regulae, quae tantum salutem hominum requirit, nec alicui divinae Scripturae contraimus, imo implendo quod volunt, eis in omnibus concordamus.

Post haec requiritis qua auctoritate usum pelliciarum et diversarum pellium nobis defendimus ⁜ (46) , cum in Regula nihil de hujusmodi reperiatur. Sed [Col. 0121A] et nos requirimus qua auctoritate ea auferre conamini. Quam cum afferre non potueritis, quod revera non potestis, nos nostras in medium afferemus rationes, et ex his nos nil male agere vestiti pelliciis demonstrabimus. Verba igitur Regulae in primis discutiamus, et si nobis pelles abstulerit, illico dimittemus. Audite ergo, unde nos impetitis. Vestimenta, inquit, fratribus secundum locorum qualitatem ⁜ (47) , aut aerum temperiem dentur, quia in frigidis regionibus amplius indigetur; in calidis vero minus. Haec ergo consideratio penes abbatem sit. Haec dicens, nullam vestimentis certam metam praefixit, nihil necessitati abstulit, in arbitrio Patris spiritualis totum posuit; et tam in his quam in caeteris similibus necessaria conservans, superflua tantum resecavit. [Col. 0121B] Unde et alibi dicit: Quod superfluum est, amputari debet. Apostolus quoque idem confirmat: Carnis, ait, curam ne feceritis in desideriis (Rom. XIII) . Inde beatus Gregorius. Cum carnis curam in desideriis facere prohibemur, in necessatibus concedimur. Igitur secundum haec Apostoli praecepta, juxta beati Benedicti supra scripta dicta, secundum illa quae de Actibus apostolorum alio loco inducit, dicens: Dividebatur singulis prout cuique opus erat (Act. IV) , juxta omnia quoque divinarum litterarum mandata, licet abbati superfluitate recisa, pellicias vel caetera indumenta fratribus largiri, et more boni pastoris ovibus sibi commissis cuncta necessaria providere. Et ne exempla deesse videantur, ipsum Deum primis hominibus post lapsum hujusmodi indumenta [Col. 0121C] dedisse legimus. Fecit, inquit, Deus Adam et uxori ejus tunicas pelliceas, et induit eos (Gen. II) . Cum ergo haec indumenta non pro gloria, sed pro ignominia, non pro deliciis, sed pro poenitentia, non pro honore, sed pro dedecore, Deus eis contulerit, quare vos ac si delicias, et aliquid magnum pelles monachis auferre conamini? Haec plane hujusmodi [Col. 0122A] indumenta in exsilio positos patriae recordari commonent, quae ab ea expulsi, in sustentanda fragilitate se accipisse recolunt. Sanctos quoque prophetas pellibus usos Apostolus in laude martyrum memorat, dicens: Circumierunt in melotis, in pellibus caprinis (Hebr. II) . Elias namque propheta zona pellicea accinctus fuisse describitur (IV Reg. I) . Et de Joanne Baptista Evangelium loquitur: Erat Joannes vestitus pilis cameli, et zona pellicea circa lumbos ejus (Matth. III; Marc. I) . Beatum Antonium eremitarum Patrem, pellicea usum fuisse legimus. Hinc et de ipso beato Benedicto legimus in Dialogo: Eodem quoque tempore hunc in specu latitantem etiam pastores invenerunt. Quem dum vestitum pellibus inter fruteta cernerent, aliquam bestiam esse crediderunt. [Col. 0122B] Si utique in usu pellium peccatum esse crederent, nequaquam tanti viri, qui omnibus imitandi proponuntur, his uti voluissent. Sed quia inter superflua et necessaria distinguere noverant, superfluis longe remotis, cum et ab ipsis necessariis majoris virtutis merito in multis abstinerent, ista tamen indumenta, quibus utentes monachi non esse dicuntur, sibi retinuerunt, et prophetae et martyres sancti ea ferentes permanserunt. Sed et illud, quod de tunica et cuculla subsequitur, quam discrete, quam provide, quam charitative dixerit, quantumque a vestrae indiscretionis inhumanitate discordaverit, si nondum perpendistis, tandem animadvertite. Mediocribus, ait, locis sufficere credimus per singulos cucullam et tunicam: Cucullam in hieme [Col. 0122C] villosam, in aestate puram aut vetustam. Quod, quaeso, hic praeceptum? quae coactio? Quid hic dicitur quod a nobis non servatur? Sufficere credit, non praecipit, nec omnibus in locis, sed mediocribus locis monacho cucullam et tunicam. Nunquid credere est praecipere? Nunquid mediocria loca sunt omnia loca? Hoc mandatum transgredimur, hinc [Col. 0123A] rei arguimur, hinc voti praevaricatores dicimur. Sed si nos pelliciis utendo, quoniam de eis Regula reticet, praevaricamur, praevaricamini nobiscum et vos, qui simplici flocco et cuculla contenti esse non vultis, et ultra Regulae metas, quae nihil de his loquitur, multiplices, et quotquotlibet tunicas induitis, et eas absque aliqua discretione fertis. Si vero responderitis quod quidam vestrorum nostris aliquando responderunt, videlicet hoc vos causa necessitatis agere, respondebimus et nos similiter, necessitate, hoc est frigoris importabili asperitate pellium munimenta portare. Et si hac ratione immunes vos a Regulae transgressione videri cupitis, eadem ratione nos Regulae transgressores non esse, nihilominus declaramus. Cum ergo vestimenta fratribus [Col. 0123B] secundum locorum qualitatem, aut aerum temperiem, dari Regula jubeat, cum hanc considerationem penes abbatem esse decernat, cum, secundum apostolicam sententiam, dividi singulis prout cuique opus est, praecipiat, cum carnis curam in desideriis Apostolus fieri prohibeat, sed in necessitatibus permittat, licet plane abbati, licet his, quos indigere viderit, necessaria subsidia, seu in vestibus, seu in quibuscunque libuerit rebus pro velle ministrare. Nec tantum licet, sed etiam praevaricatae Regulae reus existeret, si quod Regula exhiberi egentibus charitative praecipit, non exhiberet.

Femoralia sane eadem ratione necessitatis, munditiae et honestatis nobis defendimus, recolentes insuper [Col. 0123C] Deum praecepisse ne summus sacerdos sine femoralibus lineis ad altare suum accedere praesumeret, ne si hoc faceret, poenam mortis incurreret. Et licet cuncta illa sacerdotalia, vel Levitica indumenta, sive ornamenta, Ecclesia Dei moribus magis quam corporibus coaptet, et non litteram mortificantem, sed spiritum vivificantem sequatur, sunt tamen quaedam, quae more illo antiquo adhuc in Ecclesia decoris causa observantur, ut quae erant futurorum significativa, sint praeteritorum repraesentativa: sicut, verbi gratia, quaedam in pontificalibus vestimentis morem pristinum imitari cernimus, quae non ob superstitionis observantiam, sed ob utriusque legis spiritualem, ut diximus, consonantiam fieri intelligimus. Nam licet, secundum [Col. 0123D] Apostolum, omnia illis in figura contingerent (I Cor. X) , sacramento tamen honestas seu utilitas aliquando conjungebatur. Et quamvis in feminalibus lineis ministris Dei castitas indiceretur, tamen honestas velandorum inhonestorum non excludebatur, imo sollicite praecipiebatur. Unde et Apostolus: Inhonesta, [Col. 0124A] inquit, nostra abundantiori honore circumdamus (I Cor. XII) . Hujus ergo rei honestas quidem intelligitur, necessitas autem apertius exponeretur, si de talibus, sicut de caeteris, libere loqui permitteremur. Honestum tamen est, utile est, necessarium est: et idcirco contra Regulam, quae nulla, ut saepe jam diximus, necessaria interdicit, nec in hoc aliquid agimus.

De stramentis autem lectorum ⁜ (48) quae objecistis, miramur quomodo objicere potuistis. An enim obliti estis verba Regulae, quae dicit: Lectisternia pro modo conversationis, secundum dispositionem abbatis sui accipiant? Unde quod abbate permittente, nobis et supponimus et superponimus, si superflua desunt, juste secundum Regulam sine aliquo inobedientiae [Col. 0124B] periculo facimus. Eapropter quoniam argui de praevaricatione non possumus, injuste reprehendentes de non recta reprehensione, rectius reprehendere possumus.

Hinc ad duo pulmentaria quae intulistis veniamus, et tam de ipsis quam de panis et vini mensura ⁜ (49) , quid Regula dicat videamus: Panis, inquit, libra una propensa sufficiat in die, sive una sit refectio, sive prandii et coenae. Quod si coenaturi sunt, tertia pars a cellarario reservetur, reddenda coenaturis. Ecce qui de iota uno, aut uno Regulae apice calumnias machinamini, insurgite, irruite, invenistis quid dicatis, quid objiciatis, hic plane nos damnare, hic praevaricatores arguere, hic voti transgressores vocare, [Col. 0124C] sine contradictione potestis. Si enim propensa libra panis in die monacho non suffecerit, si vel modicum supra libram, vel pro libra aliud sumpserit, nisi integram tertiam partem ad opus coenae sibi reddendam cellarario non alteri reddiderit, si plus vel minus de libra in prima refectione comederit, quam ut tertia pars ad servandum residua sit, id est ut nec plus tertia parte, nec minus comedenti supersit, quid aliud quam a Deo condemnamur, a paradiso excludimur, ut perjuri et filii perditionis in inferno retrudimur? Quid tamen de illis dicetis qui extra equitant, et necessitate monasterii per diversa euntes, multo tempore a monasterio absunt? Nunquid semper panem suum trutinare poterunt? Nunquid semper et ubique cellararium monasterii [Col. 0124D] secum habere valebunt, cui quando bis comederint, tertiam partem librae suae ad coenam illam recepturi, nec de alio pane comessuri, commendare valeant? Vere liquantes culicem, et camelum glutientes, decimantes mentham, et anethum et cyminum, et relinquentes quae sunt graviora legis, [Col. 0125A] judicium, et justitiam, et veritatem (Matth. XXIII) . Sic quippe sentientes, quid aliud quam Deum verborum venatorem magis quam cordium scrutatorem esse videri vultis? Cumque ad cor semper respicere dicatur, et simplicitate oculi totum corpus lucidum fieri, ipse confirmet (Luc. II) , vos econtra, magis eum linguae motus, et sonum omnium auribus communem notare, talia dicentes, sentire videmini. Et cum probetur materiam salutis nostrae propter suam immensam pietatem libentissime perquirere, quod ex multis Scripturarum locis conjicere, imo aperte cognoscere quilibet potest, ut verbi gratia, cum ad Abraham loquens, pro decem Sodomitarum justis se caeteris indulgere promisit (Gen. XVIII) , et viduam duo tantum minuta offerentem laudavit (Matth. X) , [Col. 0125B] et cum danti calicem aquae frigidae mercedem reddit (Luc. XV) , et bonae voluntatis hominibus pacem annuntiat (Luc. II) , vos e converso velut ei insidiantem ipsum nitimini comprobare. Hoc certe facitis, cum haec et alia Regulae verba, non ut oportet, intelligitis, non ut decet, exponitis. Hoc facitis, cum profitentium verba, magis quam corda, Deum attendere dicitis. Non ita, non ita sensit sanctus, qui spiritu omnium justorum plenus fuisse dicitur, non ita sensit; sed audite quid senserit. Intellectum ejus verba sequentia demonstrant. Quia si labor, inquit, forte major factus fuerit, in arbitrio et potestate abbatis erit; si expediat aliquid augere, remota prae omnibus crapula, ut nunquam subrepat monacho indigeries, [Col. 0125C] quia nihil sic contrarium est omni Christiano, quomodo crapula, sicut ait Dominus noster: «Videte ne graventur corda vestra in crapula (Luc. XXI) .» Haec dicens, quid aliud quam necessitatem retinuit, vitium amputavit, atque in arbitrio abbatis cuncta hujusmodi esse censuit? Sed et omnia verba ejus de mensura potus tractantis, nonne huic nostrae intelligentiae astipulantur? Quae brevitatis gratia libenter intermitteremus; sed quia his maxime ejus intentio, atque discretio cognosci potest, oportet ut ea ponamus. Unusquisque, ait, proprium donum habet ex Deo; alius sic, alius vero sic (I Cor. VII) . Et ideo cum aliqua scrupulositate a nobis mensura victus aliorum constituitur. Tamen infirmorum contuentes imbecillitatem, credimus eminam vini per singulos [Col. 0125D] sufficere per diem. Quibus autem donat Deus tolerantiam abstinentiae, propriam se habituros mercedem sciant. Quia si loci necessitas aut labor, aut ardor aestatis amplius poposcerit, in arbitrio prioris consistat, considerans in omnibus ne subrepat satietas aut ebrietas, licet legamus vinum omnino monachorum non esse. Sed quia nostris temporibus id monachis persuaderi non potest, saltem vel hoc consentiamus, ut non usque ad satietatem bibamus, sed parcius, quoniam vinum apostatare facit etiam sapientes (Eccli. XIX) .

Dicite ergo syllabarum discussores, nonne haec omnia indiscretionem vestram condemnant? nonne sententiam nostram omnimodis approbant? Donorum diversitates diversis a Deo donari dicit, et ideo [Col. 0126A] cum scrupulositate mensuram victus aliorum constituit: constituendo tamen nihil praecipit, sed eam mensuram quam ponit, posse sufficere fratribus credit. Si labor, aut ardor, aut quaelibet necessitas amplius poposcerit, in arbitrio prioris constituit, superflua et vitiosa tantum more solito resecans, et idcirco satietatem, aut ebrietatem caveri in omnibus admonens. De pulmentariis etiam nihil affirmando, nihil praecipiendo, sed totum sub moderatione ponendo, ita scribit: Sufficere credimus ad refectionem quotidianam omnibus mensis cocta duo pulmentaria propter diversorum infirmitates, ut forte qui ex uno non potuerit edere, ex alio reficiatur. Si ergo quisquam infirmitatis propriae causa ex duobus illis non [Col. 0126B] potuerit edere, non oportet eum ex tertio refici? Quod si nec ex tertio, non debet ei quartum offerri? Sic etiam diversa diversis pro qualitate infirmitatum, hoc est, prout cuique opus est, superfluitate semper et ubique recisa, non debent charitative impertiri? Hoc sanctus ille intellexit, hoc scripsit, hac de causa nihil aliud de talibus diffinire, nil praecipere voluit; sed pro qualitate locorum, temporum, morum, infirmitatum, et diversorum accidentium, cibos, potus, vestes, et ad extremum universa, tam corporibus quam animabus necessaria, subditis a Patribus dari sancivit, animarum saluti tantummodo intentus, et eam, sive dando, sive subtrahendo, sive parcendo, sive corripiendo, procurare sollicitus. Hoc ostendit omnibus fere in locis Regulae suae, hoc [Col. 0126C] specialiter dicit in capitulo superius dicto, quo tractat si omnes debent aequaliter necessaria accipere. Sicut, inquit, scriptum est: «Dividebatur singulis, prout cuique opus erat (Act. IV) .» Ubi non dicimus, ut personarum, quod absit, acceptio sit, sed infirmitatum consideratio. Ubi qui minus indiget, agat Deo gratias, et non contristetur. Qui vero plus indiget, humilietur pro infirmitate, non extollatur pro misericordia: et ita omnia membra erunt in pace. Huic rationi Regula charitatis, quae ad universa se extendit, et omnia sua rectitudine recta facit, attestatur, ubi beatus Augustinus in libro De moribus Ecclesiae catholicae, contra Manichaeos scribens, dicit: Continent se igitur hi qui possunt, qui tamen sunt innumerabiles, et a carnibus, et a vino, duas ob [Col. 0126D] causas, vel propter fratrum imbecillitatem, vel propter libertatem suam. Charitas praecipue custoditur, charitati victus, charitati sermo, charitati habitus, charitati vultus aptatur. Coitur in unam conspiraturque charitatem. Sciunt hanc commendatam esse a Christo, et apostolis, ut si haec una desit, inania sint omnia; si haec adsit, plena sint omnia. Hanc violare, tanquam Deum, nefas ducitur. Hanc si quid offendit, unam diem durare non sinitur. His et similibus satisfecimus, nisi obstinata voluntas maneat vestra tuendi, et magis disponatis quae vestra sunt litigando defendere quam probatae rationi et auctoritati acquiescere. Transeamus ad reliqua.

Opponitis deinde nos contra Regulam plusquam [Col. 0127A] tertio fugitivos suscipere ⁜ (50) . Nos vero ad ista: Miramur, valde miramur unde istud novum Evangelium ortum est, quod contra totius orbis fidem dimicat, et spem veniae peccatoribus interdicit. Dicant qui post trinam praevaricationem reverti volentibus aditum claudunt, cur Christus Petro, postquam ter negavit, non tantum indulsit, sed et pascendas oves suas tertio commisit, eumque majorum maximum et apostolorum principem constituit. Dicant utrum Scriptura mentiatur, quae dicit: Septies cadit justus, et resurgit (Prov. XXIII) : Dicant quid eis de verbis Domini videatur, quibus Petro interroganti quoties peccanti fratri deberet indulgere, an usque septies, respondit: Non dico usque septies, sed usque septuagies septies (Matth. XVIII) . Ostendant [Col. 0127B] quomodo intelligunt quod alibi ipse Dominus ait: Si dimiseritis unusquisque fratri suo de cordibus vestris, dimittet et vobis Pater vester coelestis peccata vestra (Matth. VI) , nec diffinitum numerum remissionis praefecit, sed indiffinite posuit, dans intelligi, quod quoties quis fratri indulserit, toties ei Deus indulgeat. Hinc in oratione quam Ecclesiae dimisit, addit: Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris (Matth. VI; Luc. XI) . Unde non dubitatur quod quoties quae nostris debentur dimittimus, toties, ut diximus, nobis debita, hoc est peccata nostra, a Deo dimittuntur. Sed quare exemplis immoramur, cum nullum sanae fidei lateat, converti ex corde volentibus januam [Col. 0127C] misericordiae usque ad ultimum spiritum semper esse reseratam; et fontem domus David in ablutionem peccatoris et menstruatae (Zach. XIII) , per omne praesentis vitae spatium indifferenter patentem, nulli negari? Verba quoque Regulae, quae prave vel parum intelligentes, ista dicere praesumpsistis, in nihilo vobis suffragantur. Et ut pateat verum esse quod dicimus, ipsa ponamus: Si frater, inquit, proprio vitio de monasterio exierit, aut projectus fuerit, in ultimo gradu usque tertio recipiatur; jam vero postea sciat sibi omnem reversionis aditum denegari. Non, inquit, denegetur; sed, sciat sibi denegari. In qua sententia cum nihil praecepti inveniatur, non obicem misericordiae posuisse, sed terrorem temerariis intentasse cognoscitur. Ergo desinite [Col. 0127D] talia loqui, et non Scripturas vestro sensui sed sensum vestrum Scripturis applicate; et converti veraciter cupientes, absque ulla retractione, etiam millies suscipite. Alioquin Deo contrarii et Regulae adversarii inveniemini.

In jejuniis vero Regulam nos optime sequi credimus. Quod si non creditis, exponimus. A Pentecoste usque ad Idus Septembris, sicut ipsi opposuistis, quarta quidem et sexta feria usque ad [Col. 0128A] Nonam jejunare praecipimur ⁜ (51) ; et aliis diebus ad Sextam prandere. Hanc tamen prandii Sextam continuandam dicit si necessarium fuerit, et in abbatis ponit providentia, ut sic omnia temperet, atque disponat, qualiter et animae salventur, et quod faciunt fratres, absque murmuratione faciant. Et quia horam illam refectionis sicut caeteris diebus, ita quoque duabus illis feriis continuandam dicit, hoc est, ad Sextam posse fratres ex necessitate comedere, quia hoc in abbatis providentia ponit, quia sic omnia abbatem temperare atque disponere praecipit, ut animae salventur, quia ut fratres absque ulla murmuratione faciant, quod faciunt, providetur, cum a Pentecoste usque ad Idus Septembris omnem feriam ad Sextam ex praecepto abbatis comedendo continuamus, [Col. 0128B] nil nos offendere credimus, neque a Regulae statutis deviare existimamus. Ab Idibus autem Septembris usque ad caput Quadragesimae, secundum Regulam ad Nonam semper reficimus; diebus Dominicis propter universalis Ecclesiae decreta, et quibusdam duodecim lectionum solemnitatibus exceptis. Dies autem Dominicos etiam apud vos observari audivimus. Quia si nos in jam dictis festivitatibus bis comedendo peccavimus, quoniam id Regula non permittit, peccatis nihilominus et vos, qui diebus Dominicis bis comeditis, quoniam nec ipsos a serie jejunii in Regula invenimus exceptos. Si vero honore Domini Dominicis diebus jejunia solventes juste agitis, et nos Domini et servorum ejus honore, [Col. 0128C] bis in eorum solemniis comedentes nihilominus juste agimus.

De opere manuum, quod superioribus capitulis adjunxistis, sufficientissimas habemus rationes: quae et vestra objecta prorsus invalida demonstrantes, ea longe propellant, et quae apud nos geruntur, approbent et manu teneant. Et ut hoc apertissime pateat, videamus non tantum quid de opere manuum Regula praecipiat, sed etiam quare illud praecipiat. Otiositas, ait, inimica est animae. Et ideo certis temporibus occupari debent fratres in labore manuum: certis iterum horis in lectione divina. Ecce audistis quia operari jubet: animadvertite, ut diximus, ob quid jubeat. Otiositatem esse inimicam animae praedicat et ideo ne animae, cui inimica cognoscitur, [Col. 0128D] nocere valeat, tam lectione quam manuum labore eam excludere satagit. Dicite ergo: Si aliis bonorum operum exercitiis idem potest fieri, non videtur vobis bene Regula servari? Si, inquam, aliis bonis operibus (nam multa alia bona opera praeter opus manuum possunt inveniri) occupare semper totius diei spatium monachi possunt, cum ad hoc tantum ne otiosi sint operari praecipiantur, nonne illa agentes a praevaricatione Regulae omnino alieni permanent? [Col. 0129A] Plane ita, certe ita, velint nolint adversarii. Quocunque bono exercitio, otiositate fugata, Regula custoditur, nemo haec agentium juste transgressor dicitur, calumnia illata longe rejicitur. Nisi autem essent opera praeter rusticationem Deo acceptabilia, nequaquam Judaeis diceret Dominus: Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam (Joan. VI) . Si sane corporalia opera spiritualibus exercitiis praeferrentur, nequaquam Maria ad pedes Domini sedere, et verba ejus indesinenter audire a caeteris operibus otiosa elegisset, nequaquam sororem suam solam ministrare permisisset, nequaquam Dominus eam optimam partem elegisse dixisset (Luc. X) . Ergo si orando, legendo, psallendo, injuncta religiose implendo, vel alia quaelibet [Col. 0129B] hujusmodi bona agendo animus occupatur. Regula, ut diximus, perfecte servatur, quoniam haec operando, monachus non otiosus, sed bene negotiosus in omnibus comprobatur Et ut aliquod supponamus exemplum, discipulum ipsius beati Benedicti sanctum Maurum, ad has Galliarum partes pro construendis secundum ipsius doctrinam coenobiis ab ipso directum, legimus hunc morem in monasterio quod in Andegavensi episcopatu construxerat ⁜ (52) , tenuisse, ut quia eis sine proprio labore cuncta necessaria suppeditabant, omisso manuum opere spiritualibus, ut diximus, exercitiis exercitati, otiosi non essent, sicque sibi nuper a sancto traditam Regulam, bona semper operando, optime conservarent. Quod si se beatus Maurus contra professionis suae [Col. 0129C] votum agere intellexisset, cum in intellectu hujusce rei nullo modo falli potuisset, nequaquam sic suos vivere permisisset. Qui etiam si voti praevaricator esse non vereretur, et operari manibus, vel resolutione nollet, vel fastu dedignaretur, nec Deus pro ipso tam mira et multiplicia opera operari, nec ipsis mortuis ejus precibus vitam reddere dignaretur. Hinc ad sequens capitulum, cui non esset respondendum, quia nec esset opponendum, veniamus: et inde nos maxime transgressores, ne Cistercienses offendantur, cognoscamus. Sed dicite, qui haec opponitis, [Col. 0130A] utrum ludo, an serio hoc dicatis. Nam si ludo, frater a fratre deludi non debuit. Si serio, insulsa interrogatio deberet magis silentio contemni, nisi putaretur ei non posse responderi.

Objicitur nobis, cur omnibus venientibus, sive discedentibus hospitibus, tam abbas, quam cuncta congregatio in terra non prosternitur, vel cunctorum in conspectu omnium hospitum capita non inclinantur, cur aquam in manibus abbas hospitibus non dat, cur pedes hospitibus omnibus tam abbas quam cuncta congregatio non lavat. Affirmatur ab objectoribus monachos salute fraudatos, nisi haec ut sonuerunt, servare voluerint. Et, o homines puerorum more papiliones sequentes, pugnantes, sed non nos, sed aerem verberantes, inania opponentes, [Col. 0130B] discretionis matris virtutum semitam non sequentes et ideo a rectitudine itineris deviantes, dicite, quaesumus: Voti praevaricatrix, et idcirco aeterna salute defraudata judicabitur Cluniacensis, seu alia quaelibet congregatio, nisi omnibus advenientibus vel discedentibus hospitibus cum abbate suo inclinaverit, aut ante eos prostrata jacuerit? Damnabitur, nisi pedes et manus hospitibus omnibus laverit? Oportebit igitur, aut conventum in domo hospitum assidue morari, aut hospites in claustro, et fratrum officinis hospitari. Neque enim aliter injuncta poterunt implere, nisi simul detur et manere. Assiduitas quippe advenientium assiduitatem expetet ministrantium. Unde fiet ut quos monachos esse vultis, jam monachi esse non possint, et cum saecularibus commanentes, [Col. 0130C] nomen monachi et vitam amittant; et dum hoc unum Regulae mandatum indiscrete servare contenderint, caetera deserant, nec istud etiam obtineant. Sic plane, sic continget, sic eveniet clericis, militibus, rusticis, clientibus, mimis, et diversarum qualitatum hominibus, ipsis quoque, quae ab hospitali charitate non excluduntur, mulieribus monachi cohabitabunt: et illi singulares, illi mundo mortui, illi, quibus nec ipse communis aeris usus libere hauriri permittebatur, communi hominum conversationi quam reliquerant, iterum commiscebuntur. [Col. 0131A] Tanta certe est advenientium fere semper frequentia, ut si omnibus inclinare, vel ante omnes prosterni oporteat, si omnibus manus et pedes abluere, expediat, cum eis ab ortu solis usque ad occasum, ut diximus, fratres omnes esse necessarium sit, et tam in metanoeis quam in ablutione manuum et pedum totam diem expendere ⁜ (53) , cum nec multoties ad id operis per omne diei spatium valeant sufficere. Cessent igitur ab omni divino officio, cessent a servandis reliquis Regulae decretis, cessent ab ipsa refectione corporea non Primam, non Tertiam, non Sextam, non Nonam, non denique Vesperas, non Completorium, non Missas celebrare curent. Haec omnia pro manuum et pedum ablutione dimittant, et vel muta sit Ecclesia, vel quaerantur qui fratrum [Col. 0131B] in his omnibus suppleant vicem. Nonne haec ridicula videntur? Nonne talia ipsi insensati detestarentur? Nonne haec non debere fieri, ipsa bruta animalia vociferarentur? Facimus tamen quod possumus, et per totius anni spatium unaquaque die tribus peregrinis hospitibus manus et pedes abluimus, panem cum vino offerimus, abbate in ordine suo id faciente, nullisque, nisi infirmis, qui haec implere non valet, exceptis. Sic de Regula quod valemus, implemus, ne reliqua istorum causa dimittimus. Oportet enim, ut Dominus ait, et ista facere, et illa non omittere (Luc. XI) . Et quoniam ipsa ratio, etiam nobis tacentibus, clamat et objecta vestra longe projicit, oportet ut ad illa quae superius posuimus, recurramus, et inde a nobis Regulam integre conservari probemus. Sic, [Col. 0131C] inquit beatus Benedictus, abbas omnia temperet atque disponat, ut animae salventur. Omnia dixit, nihil excepit. Si igitur pro salute animarum, licet abbati omnia temperare atque disponere, licuit haec quae dicta sunt sic temperare, ut et hospitibus nulla necessaria deessent, atque honorifice, charitative et diligentissime susciperentur, et procurarentur, neque ecclesia Dei propriis officiis defraudaretur, aut regularis observantia, vel ad modicum, intermitteretur.

Quia brevem ferramentorum et rerum monasterii abbas non habet ⁜ (54) , eum vel superbum, vel negligentem [Col. 0132A] dicitis. Et quare alio in loco legitur: Decani tales eligantur ⁜ (55) , in quibus securus abbas partiatur onera sua? Non potest, inquam, abbas onera sua aliis imponere, et quod per se multis et diversis implicatus negotiis facere non valet, per vicarios implere? Et quare illud hic ei denegatur quod alibi conceditur? De significanda quippe hora operis Dei loquens, ait: Significanda hora operis Dei, die noctuque sit cura abbati, aut ipse nuntiare, aut tali sollicito fratri injungat hanc curam, qui aptus sit. Quod igitur, ut diximus, hic et ubique illi ex necessitate conceditur, cur in jam dicto capitulo negabitur? Novimus certe episcopos sine presbyteris et coadjutoribus esse posse, si soli ad cuncta dioecesis suae utilia potuissent sufficere. Sic et abbatem, cellararium, [Col. 0132B] et infirmarium, et eleemosynarium, custodem hospitum, et pro caeteris officiorum ministris solum esse oporteret, si sufficere ad omnia tenenda valeret. Sed quia unum ad universa dispartiri negotia, aut impossibile, aut multum difficile est, plures expedit facere quod unus non valet implere. Hinc Jethro culpans Moysen de talibus, ait: Elige tibi viros, quos nosti ad hoc utiles esse, et esto tu populo in his quae ad Deum sunt; illisque leviora permittens, graviora, quae per alios diffiniri non poterunt, tu diffini (Exod. XVIII) . Credidit Moyses sapienti, et sic fecit. Hoc imitar, et nostros Patres convenit, et ferramenta vel quaslibet res monasterii numerandas, sive conservandas fratribus ad hoc utilibus, quando sibi non vacat, committere. Bene ergo sic intellecta [Col. 0132C] Regula servatur

De genuflexionibus regularium horarum quidquid Regula jubet, omnimodis custodimus, et antequam Horam decantare incipiamus, ubicunque simus cum timore divino genua flectimus. Prohibet hoc aliquando nimius imber, condensa nix, lutulenta tellus: et tunc loco metanoeae, Psalmum, Miserere mei, Deus (Psal. L) , decantamus; et tali commutatione, praeceptum quod implere non possumus, recompensamus.

[Col. 0133A] Mensam abbatis nostri, juxta Regulam, cum pauperibus et peregrinis non esse causamini ⁜ (56) ; sed juste inde arguimini. Est quippe cum hospitibus semper et peregrinis. Quoscunque enim abbas substantia monasterii reficit, nonne mensae propriae participes facit? Et certe per Dei gratiam, omnibus pauperibus, omnibus hospitibus sufficiens apud nos pro posse charitas exhibetur, et unicuique congruus honor defertur. Quod si isto modo impleri a nobis Regula secundum vos minime potest, et hoc esse mandatum, ut cum abbate manducent, affirmatur; fit et istud quandoque de honestis personis. Nam indecens credimus ut, praesente conventu, quarumlibet personarum, non cunctis placitura, incongruentia indiscrete introducatur, et ipsis forte bonis [Col. 0133B] inde scandalum oriatur. Si vero opponitis non in conventu, sed extra conventum mensae abbatis hospites sociari debere, respondemus hac occasione abbates a fratribus olim se sequestrare solere, et, sub praetextu hospitum, lautioribus sibi et familiaribus epulis indulgere, neque de ovium suarum pastu curare. Et, secundum prophetam (quod salvo mystico intellectu dicimus), quod crassum videbant assumebant, et quod debile erat projiciebant. Et cum limpidissimam aquam biberent, reliquam pedibus suis conturbabant, et gregem Domini turbida et coenosa aqua potabant (Ezech. XXIII) , hoc est, sibi optime providentes, de caeteris non curabant. Qui quoniam bono praecepto male abutebantur, novo [Col. 0133C] ulceri novum emplastrum superponendum fuit, et praeceptum quod aliquando salubre fuerat, salubriore consilio commutandum. Eapropter ut vitium de virtute ortum rursum virtute exstingueretur, cum de communi mensa ad singularem regula transmisisset, iterum de singulari ad communem regula rationis et charitatis adduxit [reduxit]. Unde et abbates nostri, nisi infirmitas obstiterit, nobiscum semper comedunt, et aliquando cum hospitibus, quando tales adsunt, aliquando sine illis, a communi tamen mensa nunquam vel raro discedunt, hospitibus autem et peregrinis nihil deesse patiuntur. His de causis nos contra beati Benedicti statuta nil agere credimus, qui pro tempore et personis, ut saepe jam diximus, hujusmodi mandata abbati contemperanda [Col. 0133D] permisit.

Sequentis capituli, quod proposuistis, facilis et congrua patet responsio. Ubicunque enim sibi obviant fratres, junior a priore benedictionem petit, Benedicite, dicendo, si extra regularia loca fuerit, et humiliter inclinando; sed nihil ore proferendo, si infra officinas regulares sibi occurrerit. Quod si semper loquendo hanc peti debere dicitis, videant discreti utrum superfluae locutioni utile silentium [Col. 0134A] imponi, an supponi debeat. Superfluam vero idcirco dicimus, quia ad id quod aeque bene silentio potest fieri, linguam non esse necessariam, et ideo superfluum [superfluam] existimamus, maxime cum nullius sermonis propter hanc salutationem proferendi in Regula facta fuerit mentio. Sed et si hoc, prout vultis, indifferenter concederetur, forte ab aliquibus non plene maturitate fundatis, inania pro utilibus, ludicra pro seriis, maledictiones pro benedictionibus proferrentur. Hoc ne contingat, censura silentii prohibemus: unde his servatis rationibus, a Regula non deviamus.

Ad portam monasterii senem sapientem poni dicitis Regulam praecepisse ⁜ (57) , nec nos hoc facere. Nos autem dicimus: Si portarius noster sapiens [Col. 0134B] fuerit, senex autem non fuerit, praevaricatae Regulae rei, et ob hoc inferno digni judicabimur? Quid si et senectutem et sapientiam in eadem persona invenire nequiverimus? An hac de causa nisi et senex aetate et sapiens moribus, ad portam monasterii non ponetur? Et quid est quod Scriptura dicit: Cani sunt sensus hominis, et aetas senectutis vita immaculata? (Sap. III.) Super haec nisi pulsantibus et clamantibus idem portarius Deo gratias responderit, aut benedictionem vociferatus fuerit, etiam si cuncta alia humanitatis officia advenientibus exhibuerit, tamen secundum vos nihil proderit, nec etiam universa Regula optime in aliis conservata, nisi jam dictus ostiarius Deo gratias celsa voce insonuerit, [Col. 0134C] sufficere poterit ad salutem. Hoc videat ratio, videat veritas, videant veritatis amatores, et nobis tacentibus quod inde sentiunt proferant. Nos autem ad portam portarium cur poneremus, qui nec portam habemus? Portae quippe nostrae non clauduntur per diem, sed assidue patentes sine personae discretione introitum advenientibus praebent. Nec necesse est aliquem pulsare, nec necesse est aliquem clamare, quia non tantum murorum aditum, sed etiam hospitii introitum apertum invenit, et illico recumbens universa parata reperit. Ne cogantur vero fratres extra domos proprias manere, sapientem et honestum famulum juxta manere et jacere facimus, qui meridianis horis, sive illis quibus ostia cuncta monasterii ex consuetudine clauduntur, pulsantibus [Col. 0134D] vel clamantibus, non tantum vocis clamore, quantum obsequii exhibitione respondeat. Sic certe, sic agendo, non praevaricatores, sed, pro posse nostro, Regulae conservatores existimus.

Nunc tandem, nunc ad illa veniamus, quae cum tanta admiratione protulistis, quae omni rationi et auctoritati contraria esse dixistis. Illa discutiamus quibus inevitabili periculo nobis acquiescentes dicitis cinctos, ut ad quamcunque patrem se verterint, [Col. 0135A] praevaricatores non esse non possint. Hoc certe de illis dicitis qui post semel promissam alibi stabilitatem, conversionem morum atque obedientium rursum alio in loco stabilitatem, rursum conversionem morum, rursum obedientiam sub alio abbate promittunt, atque priorem fidem irritam, quantum in ipsis est, faciunt. His nos subjungimus: Cum pro Regula vos agere dicatis, quare contra eam vos esse monstratis? Et quam nos non tenere arguitis, quare nos ab ipsius tramite sequendo repellitis? Sic enim legimus, ubi, de monachis peregrinis, qualiter suscipiantur tractatur: Si vero postea, inquit, voluerit stabilitatem suam firmare, non renuatur talis voluntas. Ecce quem ante, utpote monachum, certum erat stabilitatem suam alibi firmasse, si rursum firmare alio in loco voluerit, non [Col. 0135B] prohibetur: quin potius, ne talis voluntas renuatur praecipitur. Quem si reatu desertae primae professionis teneri cognovisset, certum est quia hoc minime laudasset: certum, quia nullo modo permisisset; certum, quia omnimodis prohibuisset. Neque vero tantum virum, tanta scientia, spiritu quoque prophetiae ita repletum, ut vix eum aliquid latere posset, in tali tantaque re culpa latere potuisset. Nam cui occulta manifesta erant, manifesta occulta fieri minime potuerunt? Quod si stabilitatem firmare monacho peregrino conceditur, ut in loco quem elegit stabilem se semper esse oportere intelligat, nec ultra inde sibi licere evagari, nihilominus Patri monasterii obedientiam illum promittere expedit, [Col. 0135C] ut habeat cui loco Christi obedire debeat. Conversionem vero morum rursum polliceri quid oberit, cum non tantum bis in professione, sed etiam millies in confessione, tam Deo quam hominibus, quotidie morum conversionem et vitae emendationem cum praeteritorum malorum poenitentia promittere debeat? Si vero stabilitatem, conversionem morum et obedientiam ei post primam promittere licet, licet et professionem facere. Nam quid aliud in professione quam stabilitas, conversio morum et obedientia a monacho promittitur? Quod si hoc monacho peregrino non negatur, quare non omni legitime venienti concedetur? Sed neque timendum ne secunda professione prioris praevaricator judicetur quoniam non diversum, sed idem quod prius promittit. [Col. 0135D] Si enim aliquid priori voto contrarium, aut minus continens Deo promitteret, sine dubio reus existeret. At quoniam idem quod prius promittit, ut diximus, in nullo delinquit, videat tantum ut quod se facturum Deo respondet implere omnimodis satagat. Sed forte opponitis: Quomodo secundam professionem omnem monachum posse facere, et conversionem morum atque obedientiam secundo posse promittere affirmatis, cum non reliqua, sed [Col. 0136A] solam stabilitatem firmandam, et non ab omnibus monachis, sed a solis peregrinis monachis Regula dicat? Ad quod nos: Quod a peregrinis monachis stabilitas firmari possit, ut ipsi cognoscitis, Regulae auctoritate probatur. Quod vero ab omnibus aliis monachis, non tantum stabilitas, sed et conversio morum atque obedientia, hoc est integra professio iterum fieri possit, sumpta ex ipsius Regulae verbis ratione probamus. Nam scilicet, juxta Regulam, secundo stabilitatem firmare licet, juxta rationem, secundo conversionem morum atque obedientiam promittere. Quod si praevaricatur qui conversionem morum et obedientiam secundo promittit, praevaricatur nihilominus qui secundo stabilitatem firmat. Nam si sequens votum priore quassatur, non in parte, sed in toto quassabitur. Si, inquam, conversionem [Col. 0136B] morum, et obedientiam monachus secundo promittere non debet, quoniam idem alteri jam ante promisit, nec stabilitatem secundo firmare potest, quoniam jam ante se stabilem fore alio in loco firmavit. Sed certum est justum esse quod de stabilitate firmanda Regula mandat. Justum est igitur, quando monasteriis ad monasteria legitime venientes, cum stabilitate etiam conversionem morum et obedientiam, coram ipsorum coenobiorum abbatibus profitentur. Sed et si recte peregrinis monachis hoc agere conceditur, non recte caeteris omnibus cum abbatum propriorum concessione venientibus negabitur.

Cur autem noti monasterii monachos sine proprii [Col. 0136C] abbatis permissione, aut litteris commendatitiis suscipiamus ⁜ (58) , aut quam inde rationem praetendamus quaeritis, atque nos in hujusmodi re contra charitatem fraternam agere dicitis. Nos vero sicut defendimus ea quae recta putamus, sic nunquam excusandas excusationes in peccatis assumere volumus. Scimus namque non debere aliquem alicujus monachum, absque ejus permissione, suscipere, quandiu, ut verus pater filio et ut bonus pastor ovi propriae, cunctatam animae quam corpori necessaria, ea scilicet sine quibus nec anima salvari nec corpus potest sustentari, providerit. Quod si horum aliquod defuerit, licet fratri, etiam invito abbate, locum sibi tam inutilem, imo tam noxium et perniciosum deserere, atque suae animae interitum [Col. 0136D] modis omnibus declinare, locumque alium in quo hoc quod prius non poterat implere possit quaerere. Si enim oculus eruendus, si manus vel pes abscindendus est (Matth. XVIII) , si pater, mater, uxor, filii fratres et sorores sunt odiendi ne Christus amittatur (Luc. XIV) , nihil plane relictum est, cui non debeat salus animarum praeponi. Neque enim voti, vel professionis transgressor dici monachus potest, si loco qui votum implere non sinebat dimisso, ad [Col. 0137A] eum in quo votum persolvere queat transmigrat, ut cum Propheta dicere valeat: Reddam tibi vota mea, quae distinxerunt labia mea (Psal. LXV) . Arguendus potius esset et dignus morte judicandus, si tantae rei dispendium parvipendens, mortem suam stulta patientia sustineret. Hanc Ecclesia Cluniacensis ab apostolica sede concessionem retinet, taliter ad se venientes recipere ⁜ (59) : quod tamen non ut privatum, aut singulare, sed velut omnibus commune et licitum obtinet. Ita quippe venientes non solum illa Ecclesia, sed et universa Christi coenobia suscipere, retinere atque fovere debent.

His additis et multa invectione extollitis, dicendo quod proprium episcopum habere refugimus. Nos vero respondemus istud veritati contrarium opposita [Col. 0137B] fronte existere, quoniam patet nos proprium episcopum habere. Quis enim rectior, quis verior, quis dignior Romano episcopo episcopus potest inveniri? Nonne ille est quem caeteris praeesse non humana, sed divina auctoritas sanxit? Nonne ille [Col. 0138A] est, cui dictum est: Tu conversus, confirma fratres tuos? (Luc. XXII.) Nonne ille est cui dictum est: Tibi dabo claves regni coelorum? Et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis; et quodcunque solveris super terram, erit solutum in coelis? (Matth. XVI.) Hunc unum solum et maximum nos habere episcopum gloriamur, huic soli specialiter obedimus: ab hoc solo, si causa (quod absit!) exigeret, interdici, suspendi atque excommunicari possemus. Hoc ipsius sanctae sedis irrefragabilis sanxit auctoritas: nec unius tantum, sed multorum decreta inde apud nostram matricem Ecclesiam conservantur. Haec ipsi ita condiderunt, non ut hanc, de qua loquimur, Cluniacensem ecclesiam alteri episcopo prius eam possidenti auferrent, sed [Col. 0138B] a fundatoribus, qui eam in proprio alodio construxerant ⁜ (60) rogati, in propriam retinuerunt, atque soli Romano pontifici eam in aeternum subjacere decernentes, pluribus hoc privilegiis confirmaverunt ⁜ (61) . Praecepto vero ipsius, quoniam ab ipso utpote [Col. 0139A] nimium remoto non valemus: a quolibet Catholico episcopo chrisma ⁜ (62) , oleum, sacros ordines ⁜ (63) , ecclesiarum et coemeteriorum consecrationes ⁜ (64) , et caetera his similia suscipimus, atque apostolicae sedi, cui non obedire nefas est, in his et in omnibus obedimus: et ideo nec monachorum, nec Christianorum regulam (quod nos facere dixistis) infringimus. Si autem adhuc perstatis et nos male agere jactatis, illum quem obtendimus impetite, et nobis dimissis de his cum ipso agite. Nos enim quia contraire non debemus, obedire volumus, nec de ejus unquam (quod nulli mortalium licitum est) judicio judicare. Hoc non soli Cluniacenses obtinent, sed et quampluribus datum cernimus; et longe ante Cluniacum conditam, multis aliis monasteriis ab eadem [Col. 0139B] apostolica sede concessum videmus. Cujus sedis praesules cum magni sapientia et religione fuerint, et quorumdam ex ipsis merita miraculorum quoque fulgore solemniter in mundo claruerint: incredibile est, aut decipi in talibus potuisse, aut contra conscientiam suam talia agere voluisse. Eo namque animo, ac intentione, qua nostrorum temporum apostolici quieti monachorum providentes, ea quae diximus quampluribus monasteriis contulerunt, antiquiores quoque Romanae Ecclesiae praesules simili de causa in multis a jugo episcoporum libera esse monasteria decreverunt. Unde beatus Gregorius in epistola Castorio Ariminensi episcopo: Luminoso, inquit, abbate referente, plurimis in monasteriis multa a praesulibus praejudicia atque gravamina monachos [Col. 0139C] pertulisse comperimus. Oportet ergo ut tuae fraternitatis provisio, de futura quiete eorum salubri disponat ordinatione, quatenus conversantes in illis, [Col. 0140A] in Dei servitio gratia illius suffragante, mente libera perseverent. Missas quoque publicas in coenobio fieri omnimodo prohibemus, ne in Dei servorum recessibus, et eorum receptaculis, ulla popularis praebeatur occasio conventus, quia non expedit animabus eorum. Nec audeat ibi episcopus cathedram collocare, vel quamlibet potestatem exercere imperandi, nec aliquam ordinationem, quamvis levissimam, faciendi, nisi ab abbate fuerit rogatus, quatenus monachi semper maneant in abbatum suorum potestate, ut, remotis vexationibus ac cunctis gravaminibus, divinum opus cum summa animi devotione perficiant. Item ipse alibi: Visitandi exhortandique gratia ad monasterium quoties placuerit, ab antistite civitatis accedatur. Sed sic charitatis officium illic impleat episcopus, ut gravamen [Col. 0140B] aliquod monasterium non incurrat. Sed et alio in loco: Quam sit necessarium monasteriorum quieti prospicere et de eorum perpetua securitate tractare, anteactum nos officium, quod in coenobii regimine exhibuimus, informat. Et quia in plurimis monasteriis multa a praesulibus praejudicia atque gravamina monachos pertulisse cognoscimus, oportet ut nostrae fraternitatis provisio de futura quiete eorum salubri disponat ordinatione, quatenus conversantes in illis, in Dei servitio, gratia illius suffragante, mente libera perseverent. Sed ne ex ea, quae magis emendanda est, consuetudine, quisque monachis quidquam molestiae praesumat inferre, necesse est ut haec, quae inferius enumeranda curavimus, ita studio fraternitatis episcoporum debeant custodiri, ut ex eis non possit ulterius [Col. 0140C] inferendae inquietudinis occasio reperiri. Interdicimus igitur in nomine Domini nostri Jesu Christi, et ex auctoritate beati Petri apostolorum principis [Col. 0141A] prohibemus, cujus vice huic Romanae Ecclesiae praesidemus, ut nullus episcoporum aut saecularium ultra praesumat de redditibus, vel rebus, vel chartis monasteriorum, vel de cellis, vel villis quae ad ea pertinent, quocunque modo, vel qualibet occasione minuere, vel dolos, vel immissiones aliquas facere. Si ergo illis hac de causa licuit quod in anterioribus canonibus non inveniebatur sancire, plane et istis licitum fuit eadem ratione ea de quibus nos impetitis decernere et constituere, ut sicut illi ex parte, ita isti ex toto, quia sic expedire videbant, monachos ab episcoporum oppressionibus liberarent. Nam quidquid potestatis vetustissimi et primi obtinuerunt, id totum in recentissimos et novissimos transfuderunt. Quod igitur Ecclesia Dei tantis temporibus [Col. 0141B] sub tot et tantis Patribus ratum habuisse cognoscitur, irritum fieri debere quis judicare audeat, nisi qui se sanctis Patribus meliorem tumente superbiae spiritu judicat? De his ita.

Deinde subjungitis interrogando: Quae ratio vel auctoritas possessiones ecclesiarum parochialium, primitiarum, et decimarum nobis contulerit ⁜ (65) , cum haec non ad monachos, sed ad clericos canonica sanctione pertineant. Nos vero, sicut in supradictis, sic et in istis Catholicae Ecclesiae auctoritatem praetendimus atque ipsius sanctionibus nos parochiales Ecclesias, et idcirco ipsarum primitias et decimas legitime possidere confirmamus. Nam si tribui Levi haereditas inter fratres suos data non est, ut expeditiores ad Dei cultum et circa divina mysteria [Col. 0141C] redderentur, neque ab eis saecularibus impedimentis revocarentur, atque ideo primitiis, decimis et oblationibus aliorum alerentur, recte eadem monachis conceduntur, qui, sicut illa tribus, rerum temporalium haereditate privati sunt, ac divinis servitiis die noctuque insistunt. Qui namque justius fidelium oblata suscipiunt, monachi qui assidue pro peccatis offerentium intercedunt, an clerici, qui nunc, ut videmus, summo studio temporalia appetentes, spiritualia, et quae ad animarum salutem pertinent, omnino postponunt? Et qui de suis non curant, quomodo aliorum animas salvare contendent? Male quippe medebitur alteri, qui suo languori subvenire non praevalet. Et ut Dominus ait: [Col. 0141D] Caecus caeco si ducatum praebuerit, ambo in foveam cadent (Matth. XV) . Hoc dicimus, salvo intellectu illo, quo novimus per officium clericorum divinis quidem mysteriis Ecclesiam salvari; sed quorumdam [Col. 0142A] talium parum orationibus adjuvari. Quia ergo monachi ex maxima parte fidelium saluti invigilant, licet sacramenta minime ministrent, aestimamus ipsorum primitias, decimas et oblationes, et quaeque beneficia eos digne posse suscipere, quoniam et reliqua populo Christiano necessaria a presbyteris et clericis faciunt exhiberi. Ista vero dicendo, nequaquam clericos ab ecclesiarum et ecclesiasticarum rerum possessionibus excludere volumus, sed monachos haec omnia legitime posse obtinere istis rationibus et auctoritatibus approbamus. Si enim ipsi pro officio baptismatis, poenitentiae, praedicationis, ac caeterorum sacramentorum populo exhibitorum de redditibus ecclesiasticis vivere volunt, cur monachi pro orationibus, pro [Col. 0142B] Psalmis, pro lacrymis, pro eleemosynis ac multiplicibus bonis, ob salutem populi Deo oblatis, rebus ecclesiasticis et devotorum oblationibus non utantur?

Et ut haec non a nobis commentata ratione, sed magis canonum auctoritate roborata videantur, eorumdem canonum verba in medium deducantur: Si, inquiunt (can. XII, q. 2, Si ep.) episcopus unam de parochialibus ecclesiis suis monasterium dedicare voluerit, ut in ea monachorum regulariter congregatio vivat, hoc de consensu concilii sui habeat licentiam faciendi. Item: Cum praeteritis sanctionibus notissimum habeatur, quae de rebus parochialium ecclesiarum pars episcopo conferatur, opportune tamen [Col. 0142C] duximus decernendum ut, si episcopus tertiam partem, quam de rebus eisdem sanctione sibi debitam novit, aut ipsi ecclesiae, cujus res esse patebit, aut alteri ecclesiae, cui elegit, conferre decreverit, et licitum maneat, et irrevocabile robur ejus sententia ferat. In quo ultimo capitulo, licet suam partem episcopum cuilibet ecclesiae dare posse dixerit, de tota eum idem posse facere non negavit. Quod plene demonstrat superius scripta auctoritas. Ergo secundum haec et similia, quae ob prolixitatem hic ponere recusamus, ecclesias et eorum universa bona ab episcopis absque venalitate nobis collata, libere, juste, canonice possidemus.

Post ista, peregrina quaedam et inaudita nobis opponitis, ut ad haec prius stupere quam respondere [Col. 0142D] cogamur. Culpatis siquidem, et in nullo a saecularibus differre dicitis, quoniam castra, villas et rusticos, servos et ancillas habemus ⁜ (66) , et (quod deterius est) telonearia lucra et fere cuncta hujusmodi [Col. 0143A] emolumenta indifferenter suscipimus, non legitime tenemus, contra infestantes modis omnibus defendimus. Additis quod hac de causa proposito, religionis seposito, officium causidicorum assumimus, accusamur et accusamus, testes ex nobis producimus, contra Apostolum, judiciis intersumus: et idcirco regno coelorum apti esse non possumus. Congruum autem esset ut ipsi qui proposuistis, ea quae proposuistis vera esse, non tantum nudis verbis, quibus parum movemur, sed, cui cedere cogimur, Scripturarum auctoritate firmaretis. Sic quippe jus postulat ut qui aliquem impetit, quod objicit probet, quoniam actori probatio semper incumbit. Nos tamen contra hunc judiciorum morem hic agemus, et vobis parcentes, quos sua non posse probare [Col. 0143B] novimus, nostra taliter approbabimus. Scimus quidem Domini esse terram et plenitudinem ejus, orbem terrarum et universos qui habitant in eo (Psal. XXIII) . Sed et alibi in eisdem psalmis legimus: Coelum coeli Domino: terram autem dedit filiis hominum (Psal. CXIII) . Constat igitur Domini esse coelum et terram: hominibus autem terram eum dedisse ad tempus, ut si ea bene uterentur, post terram mererentur et coelum, et quae sua erant ex potestate, hominum fierent ex ipsius benignitate. Qua misericordissima benignitate et benignissima pietate, licet appendat tribus digitis molem terrae, et libret in pondere montes, et colles in statera (Isa. XI) , eamdem tamen terram et terrena dona ab eisdem hominibus, quibus ea dederat, suscipit, et, ut [Col. 0143C] ita loquamur, suis sumptibus coeleste regnum emi permittit, nec inde lucrum suum, sed hominum salutem requirit, atque eam, ut proprium quaestum, amplectitur. Hinc est quod cum cibum esurientibus, cum potum dari [sitientibus] praecipiat, prius tamen panem in segetibus, vinum creat in vitibus, fructibus arbores, fetibus animalia onerat. Aquam ipsam, qua replenti calicem atque indigenti danti mercedem repositam esse confirmat (Matth. X) , ex fontibus oriri, atque per universa defluere flumina facit, et ad extremum omnia, propter quae bonam voluntatem largientium remunerat, ipsis largitoribus primum ipse largitur. Inde Dei Ecclesia tam ex Veteri Testamento, quam ex Novo sumpta auctoritate, [Col. 0143D] cuncta non sibi, sed Deo oblata, ejus vice suscipit, atque inde quosdam suorum qui talibus egent, quique nil in mundo proprium possident, clericos videlicet et monachos, sive pauperes, vel quoscunque necessitatem harum rerum pati cognoscit, charitative sustentat. Unde monachi (nam de his tantum nunc sermo est) cuncta fidelium oblata, sive in mobilibus, sive in immobilibus suscipiunt, atque orationum, jejuniorum et caeterorum bonorum instantiam benefactoribus recompensant.

[Col. 0144A] Sed quia de rerum immobilium susceptione in praesentiarum arguimur, de his ad praesens respondeamus. Regulam igitur in primis obtendimus. Tractans quippe de novitiis suscipiendis, ait: Res si quas habet, aut eroget prius pauperibus, aut facta solemniter donatione conferat monasterio. Dicendo ergo res si quas habet, nullam rem excepit. Quod si rem nullam excepit, nec fundum aliquem, nec villam, nec rusticos, nec servos, nec ancillas, nec aliquid hujusmodi excepit. Sed constat nihil exceptum esse. Patet igitur haec, quae posuimus, excepta non esse. Huic decreto Regulae consonant beati Gregorii dicta superius descripta quibus interdicit ut nullus episcoporum, aut saecularium, praesumat de redditibus vel rebus, vel chartis monasteriorum, vel de [Col. 0144B] cellis, vel villis, quae ad ea pertinent, quocunque modo, vel qualibet occasione minuere, vel dolos, vel immissiones aliquas facere. Nam interdicendo ne de his quispiam aliquid minuere, vel in his dolos aut immissiones aliquas facere praesumat, apertissime ostendit redditus, res, cellas, vel villas monachos legitime posse possidere. Nam nequaquam molestari eos de talibus interdiceret, si illa eos injuste retinere cognosceret. Et cum terrarum multiplices sint redditus rerumque diversarum diversa varietas comprobetur, cumque villae sine incolentibus, viris scilicet ac mulieribus, diversarum conditionum esse non possint, nec aliqua in istis beati Gregorii dictis exceptionis determinatio inveniatur, plane sine aliqua exceptione quoslibet redditus, [Col. 0144C] quaslibet res, quaslibet villas pariterque diversarum conditionum, hoc est vel liberae vel servilis, incolas, monachos recte habere posse ostenditur.

Sed forte opponitis, sine adminiculo harum omnium rerum, ex propriis laboribus et agricultura monachos necessaria sibi providere debere. Hoc vero quam indecens et impossibile sit neminem credimus latere. Et ut primo impossibile demonstremus quomodo fieri potest, ut gens languida, oleribus et leguminibus fere nullas vires corpori dantibus, imo ipsam vitam vix sustentantibus enutrita, et idcirco non parum debilitata, asperrimum ipsis quoque rusticis et bubulcis agriculturae laborem ferat, et tam duram ruris eversionem et subversionem, [Col. 0144D] aliquando aestus ardore, aliquando imbrium, nivium et frigoris importunitate sociata patiatur? Et qui sibi ipsis ipsum etiam vilem et debilem cibum abstinentiae causa plerumque subtrahunt, quomodo tanti laboris asperitatem et assiduitatem ferre poterunt? Qui si haec omnia corporis viribus ferre possent, quando sine aliorum adjumento necessaria victus et vestitus sufficienter sibi parare sufficerent? Post impossibile, indecens quoque ostendamus: Annon videtur indecens, imo indecentissimum [Col. 0145A] ut fratres, qui assidue in claustro morari, silentio, orationi, lectioni ac meditationi ac caeteris regulae praeceptis et ecclesiasticis ministeriis intentissime operam dare praecipiuntur, his omnibus dimissis, rusticationi et vulgaribus operibus intendant; et qui, ut byssus tabernaculi, interiora sua pretiositate et subtilitate, hoc est coelestium subtili contemplatione ornare debuerant, ut cilicium extrinsecus positum, ventorum impulsiones, imbrium inundationes et universas aeris perturbationes, hoc est mundanorum operum nimias occupationes, eos ab intimis extra trahentes, sustineant? Quod quoniam et indecens et impossibile, ut diximus, esse probatur, necessario alia, quibus sine multa indigentia ordini suo studere valeant, [Col. 0145B] monachis vos permittere oportebit. Quod si permittere non placuerit, nos, sanctorum auctoritate permittente, ea obtinebimus. Audistis sane superius beatum Gregorium haec monachis concessisse; audite etiam et dedisse. Sic namque in ejus Vita legitur: Ubi Gregorius liberam disponendarum rerum suarum nactus est facultatem, sex monasteria in Sicilia fabricans, sufficientibus fratribus cumulavit. Quibus tantum praediorum contulit, quantum posset ad victum quotidianum Deo illic militantium sine indigentia suffragari. Sed et de beato Mauro ita legitur: Beatus vero Maurus altera die ad invisendum recipiendumque fiscum, quem isdem rex ad ipsum contulerat monasterium, est egressus. Et alibi: Per idem tempus Clotarius Andegavis veniens, viro [Col. 0145C] Dei ad monasterium se ire velle mandavit. Cui cum a viro Dei ut veniret remandatum fuisset, paucis secum assumptis, ire perrexit. Cumque venisset, tradidit ad ipsum locum fiscum regium, qui blazon nuncupatur. Villam etiam quae Longuscampanus dicitur, ibidem auctoritate regia delegavit. Beatum nihilominus Columbanum fere universa, quae monachos habere improbatis, habuisse invenimus, multosque alios sanctos monachos, quorum merita multis et magnis miraculis divinitas approbavit, quorumque memoriam solemniter Ecclesia recolit.

Et ut his, quae praemisimus, aliquid adhuc rationis adjungamus, quis non judicet rectius, melius et [Col. 0145D] utilius esse, ut cuncta illa superius sigillatim posita illi possideant, quos assumptus ordo et religionis propositum cogit legitime possidere, quam illi qui et negligentia et minoris propositi securitate sibi a Deo concessa, non tantum salubriter regere contemnunt, sed etiam incongruenti circa ipsas res amore et incauta ordinatione seipsos interimunt? Nam quandiu a saecularibus obtinentur, uti fere et in omnibus cernimus, saeculariter disponuntur. At postquam ad religiosos eorum [earum] jus transfertur, si non solo nomine, sed et ipso effectu religiosi sunt, profecto a religiosis religiose tractantur. Et ut, verbi gratia, nominatim aliqua subjungamus, si castrum aliquod monachis detur, jam castrum esse desinit, et esse oratorium incipit. Nec ultra [Col. 0146A] quisquam exinde adversus corporeos hostes in corporali acie dimicat, sed spirituales spiritualibus jaculis propellere consuescit. Itaque fit ut quod ante diabolo militabat, jam Christo militare incipiat, et quod ante fuerat spelunca latronum, domus efficiatur orationum. Eamdem rationem de rusticis, servis et ancillis afferre possumus, qua monachos ista similiter legitime posse possidere, optime comprobamus. Patet quippe cunctis, qualiter saeculares domini rusticis servis et ancillis dominentur. Non enim contenti sunt eorum usuali et debita servitute; sed et res cum personis, et personas cum rebus sibi semper immisericorditer vindicant. Inde est quod praeter solitos census, ter aut quater in anno, vel quoties volunt, bona ipsorum diripiunt, innumeris [Col. 0146B] servitiis affligunt, onera gravia et importabilia imponunt; unde plerumque eos etiam solum proprium relinquere, et ad peregrina fugere cogunt, et (quod deterius est) ipsas personas, quas tam caro pretio, hoc est suo Christus sanguine redemit, pro tam vili, hoc est pecunia, venundare non metuunt. Monachi vero, tametsi haec habeant, non tamen similiter, sed multum dissimiliter habent. Rusticorum namque legitimis et debitis solummodo servitiis ad vitae subsidia utuntur, nullis exactionibus eos vexant, nihil importabile imponunt; si eos egere viderint, etiam de propriis sustentant. Servos et ancillas, non ut servos et ancillas, sed ut fratres et sorores habent, discretaque ab eis pro possibilitate obsequia suscipientes, nihil [Col. 0146C] gravaminis eos incurrere patiuntur; sicque secundum apostolicum praeceptum: Tanquam nihil habentes, et omnia possidentes existunt (I Cor. VI) .

Praescriptis ergo auctoritatibus et rationibus, jam ut credimus, ipsis quoque caecis claret non solum juste, sed etiam laicis justius monachos supradicta habere posse. Telonearia autem lucra cur prohibemur habere, cum ea saeculi principes legitime inveniantur tenere? An non legitime tenere videntur quae Apostolus eis a subditis reddi praecipit, dicens: Cui tributum, tributum; cui vectigal, vectigal? (Rom. XIII.) Legitimum sane nobis videtur quod, cum ubique terrarum fiat, ab Ecclesia Dei, quae nihil injustum patitur, non reprehenditur. Nemo [Col. 0146D] inde excommunicatur, sed nec aliquis in causam vocatur. Quod cum ipsi absque alicujus contradictione, sicut et caetera sui juris obtineant, quare non similiter ea ecclesiis et monasteriis Dei largiri, quare non et monachi sicut reliqua, sic et ista ab illis recte suscipere valeant? Si vero beatum Matthaeum opponitis de teloneo a Domino vocatum, post ad illud, utpote ad injustum officium, non fuisse reversum, cum Petrus et alii apostoli piscari periti, atque inde similiter a Domino vocati, postmodum inveniantur piscati fuisse, atque ob hoc piscationem justam esse probasse, respondemus hoc in nullo partem vestram juvare, neque nostram in aliquo infirmare, quoniam non exactiones violentas, quas Matthaeus reliquit, sed justas censuum consuetudines, [Col. 0147A] quas Ecclesia recipit, nobis defendimus.

His omnibus additis, et monachos causidicos esse causamini. Tria ergo objecistis, et accusatores, testes ac judices eos fieri prohibuistis. Haec vero tria sigillatim perscrutemur, et utrum sic constet ut dicitis subtiliter indagemus. Accusatores itaque, sive actores in propriis causis, quae lex, quae ratio monachos fieri prohibet? Si enim ea quae praedicta sunt, monachis concesseritis, necessario oportet ut et istud concedatis. Nam si praecesserit rerum mundanarum possessio, consequens erit ut contra infestantes possidentium sequatur et actio. Alioquin si calumniatoribus et invasoribus sua exponere voluerint, mox possessores esse desistent. Quod si et istud egerint, offensam mox largitoris Dei incurrent, [Col. 0147B] quoniam illa quae juris ipsius fuerant, alienis relinquentes tacendo, nec invasoribus resistendo, ei auferre non timent. Hoc ne proveniat, ne Ecclesia Dei, quae juste possidet, impiis diripientibus perdat, ne servi Dei amissis propriis egeant, et idcirco Deo servire nequeant, licet monachis causas proprias honeste, simpliciter, religiose, absque litigio injurias quas patiuntur vindici potestati exponere, et non ut ultionem de adversario, sed ut quae ab adversario ablata sunt recipiant, ut monachos decet quaerere. Si vero ad haec dicitis debere monachos secundum canonica instituta per advocatos causam suam agere; nec nos huic auctoritati contraimus, si tamen advocati semper adesse potuerint, per [Col. 0147C] quos causae ipsorum bene, quantum justitia permiserit, defendantur. Quod si aliquibus praepedientibus causis (nam frequenter haec solent accidere), advocatos habere non valuerint, videtur ante per monachos id debere fieri quam rem ecclesiasticam permittamus amitti. Testes autem veritatis monachos quis esse prohibeat, cum, innumeros sanctos Dei conspiciamus tam constantissime testimonium veritati perhibuisse, ut nulla mors, nullus corporis cruciatus silentium eis imponere quiverit; unde et martyrum, hoc est testium nomen meruerunt; et Joannem Baptistam legamus venisse in testimonium, Ut testimonium perhiberet de lumine (Joan. I) , et Dominum ipsum audiamus in Evangelio dicentem: Si ego testimonium perhibeo de meipso, [Col. 0147D] et testimonium perhibet de me qui misit me Pater (Joan. V) ; atque de Spiritu sancto: Cum venerit Paracletus, ille testimonium perhibebit de me (Joan. XV) ; et de apostolis: Et vos testimonium perhibebitis (ibid.) . Ista posuimus, ut ostendamus monachos non celare, imo, secundum congruentias causarum et temporum, veritati testificari debere, quia, juxta quod quidam sapientium olim dixit, aequum non est mentiri et veritatem abscondere. Cur etiam a judiciis arceantur, cum Apostolus dicat: Nescitis quoniam angelos judicabimus? quanto magis saecularia? (I Cor. VI.) Et sicut ipse alibi ait: Spiritualis judicat omnia, et ipse a nemine judicatur (I Cor. II) . His igitur universis auctoritatibus et rationibus, quae objecistis, cassamus; quod tenemus approbamus; [Col. 0148A] sed vestra improbare nolumus, quamvis in quibusdam valeamus.

Hoc tamen reducere ad mentem charitas vestra debet quod divina mandata, partim mobilia, partim sunt immobilia. Divina vero mandata diximus, non solum ea quae per seipsam in carne divinitas apparens hominibus tradidit, aut ea quae per apostolos teneri constituit, sive illa quae ante susceptam carnem per patriarchas vel prophetas mandavit, sed etiam illa, quae post apostolos apostoli viri apostolica vestigia secuti, unanimi multorum Catholicorum consensu servari praeceperunt. Idem enim divinus Spiritus, qui priorum Patrum cordibus se infundens, humanae saluti congruentia per eos dedit praecepta, per hos quoque, qui recentiores videntur, [Col. 0148B] hominum salutem operari, salubria jubendo, non destitit. Per diversos igitur praecones Domini verba edita veneramur, in diversis organis ejusdem spiritus flatum agnoscimus. Horum ergo praeceptorum, ut diximus, quaedam pro ratione causarum et temporum mutantur, quaedam se mutari nulla ratione permittunt. Et ut ea quae ultima dividendo fecimus, quia digniora sunt, exponendo prima faciamus. De immobilium numero dicimus esse; nam cuncta non vacat colligere, illud maximum et primum dilectionis Dei mandatum, secundum quoque huic simile de proximi dilectione; sed et humilitatis, castitatis, et veritatis praecepta, quibus licet similia multa sint alia, haec tamen ad elucidandum quod volumus [Col. 0148C] nobis sufficere credimus. Ista namque nulla inveniuntur ratione, nulla unquam dispensatione immutata. Quis enim catholicorum Patrum, ne Deus ex toto corde, ex tota anima et ex tota mente diligeretur praecepit, vel parum quid mandato huic detraxit? Quis proximum non ut seipsum a se diligendum esse negavit? Quis vel in modico superbire indulsit? Quis fornicari, quis mentiri, quis furari, quis rem proximi concupiscere unquam permisit? Patet ergo haec et multa talia esse prorsus immobilia. Inter illa vero, quae moveri dispensative possunt, Patrum auctoritatem sequentes, ea esse dicimus quorum pleraque in ecclesiasticis canonibus invenimus, quae sicut pro communi totius vel propria alicujus Ecclesiae utilitate, cum non existerent, [Col. 0148D] inventa sunt, sic rursum pro communi totius vel propria alicujus aut gentis, aut Ecclesiae salute, praevia in omnibus charitate mutata sunt. Et quia nec ista omnia facile numerari possunt, sufficiant illa quae in superiori hujus opusculi parte posuimus. Quae, quoniam jam scripsimus, iterum scribere recusamus. Nam qui nosse voluerit, ibi scripta reperiet.

Ad hoc autem nos ita ponere legentes noverint, ut ostendamus ea Regulae decreta, quae nos praevaricari dicitis, inter ista quae mobilia vocamus ponenda, atque ideo, cum charitas praecipit (cui in omnibus obediendum est), absque illius praevaricationis timore movenda. Quid enim coegit Regulam de non transferendis episcopis a praecedentibus Patribus [Col. 0149A] datam immutari, nisi melius providens Ecclesiis charitas? Quid haereticos et criminosos, post condignam de criminibus poenitentiam, quod primi Patres prohibuerant, Ecclesiis Dei praefecit, nisi multorum saluti consulens charitas? Quid presbyterorum filios episcopari, contra sanctorum apostolicorum antiqua decreta, aliquando jussit, nisi earumdem personarum utilitatem Ecclesiae utilem esse judicans charitas? Quid Anglis conjugia indulsit, a quibus caeteros inhibuit, nisi novellae eorum fidei timens charitas? Quid multa in hunc modum vetusta praecepta mutavit, quid nova instituit, quid nunc ista, nunc illa mandavit, nisi pro moribus, temporibus, locis, nunc generaliter, nunc specialiter, semper tamen humanae saluti sollicite inserviens [Col. 0149B] charitas? Cum igitur sub jure charitatis omnia canonica mandata, imo secundum Domini sententiam universa lex contineatur et prophetae, quis vestrum dicere audebit beati Benedicti Regulam charitatis dominio non subjacere? Quomodo charitati Regula subdita non est, a qua per sanctum illum condita est? Si enim sine charitate condita est, sine Deo condita est. Deum vero esse charitatem Joannes apostolus dicit: Deus charitas est (I Joan. IV) . Sed et si sine Deo facta est, sequitur quia jam nihil est. Nam Deus Christus ait: Sine me nihil potestis facere (Joan. XV) . Quod si hoc credere errare est, sequitur ut charitati velut doctrici Regula cedat, ac se pro dominantis arbitrio regi permittat. Nam si praeter eam quidquam sibi vindicare voluerit, nihil jam se [Col. 0149C] sequentibus proderit. Sed forte adhuc ad priora recurritis, et dicitis: Quoniam beati Benedicti Regulam vos servare vovistis, oportet ut vota reddatis. Ad quod nos: Si millies istud iteraveritis, id millies a nobis responsi accipietis. Regulam vovimus, charitatem a voto non exclusimus. Si charitatem exclusimus, Regula dici non potest quod vovimus. Si enim rectitudo Regulae desit, Regula jam constare non poterit. Rectitudo autem Regulae, charitas est. Si ergo charitas excluditur, rectitudo excluditur. Si rectitudo excluditur, restat ut tortitudo sequatur. Si tortitudo sequitur, necesse est ut Regula destruatur. Simul quippe rectum et distortum consistere nequeunt. Jam Regula destructa, quid vos sequi profiteamini judicate. Aut enim Regulam cum rectitudine, [Col. 0149D] aut sine rectitudine tortitudinem vos sequi oportebit, id est aut cum charitate Regulam, aut sine charitate Regulam retinere necesse erit. Sed sicut nebulam impossibile est teneri, sic sine charitate patet Regulam a nemine posse servari. Unde constat quod, quando non ficta charitate quam Apostolus damnat, sed vera quam ipse celebriter collaudat (I Cor. XIII) , proximo aliquid impendimus, beati Benedicti Regulam absque ullo errore sequimur, quoniam aliter de ea sentire nihil est aliud quam errare. Nec Regulam igitur sine charitate vovemus, nec eam sine charitate, ut hac ratione probatur, tenemus. Tenemus itaque Regulam. Tenemus eam plane hac ratione, etiam in omnibus illis, [Col. 0150A] propter quae nos eam praevaricari, in tota vestra invectione dixistis.

Cujus invectionis capitulis singulis licet superius sigillatim responderimus, nunc tamen universaliter respondemus, quia in novitiis quos infra annum suscipimus, Regulam optime conservamus, quoniam charitate providemus, ne cum fervore spiritus ad Deum venientes liceat Satanae ad saeculum, imo ad interitum retrahere. Unde ejus tentationibus longum dare tempus nolumus, nec diu protrahi pugnam permittimus, quoniam periculosa est pugillis infirmi congressio cum robusto, incauti cum doloso, ejus qui tertiam partem stellarum coeli trahere dicitur in terram, cum homine in terra posito; illius qui ipsi invictae divinitati, et prius in coelo et [Col. 0150B] postea in terra resistere conatus est, cum vase fictili, concite ab illo, nisi Deus juverit, conterendo. Ex ore itaque ejus cibum rapere quaerimus, ac, secundum Job conterere molas iniqui, et de dentibus ipsius auferre praedam contendimus (Job XXIX) . Et quia, ut praefati sumus, charitate hoc facimus, Regulae per charitatem conditae, atque animarum tantum salutem, quoquomodo, non uno secundum vos modo quaerenti, in nullo contrarii sumus. Nam et nos cum expedire videmus, illo uno vestro modo libenter utimur, hoc est annum ad novitii susceptionem integrum exspectamus. Aliquando post dimidium annum caeteris illum fratribus aggregamus. Multoties non tantum mensem aut hebdomadam, sed nec biduum praestolamur. Semper tamen quod [Col. 0150C] animabus utilius esse perpendimus, facere non differimus. Sic charitatem sequentes, Regulam sequimur, Deo obsequimur. Vestibus vero pelliciis eadem charitatis Regula nos ideo vestit, ut corpus a frigore, anima defendatur a murmure. Quamvis in hoc capitulo ipsius Regulae datum de vestibus praeceptum, ac simpliciter, ut ponitur, susceptum, nobis ad hujusmodi vestes habendas sufficiat. Quod quia nos jam plene supra ostendisse credimus, nunc iterare refugimus. Femoralia quoque, necessitudini et honestati consulendo, quae nulla necessaria prohibet, cuncta honesta amplectitur, saepe dicenda charitas nobis concessit. Unde regulariter nos ea habere cognoscimus. In stramentis lectorum, si qua ex necessitate addita supposita vel superposita nobis [Col. 0150D] sunt, certum est quia ex charitate sunt, et idcirco regularia non esse veraciter dici non possunt. Nam nos uti semper in superioribus diximus, superflua modis omnibus detestamur, contra Regulam esse dicimus, amputanda penitus profitemur. Absit enim ut de charitate virtutum omnium fonte purissimo coenum vitiorum nos velle deducere quisquam suspicetur, quia juxta Apostolum, Non cogitat malum, non gaudet super iniquitate, congaudet autem veritati! (I Cor. XIII.) Et quia omnia suffert, et omnia sustinet (ibid.) , videant utrum eam habeant qui non solum malorum malitiam ferre nequeunt, sed nec fratrum indigentiam sustinere, vel necessaria ministrando eam supplere, cum possint, nolunt.

[Col. 0151A] Hoc eodem charitatis scuto ab impugnantium ictibus in cunctis subsequentibus capitulis nos munimus: quod certe tantae soliditatis ac fortitudinis est, ut nullo quantumlibet valido irruentium impetu penetrari valeat. Hoc et in pulmentariorum objectione obtendimus, eoque nos, si mediocris et necessaria pro infirmitatibus et qualitatibus fuerit adjectio, bene munimus. Hoc in fugitivorum multiplici susceptione utimur, ne scilicet non suscepti, ad porcorum siliquas revertantur, et quam evangelicus ille fugitivus, patre propitio reperto evasit, fame consumpti male pereant. Hoc protecti, ab opere manuum meliora ei opera praeponendo quiescimus, quoniam ut de multimodo spiritualium operum exercitio taceamus, nullo, nisi insano, contradicente, [Col. 0151B] melius est orare quam arborem secare, testante Apostolo qui dicit: Corporalis exercitatio ad modicum utilis est, pietas autem ad omnia (I Tim. IV) . Hinc est quod non omnibus advenientibus hospitibus pedes abluimus, non ante omnes prosternimur, quoniam incongrua pedum ablutione nolumus molestare, quos charitas in omnibus praecipit laetificare. Sed nec frequentiae hospitum numerus fratrum plerumque sufficeret, ut omnibus pedes ac manus abluere absque reliquorum praeceptorum detrimento praevaleret. Quod quia charitate mutatum, aliquando apud nos fit, aliquando non fit, irregulare non est. Sed quid universa, quae supradicta sunt, percurrentes, lectori forte taedium generamus? Sic de jejuniis, sic de [Col. 0151C] mensa abbatis cum hospitibus et peregrinis, sic de ferramentis vel rebus monasterii, sic de universis, ut cuncta breviter explicemus quae in superioribus objecta sunt, quibus et tunc latius respondimus, charitas per Patres nostros, prout temporibus et moribus ac locis congruere vidit, dispensavit, neque in his voluntatibus vel voluptatibus hominum, sed aeternae eorum saluti inservire studuit. Hoc sane uno ea quae justa esse defendimus injusta monstrare potestis, hoc uno nos victos vobis victoribus cedere compelletis, si quae lege charitatis nobis defendimus, ad charitatem non pertinere rationibus certis ostenderitis. In his enim omnibus, ut saepe jam diximus, ea solum protectrice tuti, hostibus cunctis inexpugnabiles permanemus. Nam quia, secundum [Col. 0151D] Dominum, Haec est in qua universa lex pendet et prophetae (Matth. XXII) , et, secundum Apostolum, Plenitudo legis ac finis praecepti est (Rom. XIII) , omnem legem plenam, omne praeceptum finitum, hoc est perfectum ea dispensante existere, quis Catholico sensu audeat negare?

Sed forte vos ad ista: Sic Regulam charitate vos mutasse dicitis, ac si sine illa a sancto illo conditam affirmare velitis. Quod si sentitis, certum est quod erratis. Quomodo enim condendo Regulam charitate carere potuit qui spiritu omnium justorum plenus fuit? Si vero hoc sentire ac dicere refugitis, cur quod charitate a tanto viro institutum fuerat mutare contenditis? An fortasse vestram charitatem ejus charitati praeponendam esse judicatis? An illum [Col. 0152A] oculum, qui sub momento temporis totum mundum collectum conspicere potuit, videndi et providendi acumine vos vincere posse putatis? Si igitur, ut diximus, Regulam sanctus condere sine charitate nullomodo potuit, patet quod a nemine mutari debuit. Quapropter aut injuriam sancto, ejus scripta mutando et superordinando, facietis, aut, eum venerando, praeceptis ab eo datis in omnibus obedietis. Super haec ipsum nomen Regulae quomodo stare queat ignoramus, si non eam ut Regulam et praeviam sequimur: sed ad placitum inflectimus ac mutamus, et, ut sic loquamur, regula Regulae facti, non eam, ut diximus, sequamur, sed ipsam nos sequi cogamus. At nos econtra. Optimos certe beati Benedicti vos defensores ostenditis, cui defendendo majores injurias irrogatis. [Col. 0152B] Injurias vero irrogatis, quando sic eum tentatis laudare, ut laudi aliorum sanctorum videamini detrahere. Neque enim sancti crescere de aliorum imminutione volunt, ut aliorum detrimentum, ipsorum videatur incrementum. Hoc namque apud illos quos charitas unit, contingere solet. Sed ut quod dicimus manifestius fiat, interrogamus. Sanctis illis, quos praedecessorum Patrum statuta mutasse supra diximus, licuit ea mutare an non? Si dixeritis: Non licuit, respondemus: Male igitur egerunt quicunque priora decreta mutaverunt, male egit illicita concedens Anglis matrimonia sanctus Gregorius; male egit mutans Catholicam synodum Catholica synodus; male egerunt quamplures et noti sanctitate Romanae [Col. 0152C] sedis praesules, aliorum sanctorum pontificum Romanorum praecepta mutantes, male egit ipse Paulus, sibique ipsi exstitit contrarius, quando quod prius Timotheum discipulum circumcidendo fecerat, postmodum ad Galatas scribens, terribiliter prohibuit dicens: Ego Paulus dico vobis, quoniam, si circum cidamini, Christus vobis nihil proderit (Gal. V) . Hoc concesso, quod justum putabatur injustum deprehenditur; qui sancti hactenus fuerant sancti esse cessabunt; Ecclesia tanto tempore errorem secuta, errasse judicabitur, et nunc tandem, vobis praedicantibus, ad semitam justitiae reducta, vera sequi incipiet. Si hoc dicere superbum et blasphemum judicatis, sapienti consilio prima eos mutare potuisse statuta dicetis, aut forte (quod solum superest) [Col. 0152D] tacebitis. Sed si tacueritis, Pharisaeorum vos usos consilio monstrabitis, qui nec fateri veritatem volentes, nec eam impugnare valentes, interrogati a Domino de Joannis baptismate, utrum de coelo esset, an ex hominibus, silentium elegerunt (Matth. XXI) . Quod si tacere refugientes, hoc quod modo praemisimus responderitis, eis scilicet licuisse, istis vero non licuisse, interrogamus causam. Respondebitis Romanos pontifices, tam pro insigni et nota sanctitate qua praediti erant, quam pro totius Ecclesiae regimine sibi commisso hoc agere potuisse; concilia quoque Catholica ob collectorum auctoritatem et sanctitatem idem meruisse; nostris autem, quia similis sanctitatis et auctoritatis non sunt, similia non licuisse. Si sanctitas et auctoritas [Col. 0153A] in causa est, et haec illis sanctis dispensandi priorum statuta licentiam contulerunt, conferent hanc et nostris, quos sanctitas et forte similis sanctos effecit; par quoque pro commissis a Deo officiis auctoritas eis non defuit.

De sanctitate, rectos mores Deumque ipsum testem habemus, qui eos sibi placuisse, et viventibus ipsis, et etiam mortuis, miraculorum multorum ostensione declaravit. Testis est et Ecclesia, eorum inter Patres sanctos memoriam recitando et festa solemniter celebrando. Parem vero auctoritatem pro sibi commissis a Deo officiis eos habuisse diximus, quoniam licet majorem aliis Ecclesiae Patribus Romani pontifices, hoc est etsi per omnem Ecclesiam Petri auctoritatem habeant, parem tamen in hoc ii, quos defendimus, [Col. 0153B] habent, ut sicut Romani praesules omni, et sicut alii pontifices singulis Ecclesiis praesunt, ita isti monachis suis pari per omnia potestate et auctoritate principantur. Nam licet Romanus praesul aliorum errores corrigere speciali potestate valeat, habent tamen illi suam super suos integram potestatem, et, culpis remotis parem in praecipiendo, ut diximus, auctoritatem. Et si ita est (quod plane ita est), constat, si non est aliud quod objiciatur, quia plenam Patres nostri in mutandis pro salute commissorum Regulae quibusdam, quae pro tempore datae sunt, observantiis, potestatem habuerunt, quamvis eorum sanctitatem ad hoc probandum afferri nulla coegerit necessitas. Quid enim? Et si sancti [Col. 0153C] non fuissent, magistri esse desisterent? Anne modo, nisi sanctus fuerit, Ecclesiae praeesse poterit? An necesse semper erit miracula consulere, ut qui praeferri caeteris debeat, possimus agnoscere? Et quid est quod Dominus ait: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia quaecunque dixerint vobis, servate; secundum opera vero eorum nolite facere? (Matth. XXIII.) Dicendo enim secundum opera vero eorum nolite facere, non sanctos, sed sceleratos eos fuisse ostendit; nam nullo modo eorum opera imitari prohibuisset, si bona esse cognovisset. Quae quia imitari prohibuit, certum est quia mala esse judicavit. Patet ergo quia etiam malis rectoribus omnis a subditis exhibenda obedientia est.

[Col. 0153D] Ex quibus colligitur quia, etsi sanctitas supradictis Patribus deesset, auctoritas sola praelationis ad exhibendam eis obedientiam sufficeret. Licuit ergo eis etiam, sanctitate remota, subditis suis quae dicta sunt imperare; licuit et subditis imperata servare. Sed adhuc vestrum responsum poscimus. Dixistis, pro insigni et nota sanctitate et pro commissi a Deo regiminis auctoritate, sanctis sequentibus priorum sanctorum statuta licuisse mutare. Quae ratio insufficiens nobis videtur. Quomodo enim sanctitas et auctoritas subsequentium sanctitati et auctoritati praejudicare potuit praecedentium? Quomodo sane sanitas [sanctitas] sanctitati, auctoritas auctoritati, absque alterutriusque sanctitatis et auctoritatis detrimento quidquam auferre potuit? Auferre vero dicimus, [Col. 0154A] cum quod priora constituit sequens commutat. Quod autem de praecedentium decretis subsequentium mutavit auctoritas, aut melius prioribus, aut deterius fecit. Si melius, non plene bona fuit priorum institutio. Unde sequitur deteriorem fuisse. Si deterior fuit, deteriores institutores habuit. Si vero subsequentes deterius priorum instituta mutaverunt, constat quia ipsi deteriores fuerunt. Apparet ergo priores vel posteriores Patres, nisi defendantur, laudis incurrere detrimentum. Aut enim priores optima instituerunt, et mutari optima a subsequentibus non debuerunt; aut si mutantes mutando juste egerunt, patet quia illa optima non fuerunt. Jam error institutionum in caput redundat instituentium. Ut enim ait Scriptura: Ex verbis tuis justificaberis, et ex verbis [Col. 0154B] tuis condemnaberis (Matth. XII) . Si ad ista alioqui charitatis scuto sanctos a culpa defendere volueritis, Dei nos gratia juvante nec vos ipsos defendere praevalebitis. Sed quousque audiamus, respondere quid possumus? Sine hoste quippe pugnare, nihil est aliud quam aerem verberare. Restat igitur charitas. Hac si hunc nodum solvere volueritis, citissime, facillime, rectissime poteritis. Haec est enim, ut saepe diximus, in qua universa lex pendet et prophetae. Haec est quae plenitudo legis et finis praecepti est. Haec est quae, ut Apostolus ait, diffusa in cordibus sanctis per Spiritum sanctum qui datus est eis (Rom. V) , diversis temporibus per diversos sanctos diversa loquens, ipsa non varia, non divisa, non [Col. 0154C] multiplex, sed simplex, stabilis, inconcussa, semper eadem perduravit. Ut enim materfamilias, tota domus propriae utilitati intenta, quosdam famulorum ad terram bobus exercendam, quosdam ad fodiendam vineam, alios in silvam ad ligna caedenda mittit, alios ignem succendere, alios aquam afferre jubet, hunc ad nundinas commercii causa dirigit, illum cur piger sit increpat, istum de strenuitate collaudans ad meliora hortatur: ipsa tamen, quamvis diversa sint quae praecipit, diversa non efficitur, nec diversitas jussionis diversitatem facit utilitatis, quoniam ad unum quiddam et simplex, hoc est ad domus utilitatem, omnis illa officiorum varietas se colligit, et illud unum innumera ministeria operantur; nec reprehendenda est, si huic istud, et illi aliud [Col. 0154D] praecipiat, quia, ad unum illud quod praemisimus perficiendum, multa illa praecipit, nec sibi adversa, quia est diversa, judicanda: sic charitas, quoniam ad domus Dei tantummodo utilitatem cuncta jubet, sibi adversari non est dicenda, sed per quoscunque, et quodcunque, et quandocunque jusserit, est absque retractatione sequenda. Nam et si diversa mandata per diversos nuntios diversis temporibus ab illa data sunt, adversa tamen non sunt in mandatis, nuntiis et temporibus: quaedam quidem videtur diversitas, sed quia divinae voluntati et humanae saluti universa famulantur, nulla in his potest esse adversitas, quae cuncta ad hoc unum dispensat ignorans falli charitas. Et sicut contumax, et damnandus servus judicaretur, si dominae aquam afferri [Col. 0155A] praecipienti responderet: Quia heri praecepisti ut ligna de silva succidens, domum deferrem, jam ulterius nec aquam deferam, nec aliquid alterius ultra operis agam, sed semper ad silvam vadam, et ibi ligna succidens domum deportabo: et illa dicente: Illud heri fuit necessarium, et idcirco jussi: jam quia necessarium non est, fac istud quod modo necessarium est; illeque praecipientis reverentiam ac domus utilitatem parvipendens, nullo pacto obedire vellet, imo ad augmentum contumaciae conservos aquam deferre volentes prohiberet. Sic judicandus est qui magistrae charitati, omnia, licet diversa et diverso tempore per diversos, ad Ecclesiae tamen utilitatem cuncta praecipienti, obedire refugit. Sic plane judicandi sunt qui jubenti charitati, et modis [Col. 0155B] omnibus salutem tantum hominum quaerenti, ut novitios infra annum, cum viderint expedire, suscipiant, ut vestes necessarias fratribus largiantur, ut magis spirituali quam corporali exercitio occupentur, ut multa his similia de animarum tantum salute solliciti faciant, respondeant: Quia olim haec mandata per sanctum Benedictum tradidisti, illa mutari non patiemur, neque tibi aliquando de his obediemus. Qua dicente, tunc temporis ad tolerandos labores fortior erat natura hominum, utpote saeculo valentiore; nunc vero mundo senescente ei jam morti proximo, quidquid in mundo est elanguit, et ideo pleraque tunc necessaria modo facta sunt contraria, quod nunc necessarium est facite. Non enim est [Col. 0155C] meum aut hujus temporis sic novitios deterrere, ut dum volo per annum probare, sequatur reprobare. Non est, inquam, meum cibi, et potus, atque vestitus, vel caeterarum rerum indigentiam, pro diversitatibus infirmitatum, regionum ac temporum non supplere, ne, dum non reddo homini quod suum est, non possit ipse reddere Deo quod ejus est. Superba superstitione salutaribus monitis obtemperare dedignantur, nec contenti a jure charitatis se solum subducere, alios ei parere cupientes, qua valent instantia, suae tentant transgressioni sociare. Sic vos, o Cistercienses, agere: sic charitati resistere; sic nec Regulam, pro qua vos certamini objeceratis, probamini tenere. Sed redeamus ad quaestionis vestrae solutionem. Quam ut lucidius solvere possimus, [Col. 0155D] ipsam rursus quaestionem solutioni, sed brevioribus verbis praeponamus.

Dixistis: Aut sine charitate beatus Benedictus Regulam, aut cum charitate condidit. Sed sine charitate eum illam condidisse, nemo vestrum audet affirmare. Cum charitate igitur eam non negatis conditam. Jam quia per charitatem condita constat, mutanda non fuit. Si mutanda non fuit tenenda fuit. Aut ergo mutando injuriam sancto infertis, aut tenendo ei in omnibus obeditis. Et nos ad haec: Quia per charitatem Regula condita est, constat quia ideo mutanda non fuit, non constat. Imo, quia per charitatem condita est, sequitur quia mutanda fuit. Et ut hoc pateat, charitatis officium requiratur. Et quod est charitatis officium? Unum et solum charitatis officium humanam [Col. 0156A] salutem modis omnibus quaerere. Hoc ejus esse officium ipse Dominus, hoc apostoli, hoc omnes sancti ejus clamant. Justum esse quidquid illa praecipit, omnes, ut saepe jam diximus, divini libri testantur. Et quod majus argumentum? In ipsa universam legem, et prophetas pendere Dominus dicit. Hanc plenitudinem legis et finem esse praecepti Apostolus testificatur (Rom. XIII) . De hac beatus Augustinus ait: Si haec una desit, inania sunt cuncta; si haec sola adsit, plena sunt omnia. De hac et ipse alibi: Fructus autem totus est charitas, sine qua nihil est homo, quidquid aliud homo habuerit. Atque alio in loco: Habe charitatem, et fac quidquid vis. Igitur ut saluti humanae consulat, facit quidquid vult. Quod si ei licet quidquid [Col. 0156B] vult facere, licuit Regulam facere, licuit et mutare. Nec injuria sancto facta dicenda est, quia non ab alio mutata est, sed ab ea, quae diffusa in corde ejus per Spiritum sanctum, qui datus erat ei, ipso in condendo Regulam tanquam organo usa est. Et quia non aemulatur, non inflatur; non est ambitiosa, non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII) , ii qui ea pleni sunt nihil horum sciunt. Et quia aemulatione, inflatione, ambitione carent, indignari nesciunt. Injuria ergo sancto facta non est, quia suam charitatis Regulam pro temporis illius congruentia fecit: ac postquam utile fore vidit, quod fecerat immutavit, quodque servari decuit de eadem Regula reservavit. Sicut ergo non esset consequens dicere injuriam [Col. 0156C] notario factam, si quod prius scripserat, vel ab ipso, vel ab alio immutari dictator certa de causa faceret, quam causam forte ipse solus nosset: sic nec sequitur beato Benedicto factam injuriam, si vel cuncta vel aliqua eorum, quae per eum charitas scripserat, vel per ipsum, si sic voluisset, vel per alium quia sic voluit, ratione praemissa mutavit. Sed nec indignum est sancto charitatis vocari notarium. Joannes enim in Epistola sua Deum charitatem vocat (I Joan. IV) . Et Gregorius sanctus in Homeliis ait: Spiritus sanctus amor est. Amor vero charitas est. Ergo Spiritus sanctus charitas est. Non est igitur ei indignum Spiritus sancti esse notarium. Nam et ejus notarii prophetae omnes fuerunt. Non dedecet autem eum similem esse prophetis. Si igitur sancto [Col. 0156D] illi Regula immutata ab immutantibus injuria facta est, et prioribus quos supra memoravimus sanctis a subsequentibus, et eorum decreta mutantibus injuria facta est. Et ut majora dicamus, legi ab Evangelio, Moysi a Christo injuria facta est. Quod si idcirco nec Moysi, nec legi, nec canonicis statutis, nec alicui divino mandato, nec his per quos ipsa mandata promulgata sunt, aliqua est facta injuria, quoniam per Spiritum sanctum, quem charitatem esse probavimus, quid saluti hominum per diversa tempora congrueret provisum est; et licet quaedam in mandatis sint mutata, et ipsa mandata per mutatos sint data, ipse tamen mutatus non est, quia incommutabilis est, patet quia Regula sancti Benedicti in quibusdam suis capitulis, absque ipsius injuria, vobis, [Col. 0157A] quamvis invitis, concedentibus, mutata est. Per charitatem namque mutata est, per quam Verbum caro factum est, ut ait Apostolus: Propter nimiam charitatem suam, qua dilexit nos Deus, Filium suum misit in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII) .

Quia igitur mutata sunt quaedam in Regula, charitas fecit; et quia absque injuria sancti mutata sunt, charitas fecit. Nec putet aliquis quod nos justificare volentes, ista dicamus. Non enim nos justos videri volentes haec dicimus, sed Patrum nostrorum instituta a vero non deviare, et eos, qui illa, ut ab eis praecepta sunt, servaverint, non errare, tam ratione quam divinis auctoritatibus comprobamus. Nobis ergo transgressionis naevo a vobis objecto purgatis, jam pro vobis agite, et ab ipsius [Col. 0157B] Regulae praevaricatione vos, si potestis, immunes monstrate. Praevaricari quippe vos Regulam dicimus, quando ejus rectitudine non servata, hoc est, charitate, quae plenitudo legis ab Apostolo dicitur (Rom. XIII) , neglecta, vestrae potius voluntati eam in plerisque inservire cogitis. Unde in quibus Regulam sine charitate servatis, ut ex praecedentibus colligitur, non jam Regulam, sed rectitudine remota tortitudinem servatis. Ad ista forte vel verbis, vel cogitatu respondetis. Et ubi nos a praeceptis Regulae charitatem excludere dicitis? Ubi animarum saluti providere negligitis? Et ubi nos animarum saluti providere negligimus? Ut exempli causa aliqua ponamus. Nonne animarum salutem, atque [Col. 0157C] idcirco charitatem negligitis, quando fratribus necessaria negatis, quando eos frigore usu pellicearum necato affligitis, quando hac violentia (nam multi vestrum hoc inviti sustinent) eos vel ad murmurationem, vel ad fugam compellitis? Sed et si sunt aliqui, qui hoc quoquomodo sustineant, procedente tempore corrupto corpore morbis, sanitatem frigore perdunt, et languidi saepe perpetuo facti, Deo servire nequeunt. Sic certe discretiva charitate relicta, in murmurantibus, fugientibus et languentibus, animarum saluti providere negligitis. Hoc quoque vestrum propositum nos magis mirari faciunt ipsius verba Regulae, in quibus monachos pelliciis uti non esse prohibitum, etiam negligenter legentes advertere possunt. Sicut enim superius, [Col. 0157D] quando de hoc capitulo agebamus, diximus, nulla prohibitio, nullum praeceptum ibi super hac re legitur, cum potius ut pellicias monachi habeant, ibi praecipiatur. Nonne cum Regula dicit: Vestimenta fratribus secundum locorum qualitatem, aut aerum temperiem dentur, quia in frigidis regionibus amplius indigetur, in calidis vero minus, et haec consideratio penes abbatem sit, pelliceas et caetera indumenta necessaria duntaxat fratribus largitur? Si hoc secundum Regulam aeris qualitas, hoc est regionis frigiditas poposcerit, praecepto Regulae eas dari debere dicimus. Nam quod regionis poscit frigiditas, poscit necessitas. Quod necessitas, hoc plane et charitas. Jam si quis dicit charitati non cedendum, Deo utique judicat contradicendum. Dei igitur et [Col. 0158A] Regulae mandato contradicit, qui monachos pelliciis uti non debere dicit.

Sed adhuc fortasse opponitur: Licet hoc Regula non jubeat, monet tamen ut monachus ad meliora transeat. Bene certe dixisti, monet. Nam plane monet, non praecipit. Quod si tantum monet, non compellit. Qui enim monet ut fiat quod vult suadet. Sed qui praecipit, ad faciendum quod praecipit praecipiendo compellit. Suadet itaque regula meliora, non ad ea violenter compellit. Cur ergo vos compellitis quod compellere Regula non vult? An forte sanctiores illo, qui eam composuit, estis? Unde, inquam, tanta vobis auctoritas? Dicit Apostolus: Vellem omnes homines esse sicut meipsum (I Cor. VII) . Et Dominus in Evangelio: Non omnes capiunt verbum [Col. 0158B] istud. Qui potest capere, capiat (Matth. XIX) . Et alibi cuidam: Si vis perfectus esse, vende omnia quae habes, et da pauperibus: et veni, sequere me (ibid) . Nihil certe horum praecipiendo, sed commonendo. Et cum hic mos sit omni divinae Scripturae, ut quandoque quae praecipienda sunt praecipiat, quandoque illa, quae magis ardua videt, moneat, vos hanc ejus Regulam scilicet dedignantes, ad quod tantum monitis provocandi essent, eos cogere non formidatis. Sed et mihi videtur quod ad pelliceas non ferendas non solum non cogendi, sed nec monendi sunt, in his duntaxat regionibus, monachi. Quomodo enim inde aliquem monere debeo, unde illum ad deteriora lapsurum vel novi vel timeo? Si enim proximum [Col. 0158C] ut meipsum diligo, ejus saluti in omnibus, ut propriae, consulere debeo. Nam aliter, non eum ut me diligo. Et haec certissima charitatis regula est, ut quod fratri video esse necessarium, non prohibeam, non eum ad ferendum incongruum, et noxium laborem violenter impellam; sed si valeo, omnia, quibus indiget, ei studeam impendere; si non valeo, ejus necessitati compatiendo, pietatis studio noverim condescendere. Quid vero prosit sine charitate corpus laboribus conficere, Apostolus docet dicens: Si tradidero corpus meum, ita ut ardeam, charitatem autem non habeam, nihil mihi prodest (I Cor. XIII) . Et ne prohibere eos, qui non compulsi, sed sponte carnem suam quibuslibet austeritatibus pro Deo domare contendunt, videamur, agnoscant [Col. 0158D] legentes, non hoc nos ista dicendo intendere, nec a bono spontaneo aliquem velle revocare, sed ne inviti ad illa cogantur quae sui propositi non sunt, vel quae nociva sunt, praecedentibus auctoritatibus prohibere. Sicut enim eos, qui oblectamenta mundi fugientes, ejus aspera ob majus meritum discrete amplectuntur, omnino scimus esse laudandos, sic illos, qui alios ad id, quod non proposuerunt, et quod non expedit violenter cogere volunt, dicimus non esse prorsus audiendos. Haec tibi, frater charissime, epistolarum brevitatem rerum necessitate supergressus scripsi, in quibus aliorum verbis meum quoque intellectum expressi. Nam praeter austeritatem verborum, quae ad partium latentem simultatem designandam posui, reliqua [Col. 0159A] omnia ut edita sunt intellexi. Erit amodo tuum, si aliter senseris, et hoc quoque mihi tuo per omnia revelare, ut re diligenter discussa, et per te maxime diffinita, et eorum qui super hac re scandalum patiuntur dubietas auferatur, et charitas, quae revera in multorum cordibus et linguis quotidie laeditur, longe remota omni invidiae rubigine confirmetur.

Revertenti mihi nuper de Pictaviensi pago, Lingonenses canonici ⁜ (67) occurrerunt, et nil tale suspicanti, unum ex fratribus nostris, cum universo [Col. 0159B] clero et populo Ecclesiae suae, se in episcopum concorditer et canonice elegisse, Lugdunensi metropolitano id consulente et confirmante, dixerunt. Institerunt toto nisu, tam precibus suis quam mandatis et litteris domini Lugdunensis, ut, quia monachus noster erat, quod de eo fecerant et ipse confirmarem. Haesi aliquandiu, nolens carere utilitate personae, concessi ad ultimum, cedens importunitati rogantium. Sic a me quod petierant impetrantes, praeterito beatae Dei Genitricis festo, apud Anicium regalem curiam, cui ipse necessitate, non voluntate interfui, adierunt; et a domino rege Francorum, electum suum, quantum in ipso erat, confirmari rogaverunt et obtinuerunt. Nam audita rex electione, [Col. 0159C] et visa quae forte tunc ad me venerat persona, quod de ea Lingonensis Ecclesia fecerat, collaudavit, et de regalibus, sicut solet fieri, manu propria solemniter investivit. Cumque ita cleri, populi, metropolitani, ipsius quoque, ut dixi, principis in hanc unam sententiam, in hunc unum electum vota convenerint, quosdam Lugdunenses voluntatem vestram a communi omnium proposito, nescio quibus rumoribus avertisse, et contra id quod factum fuerat irritasse, ante paucos dies accepi. Quod ut comperi, maluissem super his praesens cum praesente conferre quam litteris cogitata mandare. Hoc quia et remotio vestra, et mea non interpolata negotia impediunt, facio quod possum, quia quod volo non possum. Non sane miror, nec mirandum est, [Col. 0159D] si bono viro mala audita displicuerunt; sed advertendum fuit, quia sicut vera, sic et falsa esse potuerunt. Unde priusquam id cognosceretur, non erant vel tribunalibus judicum, vel cathedris pontificum inferenda. Cogitandum fuit (quod tamen apud unanimis amici aures familiari querela depono) hunc de quo sermo est, vestrae Cluniacensis Ecclesiae monachum et dilecti vobis abbatis esse filium. Attendendum fuit personas illas, a quibus hoc quod vos movit, dilectio vestra accepit, jurata adversus Cluniacum bella, tanta animositate ex aliquanto [Col. 0160A] tempore suscepisse, ut nec linguas ab injuriis, nec manus a sacrilegiis continere potuerint. Videndum fuit si fidem prudentiae vestrae illorum maledicorum verba facere debuerunt, quorum os locutum est vanitatem (Psal. CLIII) , impudenter mentiendo, et dextera eorum dextera iniquitatis, irreverenter innocentes monachos verberando.

Quapropter tantis tamque manifestis inimicis credere, tantis tamque manifestis hostibus fidem dare, nec vestrum, nec aliquorum bonorum est. Credite magis domesticis quam extraneis, notis quam ignotis, amicis veridicis quam inimicis maledicis. Credite mihi, qui et domestici, et noti et amici apud vos nomine glorior; qui etsi a communi mendacio, quo omnis homo mendax est, immanis esse [Col. 0160B] non possum, absit tamen ut ibi non caveam mendacium, ubi cavere possum! Conveni ipse hominem, audito quem supradixi rumore, et quae dicebantur proponens, ne veritatem diffiteretur paterne rogavi, admonui, adjuravi. Dixi me non ut perfidum mysterii rectorem, sed ut fidum commissorum custodem ad conscientiam ejus velle accedere, nolle me patefactis animarum vulneribus illudere, sed mederi. Adjeci quidquid ad eliciendam veritatem utile occurrere potuit, nec dissimulavi intima parietis, acutae interrogationis fossorio perscrutari. Post quae omnia id responsi accepi, nunquam se amictu mendacii cor suum mihi velasse, nunquam velare proposuisse; certum se esse quod, si mentiretur mihi, [Col. 0160C] mentiretur et Deo; de fide commissorum nil se dubitare; eorum quae dicebantur ita se esse immunem, ut, si velim, injecta omnia securissime sacramento expurget. Novi ipse a quibus, et quare et qualiter verba illa, quae scandalum vobis pepererunt, exorta, aucta, disseminata fuerunt. Quae si vobis per me ipsum libere colloqui licuisset, ad unguem exposuissem; et quam tenebrosa abysso, perspicuam mentis vestrae faciem, caligosa [caliginosa] mendacii nubes offendere conata sit, ad liquidum indicassem. Quod, cum potero, faciam. Interim amplectendam mihi semper dilectionem vestram rogo, et per eam, quae nos in domo Dei unanimes fecit, obsecro, ne naevo mendacii Cluniacensis congregationis corpus deformare, non [Col. 0160D] dico velitis, sed nec patiamini, quoniam non hoc illi uni ascribere, sed nobis, et singulis, et omnibus imputare, pudor ipse objectae infamiae compelleret. Quia cum dolet unum membrum, condolent omnia membra, et cum patitur unum membrum, compatiuntur omnia membra (I Cor. XII) . Nec aestimet sanctitas vestra, me ad defendendum monacho nostro episcopandi gradum hoc dicere, quoniam episcopari monachos nostros, nec novum, nec admirabile nobis est, cum tot, ut ipse nostis, de Ecclesia illa, famosa Ecclesiarum fulserint et fulgeant [Col. 0161A] sidera, sed quia malum nomen diffamari super filia Israel, nec verus Israelita facere, nec verus Israelita potest sufferre. Quod si Lingonensi Ecclesiae multi saeculares clerici, quorum nec multa religio, nec multa scientia eminebat, episcopali nomine non tantum patiente, sed etiam laudante Ecclesia olim principati sunt, quid indecens, si religiosae Ecclesiae religiosus, sapiens, litteratus monachus, inde in pontificem Lingonensem electus est, unde episcopales, archiepiscopales, patriarchales, et ipsa omnium vertex Ecclesiarum apostolica et Romana sedes, Patres sibi assumere consuerunt? Quod si forte, ut totum quod sentio exhauriam, monachi monachos, religiosi religiosos, Cistercienses Cluniacenses verentur, et minus de illis, de quibus magna [Col. 0161B] confidere deberent, confidunt, purgetur ista suspicio, et omne animal consimile sibi diligere, eique magis adhaerere, natura ipsa docente, discat. Unde si in animalibus tantum natura praevalet, in hominibus, et hoc monachis, non tantumdem auctor naturae valebit? Diliget ergo, si monachus fuerit, Lingonensis episcopus Cistercienses et caeteros monachos, quia diligendo majus sibi lucrum, non diligendo majus sentiet detrimentum. Nec noster monachus aliud audebit quam nos facere diligendo videbit.

[Col. 0161C] Memoria tua semper, ut nosti, mihi suavis et grata dum occurrit (quod pene assidue fit), cor meum spinis curarum dilaniatum, vepribus sollicitudinum exasperatum, ut hausta pigmenta, ut unguenta fragrantia sic leniunt [lenit], sic refovent [refovet], ut me jam me non esse sentiam, et eum qui fueram oblitus, in virum alterum me mutatum gaudeam. Quid fiet ergo? quid fiet, charissime, in re illa quam spe felici sustinemus? in vita dico immortali et beata, quando in hac mortali, et misera, plenaque vomituum sordiumque humanis mentibus innasci hoc adhuc infelicium affectibus inesse potest. Quid fiet, quando anima sanctorum, ignoto illius supernae dulcedinis pastu, sicut adipe [Col. 0161D] et pinguedine replebitur, quando adhuc jejuna et squalens macredine, imo, juxta Evangelium, fame male periens (Luc. XV) , tantopere, tantillo gustu laetatur? Quid fiet, quando illi, supra quam felices inebriabuntur ab ubertate domus Dei, et torrente voluptatis ejus potabuntur, quoniam apud eum est [Col. 0162A] fons vitae (Psal. XXXV) , si guttula illius abundantiae huc delapsa hoc operatur? Haec tamen est, dilectissime, qua te, ut nosti, semper dilexi, semper colui, semper tibi etiam absens adhaesi. Haec est, quae magnis spatiis, multis temporibus, a me sejunctum, nunquam ab animo meo avelli passa est, quae animae meae conspectibus te frequenter, imo pene continue, ingerens, nunquam absentem esse permittit. Haec est, quae toto hoc anno cor meum assidue stimulans, et diuturnae absentiae tuae impatiens, ad scribendum charitati tuae quotidie invitat: quae nisi curarum obice, saepe repulsa fuisset, antequam plures dies cogitata implesset. Facit ergo, etiam nunc vix permissa, quod potest, et dilectum absentem requirens, dormientem suscitans, venire differentem [Col. 0162B] invitans, monet, hortatur: et quia differentem huc usque sustinuit, etiam ex imperio praecipit, ut vel antequam ad Montem-Pessulanum ⁜ (68) iter aggrediar, vel postquam reditum cognoverit, statim venire festinet. Et quia novum casum fratrum Luparciaci ⁜ (69) morientium audivi, volo ut maturius, imo quam citius poteris, iter acceleres, et usque ad proximam Dominicam Septuagesimae, tuam nobis Cluniaci praesentiam exhibere non omittas. Non autem idcirco quod plus solito nunc tibi timeam, aut mori jam te plusquam soleam formidem, maxime cum nec mortem alicubi fugere, utique mortalis, possis, et longe amplius tibi exspectanda, exoptanda, quam fugienda sit, sed ut videam Aaron meum, stantem inter mortuos et viventes (Num. XVII) , et istis quidem curae, illis autem sepulturae operam impendentem. Veni ergo, veni: et ne te leviter invitari aestimes, iterum dico: Veni.

Frater quidam montis Thabor, ut dicebat, monachus, habitu peregrini nuper ad nos veniens, de beatitudine vestra bona plurima nobis retulit, et inter omnes Orientis ecclesiasticas personas, Cluniacensis monasterii vos singularem amicum referens, animos omnium nostrum, ad diligendam et amplectendam reverentiam vestram magnifice incitavit. [Col. 0162D] Quem enim non incitaret, quem non ex intimis commoveret, non cujuscunque, sed Bethlehemitici episcopi, in humiles et remotos pauperes Christi, ab ejus spiritu excitata dilectio? Bethlehemitici, inquam, episcopi, praesepis Dominici custodis, illius praesepis ad quod custodiendum vix justus Joseph et virgo [Col. 0163A] Maria admissi fuerunt, illius quod aeterna majestas mortali carne induta, et ad humanos oculos prodiens primum elegit, et in quo prae omnibus terrae locis, coeli Rex primitus requiescere voluit, sicut legitur, Reclinavit eum mater in praesepio? (Luc. II.) Gratias igitur illi, cui nato in Bethlehem gloria in altissimis Deo ab angelis cantatum est, qui inter homines bonae voluntatis vos computans, charisma pacis illius, quae omnem sensum exsuperat (Philipp. IV) , cordi vestro inspiravit, et ut etiam ad longe positos, charitatis latum mandatum nimis, per immensa terrarum et pelagi spatia extenderetis, animavit. Hoc nos experti sumus, qui in occiduo et pene ultimo orbe, hoc est Cluniaci, positi, Orientalium specierum fragrantiam sensimus, et in odore [Col. 0163B] unguentorum, hoc est, pretiosarum virtutum vestrarum, velut adolescentulae, hoc est infirmiores, currere coepimus. Curremus ergo, nec nisi comprehenderimus, currendo deficiemus, donec per affectum, quo currimus, ad domum non transeuntem, sed aeternam in coelis, pertingamus, ubi non tantum de inchoata, sed jam de consummata dilectione et perpetua cohabitatione in Christo laetantes, ei vobiscum sempiterne cohaereamus. Sit ergo sublimis mater Bethlehem, Cluniacensi filiae in sempiternum conjuncta, ut quod corporali nequeunt visione, hoc spirituali et sincera expleant dilectione.

Apostolicae majestati vestrae humilitas mea saepe scribens, et saepe rescribens, auribus vestris totius mundi audiendis vocibus occupatis, procax aut nimia esse formidat. Sed solet paterna pietas non solum verbosantem sed aliquando etiam delinquentem filium tolerare. Quem interdum ut corrigat, pro excessibus verberans, non potest tamen ipsa inter verbera non amare. Inde, sumpta audacia, pro domno Lugdunensi archidiacono paternam benignitatem filialis praesumptio rogat, licet quantum ad ipsum nulla petitionis praesumptio, sed justa videatur esse precatio. Meretur hoc, ut saeculare loquar, [Col. 0163D] honestas personae ejus, meretur hoc erga sublimitatem vestram obedientia et famulatus ejus, meretur hoc circa vestros sedulitas et devotio ejus. Honestas personae ejus, quia inter Lugdunenses constitutus, non quidem ut Job in terra Hus, sed pro modulo suo, si tamen maximis liceat minima comparare, ut Stephanus diaconus inter condiaconos, ita hic ejusdem nominis archidiaconus, inter concanonicos [Col. 0164A] prudentiae et honestatis vexillum sublimius extulit, et eo tempore, quo apud hujusmodi homines omnia pene corrupta sunt, insigne clericalis ordinis inviolatum servavit. Quis enim unquam ejus vitam infami aliquo nomine foedavit? Quis ejus honestatem inhonesta aliqua suspicione, ne dicam accusatione, tentavit? Quis ejus a puero conversationem, quod perrarum est, aliquo susurro, non dico probro, sollicitavit? Meretur hoc, ut dixi, obedientia et famulatus ejus, quia, ut aliis omissis, de instanti tempore loquar, pene solus, imo solus, injunctam per legatos vestros in Lugdunensi Ecclesia apostolici praecepti servavit obedientiam, et quod jam non accusans dico, solus universorum vitavit contumaciam. Meretur hoc circa [Col. 0164B] vestros sedulitas et devotio ejus, quibus omnes vestros, et specialiter Cluniacenses, quos specialius vestros credit, amplectitur, juvat, defendit. Non tantum vero illos, sed quoscunque nota aliqua religionis religiosos esse praesumit, colligit, sustinet, obsequitur, domumque vel domos suas, non solum hospitium, sed eorum esse asylum, assidua pene eorum receptione vel procuratione, demonstrat. Ista omnia sanctissimo Patri bonum filium, etiam absque commendatione mea, scio quia gratum exhibent; sed utinam testimonio meo, quod videndo et audiendo perhibeo, gratiorem paternae pietati exhibeant! Est ei causa coram Patre cum quibusdam, quos quia et ipsum nostis, non est necesse inde sapientiam vestram instrui, maxime quia ejus [Col. 0164C] vos vicarium esse cognoscitis, qui reddet unicuique secundum opera ejus.

Magna materies multa me loqui cogeret, sed auribus majestatis vestrae importunus, aut nimius esse formido. Eapropter, dilectae et diligendae paternitati vestrae humiliter suggero, litteras nuper a vobis mihi directas, me filium vestrum, et totum semper vobis subditum et devotum conventum, quoniam insolita et damnosa praeferebant, graviter vulnerasse. Insolita, inquam, et damnosa praeferebant, [Col. 0164D] quia decimas, quas usque ad haec tempora, per ducentos et eo amplius annos vestra Cluniacensis Ecclesia indifferenter ab omnibus suscepit, et indifferenter omnibus reddidit, auferebant. Insolita, inquam, et damnosa praeferebant, quia quod vere nunquam de quolibet parvo Cluniacensis Ecclesiae membro factum audivimus, in magno monasterio Gigniaco ⁜ (70) post quadraginta dies divina officia [Col. 0165A] propter repetitas parochiae suae decimas interdicebant. Et cum a sanctis praedecessoribus vestris multis privilegiis confirmatum sit, ut fratres Cluniacensis, non solum omnium parochiarum suarum decimas ⁜ (71) absque alicujus contradictione susciperent, sed etiam quas propriis excolebant sumptibus retinerent: noluerunt tamen uti hac potestate, scientes scriptum esse: Vae illi per quem scandalum venit (Matth. XXIII) . Unde humiliter ac modeste decimas tam rusticorum quam mancipiorum suorum, non solum monachis, canonicis, sed etiam quibuslibet clericis, presbyteris, militibus raptoribusque persolvunt. Cumque ipsi universis debitas, atque indebitas decimas, vel quaelibet alia pacifice reddant, cur non et ab aliis quiete suscipiant? Dedi [Col. 0165B] ipse Cisterciensibus fratribus, teste domino Clarevallensi abbate, quibusdam in locis decimas, sed tanta jam est, per Dei gratiam, ipsorum et aliorum religiosorum ubique terrarum in circuitu nostro numerositas, ut si omnibus decimas indulserimus, jam decimam fere numeri nostri partem perdamus. Nam si brevitas pateretur, ostenderemus quamplura monasteria nostra ita a diversis religionibus circumsepta, ut ad duas vel unam leucam, unum vetus quinque vel septem novis monasteriis sepiatur. Quae in parochiis nostris, et cum assensu, et sine assensu nostro contra jus canonicum constructa, majorem partem jam parochiarum nostrarum obtinent. Quibus [Col. 0165C] omnibus si decimae concedantur, oportebit ut nostri, aut, sicut dixi, numerum suorum minuant; aut forte in quibusdam locis loco pariter et domibus cedant. Rogat igitur, venerabilis Pater, fidelis et semper subjecta majestati apostolicae congregatio vestra, ut ab amore paterno novi filii veteres non expellant, quoniam et si novi diligendi, non tamen propter novos, nisi promeruerint, sunt veteres abjiciendi. Recordamini quantum ab antiquis in populo Dei primogenitis deferretur, ut nisi Esau primogenita vendidisset, nunquam ei licet sanctior Jacob in primogenitorum dignitate, non dico praeferretur, sed nec etiam conferretur. Si ergo primogeniti sumus, dignum est ut quod non vendidimus, pro junioribus non perdamus. Si aliter res processerit, [Col. 0165D] quod salva Patris gratia dico, aut sua mecum Ecclesia retinebit, aut sine me hucusque juste possessis carebit. Nostis ipse cor meum, cujus, utinam! vel hac, vel qualibet occasione non subitum, sed antiquum compleatur desiderium. Unde iteratis precibus precatur universitas filiorum vestrorum, rogo et ipse qualiscunque tamen vester, ut si aliud ad praesens non placet, sententiam saltem interdicti usque ad Pascha Domini differatis, quatenus infra [Col. 0166A] hoc spatium sapientes fratres ad vos mittere, et per eos tam de his quam de aliis vobiscum agere possim.

Cum naufragium imminet, nusquam tutius quam ad portum; cum pericula formidantur, nusquam salubrius quam ad amicum recurritur. Eapropter quoniam ventis e regione propellentibus navis nostra naufragium perpeti reformidat, vos potissimum elegit, cui et pericula nota facere, et per quem contraria [Col. 0166B] universa valeat evitare. Quod si multa materies multiplicare me verba coegerit, rogo vos, patienter ferte, quia nemo potest breviter dicere, quod verborum multitudo vix valet explicare. Possunt quidem quandoque multa breviter dici, sed ubi brevitas sententiarum pondera non extenuat, non ubi intellectui multa necessario intelligenda defraudat. Invaluit et segnitia modernorum, quae mox superfluum vocat, quidquid cum ejus desidia non concordat. Non sic apud antiquos, quorum si sapientia vestra recordari voluerit, etiam longissima nostra novissima reputabit. Accepi litteras a majestate Patris, humilitati meae transmissas: quae si, ut mihi soli missae sunt, me solum laederent, facilis unius [Col. 0166C] hominis laesioni consolatio subveniret. At nunc in communem monasterii nostri interitum litterae militant, quae tanto amariores videntur, quanto praeter solitum apparuisse probantur. Nam quae olim mel et lac a paternis uberibus filiis profundebant, meo nunc tempore, quod humili corde, sed non sine intimo dolore dico, myrrham absynthiumque propinant. Quod si propter peccata mea (quod non discreto), tempestas haec contra Christi naviculum, quam ipso committente perita manus illius regit, insurrexit, ut voce prophetae utar: Tollat me, et mittat in mare, tantum cesset mare a naufragantibus (Jon. I) . Quid enim? Nonne illa est, de qua nunc agitur, Cluniacensis Ecclesia, illius, cui Deo auctore praesidet, dicta et credita prae totius mundi [Col. 0166D] subditis Ecclesiis singularis filia? Nonne illa est, qua etsi quaelibet alia gradu ecclesiastico celsior, nulla tamen inventa est in Patris gratia prior? Nonne illa est, quam summi Ecclesiae Dei pastores, sancti ejus praedecessores, a primo, ut dicitur, fundationis lapide velut in gremio suo foverunt ⁜ (72) , dilexerunt, auxerunt, provexerunt? Nonne illa est, quam fovendam, diligendam, augendam, provehendam, ab illis officio suscepit, verbis promisit, in generali [Col. 0167A] capitulo confirmavit? Sed hunc novo ordine de luce tenebrae ortae sunt, dies in noctem mutatus, serena coeli facies in horrendam tempestatem conversa. Et ne forte suspicemini me haec velle verbis exaggerare, noveritis me amico in veritate loquentem, non solum ad exaggerandum nihil dicere, sed ipsum aggerem perturbatarum cogitationum vix posse explicare. Novi ipse cor meum, novi et sacri conventus plusquam dicere possim moestificatum animum, quoniam ea isto tempore audierunt, quae nunquam ante audita nullo pacto sperare potuerunt. Quando enim solo arbitrio, sine judicio, quaelibet non dico Clun., non dico Ecclesia, sed saltem vilis muliercula suo jure ab apostolica justitia spoliata est? Quando res aliena aliis absque illorum, cujus [Col. 0167B] est assensu, vel voluntate concessa est? Quando de aliorum bonis violenter extortis, grata Deo oblatio facta est? Hoc praecipiunt nobis litterae apostolicae, ut a monachis vel canonicis regularibus decimas non accipiamus, cum nos monachis, clericis, canonicis regularibus, et, si dici posset, saecularibus, monialibus, militibus, raptoribus etiam persolvamus. Nec de illis decimis loquor, quas de agricultura sua rustici seu agricolae reddunt; sed de illis quas fratres nostri propriis manibus, vel sumptibus excolunt. Inde habent Cluniacenses plura et vetera: unde Cistercienses singularia et nova se dicunt habere privilegia. Sed scientes sententiam Domini: Vae illi per quem scandalum venit (Matth. XVIII) , nolunt [Col. 0167C] uti potestate concessa, ne existentes origo et causa scandalorum, digni judicentur ut suspendatur mola asinaria in collo eorum, et demergantur in profundum maris.

Sed aiunt quidam de alieno munifici: Hi pauperes sunt, illi divites. Debent ergo divites pauperioribus subvenire. Et recte. Sed attendant quod ait Salomon: Ubi multae divitiae multi et qui comedunt eas (Eccle. V) . Et quia quandoque ditior est pauper in tugurio, quam rex in solio, quia ille si satur est, jam nullius eget; iste multis millibus dum providere non sufficit, mendicat. Novit mundus, in quos usus Cluniacus redditus agrorum, in quos pecunias, in quos decimas, in quos quae habet expendat. Requirat prius et conferat diligenter curiosius indagator [Col. 0167D] Cluniacenses, et Cistercienses redditus cum expensis, et demum de divitiis vel paupertate sententiam ferat. Sed esto. Pauperes illi, divites isti. Agatur judicio. Non accipies, inquit lex aeterna, personam [Col. 0168A] pauperis, nec honores vultum potentis (Levit. XIX) . Item in Exodo: Pauperis quoque non misereberis in judicio (Exod. XXXIII) . Si misericordia impendenda est pauperi, nunquid irroganda est injuria a paupere? Si danda est ei eleemosyna, nunquid exercenda est ab eo rapina? Monstruosum praedae genus, si laborent divitibus sancti pauperes extorquere, quod pessimi divites pauperibus solebant auferre. Nec blandiantur sibi illi fratres nostri, si haec propriis manibus non faciunt, quia non ascendit in montem Domini, nec stat in loco sancto ejus tantum innocens manibus, sed mundo corde (Psal. XIV) . Unde qui verbis de corde prodeuntibus aliorum manus exagitat, alienum se ab eorum opere nulla dissimulatione excusat. Contuli ego, dum ex charitate [Col. 0168B] rogaverunt, quasdam eis decimas; sed aliud est quod sponte Deo offertur, aliud quod violenter aufertur. Fuisset utcunque tolerabile certis hoc et paucis locis concedere; sed tanta est per gratiam Dei multiplicatio novae segetis, ut si, velut illi exigunt, novis veteres coguntur cedere, antiquos labores oporteat deperire. Dilexi ego, et semper diligere volo fratres illos, sicut mihi nostra et ipsorum congregatio attestatur, sed attendendum eis est, si servi Deo sunt, ne eorum occasione, vel (quod pejus est) studio, charitas virtutum omnium perfectio et finis laedatur. Nam, ut quod verum sentio dicam, tale inde scandalum praeparatur, quod nostro quidem tempore incipere, sed nostra nunquam aetate [Col. 0168C] valeat terminari. Non unde obedientia subtrahatur, sed unde, quod majus est, charitas perimatur. Perimatur dico, non laedatur, quia vere non tantum apud nostros sed apud universos, in quos decretum hoc prolatum est, non solum laeditur, sed etiam exstinguitur. Novit prudentia vestra Ecclesiam Dei unguento, non cauterio indigere, baculo sustentandam, non impulsu praecipitandam esse, maxime hoc tempore, quando viribus exhaustis magna pars ipsius membris trementibus nutat, et late jam patente scandalorum campo, dies instare videntur, de quibus Dominus ait in Evangelio, ut in errorem inducantur, si fieri potest, etiam electi (Matth. XXIV) . Jam de sententia super Gigniacenses absque vocatione, absque audientia prolata, quid dicam, non invenio. [Col. 0168D] Nam excepta tempestate, quae per domnum Pontium excitata est, nunc primum in monachos Cluniacenses excommunicationis, vel interdicti sententia ab apostolica sede promulgata est ⁜ (73) . Sed et [Col. 0169A] illud, quod in eadem Domini nostri epistola continebatur, quasdam sibi litteras fraudulenter extortas, non parvum mihi et his, qui audierunt, stuporem, ingessit.

Quis enim fraudem hanc fecerit, quis extorserit, quis tanti criminis auctor fuerit, cum diu inter nos quaereremus, invenire non potuimus. Hoc tantum recolo me a sancto Ambrosio cursorem domino papae, et vobis misisse, atque per eum scriptum hujusmodi capitulum, sicut ex eadem, quam misi, membrana postea collegi, in haec verba transmisisse. Ut monachis de Miratorio ⁜ (74) , qui decimas auferunt fratribus nostris Gigniacensibus, et a potentibus faciunt eos deprecari [depraedari], scribatur, ut decimas reddant. Cujus hic, rogo, fraus esse potuit? [Col. 0169B] Si cursoris, mirum est, quod tantillus homullulus, tantos orbis judices fallere potuit; si capituli, neque hoc minus mirum: nam cum fraus dicatur, quando studio fallendi falsitas praetenditur, veritas occultatur, quomodo fraudulenter litterae extortae sunt, quae nihil veritatis, studio fallendi occultaverunt nihil falsitatis praetulerunt? Quod si quilibet hoc Patris nostri auribus insusurravit, tunc ei dignum erat credere, quando eo praesente, qui scripsit, falsi eum aliquid conscripsisse potuerat comprobare. Ante autem de indiscussis sententiam ferre, quid est aliud quam solo arbitrio absentem damnare? Non se putabant nostri tale apud suum dominum meritum reposuisse, pro cujus obedientia et servitio dicuntur se, suaque pene omnia expendisse. [Col. 0169C] Sed ne jactare propria videar, ista interim conscientiae ipsius dimitto, pro universis quae numerare possem deprecans, ut Ecclesia sibi a Deo commissa, et si non augmenta, saltem nulla quae non meruit, sentiat detrimenta. Memor sit propriis se manibus illam Ecclesiam consecrasse, quod ejus praedecessores nonnullos valde certum est praeoptasse. Quam si diminuerit, videbitur destruxisse [Col. 0170A] quod visus fuerat construxisse. Insultabunt, quod jam ex parte coeperunt nobis inimici ejus, quorum multitudo ubique, et si non aperte contradicit, tamen aperte odit, nec cessabunt dicere quod solent dicendo frequentare: Ecce, Cluniacenses, habete papam vestrum, quem vobis spreto monacho vestro elegistis. Talem spem talis digne sequitur merces. Sed quia, charissime, magni, quam semper in vobis habui, amoris fiducia me diffusius forte quam debui loqui compulit, rogo ne miremini, quoniam et magnum Ecclesiae nostrae super hac re murmur, et lingua, quae deerat, mediatoris nuntii, me tanta imprimere chartis verba coegit. Nunc igitur ea spe, qua vobis post dominum papam universa Ecclesia Dei, et specialiter Cluniacensis innititur, laborate [Col. 0170B] obsecro, ut in melius sententia commutetur, quia mirum sapientibus videri non debet, si homini tantis totius mundi curis in diversa distracto, quilibet sua quaerens subripere potuit; sed valde mirum videbitur, si postquam pernitiosum cognoverit, tantus pastor ovibus non providerit. Quod si praesens aliud non placet, sicut eum litteris propriis rogavi, illius novi interdicti asperitatem usque ad proximum pascha differat: quia usque ad tempus illud mittere ad eum, etiam antequam ista audirem, nuntios idoneos proposueram. Sed tempus praefixum tam breve est, ut nisi cito cum indulgentia nuntius remittatur, Gigniacense monasterium in ipsa Domini Nativitate (quod vix sine lacrymis dico), divinis [Col. 0170C] officiis careat, et corda fratrum nostrorum nunquam delendus saevae amaritudinis dolor inurat. Has familiares litteras illi tantum post vos, rogo, videant, qui negotium nostrum non impedire, sed pro viribus studeant adjuvare.

Quo affectu, dilectissimi, inter omnes religionis professores universitatem vestram semper dilexerim, quo honore veneratus sim, quibus, quod non improperans dico, beneficiis quosdam vestrum, pro posse et tempore, prosecutus sim, novit testis et conscius meus in excelso, novit et integra ubique terrarum posita nostrae Ecclesiae congregatio, noverunt, et si non omnes, tamen multi vestrorum, quos aut per me ipsum agnoscere, aut quorum notitiam aliis mediantibus quolibet modo accipere praevalui. Causa hujus meae erga vos dilectionis, non retributio percepti, vel spes percipiendi alicujus temporalis commodi [Col. 0171B] fuit, sed ille totius negotii origo et materies exstitit, quem quia in se non poteram, in vobis talibus officiis excolebam. Venerabar in vobis novae institutionis fervorem, laboris instantiam, victus parcimoniam, vestitus vilitatem, et alia innumera monastici propositi sonantia humilitatem. Amplectebar totius animi brachiis sanctorum exercitia operum, et bonum nominis vestri odorem inhians hauriebam, nec aliquem sinistra de vobis interpretantem pacatus audire valebam. Non eram contentus ista solus de vobis sentire, sed vester praedicator effectus, nostris et alienis conversationis vestrae praeconia praedicabam, et privatim ac publice multis [Col. 0172A] laudibus quae vestra sunt efferens, etiam aversos ad vestrum amorem multorum animos convertebam. Et quia per gratiam Dei cum invidia tabescente iter non habui, dederat ipse efficaciam sermonibus meis, et fratrum nostrorum corda ille qui facit utraque unum (Ephes. II) , ita unitate spiritus sui vobis unierat, ut sicut fide, sic et charitate, jam non duae, sed una congregatio credi posset. Instabam ego augendo et confirmando amori, ut salus, quae sine charitate servari non potest, illaesa maneret, et signum discipulatus Christi in nostris appareret, quo suos discipulos ab alienis distinguendos docuit dicens, In hoc cognoscent omnes, quia mei estis discipuli, si dilectionem habueritis adinvicem (Joan. XV) . Gaudebat, ut credo, de concordia nostra ordo coelestis, et [Col. 0172B] evangelistae pacis, pacis spiritus hominibus bonae voluntatis collaetabantur (Matth. XIII) . Sed non tulit invidus hostis aliorum se diutius felicitate torqueri, et inimicus homo semini divino nocturnum superseminavit zizania (Luc. II) . Jecit inter nos pomum discordiae, ut recedente una et sola charitate, universa virtutum genera minore labore valeat effugare, et praeciso bonorum omnium capite, membra simul omnia cogantur interire. Sic plane, sic fecit, quando ne a vestris decimae Cluniacensibus fratribus, vel aliis redderentur, et hoc privilegio apostolico firmaretur, nescio quibus, quia scio non omnibus, persuasit. Quis enim credat hoc vobis [Col. 0173A] omnibus persuasum? Quis, inquam, credat semel mundo mortuos, ei iterum vivere velle? Quis credat sanctum collegium vestrum luxus et saeculi delicias pro Christo sprevisse, et nunc pro egestate, sordibus et miseriis litigare? Sed non debent, aiunt quidam ex vestris, laborum nostrorum decimas alieni accipere. Parco longissimis et ex divinis auctoritatibus congestis responsionibus, quae epistolari brevitate facile comprehendi non possunt [possent]. Hoc tantum infero antiquis modernos patribus filios justitiae ordine subdi: et quod Ecclesiam constat salva fide et charitate hactenus tenuisse, periculosum, si mutetur, existere. Patrum temporibus decimas, non tantum laici, sed Ecclesiae Ecclesiis, monasteria monasteriis, et de rusticorum operibus, et de propriis [Col. 0173B] laboribus persolvunt.

Si igitur horum metas exceditis, quid nisi maledicis detrahendi occasionem datis? Sed de lucro res agitur. Quod certe, quod lucrum putatur, ubi et fama laeditur, et charitas periclitatur? Nam, ut quod verum est, fratribus et amicis fatear, hoc uno verbo velut uno jaculo amicorum pariter et aemulorum pectora terebrastis, et episcopos, clericos, abbates, monachos, ipsos etiam ad quos pervenire potuit, laicos, adversum vos unanimiter concitastis. Nec potuit Satanas nequitiae suae utilius invenire consilium, quam ut eos, quos mundus admirabatur, ne admirans imitaretur, nota cupiditatis inureret, et alios laesionis suae dolore stimulatos, ab eorum [Col. 0173C] amore revocaret. Sed angit nos, inquiunt aliqui vestrorum, paupertas. Et ubi est quod Dominus ait: Vae illi per quem scandalum venit. (Matth. XVIII) Et iterum: Expedit ut suspendatur mola asinaria in collo ejus, et demergatur in profundum maris? (ibid.) Ubi est, quod ait Apostolus: Non manducabo carnem in aeternum, ne fratrem meum scandalizem? (I Cor. VIII.) Nonne et haec vox vestra esse deberet: Non manducabo ex decimis his in aeternum, ne fratrem meum scandalizem? Et Apostolus quidem ne idolothyta manducasse putaretur, haec dicebat. At vos quid dicetis, quos, ut salvo fraterno amore loquar, illicita comedere non fert dubietatis opinio, sed judicii certitudo? Sed forte dicitis hanc scandalorum sententiam nostros magis arguere, [Col. 0173D] qui quod eis superfluit, nolunt pauperioribus erogare. Concedo, quod ditiorum copia aliorum debet inopiam sublevare. Sed quis nostrum, vel vestrum ditior, an pauperior sit, nec tempus est quaerendi, nec facultas disserendi. Hoc tantum interrogo. Si ditior non vult pauperiori propria tribuere, pauperior debet ditiori sua auferre? Quis magis videtur injustus, dives parcus, an pauper violentus? Quis majore dignus est supplicio, retentor propriorum, an raptor alienorum? Sed haec ego, dilectissimi, non amaro animo dico, sed sicut fratres meos charissimos moneo. Nec tantum ad haec scribenda me coegerunt lucra decimarum, quam damna animarum. Quae enim vobis vel nostris ultra spes in laboribus, quae in jejuniis, quae in vigiliis, quae in [Col. 0174A] castitate, quae in eleemosynis, quae in aliis sacrorum operum exercitiis, remota, ut supra dixi, charitate esse poterit? Quid memorem apostolica verba, quae semper mente tenetis? Quid replicem, quae assidue ruminatis? Nostis, quid Apostolus de linguis hominum et angelorum, quid de facultatibus erogatis in pauperes: quid de trahendo corpore ita ut ardeat (I Cor. XIII) , quid ipse Dominus de munere ad altare oblato dicat (Matth. V) . Haec ideo brevissime tango, ut cum ista, quae digniora sunt, absque charitate nihil esse probantur, reliqua omnia quae inferiora sunt, nihil penitus sine illa valere monstrentur. Et ne diu longioribus epistolis aures sanctitatis vestrae detineam, legatione functus gregis mei oro pariter et consulo, oro ut supplex, consulo ut amicus, [Col. 0174B] ut in causa ista, quae nunc agitur, decimarum, vobis pariter et nobis consulatis, vobis ne infamiam, nobis ne violentiam inferatis, et ne nobis simul, ac vobis charitatem Christianarum animarum unicum remedium auferatis. Nihil sacer conventus vester poterit consultius invenire, quam si charitatem, quae Deus est, inter nos non permittis interire.

[Col. 0174C] Relatum mihi est a pluribus quod litterae quas praeterito anno charitati vestrae mea humilitas destinavit, quosdam vestrorum laeserint, et a stabilitate non jam novitiae, sed antiquae dilectionis eorum animos paulum commoverint. Quae postquam didici, ferre non valui: ut tanta tandiu inter nos habita charitatis dulcedo, quibuslibet occasionibus, vel in modico amarescat. Unde iterato praesentem epistolam mitto, ut, si ita est ut audivi, laesioni, quam prima intulit, sequens medeatur, et glutino sancti Spiritus diversa conjungente, quantalibet nostrarum scissura mentium uniatur. Viderint primae illius epistolae lectores, quo eam spiritu legerint, quo sensum ejus interpretati sint. Novi ego me (quod tamen sine fastu aliquo dictum accipite) non superbiae, sed [Col. 0174D] humilitatis, non discordiae, sed pacis, in dictando spiritum habuisse, et teste eo quem fallere non possum, charitati quam in cordibus nostrorum, decimarum illarum occasione, periclitari videbam, eo modo providere voluisse. Et quia, Vae peccatori, dicitur, terram ingredienti duabus viis (Ezech. II) , nolui, juxta Prophetam, in corde, et corde loqui (Psal. XI) , nec coram amicis, inter quos omnia nuda esse debent, duplicitatis velamine cor velare, ut dum nodum sine tegmine sapientia vestra videret, communi congregatorum consilio ad dissolvendum efficacius laboraret. Haec tota fuit causa scribendi, quae si tunc ignota aliquos scandalizare potuit, nunc saltem me manifestante retecta, opto, et precor, ut fratribus charissimis ad plenum satisfacere possit. [Col. 0175A] Quiesco enim et quiescam in vobis, delector et delectabor in vobis; etiam laesus non discedam a vobis. [Col. 0176A] Quod tamen tantopere cupio servare vobis, servate nihilominus et nostris et nobis.

Licet bestialis insipientia, profunda stultitia, et omnimoda ineruditio tua erraticos sensus tuos contemnere, nec saltem vili responsione dignos esse persuadeant, sunt tamen duo, quae ad tibi respondendum, animum erga te nauseantem instigant. [Col. 0175B] Unum, quo gregis mei infirma curare, confracta solidare, perdita requirere, debilia confortare praecipior; alterum, quo consociatas tibi simplices oviculas diutina cohabitatione tabe tua infectas esse formido. Non quod talis sis, cui fidem accommodare aliquis, aut possit, aut debeat, sed quia tuo illo insulso, et ridiculoso eloquio, sicut nullum attrahi potuisse confido, sic forte incautis aliquibus te materiam illicita cogitandi talibus naeniis dedisse, non nego. Unde vel te, si legere volueris, et intelligere valueris, scriptura haec brevis ad salutem, a qua excidisti, revocare poterit, vel ab aliis conceptam forsitan scandalorum materiam amputabit. Vetustissima haec tua haeresis est, et ab Apollinari quodam erroneo antiquitus adinventa. Quae mox, ut spirare [Col. 0175C] visa est, Patrum est validis rationibus et innumeris auctoritatibus suffocata. Quas quia nec ad manum habere, nec forte intelligere bruto pectore posses, hunc tibi brevem, satisque, ut aestimo, cuilibet clarum confeci tractatum, ut aut meo, si fieri potest, labore a tam scelesta opinione resipiscas, aut si in reprobum sensum datus es, absque meo discrimine pereas. Et ne ultra rem differam, velut scarabeus de veteri putredine creatus mussitas, et stridore dissono aures fratrum exasperas, dicens Salvatorem nostrum humanam non habuisse animam, cum in eo carnis humanae non neges naturam. Monstruosum quidem hoc tempore de fide disputare, quando jam princeps mundi de mundo ejectus est, [Col. 0175D] quando jam dominatur Christus a mari usque ad mare, quando jam omnes docibiles Dei facti sunt, postquam secundum Isaiam: Repleta est terra scientia Domini, sicut aquae maris operientis (Isa. XI) , postquam Satanas diuturno tempore paganis impugnantibus, haereticis disputantibus fidem Christi persequens, ita pharetram nequitiae suae exhausit, ut nulla, qua eam laedere possit, ei jam sagitta supersit. Ita ejus omnibus retecta est fraus, sic maligni spiritus dolus ad lucem sancto Spiritu prodente perductus, ut simplices quique dolosissimo illi quasi avi illudant, et ille fortissimus jam nec dignus a viris superari, juxta beati Job verba, ancillis Dei ligatus, et subditus ingemiscat (Job XL) . Quod si te, aut servum Dei, aut ancillam talia suggerens [Col. 0176A] invenisset, sicut ab aliis, sic a te labore victus, facili recessisset. Sed quia te neutrum, hoc est nec virum, nec feminam reperit, ut jumentum vilissimum incustoditas mentis tuae fores effringens, a stabulo Samaritani fur nocturnus abegit, et per vallium concava, per montium aspera cursitare violenter coegit. Ea de causa dum te ad gregem, a quo aberrasti, reducere satago, praesumptuosus forsitan [Col. 0176B] fio, dum eam fidem, quae super Christum Dei vivi Filium fundata, prophetarum vocibus praedicta, apostolorum ministerio tradita, martyrum sanguine consecrata, gentium plenitudine, angelorum congratulatione est celebrata, meis velut rudem firmare rationibus quaero. Sed excusabit, ut credo, temeritatem meam charitas, quam, si de corde puro, et conscientia bona et fide non ficta procedit, nulla poterit temerare iniquitas. Audi ergo jam, et si homo es, humanos saltem indue animos, ut si ea, quae Dei sunt, non potes, vel ea quae tua, id est hominis sunt, advertas.

Hominem te esse, ut credo, agnoscis; ex quibus substantiis constes, intelligis. Dei Filium ad terras descendisse de coelis, et hominem assumpsisse, nec [Col. 0176C] ipse diffiteris. Hominem, inquam, eum ad salvandum hominem factum, ut et nos te credere dicis. Cum haec ita sint, tua te credulitate convenio: Hominem Dei Filius assumens, totum an dimidium assumpsit? Respondes: Dimidium. Rursum interrogo: Hominem Dei Filius salvans, totum an dimidium salvavit? Respondes: Totum. Vide jam saltem bovinis oculis, in quod te barathrum nefanda professio projecit. Dicis Filium Dei hominem dimidium, hoc est solam carnem, absque rationali anima induisse; totum vero hominem, hoc est simul animam et carnem, salvasse. Et quae ratio, ut interim auctoritates Scripturarum taceam, o hominum stolidissime, quae, inquam, ratio patitur, ut quod non [Col. 0176D] assumpsit, Salvator salvaverit, cum tota ratio salvationis fuerit veritas assumptionis? Nam nihil humanitatis divinitas assumpsit, nisi quod salvare disposuit; nec rursum aliquid salvare disposuit, nisi quod assumpsit. Paria sunt haec duo, nec ab alterutro sejungi possunt, dum nec natura salvatur, nisi quae suscipitur, nec econverso suscipitur, nisi quae salvatur. Unde tuam satis mirari non possum insaniam, et animum altissima stoliditate sepultum, qui cum corpus et animam humanam a Christo salvanda fatearis, solam eum carnem suscepisse contendis. Elige tibi horum alterum quod volueris, quia quidquid elegeris, pari a me laqueo constringeris. Quoniam quidquid hominis a Deo est susceptum, totum necesse est esse salvatum; vel quidquid salvatum, [Col. 0177A] totum necessario oportet fuisse susceptum. Sed scio quia hoc ultimum eligis, ut non omnia quidem hominis suscepta, sed omnia dicas esse salvata. Si ergo secundum te omnia salvata sunt, secundum me omnia suscepta sunt. Nam si nihil salvatum est, nihil susceptum est. Si aliquid salvatum est, aliquid susceptum est. Si totum salvatum est, totum susceptum est. Sed te etiam, ut dixi, concedente, totum salvatum est. Igitur, velis nolis, invincibili ratione cogente, totum susceptum est. Quod si totum susceptum est, anima dignior pars hominis exclusa non est. Dignior, inquam, carne anima est. Sine qua quid aliud caro, quam truncus inutilis est? Et ut melius intelligas quam perverse desipias, scrutare quid carni, quid animae Creator utriusque indiderit: [Col. 0177B] et tunc forsitan quod volo suggerere apparebit. Distinguens quippe Auctor naturae rerum visibilium et invisibilium partes, multiplicem rerum creatarum infinitatem sub speciebus tantum quatuor coarctavit, ut quibusdam essentiam, aliis vitam, melioribus sensum, optimis largiretur rationem. Quae tria sequentia et potiora animae, primum, solum et vilius carni humanae concessit. Fecit ut esset anima vitalis, sensibilis, rationalis, cum nihil carni praeter luteam originem, et membrorum corporalium congruentem harmoniam tribuerit. Cumque ab humo ejus materiam sumens, hominem in principio sic orsus esset, nihilque humana caro nisi otiosam essentiam retineret, inspiravit in faciem ejus [Col. 0177C] spiraculum vitae, et factus est homo in animam viventem. (Gen., II.) Quo facto, collatum est carni ab aliena, quod ex propria substantia non habebat, ut vivere, sentire, atque uti ratione ad omnia posset, sine qua non solum ista non habere, sed nec etiam illam suam vilem diu integram conservare materiam valuisset. Nam quid carnalis remota spirituali substantia valeat, ipsa humana caro spiritu absente declarat. De quo si non meis rationibus, tuis saltem, ut puto, obtutibus credes. Quomodo ergo fieri potest ut ad salvandum totum hominem Deus hominem assumens, partem, quae minima est hominis, assumpserit, et eam, quae excellentissime major est, dereliquerit? Quo certe ordine fieri potuit ut summa contemnerentur, infima susciperentur? Qua ratione [Col. 0177D] fieri potuit ut natura, quae per se, nec ratione intelligere, nec sensu sentire, nec qualibet vita vivere potest, summae illius majestatis capax esse valuerit, cum constet quod nulla creatura Creatoris susceptibilis esse possit, nisi eum et intellectu agnoscere, et amore diligere, et spontaneo valeat obsequio venerari? Et cum secundum Scripturam, non corpus, sed Anima justi sedes sapientiae esse dicatur, nec nisi per imaginem suam, quae non in corpore, sed in anima humana est, Deus in sanctis hominibus sedere, ambulare, inhabitare, gratia mediante scribatur, quid de homine illo sentiendum est, quem non ut alios sanctos sola gratia replevit, sed in quem, secundum Hieronymum, tota divinitatis unda se contulit, et in quo secundum Apostolum, Omnis [Col. 0178A] plenitudo divinitatis inhabitat (Coloss. II) , et ipse personaliter totus Deus totum hominem de massa hominis assumptum replet. Nunquid ita apud rationale animal ratio sopitur, ut gratiam Dei non nisi rationali anima mediante hominibus credat infundi: ipsum autem Deum remota anima brutae carni in sempiternum personaliter fateatur uniri? Sed quid ego ad ea, quae forte non intelligis, declaranda laboro? Attende ipsum hominem quem confiteris: et ex verbis tuis te condemnari agnosces. Hominem certe Salvatorem esse fateris. Quod si hominem fateris, cur hominem negas? Cur in eodem verbo, tibi te contrarium non advertis? Hominem enim, ut dixi, fateris, et hominem negas. Negas plane hominem, dum animam negas. Quando namque stulte, [Col. 0178B] ut aliquid secundum te dicam, hominem sine anima vidisti? Aut igitur ostende mihi sine anima hominem, aut si Christum dicis hominem, ex carne et anima eum fatere hominem. Nisi enim aequivoce dicatur, quando solum nomen commune est, ut cum dicitur, aut pictus, aut sculptus, aut synecdochice, ut exanimis homo, nulla ratione vocare poteris hominem, quem anima subtracta facis semihominem.

Vide ergo quam apostatico spiritui te hucusque deludendum praebueris, quantisque te nesciens diabolicae impietatis laqueis implicaveris, ut eam in Christo neges substantiam, qua remota, non pars tantum fidei adimatur, sed tota simul humanae restaurationis [Col. 0178C] veritas perimatur. Si enim Christus animam humanam non habuit, aut belluinam habuit, aut ipsa divinitas (quod te sentire persensi) vitalis et sensibilis spiritus officia explevit. Quod utrumque ita consimili absurditate horrescit, ut qui alterutrum de Christo senserit, Christianus jam esse non possit. Nam si eum belluinam habuisse animam dixero, belluam quantum ad animam fuisse fatebor. Belluam vero Christum dicere, quis vel infidelium auditus poterit tolerare? Hoc concesso, et bellua Christus erit, et sicut bellua humana ratione carebit. Quod si humana ratione caruerit, quis nostrae fidei veritatem, quis salutis humanae spem, quis coelestium litterarum auctoritatem defensabit? Ait enim Evangelium: Jesus proficiebat sapientia, [Col. 0178D] aetate et gratia apud Deum et homines (Luc. II) . Ait item: Jesus autem plenus Spiritu sancto, regressus est a Jordane (Luc. IV) . Et propheta: Requiescet super eum spiritus Domini, spiritus sapientiae et intellectus, spiritus consilii et fortitudinis, spiritus scientiae et pietatis, et replebit eum spiritus timoris Domini (Isa. XI) . Et alius: Unxit te Deus, Deus tuus, oleo laetitiae prae consortibus tuis (Psal. XLIV) . Item et Petrus apostolus: Quem unxit, inquit, Deus Spiritu sancto et virtute (Act. X) . Et aetatis quidem incrementis, naturae ordine paulatim corpus animatum et sensibile augeri, anima quoque bruta, quoniam vitalis et sensibilis est, ipsorum mutorum animalium corporibus confert. Quae si et in Christo fuit, idem carni ejus praestare potuit. Sed nunquid [Col. 0179A] sapientia et gratia apud Deum et homines proficere potuit? Nunquid Spiritu sancto plena ab Jordane reversa est? Nunquid spiritum sapientiae, intellectus, consilii, fortitudinis, scientiae, et pietatis, et timoris Domini super bestialem animam requievisse; et eam tantis gratiae donis replevisse fatebimur? Nunquid, juxta Prophetam, unctam oleo laetitiae, hoc est, secundum apostolum, Spiritu sancto et virtute prae consortibus, id est prae cunctis electis hominibus dicemus? Oportet sane ista quae dixi, et innumera alia quae praetermisi, aut carni, aut animae, aut deitati Salvatoris tribuere. Nam nihil in Christo praeter haec tria fuisse quisquam haereticorum ausus est, vel potuit commentari. Sed carni soli ista dare quis poterit, quae non dico sanctum [Col. 0179B] Spiritum, sed nec aerium spiritum, ut supra dictum est, per se suscipere idonea est? Quis vero deitati profectum sapientiae et gratiae seu aliarum virtutum augmentum tribuet, quae nec detrimentis minui, vel quibuslibet incrementis potest augeri, nisi qui in coelum os suum ponens, impie in Deum blasphemus est? His duabus substantiis exclusis, remanet de qua agebam bestialis anima. Hanc autem quis non videat charismata ista non potuisse percipere, quam certum est omni ratione carere? Nam quae temporalium causas rerum non potest discernere, multo magis aeternarum et divinarum impos et incapax probatur existere. Quod si nec caro sola, nec bestialis anima, nec deitatis substantia dona illa spiritus in se suscipere, natura contradicente potuit, [Col. 0179C] consequens et necessarium est, ut ea rationalis anima, carni conjuncta susceperit. Jam anima belluina a Salvatore explosa, restat ut divisionis supra factae reliquam partem prosequar. Et ne exciderit, ipsam divisionem, quam saecularis disciplina disjunctam vocat, replico. Dixi: Si Christus animam humanam non habuit, aut belluinam habuit, aut ipsa divinitas vitalis et sensibilis spiritus officia explevit. Sed quia belluinam non habuit, ut puto probatum est. Jam quod deitas animae officia non expleverit, probandum est. Nam si deitas animae officia in Christi corpore explevit, vitale et sensibile corpus effecit, hoc est vivere et sentire caro Christi a deitate percepit. Ut enim vivat et sentiat, confert, ut saepe dictum [Col. 0179D] est, omnis anima corpori. Dedit igitur vice animae, ut viveret et sentiret, deitas corpori Christi. Quae si ita se habent, cum anima per corpus, et corpus ex anima sentiat et patiatur, jam quidquid caro Christi passa est, oportet et deitatem simul passam fuisse. Jam quam late pateat campus blasphemiae, quilibet, etiam me tacente, advertere potest. Quia enim, ut dictum est, quidquid sentit caro vel patitur, anima per eam sentit vel patitur, necesse est ut deitas, quae vicem animae tenere dicitur, per carnem sentiat et patiatur. Patietur igitur deitas moerores infantiae, labores pueritiae, esuriet panis, sitiet fons, fatigabitur virtus, laborabit requies, tristabitur gaudium: et ad ultimum tormentis durissimis impassibilis torquebitur, aeternus deficiet, [Col. 0180A] vita morietur. Et haec omnia quidem Deum, sed per hominem passum, Catholici confitemur. Aliud est enim, ex adjunctione unius personae Deum in homine humana passum dicere, aliud in natura impassibili aliquid doloris, aut injuriae pati potuisse. Quod ille astruit, qui Deum pro anima in humano corpore exstitisse dicit. Et quoniam apertis immorandum non est, compendio res terminanda est. Aut enim in carne assumpti hominis Deus pro anima fuit, et idcirco passionibus humanis succubuit; aut si hoc sentire impium et detestabile est, eam Christi caro animam, quae absque deitatis injuria humana passa sit, habuisse credenda est. Et quia bestialem non habuisse probatum est, non nisi rationalem habuisse confitendum est. His de [Col. 0180B] rationali Salvatoris anima rationibus praemissis, quae aut mentibus, ut crede, rationabilibus satisfacere, aut bestiales animos caeteris ostentui facere valeant, jam ea quae in divinis dogmatibus principalem obtinet locum, Scripturarum auctoritas proferatur, ut gemino, rationis scilicet et auctoritatis remedio, vel si infidelis fuerit rationi necessario cedat, vel si fidelis, sacris auctoritatibus acquiescat.

Mirum sane, unde surda haeresis aliquando emergere potuit, cum sicut carnem, sic et animam Salvatoris, prophetica, evangelica, apostolica vox ita pari et pene continuo clamore loquatur, ut vel aures non habere, vel eas more venenatae aspidis obturasse, eam non exaudiens videatur. Nonne David [Col. 0180C] in ipsius Christi persona loquens, ait: Non derelinques animam meam inferno? (Psal. XV.) Et: Erue a framea Deus animam meam, et de manu carnis unicam meam (Psal. XXI) : quae verba sunt de ejus passione; et: Anima mea illi vivet (ibid.) : quod est de resurrectione; et: In manus tuas commendo spiritum meum (Psal. XXX) : qui utique spiritus in homine non nisi anima est; et Isaias: Pro eo quod tradidit in mortem animam suam (Isa. XLIII) ; et Jeremias: Foderunt foveam animae meae? (Jer. XVIII.) Nonne in Evangelio Dominus mentionem animae suae pene semper assiduat, dicens: Potestatem habeo ponendi animam meam, et iterum sumendi eam (Joan. X) ; et: Nemo tollit a me animam meam, sed [Col. 0180D] ego pono eam, et iterum sumo eam (ibid.) ; et: Nunc anima mea turbata est (Joan. XII) ; et: Tristis est anima mea usque ad mortem (Matth. XXVI) ; et: Majorem hac dilectionem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) ; et: Animam meam pono pro ovibus meis? (Joan. X.) Et cujus memoria universa enumeret? Sufficiunt haec, et superabundant, ut et animam Christum habuisse, et eam rationalem fuisse caecis quoque palpantibus demonstretur. Et ut ea, quae principalia, hoc est evangelica sunt, magis assumam, quando turbatam et tristatam animam suam Salvator dicit, deitatem, in quam turbationis vel tristitiae accidentia cadere non possunt, pro anima fuisse negat; quando potestatem se habere ponendi animam [Col. 0181A] suam et sumendi dicit, irrationalem nullo modo existere potuisse declarat. Irrationalem quippe animam moriendo ponere bruta animalia possunt; resumere vero eam, quoniam post corpus nulla ejus substantia est, omnino non possunt. Spiritus enim post carnem deficiens, non habet jam ad carnem reditum, quia communem moriens habuit cum carne defectum. Proprium est igitur irrationalium spirituum nunquam extra proprium corpus subsistere, sicut rationalium nec post corpus unquam deficere. Quaedam namque imago vel similitudo deitatis rationali substantiae a Creatore indita est, quam vel beatam, vel miseram, semper tamen necesse est esse aeternam. Quae quia in bestiali spiritu non est, cum suo corpore pariter eam interire necesse [Col. 0181B] est. Unde anima a bono Pastore pro ovibus in mortem posita resumi non posset, si post mortem non exstitisset; nec post mortem subsistere potuisset, si rationalis ut homini non fuisset. Quid vero aliud et illa vox crucifixi Domini, quam praemissam in Psalmo supra posui, quid plane aliud indicat, cum ait: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum? (Luc. XXIII.) Nunquid non paucis verbis universas talium errorum opiniones uno velut impulsu praecipitat, unoque gladii ictu cervicem erectam in communem perniciem secat? Neque enim in manus Patris commendavit spiritum, qui nihil post mortem existeret, nec deitatem commisit, quae nil minus, nil majus recipiens, parque per omnia Patri commendatione non indiget. Qua spirituum, [Col. 0181C] hoc est, bestialis et divini, opinione seposita, restat ut spiritum, videlicet animam rationalem, in manus Patris commendasse, et eum, juxta Evangelium, inclinato capite tradidisse (Joan. XIX) , credatur. Sed et si ad apostolicum symbolum sermo recurrat, omnis Christiana lingua Dominum Jesum Christum mortuum, et sepultum, et ad inferna descendisse fatetur. Qui quoniam in carne non descenderit, [Col. 0182A] triduana corporis indicat sepultura. Nec quia in sola divinitatis natura, invicta ratio manifestat. Prudentia quippe, non potentia, percussisse superbum scribitur: quem sola potentia percussisset, si damnatum archangelum percussurus, in sola deitate ad inferos descendisset. Oportebat autem, et hoc aeternum consilium exigebat, ut superbus mundi princeps a natura quam vicerat superandus, jactantiam dolosae suae victoriae saepe victus amitteret; et sicut de eo humana caro per Christum in terris triumphaverat, ita et apud inferos per ipsum humana anima triumpharet.

Ex quo, venerabilis et dilectissime mihi, excellentiam sublimitatis tuae mea humilitas agnoscere meruit, tenacissimo dilectionis glutino, ut te non ignorare credo, mea anima tibi adhaesit. Sicut vero ea, quae neminem fallit, conscientia mihi attestatur, dilexi in te non antistitis dignitatem, non divitis divitias, non potentis potentiam; non eam, quae te circumstare poterat, quamlibet rerum temporalium affluentiam; non illa, inquam, omnia dilexi, quae videbantur esse circa te, sed ea tantum quae agnoveram, et quae sola diligenda erant in te. Dilexi certe in te, erga divina animi puritatem, [Col. 0182C] erga humana morum honestatem, amorem verae sapientiae, in episcopali fastigio sincerae medio critatem vitae. Istis et consimilibus animi tui multis et magnis virtutibus illectus, etiam cum longe positus esses tecum eram, neque a te saltem minimo temporis spatio divelli poteram. At postquam de Vivariensium colle ⁜ (78) ad Lugdunensium montem ⁜ (79) te divina dispositio transtulit, atque [Col. 0183A] de sublimi sublimiorem fecit, coepisti quidem esse propinquior loco, sed utinam nequaquam disjunctior animo! Quod me dixisse minime miretur, quam in te veneror sapientia tua, quoniam non ex affectu conquerentis, sed ex cautela locutus sum praemonentis. Licet enim prudentiam tuam non facile moveri quibuslibet susurrationibus noverim, neque te arundinea mobilitate circumferri sciam, tamen quia scriptum est: Corrumpunt mores bonos colloquia mala (I Cor. XV) , et versu, qui jam in proverbium versus est, dicitur:

Unda cavat lapidem, non vi, sed saepe cadendo, praecavendum tibi arbitror, ne labiis iniquis et linguae dolosae insibilationibus, quibus frequenter inquietaris, aurem non dico corporis, quod aliquando [Col. 0183B] non agere non potes, sed aurem cordis, quod semper potes, inconsiderate accommodes. Fraudulento quippe obsequio saepe tales corda dominorum sollicitando circumveniunt, et consulentis specie deterius inimicis famulando inimicantur. Deterius plane inimicis, quia ut optime novit sapientia tua, multo facilius externus quam internus, multo levius remotus quam admotus, longe promptius atrox quam blandus hostis vitatur. Illius namque tantominus potest nocere crudelitas, quanto minus ei praebetur credulitas. At istius tanto magis nocet tecta saevitia, quanto major saeviendi sub amoris velamine ei datur licentia. Haec ideo dicere volui, ut charissimi mei erga mutui amoris custodiam fieret solertior diligentia: [Col. 0183C] nec eam a proposito suo revocare posset cujuslibet detractoris invidentia. Si enim verum est quod Apostolus ait: Charitas nunquam excidit (I Cor. XIII) ; et illud quod in Cantico canticorum legitur: Aquae multae non poterunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam (Can. VIII) : et inter nos hanc hucusque constat charitatem fuisse, certum est quia nec excidendo lapsum incurrere poterit, nec multitudine aquarum, hoc est hominum mala immurmurantium, flamma ejus exstingui, nec instantia quorumlibet velut forti fluminis violentia [Col. 0184A] obrui. Apertius autem exponere, quid suspicando ista praemittere voluerim, nulla me ratio cogit, quia et tui ingenii subtilitas hoc facile advertere potest, et me eorum, qui inde notati scandalizari possent, pudori vel irae consulere oportet. Sufficit hoc nosse, me istis omnibus ad hoc unum tendere, ut charitate illa, quae diversa conjungit, ita quod jam esse coepimus, uniti permaneamus, ut nec diversitas locorum, nec scissurae cordium, nec divisiones linguarum, nec varii eventus rerum, unitatem nostram, qua vere in Deo unimur, dividere valeat, aut mundi mobilis et transituri instabilitas a sui eam stabilitate ac firmitate convellere. Ad hoc sane unum et solum, singulariter et praecipue hanc inter nos charitatis unitatem firmari concupisco; [Col. 0184B] ut ejus utilitatem non solum ad salutem nostram, sed etiam ad multorum aliorum referre studeamus. Nam si, ut eam nomino, hoc vere illa virtus est, quae charitas dicitur, non tam suae, quam aliorum saluti invigilare, et pro ea omnimodis laborare debet; quia, ut omnibus notum est, de ea ab Apostolo dicitur: Charitas non quaerit quae sua sunt (I Cor. XIII) . Quod cum omnibus immineat, ut debitores mandati, quo eis praecipitur, Diliges proximum tuum sicut teipsum (Levit. XIX; Matth. XXII) , omnibus aeque ut sibi consulere debeant maxime hoc eis incumbit, quibus specialiter aliorum cura commissa est, quibus quasi pro ovium, filiorum, civium custodia, pastoris, patris, speculatoris nomen impositum est. Inter quos sancta paternitas [Col. 0184C] tua non minimum, imo magnum et praecipuum Dei dispositione obtinet locum, ita ut in omnibus Christiani populi spiritualibus principibus nullum omnino habeat majorem, nisi sanctae et summae sedis apostolicae praesulem. Magna, inquam, et vere praecelsa, totaque coelestis est dignitas episcopalis officii; nec minus magna et vere timenda, totaque terribilis formido episcopalis periculi. Tibi enim, ut bene recolit pastoralis sollicitudo tua, per Ezechielem a Domino dicitur: Fili hominis, speculatorem dedi te domui Israel (Ezech. III) . Et item [Col. 0185A] Si non annuntiaveris iniquo iniquitatem suam, sanguinem ejus de manu tua requiram (ibid.) ; et rursum: Si speculator viderit gladium venientem, et non clamaverit, et venerit gladius, et tulerit aliquem: sanguinem ejus de manu speculatoris requiram (Ezech. XXXIII) ; et per Jeremiam: Ecce constitui te hodie super gentes et regna, ut evellas et destruas, disperdas et dissipes, et aedifices et plantes (Jer. I) . Possem similibus testimoniis infinitum opus contexere; sed quia sapienti et cuncta hujusmodi cognoscenti loquor, oportuit de multis pauca proponere.

Sed quorsum haec omnia? Ut excitetur pastoralis sollicitudo tua ad subveniendum Ecclesiae Dei sub tua cura laboranti, maxime hoc tempore, [Col. 0185B] quando instant tempora periculosa ante ab Apostolo praedicta (II Tim. III) ; quando omnes quae sua sunt quaerunt, non quae Jesu Christi (Philipp. II) , quando inter multos mercenarios vix aliquis pastor invenitur, quando salute gregis contempta, absque labore pastorali pastoralibus mercedibus inhiant, quibus Deus exprobrat per prophetam Lac comedebatis, et lanis operiebamini, gregem autem meum non pascebatis (Ezech. XXXIV) ; et item: Vae pastoribus, qui pascebant semetipsos (ibid.) , et rursum: Ecce ego super pastores, et liberabo gregem meum, ne sit eis in direptionem, et non pascant ultra pastores semetipsos (ibid.) . Vere mercenarii, non pastores, qui de mercedibus gregis impinguati et ornati incedentes, gloriosi et sublimes apparentes, [Col. 0185C] salutari, honorari, et ab hominibus vocari Rabbi gaudentes, secundum Domini sermonem primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis amantes (Matth. XII) , vident lupum in ovium interitum venientem, et fugiunt, cernunt pestilentiosi aeris corruptione infectas oves deperire, nec succurrunt; mutua tabe consumi, et tacent, diversis mortium generibus interire, et rident. Sed quia non est propositi operis, aut officii mei contra tales nunc agere, reprimendus est sermo, et tecum potius quod coeperam peragendum. Ad hoc enim te credo tali tempore in sublimi Ecclesiae specula a Deo constitutum, ut aliis tacentibus, tu pene solus quae Dei sunt mundo inclames; [Col. 0185D] ad hoc inter duces spiritualis praelii constitutum, ut aliis fugientibus, tu cum paucis hostem devincas; ad hoc non tantum episcopi, sed primatis, vel patriarchae nomine ⁜ (80) insignitum, ut non tantum populo te majorem, sed etiam ipsorum principum te principem agnoscas, et universis magis prodesse quam praeesse studeas. Accingere igitur gladio super femur tuum, potentissime (Psal. XLIV) , accendatur velut ignis zelus tuus, recordare [Col. 0186A] Phinees, Eliae, et Jesu Christi quorum unus luxuriantes gladio peremit (Num. XXV) : alius superbos coelesti igne exussit (III Reg. XVIII) ; tertius avaros flagello de templo ejecit (Matth. XXI) . Haec sunt certe tria illa quae Joannes apostolus in Epistola sua commemorat. Omne, ait, quod est in mundo, concupiscentia carnis est, et concupiscentia oculorum, et ambitio saeculi (I Joan. II) . Quae licet secundum hanc apostolicam vocem, totum mundum communi peste infecerint in patriarchatu tamen tuo, sed maxime in provincia, sive in propria, quod magis tibi timendum est, dioecesi, quasi specialem sibi sedem visa sunt constituisse, atque innumerabiles lethali morbo occupasse. Sed quid ego de militibus, quid de popularibus referam, [Col. 0186B] cum videam clericos, et, quod mihi gravius est, nostri, hoc est, monastici ordinis viros, propositi sui oblitos, etiam laicis inhiantius, quae reliquisse videbantur rursus appetere, a tabernaculo Dei et a Moyse ductore ad Pharaonem et Aegyptum redisse: ea quae vomuerant, ut immundissimos canes avidissime resorbuisse; et qui ut aurum in domo Dei fulgere debuerant, ut vile lutum se per omnes plateas omnium pedibus conculcandos prostravisse? Nonne de talibus Jeremias lamentari cogitur, et dicere: Quomodo obscuratum est aurum, mutatus est color optimus, dispersi sunt lapides sanctuarii, in capite omnium platearum? (Thren. IV) . Et item: Filii Sion inclyti et amicti auro primo quomodo reputati sunt in vasa testea, opus manuum [Col. 0186C] figuli? (ibid.)

Hoc plane fere de universis provinciae tibi a Deo commissae monachis ac monasteriis loquor, qui ut salva gratia bonorum, qui inter eos commorantur, dixerim, se dicunt monachos esse, et non sunt, sed sunt synagoga Satanae (Apoc. II) . Quid enim illi sibi de monacho, praeter nomen et habitum, vindicant? Ubi enim in eis vel est, vel apparet monachi humilitas? Ubi charitas? Ubi illa, quae beatos facit, paupertas? Ideo autem dixi, quae beatos facit, quia ea paupertate, quae miseros facit, cum summopere ditescere cupiant, magnopere laborant. Et juste equidem. Sicut enim inquirentes Dominum non deficiunt omni bono (Psal. XXXIII) , ita relinquentes eum [Col. 0186D] omni necesse est abundare malo. Dicunt hujusmodi homines se monachos, hoc est, singulares et unicos in mundo esse, cum turbis et tumultibus hominum corde et opere misceantur. Affirmant se apostolica, hoc est communi vita degere, cum praeter victum atque vestitum caetera omnia eis communia sint. Sed magnum, si ecclesia, si refectorio, si dormitorio communi utantur, ut non corda canentium, sed ecclesia una sit; non cibi comedentium, sed refectorium [Col. 0187A] commune sit; non vestes dormitorii, sed dormitorium idem sit. Concedo et ego magnum hoc apud tales esse. Sed utinam vel hoc servetur! Utinam plane vel hoc conservaretur, ut vel in eisdem omnes domibus habitarent, et non sibi ad convivandum, sive ad commanendum, aliorum et a suo ordine alienorum domos eligerent! Taceo quae sequuntur, non tantum eis parcens quantum pudori meo, qui talia proferre erubesco, et sancto nostri ordinis nomini consulens. Qui quamvis nulla immundorum contagione maculetur, tamen a minus eruditis et talium infamia scandalizatis nomen Domini blasphematur. Unde et de his Scriptura loquitur: Vae his per quos nomen Domini blasphematur (Isa. XLII) . In quo namque non propter istos nomen [Col. 0187B] Domini blasphematur, qui in hypocrisi omnem sanctitatem mentiri volentes, sed jam non valentes, quia occulti esse non possunt, publici apostatae fiunt, qui secundum figuram mulieris prostitutae divaricant pedes suos omni transeunti, et perversa obedientia inclinant dorsum malignis spiritibus, praecipientibus incurvare ut transeamus? Fluxi, instabiles, praecipites, superbi, cupidi, avari, quorum professio praevaricatio, quorum stabilitas pervagacitas, morum conversio est a Deo aversio, quorum obedientia contumacia, quorum claustrum totus orbis; quorum Deus venter, quorum abbas propria voluntas, quorum jugum nullum, quorum mortificatio est omnimoda carnis oblectatio. Hi loca Deo sacrata male vivendo temerant, domum orationis speluncam [Col. 0187C] latronum faciunt (Matth. XXI) ; ibi perditis operibus diabolo non vitulos aut arietes, sed animas suas sacrificant, dicentes se nosse Deum, factis autem negant. Isti sunt ligna infructuosa, inutiliter terram occupantia, digna succidi, digna comburi, pessimi coloni vineae, fructum in tempore suo reddere contemnentes, et haereditatem filii in injustitia detinentes. Faciendum est eis, quod patremfamilias malis agricolis fecisse Evangelium loquitur: Malos male perdet, et vineam suam locabit aliis agricolis, qui reddant ei fructum temporibus suis (Matth. XXI) . Ita a te, qui hujus patrisfamilias vices obtines, talibus faciendum est, ut si fructus justitiae de Domini vinea Domino reddere noluerint, nequaquam ejus [Col. 0187D] haereditatem eos occupare patiaris. Haec enim mala ad cumulum perditionis eorum in tantum inveterata obducto callo induruerunt, ut jam nec correptionis verba audire nec etiam quaelibet durissima disciplinae verbera sentire possint. Squamae quippe sunt in corpore leviathan, de quibus dicitur: Una uni conjungitur, et nec spiraculum quidem incedit per eas (Job LI) . Una alteri adhaerebit, et tenentes se nequaquam separabuntur.

Sed hanc diabolici corporis pessimam unitatem atque duritiam, durior verbi Dei gladius dividere, acutior spiritualis pharetrae sagitta penetrare poterit. Cujus gladii memorat Apostolus: Et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) . Et de sagitta propheta: Posuit, inquit, me sicut sagittam [Col. 0188A] electam, in pharetra sua abscondit me (Isa. LIX) . Hanc sagittam, videlicet te, venerabilis atque amantissime Pater, in pharetra consilii sui Deus ab aeterno usque ad haec tempora abscondit, et nunc de arcu fortitudinis suae ad conterendos inimicos suos, ut credimus, emisit, et gladium hoc est, verbum suum in ore tuo posuit, quod secundum Apostolum non est alligatum (II Tim. II) , et de quo dicitur: Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) . Hoc gladio, juxta Psalmistam, dividuntur linguae impiorum et iniquitates et contradictiones in civitate (Psal. LIV) . Sanctifica ergo rursus manus tuas Domino, quae semel sanctificatae sunt in sacerdotio, quia secundum beatum Gregorium, nullum gratius offertur Deo sacrificium, quam zelus contra [Col. 0188B] peccatum. Pudeat generositatem sanctae animae tuae provinciam tibi commissam, ecclesiastica dignitate omnibus Gallicanis Ecclesiis superiorem, et religione esse inferiorem. Ut enim cernere datur, per totam Occidentis plagam, et maxime intra hanc nostram Galliam, religiosa loca, et quae nunquam fuerant frequentissime oriuntur, et quae inveteraverant renovantur. In Lugdunensi vero provincia e contrario, et nova fere nulla orta sunt, et vetera jam pene nulla sunt. Fuerit hoc tempori et strenuitati tuae a Deo reservatum, ut si nova condere non est facultas, saltem ad vetera renovanda adsit totus nisus atque voluntas. Habebis ad hujus rei adjutorium, totum, quale esse potest, posse meum, et illum qui tibi ad [Col. 0188C] omnia sufficit Deum. Sit tuum ejus accepta gratia incipere: erit illius opus suum a te coeptum perficere. Licet igitur hoc opus valde arduum esse non ignorem; de Dei tamen gratia et tua probitate confidens, hortor, supplico, moneo, et per omnipotentis Jesu Christi misericordiam obtestor, ut tam bonum, tam Deo placens, tam salutiferum studium, nullae a corde tuo curae pellere valeant; sed maneat in mente tua radix sanctae intentionis, quousque ad optabilem fructum gloriosae prodeat actionis. Nam nec mihi desunt innumerabiles rerum temporalium sollicitudines, pro quibus tuam necessario, ut moris est, sollicitare possem beatitudinem. Sed non est nunc mihi super auro et argento quaestio: non est super injuriis, depraedationibus, exustionibus, et [Col. 0188D] variis ac multiplicibus rerum nostrarum damnis, ad aures majestatis tuae solita interpellatio. Illud unum, illud singulare, illud praecipuum, et saepe dicendum, saepe rogandum, oro, rogo, obsecro, ut huic divinae rei, cui nihil humanum non dico praeponi, sed nec componi debet, cuncta supponas; et teipsum etiam, si necesse fuerit, ut bonus pastor pro tanta tantarum ovium salute impendas. Paratus sum et ego, ad quem non ex cura, sed ex charitate hoc pertinet, nec meis nec mihi pro hac Dei causa parcere; nihilque in praesenti remunerationis sperans, non tantum mea, sed et meipsum impendere. Haec certe tota et sola ad te scribendi causa fuit. Caeterum tibi videndum, ne frustra fuerit. Oro ergo in fine epistolae mihi dulcissimam et totis visceribus amplectendam [Col. 0189A] dilectionem tuam, ut, semotis aliquantulum occupationibus, amici litteris in hoc quoque pro te solliciti locum tribuas, et eis vel horam ad studiose legendum provideas. Repende, inquam, nanc meo labori vicem, ut quod ego immodicis curarum distensionibus impedientibus vix potui scribere, tu inter tuos quotidianos tumultus studeas legere. Nec deterreat a lectione prolixitas, quam justa, ut ipse agnoscis, peperit necessitas.

Non satis verbis aperire valeo quantum pro insito mihi vestrae paternitatis amore de resciendo statu [Col. 0189B] vestro solliciter, quantumque a partibus vestris audire, quod cor meum laetificet, exoptem. Quid autem amplius cor meum laetificare poterit, quam si prospere, si pacifice, si triumphaliter vos degere audiero? Ut enim quod apud me sentio dicam, hoc in me desiderium ita omnibus aliis, quae in corde humano esse possunt, desideriis dominatur, ut excepto illo quo coelestia desiderantur affectu, hic omnium, ut dictum est, desideriorum affectibus principetur. Nec mirum si sic ardenter finem laborum vestrorum exopto, cum propter hoc unum a principio apostolatus vestri nullum pro modulo meo subire laborem recusaverim, in nullo quod expediret mihi vel his, quae commissa mihi erant, pepercerim, et (quod forte majus his omnibus est) nunquam fidelior, quod [Col. 0189C] ipse melius novi, ut vere Patri filius esse potuerim. Nam inter studia partium, inter divisiones cordium, inter schismata tam nostrorum quam extraneorum, seu prope seu longe constitutorum, exerto semper gladio, quantum personae aut officii mei qualitas patiebatur perstiti, nec illum unquam a sanguine etiam charissimorum, cum necesse fuit, prohibui. Quoscunque mihi et Cluniacensi Ecclesiae qualibet amicitia junctos, reges et principes, nobiles et ignobiles, magnos et pusillos agnovi, hos majestatis vestrae pedibus subdere, per me ipsum sive per alios loquendo, scribendo, mandando, terrendo, mulcendo, pro posse non distuli. Sed quia non ad hoc coepi, ut opera mea, si qua erga vos recta fuerunt, [Col. 0189D] jactem, compescendus est stylus, et hoc tantummodo dicendum, quoniam haec idcirco tetigi, ut agnosceret sapientia vestra me jure pacem vestram desiderare, pro qua non parum contigit laborasse. Est et illud, quod non solum me, sed et omnes ad hoc optandum movere debet: quod universorum et totius Ecclesiae pax de pace vestra pendet, quae sicut generaliter, paucis schismaticis exceptis, vos in summum pastorem assumpsit, ita sine vestra requie nunquam requiescere poterit. Cujus laboribus, quos pro Christo et pro vobis sustinet, quod salva sublimitatis vestrae reverentia dixerim, non parum gratiae debetis, quia sicut illa vobis filialem, ita vos ei paternum impendere decet amorem. Et, sicut mihi videtur, omnes quidem praecepto Dominico [Col. 0190A] sunt diligendi, sed, juxta quod vita vel actus eorum exigit, in amoris discretione aliis alii sunt praeferendi. Hoc ad quid inferam, attendat paululum vestra nobis super aurum et topazion chara paternitas. Nam inter illos, quibus magis debitrix totius amoris et beneficii est charitas vestra, domnum Albanum episcopum hucusque existimavimus. Quid enim ille pro vobis fecerit, quid pertulerit, quid perdiderit, quam fidelis in regno Ecclesiae, cui praesidetis, ingrediens, et egrediens, ad imperium vestrum fuerit, supersedeo referre, cum et sapientiae vestrae hoc bene notum sit, et tam diutina infirmitas, imo ipsa mors, cujus januis vix tandem reductus est, satis indicare possit. Quae omnia eum propter immensos labores et assiduos per totum pene [Col. 0190B] mundum procursus et excursus pertulisse, ob vestra nisi fallor, servitia omnibus manifestum est.

Cum igitur se totum vobis impenderit, cum nota universis religio ejus, cum scientia ejus, cum virtus corporis ejus ab exordio praesulatus vestri non nisi vobis militaverit et militando pene defecerit, non satis ego vester, ego inquam vester, et qui mecum hoc noverunt mirari sufficimus, quod non dicam maximum pro tam magnis servitiis beneficium, sed nec modicum, quando maxime postulavit, meruerit habere rescriptum. Tunc certe (quod prorsus subdita et humili, et idcirco audaci mente dicimus) tunc plane omnino clausa sunt ei viscera misericordiae et responsionis vestrae, quando ipse vobis ut Patri aperuit omnia intima conscientiae suae. Tunc [Col. 0190C] vere exsiccata est fontis ubertas, quando magis exposcebat rigari terrae ariditas. Debuit, ut mihi videtur, plus amoris mereri nudata conscientia: non debuit propter ablatum cordis velamen pristina imminui gratia. Ut enim quod jam vulgare factum est referam, si inter amicos omnia nuda, inter talem Patrem et talem filium nulla secreta debuerunt esse velata. Quae si ipse aliis, non vobis soli revelasset, Patris forsitan commotio justa fuisset. At cum non nisi illi, cui nihil talium celare debuit, cor suum denudavit, non iram, sed gratiam, ut videtur, ampliorem promereri debuit. Haec, Pater charissime, me breviter vobis scribere, filialis, et idcirco fidelis, compulit affectus, ne qui de vobis magis merentur, [Col. 0190D] minus consequi videantur, et ea de causa quam plures a vestro servitio deterreantur. Consulo igitur, si tamen consilium meum inter sapientiorum, non tamen forte fideliorum, consilia admittendum censetis, ut episcopum vestrum, collateralem vestrum, fidelissimum vestrum, quem multum exacerbare ex hoc, nisi sapientia indignationem comprimeret, potuistis, lenire quam cito remissis litteris studeatis. Recolite nullum unquam nimium amari potuisse, recolite nullum unquam plus justo amicis abundasse, recolite quod ait Salomon: Amici sint tibi multi (Eccl. VI) . Et ideo nunquam talibus vos satis abundare credatis: maxime hoc tempore, quando, ut ipse quotidie experimini, abundavit iniquitas, et refriguit charitas multorum. Paraverat ipse [Col. 0191A] postquam convaluit, suscepto a vobis mandato redire ad vos; sed postquam de silentio illo vestro accepit, ignorans quid illud portenderet, et ipse silere proposuit. Rumpatur ergo infructuosum, quod nunquam fuisset, silentium, et aut eum cum illo, quem vos et eum decet, honore ad vos redire facite; aut apud nos, hoc est intra Gallias, ad destruendos schismaticos, et causam vestram, quae et Dei est, manutenendum, quod vobis et Romanae Ecclesiae plusquam ad praesens propter festinantiam dicere possimus expedit, potestative, quousque vobis illum revocare placeat, remanere facite. Utinam daretur auribus vestris otium, quod quia ad praesens non habent, cogimur ori nostro etiam valde necessariarum rerum imponere silentium! De hac [Col. 0191B] igitur re et de pace vestra, quam omnimodis desidero et desideranter exspecto, remandate quod est, ut aut si est, gaudeam, aut si nondum plene est, qualiter adimpleatur, quidquid possum et etiam meipsum impendam. Hoc insuper rogo, ut causa nostri Romanum morem de retinendis diu nuntiis infringatis, et quamcito cursorem nostrum cum rei postulatae certitudine ad nos remittatis.

Multa quidem dilectioni vestrae loqui enormitas materiae imperat: sed stylum se diffundere volentem, epistolarum, et maxime modernarum, [Col. 0191C] modus, ne etiam in necessariis diffluat, coangustat. Qui si a propositis et necessario conceptis non cohiberetur, non jam epistola, sed liber conficeretur. Quis enim non videat quanta sit loquendi materia, imo lugendi, charissimum fratrem, et, ut sic dicam, uterinum, a visceribus unicae matris non cum parvo ejus dolore avulsum, sic lapideum permanere, ut nec suae separationis recordari, nec matris doloribus compati, nec confratrum charitate revocari, nec resipiscendum quibuslibet incantationibus videatur animari? Tantumne valet peregrinae mulieris amor, ut meretricia oblectamenta, sponsae castis amplexibus praeponantur? An tanti pendendi sunt cives Babylonicae confusionis, [Col. 0192A] ut civibus pacificae Hierusalem praeferantur? An calix aureus Babylonis, quo potantur reges terrae, dulcior ad sorbendum visus est, quam illo Christi, de quo ipse ait: Calix meus inebrians quam praeclarus est (Psal. XXII) . Ad quid ista? Ut pace vestra loquar, quoniam tam praeclarum membrum Ecclesiae Dei ad praesens ab ea separatum dolemus, quoniam tam dilectum fratrem a confratribus disjunctum lugemus, quoniam a Romana et Catholica Ecclesia episcopum, quoniam a Cluniacensi ejus monachum descivisse videmus. Sed forte vos ad haec, nos errare, nos deviare, nos deceptos esse inclamabitis. Nos vero quid? Ut longa disputatio conquiescat, ut infinitarum argumentationum objectio conticescat, ut ambitio, cupiditas, sacrilegium, simonia, perjurium, [Col. 0192B] vis armata, homicidia, quae pro parte non vestra, sed papae vestri militant, ut haec, inquam, omnia, et adhuc deteriora, si qua esse possunt, seponantur, hoc unum attendite, hoc inspicite, hoc considerate: Ubi Ecclesia esse existimanda sit, quae in omnibus mundi nationibus esse credenda est, in angulo urbis Romae, an in toto orbe, in particula Aquitaniae, an in mari usque ad mare; in paucissimis et pene nullis hominibus, an in omnibus quae sub coelo sunt gentibus? Aut enim nobiscum est Ecclesia, et ovile, in quo sunt oves veri pastoris, de quibus ipse: Oves meae vocem meam audiunt (Joan. X) , vestrumque ovile non oves, sed haedos ad sinistram ponendos continet. Super quibus vobis exprobrat Ecclesia dicens: Pasce haedos tuos juxta tabernacula pastorum [Col. 0192C] (Cant. I) ; aut si vobiscum est, heu! multum regnum Christi arctatum est. Si, inquam, vobiscum est Ecclesia, falsa est vox Patris Filio promittentis; Dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae (Psal. II) . Falsa est vox Prophetae: Dominabitur a mari usque ad mare, et a flumine usque ad terminos orbis terrae (Psal. LXXI) . Falsum est et illud quod ait: Omnes gentes quascunque fecisti, venient, et adorabunt coram te, Domine, et glorificabunt nomen tuum (Psal. LXXXV) . Falsa certe ista omnia, si tam parva ejus haereditas et possessio facta est, ut non nisi Petri Leonis turres, et comitis Pictaviensis ⁜ (82) paucas munitiunculas possideat. Si hoc verum est, jam Christus quod [Col. 0193A] assumpserat deponat, et qui jam possessione quolibet regulo inferior factus est, regium quoque nomen amittat; nec eum quilibet vocare Regem regum, vel Dominum dominantium audeat. Si hoc verum est, jam Christus gratis mortuus est, qui tam paucissimos morte sua lucratus est. Hoc ideo dicendum putavi, ut agnoscat eruditio vestra, periculosissime vos opinionem vestram totius mundi sententiae praeponere, magisque superbae obstinationi paucorum, quam devotae unanimitati multorum acquiescere. Cum enim et canonica decreta hoc habeant, ut majori et saniori parti in omni negotio cedendum sit, qui tantis numero, tantis scientia, tantis sanctitate non cedit, non sapientia, sed insania agi credendus est. Plura hinc dici possent, sed sapienti, [Col. 0193B] quod vos et fuisse scimus et futurum esse confidimus, pauca sufficiunt. Revocat igitur vos communis mater Ecclesia, revocat quodammodo affectuosius, quae iterum vos Christo peperit, Cluniacensis Ecclesia, parata vos iterum piis ulnis excipere, parata dulcius quam fecerat fovere, parata omne pro vobis onus subire, parata vos rursum Christo, Ecclesiae, ac domino papae restituere.

Si condignas vestrae paternitati gratias referre possemus, pro immensis beneficiis quae nobis immeritis servis vestris exhibere dignamini, dignum utique [Col. 0193C] esset, ut hoc omnimodo studeremus. Sed quoniam plene et efficaciter non possumus, saltem tantae gratiae debitores nos esse fatemur. Quomodo vero vestris respondere valemus beneficiis, cum pro nobis vestris exiguis servis tantum feceritis, quantum vix aut nullomodo faceretis pro magnis dominis? Ut tamen vestra cognoscat benignitas, beneficiorum nos esse memores, et teneri debitores, ipsa ex parte memoramus, quamvis rependere non possimus. Cellararium nostrum, et nos omnes in illo summo suscepistis cum honore, exhibuistis dilectionem, et optimam dedistis mulam, dilectionis probationem. Misistis nobis dominum Petrum, exemplar cordis vestri ad nos, qui cor vestrum cordibus nostris inferret, [Col. 0193D] et sua praesentia, quantum vobis placet, nos laetificaret. Ad cumulum denique tantae pietatis dedistis nobis magnae martyris magnas reliquias, magnum thesaurum, magnas divitias: quae nobis sunt super aurum, et lapidem pretiosum multum. Pro his omnibus, illi, a quo est omne bonum, et beatae Mariae, et vobis, dulcissime Pater, quantum possumus, referimus gratias. Noverit enim vestra paternitas quod et nos et burgenses nostri magnam ex his habemus consolationem, et magnam de vestra sancta dilectione certitudinem. Benedictio Domini et vestra super nos, et super omnes filios vestros. Quod debuissemus ponere in principio, in fine ponimus. Iterum gratias agimus de hoc quod nobis promisistis, festivitatem beatae Mariae apud nos vestra praesentia [Col. 0194A] honorare. Unde de his, et de caeteris vestrum nosse vestrumque velle nobis remandate, praesertim si possemus vos invenire Cluniaci usque ad festum sancti Petri, quia, si potuerimus praeparare novitios, ad benedicendum mittemus.

Legimus et relegimus intenti litteras vestras, quae tanto cor nostrum gaudio exhilarabant, quanto vos laetificatos sonabant. Cur enim non laetificaret nos vestra laetitia, quibus illud totum debemus quod possumus; et cum et de illis, quibus longe minus [Col. 0194B] quam vobis debemus, nobis praecipiatur scilicet gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus? (Rom. XII.) Nam ut verbis apostolicis utar, quod est gaudium meum atque corona, nonne vos ante Dominum? (Philipp. IV.) Quae licet meis erga vos, ut illius erga illos laboribus non debeatur: spem tamen, quam non dat boni operis effectus, poterit forsitan sperare bonae voluntatis affectus. Et si enim multa non conferimus, si quid tamen in nobis multum dilectionis esse potest, multum diligimus. Adjuvat, et accendit non mediocriter ignem hujus amoris vestra charitas, quando quod proprie bonorum filiorum est, quod salva ea reverentia, quae pignoribus sanctorum debetur, dixerim, patris etiam parva munuscula pro magnis ducitis, quando non [Col. 0194C] datum, sed dantis affectum consideratis, quando ex modica scintilla vos multum flammare monstratis. Conservet in vobis, et adaugeat hunc charitatis affectum vera charitas Deus, quo ei et hic adhaereatis per spem, et in aeterna vita conjungamini per speciem charissimum fratrem nostrum Petrum, quem de latere nostro ad vos direximus, ut partem cordis nostri commendatum habere, ut quem ante pro vobis quasi simpliciter dilexistis, jam pro nobis, si potest fieri, dupliciter diligatis. Festum summorum apostolorum Petri et Pauli nos Cluniaci facturos, et beatae Dei Genitricis assumptionem, quia vos velle cognovimus, apud vos esse celebraturos per Dei misericordiam confidimus

Scribis mihi saepe, charissime, et frequentes nuntii sibi invicem succedunt, quos ad me cum deprecationibus dirigis, ut te a cura quam tibi imposui absolvam, et secundum quod dicis, Deo absque occupationis onere servire permittam. Objicis naturae imbecillitatem, aestatis intemperantiam, morborum incommoditatem. Detrimenta multa pati domum tibi commissam, te talia patiente, nec ad negotia sufficiente, denuntias. A me exigis quod a te impossibilia exigo, et quod humeros tuos, ad ea ferenda quae [Col. 0195A] ferre non valent, compello affirmas. Agnosco ego querelas, non corvino, sed columbino de corde prolatas: ideoque neque illis moveor, neque injuriis, ut a quibusdam, qui non ea quae Dei sunt sapiunt, solet fieri, ad injuriose respondendum accendor. Te tantum advertere ea quae dicturus sum rogo. Quod prorsus facere non poteris, nisi obstinatae voluntatis appetitum fregeris. Non enim capax veri consilii animus esse poterit, nisi velle suum utilitati propriae ratione subdiderit. Sunt sane sapienti multo magis appetenda amara salutifera, quam dulcia mortifera. Praeponenda contristans utilitas, supponenda noxia voluntas. Hoc ad quid dicam attende. Audio quidem te de difficultate pastoralis officii conquerentem, sed video te ipsum tibi causas ipsius difficultatis inferentem. [Col. 0195B] Video te, inquam, contra impositum officium, contra obedientiae virtutem contra matrem virtutum charitatem, et ideo contra salutem tuam agere. Dum enim aetati non parcis, dum assiduo labore te conficis, dum corpus morbis innumeris conquassatum magis ac magis indiscrete vivendo conteris, universa haec quae a me tibi sunt objecta incurris. Sic namque te habendo, contra impositum officium agere comprobaris, quia sicut quotidie cernitur, succumbunt jumenta oneri quibus non datur victus necessarius operi. Fortissima etiam quaeque animalia deficiunt, si et labor diutius protendatur et laboris nullum levamen subsequatur. Clamant sancti doctores nostri perimendum hostem, nutriendum civem. At tu ex adverso hostem perimere nequis, dum [Col. 0195C] hostem pariter et civem exstinguere conaris. Nam non erit qui hostem opprimat, si civis succumbat. Non penitus abrumpi, sed retorqueri caput immolatae avis ad pennulas lex jubet (Levit. V) . Tu autem lege Dei contempta, ad abrumpendum caput a corpore toto conatu laboras. Sed non suscipit Deus holocaustum, quod contra legis suae decreta cernit oblatum. Suggessit diabolus Christo, ut se perimeret, dicens: Si Filius Dei es, mitte te deorsum (Matth. IV) . Sed noluit spontaneo praecipitio interire, qui tamen venerat pro mundi salute animam ponere, ut doceret utiliter quidem carnem esse mortificandam, sed non more homicidarum crudeliter perimendam. Nemo, ait Apostolus, carnem [Col. 0195D] suam odio habuit, sed nutrit et fovet eam, sicut et Christus Ecclesiam (Ephes. V) . Sicut, inquit, Christus Ecclesiam. Nutrit quippe Christus et fovet Ecclesiam, non malitiam; justitiam, non impietatem; naturam, non iniquitatem. Ostendit Apostolus Christum sequendo, ita se fovere Ecclesiam, dum discipulo, cui inter caetera dixerat; Exemplum esto fidelium in verbo, in conversatione, in charitate, in fide, in castitate (I Tim. IV) , quia stomachum dolebat, postmodum ait: Noli adhuc aquam bibere, sed modico vino utere propter stomachum tuum, et frequentes tuas infirmitates (I Tim. V) . Sic post Christum summus doctor Ecclesiae, ut etiam corpori sobrie provideret, discipulum admonebat, non interitum violenter compellebat. Cui et ille obedivit, et [Col. 0196A] laboriosum praedicationis et ecclesiasticae administrationis officium, non fugitando, nec reclamando, sed manendo et persistendo explevit. Posses et tu, qui de impossibilitate causaris, injunctum officium implere, si, ut discipulus veritatis, acquiesceres obedire. Si, inquam, praecepto patris obedire, si fratrum charitati velles obtemperare, et crimen inobedientiae effugeres, et impositum regiminis quantumlibet grave onus, ferre praevaleres. Nec mireris me crimen inobedientiae nominasse, cum multis hoc criminibus propheta praeferat dicens: Quoniam quasi peccatum ariolandi est, repugnare, et quasi scelus idololatriae, nolle acquiescere (I Reg. XV) . Mandavi quippe saepius, ut propter nimiam, quam ipse fateris, morborum incommoditatem, a conventu, [Col. 0196B] aliorum infirmorum more, paululum secedens requiesceres; nec fecisti. Jussi, ut paulo remissioribus alimentis utereris; nec obedisti. Praecepi, ut dispositioni fratrum, quorum erga te charitatem exuberare gaudebam, quantum ad infirmitatis tuae levamen pertinebat, obtemperares; nec audisti. In quo fraternae charitatis contemptu, non parum te deliquisse, si bene perpendis, recognosces. Remota enim paternae jussionis auctoritate, quod de cordibus fidelium ac pie viventium subditorum etiam praelatis charitas praecipit, non est aliquo modo contemnendum. Quod si fit, non ille, qui charitatis verba proferre videtur, sed ipsa, quae verba eadem profert, charitas spernitur. Quam qui spernit, eam nullo modo habere probatur. Jam vero charitatem [Col. 0196C] non habenti quid prosit jejunium, vel quaelibet corporis exasperatio ab Apostolo audi: Si, inquit, tradidero corpus meum ita ut ardeam, charitatem autem non habuero nihil mihi prodest (I Cor. XIV) . Abstine ergo a carnibus, abstine a piscibus; abstine, et si volueris, ab omnibus, afflige, verbera, contunde jumentum tuum, non dederis somnum oculis tuis, non dormitent palpebrae tuae, noctes vigiliis, dies laboribus transige, velis nolis, audies Apostolum, etiam si tradideris corpus tuum ut ardeat, nihil tibi prodest (I Cor. XIII) . Jam hoc non est servum Domino servire non posse, sed nolle: imo ad majorem contumeliam, ante velle mori quam obsequi, ante interire quam servire, prius a facie [Col. 0196D] ejus fugitando delitescere quam servitutis onera tolerare. Sed jam quia finire verba festino, revoca, quaeso, dilectissime, ab hac intentione animum tuum, in brevissimo certamine pro sempiterna requie desudando contende, noli ut piger servus in terra talentum abscondere; sit tibi pro tanta, si perstiteris, reposita mercede permodicus vitae praesentis labor. Et ut laborando durare possis, interdum requie labores alterna, ut non, sicut hucusque fecisti, obstinate laborando, ad laboris defectum, sed discrete operando, ad laboris profectum, quod forsitan non diu differetur, pervenire contendas.

[Col. 0197A] Omnipotenti et aeterno regi toto cordis affectu gratias agimus, qui menti vestrae timorem et amorem suum inspirare dignatus, in vobis amorem coelestium terrenis affectibus praevaluisse ostendit. Cum enim in extremis finibus orbis atque sub gelido axe saeculorum dispositor vos constituerit, meridiano tamen sui spiritus calore in tantum vestrum aquilonale frigus temperavit, ut soluta infidelitatis et corporis glacie, de vobis etiam cantari possit: Surge, aquilo, et veni, auster, perfla hortum meum, et fluent aromata illius (Cant. IV) . Et illud: Dicam aquiloni: Da; et austro: Noli prohibere (Isai. XLIII) . Vere enim omnes et praecipue nos, qui [Col. 0197B] caeteris vos affectuosius diligimus, gratulanter famam vestrae erga Dei obsequium devotionis audimus, qualiter quae Dei sunt revereamini et diligatis, qualiter regium fastum suavi Christi jugo affectuosissime subjeceritis, qualiter vos protectorem Ecclesiae Dei constitueritis, qualiter inimicos crucis Christi a fidelium dominatione non tantum in vestris, sed etiam in remotissimis meridiei et orientis finibus vi bellica terra marique et olim repuleritis, et nunc etiam maxima classe repellere festinetis. Super haec omnia, quod in animo vestro tantus Spiritus sancti fervor exarsit, ut tantam regni excellentiam, et tantam rerum opulentiam contemnendi, ac pro aeterno regno viam perfectionis arripiendi [Col. 0197C] vobis affectum inspiraverit, ipsi omnium bonorum largitori grates quas possumus agimus, et ut hoc ad effectum perducere satagatis, votis omnibus exoramus.

Cum omnes ad Cluniacensis congregationis corpus pertinentes communi charitatis debito diligamus, vos inter reliquos speciali quodam affectu complectimur. Et licet locum vestrum corporali aspectu nunquam viderimus, intuitu tamen verae dilectionis, vos non tantum quotidie, sed et continue intuemur. Facit hoc bonae conversationis vestrae fama, sed [Col. 0197D] specialiter Thomas ille vester, imo noster, quo et si personaliter caretis, pro eo tamen nos et nostra omnia possidetis. Est enim nobis intimus, et tantum in Christo charissimus; ut cum innumera Cluniaco saepe vestra Anglia munera miserit, nihil unquam isto gratius aut charius obtulerit. Non igitur gravet vos ejus absentia quia plurimum, cum tempus fuerit, vobis ipsius apud nos poterit conferre praesentia. Quod si sapienter negotiamini, ibi merces vestras debetis exponere, unde majora lucra suo possitis tempore reportare. Patienter igitur tanti [Col. 0198A] ad praesens ferte dispendii jacturam, quia quod, ut diximus, modo sentitis damnosum, juvante Domini gratia, quandoque experiemini lucrosum.

Multa interpositarum terrarum longinquitas, quae multo spatio nos a vestra paternitate separat, cogit nos prolixiores, quam aures vestrae pati consueverunt, quandoque litteras dirigere. Nam si in proximo vos haberemus, frequens inquietudo negotiorum ad vos se sperans habere posse recursum, compendiosior in verbis existeret. Sed quia et multarum [Col. 0198B] spatiis terrarum et plurimorum, quod magis veretur interpositionibus gladiorum, se ad vos rursum penetrare posse pene desperat, fit importunior in referendo magis cogitans quid cura illi debeat paterna conferre, quam quid in sua relatione eam taedeat audire. Ideo venia danda est prolixitati si quod suum est, non negatur necessitati. Audivi, et in litteris domino Albanensi episcopo directis legi sublimitatem vestram eidem mandasse, ut ad vos reditum acceleraret et suam vobis praesentiam exhiberet. Pervenit hoc et ad aures multorum, de vestra pace et salute non parum sollicitorum qui omnes eo dilectionis voto, quo vobis astricti sunt, valde mirantur tale a vestra majestate processisse [Col. 0198C] decretum, quod si bene perpenditis, vestris utilitatibus prosit nihil, obsit plurimum. Et, ut taceam, quod nisi per inimicorum manus, in ejus captionem vel necem vestri causa paratas, et ad vos iter non sit, quid etiam si pervenire integer posset, in medio bellorum imbellis, quid in medio armatorum facturus et inermis? Magis ille quia sacerdos Dei est, manuum ad Deum cum Moyse extensione, quam alieni sanguinis effusione, et iram Domini avertere, et Amalec superare consuevit (Exod. 14) . Quod si longe melius Moyses in monte orationis secretum dante, quam in campo bellis patente hostes populi Dei superare praevaluit et episcopus vester, vere quidquid hostis insibilet vester, multo magis et vobis Patri suo, et universae Christi Ecclesiae [Col. 0198D] orationibus et consilis nobiscum, quam tumultibus et praeliis vobiscum proscipere valeret. Videtur hoc non solum insipientiae meae, sed et plurimorum sapientium, et religiosorum virorum sapientiae, de quibus et Dominus Clarevallensis abbas, qui totum se, ut nostis, negotiis vestris impendit, eidem domino Albanensi coram Vizeliacensi et Pontiniensi abbatibus se valde dolere, quod ad partes illas a vobis accersiretur, dixit. Super quo tam ego quam plures partium nostrarum personae sapientiae vestrae scribere proposuimus; sed ab ipso domino [Col. 0199A] Albanensi prohibiti, propositum dimisimus. Festinat enim jussionem vestram, in quantum licuerit, totis viribus adimplere. Unde et diversos tanti itineris labores, adhuc diutina illa infirmitate satis debilis aggredi, et Italiam magis bellorum tumultibus, quam montium rupibus exasperatam penetrare disposuit. Serenate igitur, obsecro erga tantum tamque vobis utilem ac fidelem virum, si quod vel leviter fuit animi vestri nubilum: talemque vos ei exhibete, qualem eum erga vos pro certo cognovimus esse. Et sicut aliis litteris fideli ausu admonui, ita et adhuc moneo, ut si quid forte austerius litterae, quas saepe mittit, in auribus vestris sonuerint, aequo animo accipiatis, magisque dulcem scribentis affectum, quam scriptorum elementorum [Col. 0199B] verba signetis. Meliora sunt enim, ut me melius nostis, vulnera diligentis quam fraudulenti oscula (Prov. XXVII) ; salubriorque mordens pietas quam mulcens iniquitas. Nec magnitudini vestrae indignum est dicere quod de utroque hoc genere hominum maximus ille rex et Propheta dicebat: Oleum peccatoris non impinguet caput meum: sed, Corripiet justus in misericordia, et increpabit me (Psal. CXL) . Quod ille quidem non facit, sed morem habens in corde et corde non loqui, pium vobis servat affectum in mente; sed quod sibi videtur, severiore demonstrat sermone. Hunc eum loquendi morem habere, longe vobis durius non absens litteris, sed praesens verbis saepe in faciem ipse expertus sum; sed cor unde illa procedebant cogitans, aequanimiter [Col. 0199C] omnia passus sum. Quis enim non ferat, imo quis non gratias agat non publice arguenti, sed secreto quasi in cubili cordis commonenti, seu corripienti charitati? Non tamen ille scribens vel loquens quidquam imperat ut dominus, sed quae dicenda sunt humiliter suggerit ut subjectus. Venientem ergo ad vos vel prope vos episcopum vestrum, eo, quo nostis apud Deum, et apud homines honore dignum, si placet cum honore, et maxime cum illo, quem a vobis promeruit, amore suscipite ut et illi quod justum est retribuatis, et alios hoc exemplo magis magisque ad vestrum obsequium accendatis. Sed ne in partibus Italicis hoc tempore, quo in Christi messe pauci sunt operarii, otiose [Col. 0199D] immoretur, oramus, ut si placet, cum ad nostras Gallias remittatis, ubi quanto notior, tanto nobis vobisque poterit esse utilior. Ibi quantam vestri habuerit auctoritatem, tantam ibi vestram operari poterit utilitatem.

Christianorum nobilissimus orator Hieronymus, in quadam sua epistola: Multa, inquit, in orbe monstra generata sunt, Centauros et Sirenas, Viulas et Onocritalos in Isaia legimus, Job Leviathan et Behemot mystico sermone describit, Cerberum et Stymphalidas, [Col. 0200A] aprumque Erimantium narrant fabulae poetarum, triformem Gerionem Hispaniae prodiderunt, sola Gallia monstra non habuit, sed viris semper fortissimis et eloquentissimis abundavit. At cum tanti viri testimonio expers talium prodigiorum nostra semper a saeculis Gallia fuerit, heu! nostris diebus suprascriptis omnibus longe informius monstrum peperit. Felicia priora saecula, quae ne tam pessimo fetu deturparentur, diu sterilia permanserunt! Sed nostra tempora miseranda, quae infanda fecunditate detestandam sobolem profuderunt. Habuit aetas illa, licet fabulose, Evandrum Caci peremptorem, Herculem Cerberi alligatorem, Hydrae eumdem multorum capitum detruncatorem. Portentum vero noviter apud nos exortum, sicut [Col. 0200B] non est qui vinciat, ita non est qui exstinguat. Ita omnes qui invisum prodigium, mox ut apparuit, suffocare debuerant, enervati sunt, ut vel nihil mali actum vel nihil novi ortum esse, suo silentio fateri videantur. Sola pene in vestro solito justitiae zelo, ultima in vestris viribus spes remansit: quas tanto majores huic negotio adhiberi oportet, quanto magis de vestro auxilio omnium nostrum intentio pudet. Et quia hoc quasi prooemio satis, ut credo, intentum [attentum] vos reddidi, ne diu suspensum teneam, queror ego, queruntur fratres nostri omnes, ad quos hoc pervenire potuit, queritur totus monachicus ordo, et communem injuriam pari querela deplorat. Expulsos a sedibus suis Monachos Virdunenses, clericos pro eis intrusos, sua [Col. 0200C] deseruisse, aliena occupasse sola vi, nullo judicio, in messem proximorum falcem misisse, et propriis cultoribus esurientibus eorum avidissime fruges devorasse. Et quod majus ostentum? Quod detestabilius monstrum? Quod portentuosius prodigium? Solebant clerici diversorum ordinum, canonici diversarum professionum, et quid de minoribus agam? ipsa Ecclesiae cacumina, episcopi dico, consueverant pontificalem dignitatem pro abjecta monachorum vilitate commutare, et de summis ecclesiasticorum honorum gradibus, ad humilem se hujus propositi ordinem inclinare. Nostis et ipse, in quanto apud antiquos Patres ordo iste honore fuerit, non ignoratis quanto studio cum apostolica [Col. 0200D] sedes prae caeteris Ecclesiae institutionibus coluerit, non latet quantos Deo fructus feracius aliis Christi segetibus protulerit. At nunc nescio quo judicio praejudicium passus nec sua retinere jam praevalet, cum aliena sua facere in melius commutando soleret, contemnitur, expellitur, conculcatur, et jam nec laicali consortio dignus habetur. Quodque nec de furibus sit, antequam audiatur, condemnatur; antequam sub judice de culpa agatur, proscribitur, ante reatum cognitum, ut reus addicitur; sed ut adversarii aiunt, fuerint propter mala sua monachi expulsi, expellendi, arrogaverit sibi fama consentiens judiciale decretum; quid etiam personis peccantibus sanctus ordo peccavit? Quid, aliis delinquentibus, justitia promeruit? Cur cum reis [Col. 0201A] innocentia condemnata est? Cur malis monachis secundum quosdam expulsis, monastica institutio expulsa est? Ut quid saltem malis illi boni monachi non succedebant? An quia nusquam tales inveniri poterant? O quam innumerabilis monachorum turba, per supernam gratiam nostris maxime diebus multiplicata, universa pene Gallica rura operuit! urbes, castella, oppida implevit! quam varius vestibus, institutis, Domini Sabaoth exercitus, sub una fide et charitate, in ejusdem monastici nominis sacramenta juravit! Aut ergo omnes isti pro expulsis introducendi expulsoribus defuerunt, aut tanta multitudine eis in nauseam versa, inopes eos, ut dicitur, copia fecit. Et ne diu ecclesiasticis negotiis occupatas beatitudinis vestrae aures [Col. 0201B] detineam, rogamus instanter, et nobiscum Dominus Catalaunensis episcopus ⁜ (84) , ac multae aliae nostri ordinis personae deprecantur, ut detis operam abstergere ab ordine nostro tantae dedecus ignominiae, ne reverentia semper huic professioni ab apostolica sede conservata, vobis domino papae assidentibus depereat, neve tanta, si inulta remanserit, injuria risum inimicis monastici ordinis praebeat. Nec miremini me vehementius de ista quam de propriis sollicitari causis, cum communia bona semper maluerim praeferre privatis.

Audita, dilectissimi, et vix credita apostolici numeri, et coelestis collegii vestri tam subita et inopinata imminutione, fateor, quasi in exstasi raptus diu stupui. Occurrebant mihi, et quasi violenter cordi meo se immergebant, hinc rei novitas, illinc abyssus consiliorum Dei; hinc pretiosa in conspectu Domini mors sanctorum ejus, illinc mortis ejusdem ex humano affectu dolor: qui, etsi sanctorum funeribus non debetur, ex diligentium tamen cordibus [Col. 0201D] ipsa vi dilectionis extorquetur. Sed, cum per aliquot dies ista mecum reputans, et quasi cum amicis beati Job in terra sedens ac moerens conticuissem, statui dilectioni vestrae mihi super aurum et topazion charae scribere, atque statum animi vestri modo quo poteram rescire. Neque enim permitterem epistolam meam me praevenire, si adeundi sanctitatem vestram mihi aliquatenus facultas data fuisset. Sed, cum universorum consonaret sententia, obstante immenso nimium aggere, neminem ad vos equitem posse ingredi, peditem me posse pergere desperavi. Nam revera, si vel illud fuisset possibile, non recusassem etiam hoc cum magno labore tentare. [Col. 0202A] Unde licet quam citius potero hoc me facturum confidam, hunc tamen nuntium quasi subsecuturi praecursorem vobis interim mitto. Et quamvis, secundum vulgare proverbium, stolidissimum videatur humeris ligna ad silvam deferre, et aqua urceo allata mare infundere, nihil tamen diffusa in cordibus vestris per Spiritum sanctum, qui datus est vobis, charitas potest contemnere, quod ex ejusdem charitatis videatur fonte descendere. Hortor igitur et obsecro, ac mecum quae Cluniaci Domino Christo servit, et vobis ex corde compatitur, tota fraternitas deprecatur, ne casum hunc cordi apponatis, ne inde plus justo doleatis, ne justorum morte, qua magis gaudere debetis, vos ipsos multis aliis confectos laboribus afficiatis. Nam, si res bene [Col. 0202B] perpenditur, non est quod vobis dolorem importet, sed est plane quod ingentem laetitiam subministret. Quis enim dolor illis debetur qui dolorem evaserunt? quae lacrymae, qui lacrymarum omnem materiam exuerunt, qui ad vitam illam pervenerunt de qua in Apocalypsi Joanni vox de coelo ait: Absterget Deus omnem lacrymam ab oculis sanctorum, et mors non erit ultra, neque luctus, neque dolor? (Apoc. XXI.) Quid, inquam, illis dolendum est, qui quod diu desideraverunt, nunc tandem consequi meruerunt? Quid sane illi viventes exoptabant, nisi quod Apostolus de se dicit: Cupio dissolvi, et esse cum Christo? (Philipp. I.) Nam quis viator prolixum iter laboriose peragens, et eodem itinere ad desideratam requiem tendens, tam stultus est, ut nunquam [Col. 0202C] ad requiem pervenire, nunquam asperrimum viae laborem velit finire? Quis agricola tam durus, ut hieme urgente, pluviis ingruentibus, aestu fervente, terram tantum proscindere, semina serere, nunquam fructus exoptet percipere? Quis negotiator terra marique saepe latrones perpessus, semper pavidus, semper suspectus, multa multoties flagella vel vulnera passus, non toto affectu animi tantis malis carere, et multo cum lucro patriam parentesque revisere concupiscat? Quis haeres a patre constitutus, non omnis mentis adnisu ad concessam haereditatem pervenire ambiat? Sic plane, dilectissimi, sic vere et absque dubio sic, sic de istis mortuis vestris, imo et nostris mortuis est sentiendum, [Col. 0202D] credendum, dicendum quia et, secundum Evangelium, finita arcta via, quae ducit ad vitam (Matth. VII) , perducti sunt ad Vitam quae dicit: Ego sum resurrectio et vita (Joan. II) ; et agriculturae labore cessante, juxta Psalmistam, qui seminaverunt in lacrymis, jam in gaudio metunt (Psal. CXXV) ; et similes negotiatori quaerenti bonas margaritas (Matth. XIII) , multum de negotiatione sua etiam morientes lucrati sunt, qui unam pretiosam margaritam omnia vendentes emerunt, utpote quibus vivere Christus erat, et mori lucrum (Philipp. I) , et boni filii ad haereditatem benigni patris moriendo pervenerunt. De qua Propheta: Cum dederit, inquit, [Col. 0203A] dilectis suis somnum, ecce haereditas Domini (Psal. CXXI) . Unde oportet, ut ait Apostolus, non contristari vos de dormientibus, sicut contristantur qui spem non habent (I Thess. IV) , nec quasi infelicibus eis condolere; sed quasi, ut vere est, jam sempiterne beatis toto animo congaudere, quia et valde incongruum videtur, sociis vestris in superna laetantibus, vos pro eis deorsum dolere. Si quis tamen dolori locus esse potest, hic tantum videtur, quod eis quiescentibus vos adhuc laboratis, quod eorum cursu jam consummato vos anhelantes curritis, quod eis jam victoriarum palmam tenentibus, vos adhuc in certamine desudatis. Sed huic cogitationi facilis occurrit consolatio, quia quod illis jam contulit gloriam, vobis proficit ad coronam. Hoc enim camino, [Col. 0203B] quo illi omni decocta rubigine splendificati sunt, vos etiam non inferius, quia nec eis mitius, imo fortasse durius, quoniam prolixius purgamini. Nam, etsi cum eis mortui non fuistis, mortis eorum gladio animas vestras pertranseunte, mortem nequaquam morientes tolerastis: quam idcirco duriorem sensistis, quia cum deficientibus ipsi deficere non potuistis. Fecit hoc Dominus ut vos probaret, ut vos vobis etiam in hoc conflictu fortes aut infirmos ostenderet, ut virtutem vestram mundo ostendendo, infirmos roboraret. Nam quos ante mundus noverat in pace fortes, hos Dei gratia largiente agnoscit in bello constantes. Libet aestuanti erga vos affectus mei desiderio se per verba diffundere; sed negotiorum importunitas, ne nimis diffluat, cogit [Col. 0203C] multa breviare. Quapropter, quoniam superno judici ea via tentationis vos ex parte aggredi placuit, qua Job justus tentatus est, et quia tanti vos habuit coelestis censura, ut ad tanti viri flagella perferenda vos idoneos judicaret, libeat in subversione cellarum et oppressione fratrum, omni cordis tranquillitate clamare, quod ille a vento deserti domo subversa, et filiis ac filiabus ejus ruina exstinctis, adorans dixit: Dominus dedit, Dominus abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum (Job I) . Aderit Dominus, qui non permittit aliquem tentari supra id quod potest (I Cor. X) , ut suo tempore aliis in duplum restitutis, sicut ad illum incolumes filii et filiae, ita ad vos nunc exstincti fratres revertantur, atque a vobis nunquam dissociandi, [Col. 0204A] in aeternum conjungantur. Laetificate igitur nos, non parum vobiscum moestificatos. Quod continuo fiet, si vos moestitiam deposuisse quam citius nobis innotuerit.

Magna multumque amantibus taediosa terrae marisque interstitia, quae vestram Britanniam a nostra Celtica Gallia diviserunt ⁜ (86) , sicut a mutua visione, sic a familiari collocutione nos hactenus diviserunt. Unde ego metuens ne diuturna divisio [Col. 0204B] corporum divisionem quoque pariat animorum animi mei abdita, quae verbis non potui, litteris vobis communicare decrevi. Nam recordatus pristini amoris, et illo eum tempore perire formidans, quo maxime isdem mutuus vestrae charitatis affectus pluribus proficere posset, quando multorum post Deum salus de utriusque nostrum moderamine pendet, ignem diu sub cinere consopitum ne in toto deficiat, quo possum flabello suscitare contendo. Exspectavi quidem, et diu suspensus sustinui, si forte aliquid jucundum a vestris partibus audire mererer; sed, ut aliquid vel ludendo dicere liceat, frustra a vestro occidente mihi solem oriri sperabam, incassum marinos turbines nostri diei obscura serenare credebam, superfluo a lateribus aquilonis austrinis flatibus [Col. 0204C] frigora nostra posse tepefieri suspicabar. Sed fortassis, et hunc nostrum ludum dignitas vestra non aequo animo acceptabit. Quid igitur faciam? Si seria dixero, gratus non ero. Si allusero, nec sic placebo. Si questus fuero, asper videbor. Si accessero ut laudator, notabor ut adulator. Quod ergo placendi consilium? Quod, nisi quod ipse dederitis? Date, date, inquam, consilium, et jubentis mandata mea statim sequetur obedientia. Arbitror tamen, et etiam me scire confido, quid super his vestra mihi praeceptura sit sapientia. Et hoc unde? Quoniam, sicut impossibile est lucem tenebras generare, sic fas non est sapientem aliquid sapientiae contrarium jubere. Inde certum mihi est quod nec alludentem, nec querulum, nec adulantem (quae [Col. 0205A] supra posui me esse) censebitis, sed veri fidem amici a me vobis servari mandabitis. Fateor, jam quasi ab ore vestro prolatum verbum suscipio, et hoc me servaturum, si mihi idem reponsum fuerit, modis omnibus repromitto. Teneor jam sponsione mea, et ipse mihi libens quae nunquam excutiam, vincula injeci. Fidem veri amici me vobis servare promisi. Quod si ita est, falsi amici perfidiam me expedit detestari. Falsus vero amicus essem, si in corde et corde loquens, aliud mente tegerem, aliud ore proferrem. Unde, quia inter amicos omnia nuda, nihil ultra illi tegere disposui, cui omnia etiam intima revelare proposui. Familiari ergo ausu conqueror excellentiam vestram citius justo dudum adversum me commotam fuisse, et pro re levissima fixam amicitiae [Col. 0205B] gravitatem mobili facilitate commovisse. Nostis ipse quid hoc fuerit, quod hac de causa reticeo, quia nec memoria dignum esse judico. Hoc non dico vile vel leve, sed nihil prorsus fuisse ostenderem, si litterarum prolixitatem propter legentis fastidium non vitarem. Quod igitur nec gravi causa exstante fieri debuisset, nulla praecedente materia factum est, et cor magni illius et singularis amici in contrarium versum est. Unde qui nil talium merueram, multa pertuli; et quem intimum amicum credebam, ex insperato hostem persensi. Hostem autem voco non mala inferentem, sed bona denegantem, non inimicitias effectu ostendentem, sed affectum amicitiae subtrahentem. Nec ego replico frequentes querelas, quibus aures legatorum nostrorum [Col. 0205C] in Angliam transfretantium implere consuestis; nec monstruosa illa, quae apud Charitatem in nos commissa sunt, memoro: quorum ipse altor, non defensor, vel certe mediator esse debuistis. Ista, inquam, et si qua sunt alia, taceo, ne quem mihi laboro placare, videar forsitan provocare. Ad hoc solum tota querela mea concurrit, quod me anno praeterito per multum temporis in Anglia morante, vobiscum pene jugiter adhaerente, habere vos sinistri aliquid adversum me minime dixistis, et hoc tamen in corde continuistis. Multae de multis inter nos conferebantur, hoc profundo silentio tegebatur. Nihil aliarum rerum a nobis familiaris sermo vester abscondebat: hoc nescio quid meditans mens vestra [Col. 0205D] summo studio in intimis recondebat. Impendebantur a liberalitate vestra innumera mihi nostrisque beneficia; sed hoc unum, quod pro munere duceremus, tenax celabat conscientia. Et quid multa? Oportet ut materiam verborum fertilem brevis sermo coarctet. Sit iste, si placet, mutuarum finis querelarum. Indulgeo ego prior absque aliqua poena, multa quae in me non jure commissa sunt. Indulgentiam et mihi, etiamsi non peccavi, postulo. [Col. 0206A] Poenam vero peccatorum pro velle sumendam, potestati vestrae concedo. Scio regii sanguinis animum, cum se vicisse cognoverit, tunc multo magis victum. De caetero me et totam Cluniacum melius quoque quam Wintoniam possidete ⁜ (87) ; et nostrae amodo pater patriae, rector, abbas et episcopus estote.

Anima mea jam de vestra, ut de se sollicita, pro salute illius meditando, loquendo, scribendo, requiescere nescit. Coepisti, charissime, coepisti currere, non desistas. Omnes currunt, sed unus accipit bravium. [Col. 0206B] Sic curre, ut comprehendas (I Cor. IX) . Vide ne latro malignus impediat iter tuum. Non enim tu de Jerusalem in Jericho descendere, sed de Jericho ad Jerusalem coepisti ascendere. Sed, ut ait quidam:

Magno dilectionis affectu, quo erga vos teneor, compulsus, non possum de salute vestra non gaudere, et de periculo non dolere. Nostis qua catena non mihi, sed Deo, imo, quod verius est, mihi propter [Col. 0207A] Deum astrictus teneamini, cum nullo cogente, sed spiritu Dei inspirante, corpus et animam vestram coram testibus in manu mea mysteriis coelestibus consecrata posuistis, vos ipsum in monachum pro arbitrio meo tradidistis, in signum redditionis comam a me praecidi et servari voluistis, habitum religionis die constituta Cluniaci vos suscepturum jurastis. Et nunc, ut audio, contra divinam sententiam, quae dixit: Non perjurabis; reddes autem Domino juramenta tua (Matth. V) , et contra Prophetam, qui ait: Reddam tibi vota mea quae distinxerunt labia mea (Psal. LXV) , Jerusalem ire disponitis. Sed quis sapientem in tantum posse desipere credat? Credat, credat qui voluerit, ego me penitus credere diffiteor. Indignum est ut de tanto [Col. 0207B] tamque gravi et veraci amico ea a me credantur, quae de quolibet scurra credere vix quilibet posset. Sed quia, licet sapienti, laico tamen et militi loquor, debeo his quae versari in corde vestro rationabiliter videntur respondere. Fortassis enim apud vos dicitis: Quae vita, quod opus, quae conversio sepulcro Domini potest componi? Ad quod si quis ierit, quid simile facere poterit? Ad quod ego: Minora pro majoribus bonis possunt dimitti, pro minoribus autem majora, vel pro paribus paria nunquam debent immutari. Majus est vero Deo perpetuo in humilitate et paupertate servire quam cum superbia et luxu Jerosolymitanum iter conficere. Unde, si bonum est Jerusalem, ubi steterunt pedes Domini, visitare, longe melius est coelo, ubi ipse facie ad faciem [Col. 0207C] conspicitur, inhiare. Qui ergo quod melius est promittit, quod deterius est, pro meliore compensare non potest. Nam si cuilibet centum promisistis solidos, salva sponsione ducentos potestis reddere; sed solos quinquaginta sine praevaricatione nullo pacto valetis exsolvere. Tractate ista sapienter, et cavete ne unde Deo placere festinatis, inde graviter ei displicere incipiatis. Rogo igitur ut cum praesentium latore vero amico vestro venire acceleretis, ut quod his litteris nolo mandare, vivo vobis sermone valeam intimare.

Si vestrae charitatis affectus, si viscera pietatis, si ubera misericordiae erga me qualemcunque servum vestrum et ministrum vigent, nunc precor experiar. Unde absens corpore, praesens spiritu, pedibus sanctitatis [Col. 0208A] vestrae toto me cordis affectu prosterno, et, ut a vobis audiri merear, quantis possum precibus imploro. Ancilla Dei carnalis mater mea, spiritualis soror vestra, Marciniacensis monacha Raingarda ⁜ (90) , post diutinam et optimam cum sanctis sororibus conversationem, secundum Domini voluntatem, VII Kal. Julii commune debitum mortis in sancta confessione exsolvit. Quae, quoniam dimissis omnibus ad vos specialiter de saeculi naufragio confugit, et in vobis totam spem salutis suae reposuit, non solum meis precibus, sed et ipsius devotioni debetis, ut animae illius ad aeternum translatae judicium succurratis. Orat ergo et per filium mater, et pro matre filius, ut tricenarius missarum ei per loca ubi possibile fuerit, persolvatur ⁜ (91) , et XII pauperes reficiantur. [Col. 0208B] Reliqui sacerdotes duas pro ejus requie missas decantent, absque officio, et missa generali, quae juxta morem agitur, et exceptis his quae charitas Dei diffuderit in cordibus vestris, per Spiritum sanctum, qui datus est vobis.

Investiganti mihi diutissime, et sollicite huc illucque circumductis oculis disquirenti, quibus communicare cordis mei secreta, vel apud quos animi nuper conceptum dolorem exponere, et, si fieri posset, etiam deponere valerem, nemo justius occurrit [Col. 0208C] quam vos, quibus et eadem causa moerendi, et communis est mecum materies moerorem solandi. Adhibete animos, et affectus ubi ubi dispersos pariter congregate; nec legendum negligenter putetis, cui non solum vestra studia, sed etiam vos ipsos debetis. Non debet aliqua cordium vestrorum portio rei, de qua nunc agitur, quibuslibet impedimentis deesse, per quam vos divinitatis dispositio perduxit adesse. Regresso mihi nuper a Pisano concilio, post multa quae in illo itinere incommoda provenerunt, omni moerore tristior nuntius occurrit, et alternas confabulationes, quae de evasione periculorum, de incolumitate sociorum, de aliis prosperis eventibus, ut mos est, cum gaudio proferebantur, repentino suo adventu turbavit. Nam inter loquentes [Col. 0208D] taciturnus assistens, inter laetantes nubilum moeroris indicem vultum praetendens ad me propius accessit, et funereas litteras mihi nihil talium suspicanti ingessit. Ego, utpote qui nuntium domesticum agnoscerem, et unde esset scirem, et a partibus [Col. 0209A] illis nihil mihi sinistri nuntiari posse praesumerem, velut securus epistolam a notis missam suscepi, et quasi optima referentem citato eam oculo percurrere coepi. Cumque praemissa salutatione ad sequentia festinarem, subito quasi trabea mole repulsus haesi, velut saxo caput percussus obstupui, sicut acri vulnere telo transfixus ingemui, quando beatae matris meae celerem, et velut furtivum de mundo recessum, littera silenter loquente cognovi. Tunc nimia doloris vi pectus urgente, et litteris antequam eas perlegerem lacrymarum nimietate humefactis, a loco, quem jam exosum habebam, cito surrexi, et secretiori petens aliquanto liberius gemitu, et fletibus impatienti ad horam animo satisfeci. Inde cum ultra modum moeror procederet, [Col. 0209B] meoque jam contempto imperio, etiam a magnis quae aderant personis consolari renuerem, nox supervenit, et quod alii non poterant, quiete sua doloris quantulumcunque magnitudinem sedavit. In crastino dilectam animam pio Redemptori commendaturus, ad altare accessi; et sacrificium spiritus contribulati salutari hostiae adjungens, repropitiari ejus excessibus divinam clementiam imploravi. Aderant in comitatu nostro venerabiles et praecipuae dignitatis viri archiepiscopi, episcopi, abbates, sapientes clerici, religiosi monachi, Remensis, Rothomagensis, Trecensis, Constantiensis, Sagiensis, et alii quamplurimi de diversis partibus terrarum congregati. Hi supradicti concilii occasione itineri nostro indissolubiles socii adhaeserant, et ab eadem [Col. 0209C] synodo mecum pariter redibant: horum benigna consolatione, et maxime illorum reverenda societate compulsus, ne moestitiae meae nubilo tantorum virorum serena jucunditas offuscaretur, violenter tandem me mihimetipsi subegi, et verum comprimens mente dolorem, fallacem sciens sociis [sanctis] hilaritatis repente vultum exhibui. Qua mea permutatione et ipsi mutati, qui prius cum dolente doluerant, me consolatum rati gaudenti pariter adgaudere coeperunt. In hoc simulatitio alacritatis gaudio, postquam quod reliquum erat viae spatium emensum est, ipsis, ut decebat, Cluniaci solemniter exceptis, ego Marciniacum, vale dicens eis, velociter profectus sum. Nam et hoc mihi stimulos [Col. 0209D] adaugebat, et quasi saevius inflicto vulnere conscientiam cruentabat, quod illud lumen meum me inviso, absente, insalutato, exstinctum fuerat. Unde quod dum adhuc spiraret, saltem in extremis, heu! videre non merueram, jam subtractum ab oculis, clausumque sepulcro, vel lacrymis rigare quaerebam. Veni ergo, et magnum illum ac sacrum ancillarum Dei gregem, moestitia mortis ejus pene cum ea sepultum inveni. Fuerat illa cum coelesti illo sanctarum sororum collegio per viginti fere annos sic conversata; ut sicut earum singultus, gemitus luctusque fatebantur, pene maluissent ei commori quam ea subtracta vivere. Mugiebat Ecclesia beatae Virginis matris, ad quam primitus pro more orandi causa diverti. Mugiebat, inquam, et velut [Col. 0210A] exitium omnibus immineret, suspiriis illarum et singultibus respondebat. Putabam me solum filiali tantam matrem affectu diligere; sed, dum eas attenderem, omnes ejus cogebar filias judicare. Augebant ipsae luctu suo meum moerorem, et dum eam gratis solo pietatis affectu deflerent, quid ego naturae, quid Deo deberem, docebant.

Tandem luctuosa oratione finita agendam incoepi, et velut tunc defungeretur, quia prius non potueram, tunc universa de more complevi. At ubi ad commune colloquium ventum est, explicare non possum tantam piarum ingeminationem querelarum. Nam ut innumera taceam quae nec referre, nec recolere facultas est, haec se matrem, illa filiam, ista sororem, ea famulam se amisisse testabantur. Dicebant [Col. 0210B] hanc tristium fuisse solamen, infirmarum robur, debilium baculum, indigentium auxilium, et ad postremum necessitudinum omnium supplementum. Obmutuerant diversa negotia causarum, nec de ipsis quotidianis necessitatibus tractabatur. Una totum monasterium lingua defunctam Dei famulam loquebatur. Nec ista tantum in sacri loci penetralibus agebantur, exteriora quoque et adjacentia omnia consimili querimonia murmurabant. Pauperes, quibus semper pro posse munifica fuerat, vitae subsidia sibi periisse gemebant. Circumposita sanctimonialium pauperrima loca, quibus saepe conferre consueverat, quod sibi subtrahere solebat, velut suam matrem familias deflebant. Milites ipsi et laici, quibus pro officio respondere et servire cogebatur, [Col. 0210C] jam se Marciniacum nescire dicebant. Sed quid multa? Induerant universa moeroris vultum, et tota facies monasterii tenebroso quodam pallore horrebat. Non cessabat tamen sacer conventus ab oratione, et Deo singulae, Deo omnes dilectam animam commendabant. In crastino capitulum ingressus, priusquam pene os ad loquendum aperirem, iterato gemitu cuncta protinus impleverunt, et quidquid a me utcunque dictum est, totum uberrimis lacrymis perfuderunt. Absolvi tandem pro officio matris animam, quam ipse lacrymosum Amen respondendo, ad vitam absque dubio perduxerunt aeternam. Inde cum universis ecclesiam ingressus, salutaria rursum pro ea sacramenta obtuli: ac postmodum ad ejus [Col. 0210D] sepulcrum accedens, super venerandum corpus solemnem cum oratione absolutionem dedi. Cumque et animae requiem, et corpori ad vitam implorassem resurrectionem, beatae matri infelix filius vale dixi, et sic ab illa non animo, sed corpore tantum recessi.

Exacta itaque Marciniaci triduanae moestitiae sepultura, tertia jam die velut de morte resurgens, animam resumpsi, ac loco egressus, vobis, o charissimi mei, hoc communis matris lamentabile epitaphium scribere decrevi. Elegi vos ex millibus, quibus mecum collacrymandi eadem possit esse affectio, quibus non dissimilis mecum probatur esse conditio. Volo igitur unius matris filios secum pariter ejus funus deflere, ne qui flere noluerit, ejus [Col. 0211A] se indicet filium non fuisse. Nolo, nolo ut luctui nostro se quilibet importunus consolator immisceat, vel apostolicum testimonium velut pro se faciens praetendat, quo ait: Nolumus vos ignorare, fratres, de dormientibus, ut non contristemini (I Thess. IV) . Quod si dixerit, respondebo Apostolum hunc istis intellectum abstulisse, et quod dixit sub distinctione protulisse. Nam postquam dixit, non contristemini, subjecit, sicut et caeteri qui spem non habent (ibid.) . De infidelibus ergo, non de fidelibus sermo erat, qui putabant cum corpore animam interire, qui dicebant nulla post mortem meritis praemia superesse, qui carnis resurrectioni consueverant derogare. Flebant illi mortuos desperantes resurrecturos, flebant charissimos, nunquam [Col. 0211B] se eos existimantes in aeternum visuros. Ea de causa fletus spei Christianae contrarius apostolico mandato desiccandus erat, infidelis tristitia a fidelium cordibus expellenda, fides resurrectionis vehementius commendanda. At non noster talis fletus, quem fundimus, non futurorum desperatione, sed naturae compassione. Non noster talis dolor, quem generat non fidei defectus, sed nulla lege prohibitus mutuae germanitatis affectus. Hoc fletu antiqui justi carnis proximos defunctos fleverunt, hoc dolore magni patriarchae charorum suorum funera prosecuti sunt. Hinc de Isaac dicit Scriptura: Introduxit Rebeccam in tabernaculum Sarae matris suae, et intantum dilexit, ut dolorem, qui ex morte matris acciderat, temperaret (Gen. XXIV) . Quis ergo [Col. 0211C] nos, charissimi, prohibeat super pia sanctae matris morte dolere, cum audiat tantum Patrem de propriae matris occubitu doluisse? Quid si et pii patris piissimus filius Joseph in medium adducatur, de quo legitur, quod mortuo Jacob ruit super faciem patris flens et deosculans eum? (Gen. L.) Cujus corpus cum de Aegypto tulisset, in terra Chanaan humasset, adjunctis fratribus et Aegyptiis comitantibus planctu magno atque vehementi septem diebus exsequias celebravit, Chananaeis dicentibus: Planctus magnus est iste Aegyptiis, locoque nomen imponentibus, planctus Aegypti (ibid.) . Sed nec ille singularis inter primos Patres rex et propheta David nobis deerit, qui sciens quod naturae deberet, [Col. 0211D] cum prius admirabili charitate exstinctos inimicos planxisset, fratricidam, et insuper patricidam filium operto capite lugebat, dicens: Absalon fili mi, fili mi Absalon, quis mihi tribuat ut ego moriar pro te? (II Reg. XVIII.) Sed quid istos velut solitarios replico, cum omnium veterum mos fuerit ex naturae benignitate descendens, quoslibet affines vel majores de medio factos [functos] deflere, et publico luctu eorum exsequias celebrare? In quo societatis humanae quaedam reverenda concordia commendabatur, quae piis mentibus esset quoddam desolationis solatium, et ad aeterna disquirenda magnum ex defectu praesentium incitamentum. Hoc affirmat et liber Sapientiae in quo dicitur: Fili, super mortuum [Col. 0212A] produc lacrymas; et velut dira passus incipe plorare (Eccli. XXXVIII) .

Non est ergo contrarium fidei, non dissonans ab Ecclesiae moribus, si super piorum funera pii homines pia intentione compunguntur, et quo ipsi demigraturi sint, velut quodam praeludio perloquuntur. Nam in eo quod alios mortuos plorant, se quoque mortales factos deplorant: a qua misera mortalitate se per Christi gratiam erui, et ad beatam immortalitatem perduci hujusmodi oratione exorant. Quod si ad Evangelium stylus transferatur, apparebit non frustra dictum beatae Virgini matri: Et tuam ipsius animam pertransibit gladius (Luc. II) . Qui ejus animam non pertransisset, nisi ineffabiliter quodam humanitatis affectu, de morte [Col. 0212B] Dei et sui Filii doluisset. Quae licet non dubitaret mortem Filii sui esse vitam mundi, eum tamen dire doluit morientem, quem mire noverat a morte homines eruentem. Maneat ergo inter nos, o dilectissimi mihi, occultus nostrae deplorationis affectus, et his exemplis beatos matris cineres defleamus; sitque jam delectabile quod fuit lamentabile, ut quae nos vivens peperit cum dolore ad praesentem miseriam, jam carne mortua pariat cum jucunditate ad sempiternam gloriam. Pariet, inquam, animas precibus, quae, ut dixi, nostram carnem peperit cum doloribus: sitque illi hoc ad singulare refrigerium, cum eos, quos ex se mundo protulit, coelo quoque secum intulerit. Audeo et de ipsa hoc dicere, ne quis hoc me temere judicet affirmare, quoniam et [Col. 0212C] conversio ejus a mea opinione in nullo dissentit, et conversatio ipsius mecum nihilominus per omnia sentit. Talis enim exstitit, quae, in quantum homini cognoscibile est, et sibi sufficere, et alios debeat adjuvare. Veniat ergo tantae feminae conversatio admiranda in medium, ut ea cognita me vera dicere cognoscatis, et animos moestitia exasperatos jucunda lectione et mutua collatione leniatis. Erit hoc absentis et defunctae matris quaedam vivax praesentia, et imago verorum aemula a cordis nostri penetralibus non recedet, qua nec post occasum vobis occidere, nec post tumulum valeat interire. Cogit ipsa rei utilitas, de qua agitur, non silere, ne si dicenda tacuero, tantam vobis materiam videar invidere. [Col. 0212D] Non debet alicui nostrum aliquid fieri singulare quibus non solum charitas, sed etiam natura totum voluit esse commune. At ego nec claritudinem possessionis, nec quantamlibet in ea commendandam suscepi gloriam carnis: quarum illa rerum multis superior, paucis inferior erat, sed devotum Deo animum, mundi contemptum, coelestium appetitum. Ad quae ut compendiosum transitum faciam, cum in flore feni adhuc recubans, juncta esset viro, alligata mundo, ad ea velut captivus ad libertatem, vinctus ad solutionem, exsul ad patriam suspirabat, et se conjugali vinculo praepeditam, hominibus ignoto, Deo cognito mentis angore deflebat. Ea de causa cum cives civitatis illius cui inhiabat, vel ad quam suspirabat, forte occurrissent, [Col. 0213A] adorabat, suscipiebat, colebat, et abjecta omni domestica et mundana cura, se totam in eorum affectus et obsequia transfundebat. Suscipiebantur monachi, trahebantur eremitae, et omnes habitu vel fama religionis ornati, passim ad hospitandum, etiam cum resisterent, cogebantur. Non audebat jam quilibet talium per terram ejus juri subditam commeare, quin ad eam diverteret, et uno die vel pluribus apud ipsam manendo, devoto erga divina animo satisfaceret. Flebat remotis arbitris coram notae sanctitatis viris, et profundos gemitus profundebat, quod a lege viri nondum soluta, servire saeculo cogeretur, aliorum curam gerere, sui negligere, exterius tumultibus implicari, interius occupationibus impediri, praesentia amplecti, futura [Col. 0214A] contemnere, et iram sibi in die irae malis innumeris thesaurizare.

Haec dicens provolvebatur ad genua sanctorum, et velut cum Maria peccatrice, pedes eorum lacrymis abluebat. Orabat eos, ut pro se ad fores aeternae misericordiae instanter pulsarent, quatenus quae per se audiri non merebatur, eorum precibus mediantibus audiretur. Producta est eo usque talis intentio, nec a coepto cursu potuit fatigari, donec famoso illi Roberto de Brussello ⁜ (92) ad se venienti, et secum aliquandiu moranti, impulsa violento aestu animi se in monacham ignorante viro redderet, ut eo defuncto, vel concedente, statim ad fontem Ebraudi ⁜ (93) , si superviveret, demigraret. Fecit hoc, et timori Dei, quem conceperat, velut inferiori mole [Col. 0215A] superiorem adjungens, beata spe Domini misericordiam exspectabat. Et ne conjugem, cui idem quod sibi debebat, tanto charismate fraudare videretur, eum adit, occulta detegit, secreta pandit, horrenda aeternae mortis mala intentat, optanda vitae aeternae gaudia commendat, praedicat fallacis mundi contemptum, obsecrat celerem ab eo recessum. Tandem tanti dux femina facti, ad hoc maritum impellit, ut, Deo sibi vitam largiente, congruo tempore se cum ea velle renuntiare sponderet. Quod si alterutrum prius obire contingeret, superstes statim votum utriusque compleret. Nam nec ipse in toto expers divini timoris vixerat, fide singulari vigens, orationes frequentans, sepulcra sanctorum annuatim disquirens, eleemosynis insistens, hospitum [Col. 0215B] indiscreta susceptione, ultra quam dici possit, exsultans. Hoc inter conjuges pacto firmato, cum innumeris et maxime praeliis utriusque devotioni obviantibus res protraheretur, supervenit moeroris dies, quo conjuge de vita sublato, sicut turtur socio viduata remansit, in quo casu qualiter se habuerit, quam virili tantum infortunium animo tulerit, quam fidelem se viro conjugem (quod perrarum est, etiam post mortem) ostenderit, si narrare incipio, deficio; si aggredior, vincor; si conor, dejicior.

Credite, charissimi, vereor verba mea, et cogitans quae dicenda, et qualiter sint dicenda, pene acceptum desero. Sed quid agam? Ignorantia prohibet, [Col. 0215C] amor impellit, materia deterret, charitas adhortatur, pondus premit, natura instigat. Sed meo hic judicio magis timenda est inutilis taciturnitas, quam quaelibet incompta loquacitas. Dicatur ergo utcunque, quod prope nefas esset silere. Decumbente illo, assidebat lecto immota, suique oblita, nihil nisi ejus salutem meditabatur. Ad quam procurandam totis mentis facibus ardebat, a qua ne vel in modico infirmantis intentio avocaretur, ab omni cura corporali ejus primo animum absolvit, testamentum eo praesente composuit, lites diremit, haeredes instituit, castra divisit, et ad unguem universa perfecit. His ita ordinatis, ut animae suae jam liber a corporalibus consuleret, velut de quadam docentis cathedra me audiente admonebat, [Col. 0215D] ut conscientiam scrutaretur, peccata confiteretur, sua pauperibus et monasteriis largiretur, tremendum esse Dei judicium, multam ejus misericordiam, spiritui absolutionem, corpori provideret, dum adhuc viveret, sepulturam. Intonabant clamoribus omnia, luctu et lacrymis universa miscebantur, confusae populorum voces coeli altissima quatiebant, [Col. 0216A] filiorum corona, familiae multitudo, nobilium caterva moesta gemebat, sola mulierem excedens siccis oculis virili constantia perdurabat. Judicabat satius esse occupare animum utilitate morientis quam sociari populi fletibus, inutiliter abjecta ratione dolentis. Unde postquam confessione munitum, corpore Christi refectum, monachili cucullo indutum, gaudens pariter et moerens praemisit, corpus ejus, innumera hominum praecedente et subsequente multitudine, Celsinanias detulit ⁜ (94) , ac eum monachis inter monachos ut monachum tumulandum contradidit. Ita terrae terram commendans, et velut quoddam depositum suo tempore restituendum committens, ad procurandam requiem spiritui totam operam convertit, et amoris stimulis agitata, universa [Col. 0216B] perlustrat, provincias oberrat, ecclesias visitat, monasteria circuit, exhaurit in pauperes aerarium, facit sibi amicos de mammona iniquitatis, nefas putat, si quem nisi munere donatum relinquat. Orat pro defuncto, orat et pro seipsa, ut et illi peccatorum remissio, et sibi detur a peccatis conversio.

Ordinat interea fugam, et mundo novis rursum retibus gressus ejus impedire quaerenti, spe remanendi data, beata fraude illudit. Nam magnis amicis monentibus ut demum nuberet, posse se magnarum opum et potentiae copulam inire, majores rerum successus in promptu adesse, ita respondit: Et quidem facio quod consulitis, et quam in brevi potero, novos thalamos iterato nupta intrabo. Tali responso [Col. 0216C] velut alia curantem diabolum deludens, et condigno talione fallaciae principem fallens, praedam quam ille jam faucibus se continere credebat haec furari et subripere qua poterat arte curabat. Celat ergo imo in pectore salutis suae arcanum, et quasi raptoribus thesaurum abscondit, ut ab omnibus posset esse tutum quod omnibus maneret occultum. Sed quia aliquorum agenda egebat auxilio, duobus tantummodo mysterium aperit, quorum nota fides et constantia credenda eis omnia suadebat. Uni, qui laicali licentia vivebat, omnem ut strenuo fugae apparatum committit; alii probatae religionis monacho spiritualia secreta prodit. Constituitur dies, quo de Aegypto exeat, quo gravi diu fasce depressa, a jugo Pharaonis colla subducat. Sustinentur spe libertatis jam [Col. 0216D] leviora Aegyptiorum onera, et opera lutosa in brevi commutanda feruntur. Exspectatur novum Pascha, quo abjecto fermento malitiae et nequitiae epulari liceat in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V) . Et, o quanta interim dissimulationis arte mentem vultu velabat! quanta de se saeculo promittebat! quam hilarem se, etiam plus solito, quibuslibet exhibebat! [Col. 0217A] Videbatur se totam saeculo devovisse, et nunc magis quam ante saecularibus commodis inhiare. Sed in abscondito Deo canebat: Domine, ante te omne desiderium meum: et gemitus meus non est a te absconditus (Psal. XXXVII) . Appropinquabat optatus dies, et fervens spiritu animus requiescere nesciebat. Nocte itaque diem mundi ultimam praecedente, Nicodemum aemulans nocturna advenit, et (o inaudita devotio!) sepulcrum conjugis adiit, et clam universis, praesente tantum jam dicto monacho, se contra illud projecit, et, lacrymarum fonte laxato, largis illud imbribus inundavit. Deflebat in conspectu pii conditoris primo defuncti excessus, deplorabat et proprios infinito cum moerore reatus. Satiato dehinc post multum noctis spatium luctuosis [Col. 0217B] planctibus animo, ad confitendum conversa, ordiri ab initio et narrare universa conjugis, et deinde propria peccata seu crimina coepit, et confitendo ad mediam usque fere noctem processit. Loquebatur velut ore defuncti, et quasi commutatis personis in conjuge vir poenitebat.

His ita expletis, et veteri peccatorum faece penitus exinanita, obsecrat ut se omnium criminum ream, sacerdos et vicarius Christi, cui vulnera animae suae patefacerat, duris medicinae legibus subdat, et apud Marciniacum perpetuo poenitentiae carcere claudat. Hunc enim supranominato fontis Ebraudi monasterio praetulerat, quoniam et venerabilis Robertus, cui se devoverat, jam vitam mortalem excesserat, et post primum claustri ingressum more [Col. 0217C] illarum sanctimonialium extra pedem protendere nefas ducebat. Horrebat plane saltem cernere, quod ei jam coeno deformius sordebat; et non superbo, sed superno animi fastu terrena omnia ut abjectissima contemnere incipiebat. Ideo prae caeteris locis sacris Marciniacum elegit, ubi velut columna coelesti apta aedificio, immobilis perpetuo permaneret, et proprium prae oculis semper habens sepulcrum, ut mortuam se continua lamentatione defleret. Nec timuit mutatae sponsionis notam, quando mutati loci occasio ejus exstitit aucta devotio. Nam licuit ei locum eligere, ubi Christo tenacius posset inhaerere. Suscepto dehinc a monacho, quod ipsa sibi paraverat gravis poenitentiae jugo, a terra mente simul et [Col. 0217D] corpore surgit, et ipsis nocturnis tenebris celans opera sua, ac conjugi sepulto ultimum vale dicens, ab ejus sepulcro ipsa jam jamque sepelienda recessit. [Col. 0218A] Eleeto deinde sapientium quorumdam et nobibilium comitatu, ut consueto more ea quae mundi sunt sapere videretur, velut Cluniacum itura, et sanctos fratres pro viro rogatura, patrium solum deserit, et alienos fines peregrinando ingressa, Cluniacum, sicut dixerat, contendit. Quo devota perveniens, et quantum sibi ac loco congruere judicabat, de suis largiens, impletis omnibus quae proposuerat, festina redit, et votis iter praevenientibus, tandem Marciniacum, inde paradisum ingressura, ingreditur. Suscepta est immenso fratrum et sororum gaudio, qui nescientes quid animo gereret, ut novam hospitam multo eam honore colebant. Erat tunc domus illa valde rebus necessariis attenuata, utpote quae fere centenarium sororum numerum continebat, et quoslibet advenientes [Col. 0218B] indifferenter propriis sumptibus procurabat. Erat et angusta loci possessio, et redditus agrorum vix parvo numero sufficiebant. Tunc et sub domino Gaufredo Semmurensi ⁜ (95) erat Gerardus loci sollicitus procurator, de cujus devota et sincera conversatione in libro Miraculorum primo plenius memoravi. Is sicut erat totus divinis operibus et sacris coelestibus celebrandis perpetuo occupatus, quibusdam virtutum viris, quos ipse noverat, sibi associatis, aures misericordis Domini precibus impleverat, ut domum suam visitaret, et sibi servientibus necessaria provideret. Hic quodam die dum altari astans, missam de more celebraret, sicut ipse, Christum verbi sui testem adhibens, affirmabat, vocem ad se delapsam audivit in hunc modum: [Col. 0218C] Quod petiisti, noveris te consecutum. Inde, cum nocte more solito cubitum isset, aspexit, ut referebat, in somnis, et ecce columba niveo candore decora ad eum accessit; et supra atque in circuitu volitans, eum ad se capiendam quodammodo volatu domestico invitabat. Quam ille manu comprehensam, gaudens Hugoni sororum priori ⁜ (96) offerebat. At ille laetus eam suscipiens, fractis, ne avolare posset, alarum remigiis, lignea cavea includebat. Haec qui referente Gerardo audierunt, de ipsa interpretati sunt: quae vera fuisse ipse rerum exitus indicavit. Nam superveniente die sacri loci penetralia introgressa, convocato monasterii priore, accersitis sororibus, adhibitis etiam ad insperatum spectaculum [Col. 0218D] sociis, haec ad eos orsa est:

Diu, charissimi, communi lege vivendi socios nos mortalis vita habuit, et ab ipsis infantiae cunis ad [Col. 0219A] aevum jam fere senile perduxit. Percurrimus omnia, lustravimus oculis universa, probavimus quaecunque gratiora promittere potuit, nec aliquid horum quae coram cernuntur, curiosa sagacitas intentatum reliquit. Divitiarum copia, parentum turba, amicorum populus, alti sanguinis decus, ampla potestas, carnis voluptas, superbia vitae, nil in terris extra se quaerere suaserunt. Nihil ergo in imis ultra nobis restat quaerendum. Invenimus quidquid terra promittere, quidquid reddere potest. Sed videte si ista nobis sufficere possunt. Multum viximus, sed sic est, quasi nec momento temporis vixerimus. Plura habuimus, sed quae jam habita transierunt, nostra jam dicere nullo pacto valemus. Carnem oblectavimus, sed nec quamlibet parvas reliquias delectationis tenemus. Nunquam [Col. 0219B] igitur ista nos satiant, sed quanto magis his inhianter vescimur, tanto magis nos jejunos sui saturitate dimittunt. Unde quaerenda sunt alia alibi remedia, quae esuriem reficere, sitim exstinguere, egestatem valeant propulsare: instigat ad haec infida mundi amicitia, quae illos tantum decipit quos in se spem posuisse cognoscit. Et, ut de proximo exempla sumantur, quid conjugi nostro tanta de vobis merito, qui vobis arma, qui equos, qui pecunias, qui terras largiebatur: vos fidi, vos intimi, vos praecordiales amici, saltem sine corporalibus expensis defuncto retribuistis? Quem pro ejus aeterna requie exorastis? Quem sanctorum adistis? Quem monachorum rogastis? Quam vel modicam eleemosynam erogastis? Cumque respondissent se vere nihil horum fecisse, [Col. 0219C] adjecit: Doctores, ait, mei effecti estis, et quid agere, vel quid cavere debeam, judicastis. Non potero a vobis amodo exspectare quod tanto vestro domino et amico vos video denegasse. Stultum esset in homine ultra spem ponere, cum nec in amicissimis spem quilibet valeat invenire. Agendum mihi est pro meipsa, nec in alio spes propriae salutis reponenda, ne forte, dum alienum otiosa praestolor auxilium, per meam culpam amittam divinum. Laboret corpus, dum vivit, et pro seipsa Deum anima exoret, ne si prius defecerit, non sit qui pro mortua interpellet. Et ut brevi fine multa concludam, et vobis quod hucusque celavi, aperiam nunquam ostii limina, quod videtis, excedam, nunquam me mundus sub divo videbit, nunquam ab [Col. 0219D] hac, quam mihi elegi, ulterius exeam sepultura. Ad haec illis insurgentibus, et quasi in amentiam subito moerore versi essent, domui ruinam, si retineretur, inclamantibus, indeque ad lacrymas conversis rursum ait: Post tempestatem quies, post pluviam serenitas redit; et post fletus vestros risus more nobis noto succedet. Interim vos redite ad saeculum, ego coram vobis jam vado ad Deum.

Et haec dicens, comitata sororibus claustrum ingreditur, et crine amputato, veste mutata, corde gaudente, columba jam dealbata a domno Hugone priore secundum visionis tenorem, in caveam includitur, et sanctis mulieribus beata jam mulier associatur. Gaudet erepta de Babylonis fornace, et de igne in refrigerium introducta, atria Domini ingressam [Col. 0220A] se esse laetatur. Discurrit jam laetabunda per gramina paradisi, et in loco pascuae collocata super aquam refectionis educatur. Carpit ut ovis Dominica avidis morsibus amoenos flores, et pinguia prata oberrans, antiquam famem copioso pastu compensat. Congregat in brevi multarum opes virtutum, nec patitur in via mandatorum Dei aliis segnior inveniri; sed aequans nova velocitate priores, festinat veteres citatis gressibus anteire. Ac primo se omnibus humilitate subjicit, ancillam fatetur, famulam exhibet, quia secundum Dominum, non venerat ministrari, sed ministrare (Matth. XX) . In qua virtute ita omnibus complacebat, ut nihil de affectu defraudantes, toto eam cordis amplecterentur complexu. Quid vero de cordis contritione, et [Col. 0220B] de quotidiana confessione, de continua lamentatione memorare potero, quando nec Ninivitis in contritione, nec David in confessione, nec Maria in lamentatione inferior apparebat? Nec primo tantum conversionis tempore, ut quibusdam moris est, ista egit, sed toto, quoad vixit, aevo, corpus labori, cor poenitentiae, oculos lacrymis dedicavit. Erant illi lacrymae suae panes die ac nocte, ita ut saepe spiritualiter diceret animae suae: Quare tristis es, anima mea, et quare conturbas me? (Psal. XLVI.) Et consolando subjiciebat: Spera in Deo quoniam adhuc confitebor illi salutare vultus mei, et Deus meus (ibid.) . Testabantur sorores ita eam plerumque fletibus affici, ut pene videretur exanimari. Prosternebatur in corpore in conspectu piissimi [Col. 0220C] Redemptoris humilis ejus ancilla, et cum aliquando flexis genibus oraret, violento aestu animi in terram, etiam cum nollet, dejiciebatur. Tanta erat in ea vis spiritus, ut animo ad coelestia rapto, quandoque impos proprii corporis videretur. Occultabat se tamen quantum poterat, sed, dum semper Ecclesiam occupat, sola semper esse non poterat. Vigiliis insuper et jejuniis immanem corpori persecutionem indixit, et in tantum his et aliis laboribus vires et carnes exhausit, ut carnibus exinanita, cute ossibus adhaerente, mihi post aliquot annos Marciniacum advenienti, ut filio mater alludens, secreto diceret: Gratias Deo, quia superflua mundi amisi, veteres carnes, quibus saeculo servieram, perdidi. [Col. 0220D] Jam novas induam, quibus nova Deo obsequia impendam. Psalmos quos et in saeculo didicerat, assidue decantabat. Cum igitur omni studio spirituali theoriae intenderet, et animum omni virtutum provectu, quotidianis incrementis ad coelestia sublevaret, ad Marthae eam ministerium transtulerunt, et propter singularem industriam cellerariam esse monasterii praeceperunt. Nam non erat illa columba seducta, non habens cor (Ose. VII) ; sed erat columba super rivulos aquarum (Cant. V) , simplicitatis evangelicae lacte lota, et serpentis non malitia, sed prudentia praedita. Retulerat de Aegypto spolia Aegyptiorum, quae Hebraeis fratribus impenderet, et quibus Deo in deserto hujus peregrinationis serviret.

Unde obedientia compellente, invita de claustro [Col. 0221A] educitur, et curam sororum suscipere cogitur: in quo officio qualiter ministraverit, vix a me explicatur. Agebat eo studio curam universorum, ut amore mater, obsequio ancilla omnium diceretur. Exercebatur ardor dudum conceptae charitatis, et ignis in ejus pectore diu occultatus in flammas prorumpere gestiebat. Oportebat ut quae Deum ex toto corde in silentio diligere didicisset, se quoque secundum Domini mandatum diligere proximos eis obsequendo probaret. Servabat tenaci memoria nomina singularum, et velut de libro quotidie proferebat, cum nominare aliquam quaelibet earum necessitas exigebat. Scripserat in mente sua, quo unaquaeque corporali incommodo laborabat, et morbos earum vel qualitates sollicita adnotaverat, ut posset unicuique absque [Col. 0221B] errore subvenire, cum nihil eam talium contingeret ignorare. Noverat eas ut nobiles et delicatas, ut fragiles et infirmas, pro sexu, pro loco, pro usu multis egere: et ideo mentem, ne quid eis deesset, multo sollicitabat angore. Occupabat omnium servilium cura officiorum, et ancillarum Dei se famulam esse gavisa, vilia quaeque ministeria procurabat. Variabat in corde suo diversos apparatus ciborum, et talium inexperta, coquinae disciplinam addiscere cogebatur. Huic assa, illi elixa; salsa isti, insulsa alteri providere, sollicita circa frequens ministerium satagebat. Praeparabat ipsa, coquebat ipsa, inferebat ipsa; et ut nil sibi de mercede periret, nihil sibi de labore imminui patiebatur. Collegerat uno suo in [Col. 0221C] corde animos singularum, et quid unaquaeque magis affectaret agnoscens, effectu operis omnium affectibus consonabat. Cumque saepe paupertas charitatis ejus divitiis non responderet, tristabatur, dolebat: et quia satisfacere universis pro voto non poterat, magno tormentorum supplicio torquebatur. Et cum a non habente multa exigerentur, secundum Regulam patientiam servabat in corde, mansuetudinem referebat in sermone; nec inanis ab ea recedere poterat, quam mentis hilaritate ac verborum jucunditate replebat. In qua virtute ita praecelluit, ut sorores omnes ea defuncta attestarentur, nunquam per viginti fere annos, quibus inter eas conversata est, verbum aliquod durum ab ejus ore vel leviter se audisse. Sic semper hilaris, semper jucunda, [Col. 0221D] non solum nihil nubilum praeferebat, sed, etsi quas tristitiae nebulas in perturbatis mentibus aliquando offendisset, sereno verborum lumine exturbabat. Habent hoc proprium sanctae mentes, ut semper in spirituali gaudio conversentur, et non in saeculo, sed in Deo exsultantes, implent quod Apostolus ait: Gaudete in Domino semper; iterum dico, gaudete (Philipp. IV) . Quod non frustra ab Apostolo ingeminatum, si quis attendit, intelligit. Nam, sicut nequam homines pessimi corde tenebras in vultu praetendunt, et quo demigraturi sint furiosorum verborum horrore praeloquuntur, sic sanctae animae gloria felicis conscientiae serenatae, et spe futurorum bonorum adgaudentes, nil nisi laetum sapere, nil nisi jucundum loqui noverunt. Ita famula Dei, discens [Col. 0222A] a Christo mitis esse et humilis corde, et audiens ab eo: Beati mites (Matth. V) , et a Propheta: Diligit mansuetos Dominus (Psal. CXLVI) , cordis humilitati et verborum mansuetudini operam dabat, et ancillis Domini sui, ut de beata Caecilia legitur, sicut ovis argumentosa deserviebat. Et licet ita in verbis suis omnibus complaceret, nihil tamen ludicrum, nihil otiosum ab ea proferebatur; sed eum linguae loquendi modum imposuerat, qui et regulam non excederet, et omnibus satisfaceret.

At cum ad quarumlibet rerum collationem aut sponte aut vocata accedebat, tunc vere erat sentire quid intus gereret, vel quid apud se sedula cogitatione versaret. Nam, ut quod sentio fatear, superabat quoscunque vidisse me recolo gravitate simul et [Col. 0222B] sanctitate verborum, ut, si eam audires, non mulierem, sed episcopum loqui crederes. Totus sermo ejus sacro sale conditus, nihil insipidum exhibebat, totus de coelo pendebat, totus praesentium contemptum, amorem invisibilium praeferebat. Nec poterat diu, quando secretius agebatur, de talibus siccus sermo haberi; sed mox quo spiritu loqueretur, affluentes lacrymae prodeuntes prodebant. Nam recolo quoties, me Marciniacum veniente, super filii velut super patris genua fleverit, ream se clamans, absolutionem postulans, mundi mala deflens, desiderio Christi anhelans. Inde cum se in terram prosterneret, et ego eam debita reverentia elevare conarer, non assentiebat, sed immota permanens, ac si nunquam ante poenituisset, novis rursum lamentationibus [Col. 0222C] poenitebat. Gemebat incolatum suum prolongari, et, ut cito finiretur, votis, precibus, gemitibus implorabat. Inter hujusmodi verba, cum me simul filium et patrem vocaret, a patre pro officio absolvi rogabat, filium materno animo, singulari sapientia instruebat. Cumque jam recedere tempus urgeret, hoc semper vale novissimum erat: Fili, sancto Spiritui et beatae matri Virgini te commendo. Hoc quippe etiam in saeculo, semper in usu habuerat, et ita os suum assuefecerat, ut, prae caeteris sacris verbis, sanctum Spiritum et beatam Virginem nominans frequentaret. Et merito haec duo loquens conjungebat, ut ex quo conjuncta sunt, nunquam divisa fuisse ipsa sua locutione doceret. Jam ut ad [Col. 0222D] priora regrediar, cum quidquid apud se virium, quidquid scientiae, quidquid studii erat, Deo et domesticis sororibus impenderet, nullo modo tamen hospitum et pauperum obliviscebatur, hos honorifice suscipiens, istis sollicite providens, ut nec illis congrua, nec istis deessent necessaria. Cura tamen propensior circa pauperes erat, quorum egestas in corde mulieris sanctae praeponderabat, ut quos major premebat indigentia, major illis adhiberetur prae aliis diligentia. Ea de causa si quid de commissa obedientia superesse poterat, in usus eorum devote expendebat. Erogabantur frequentes eleemosynae, vestes pro posse parabantur, et aut emebantur novae, aut veteres sororibus subreptae dabantur. Omnibus, secundum Evangelium (Luc. VI) , petentibus [Col. 0223A] absque quaestione, quidquid cibi vel indumenti undecunque corradere poterat tribuebat. Quosdam vero quos et filios ludens vocabat, quotidiano victu et sumptibus reficiebat. Pausabat in eis mens dedita Deo, et velut ab antiquis mundi laboribus requiescebat, nunc tandem reputans invenisse se locum Domino, tabernaculum Deo Jacob (Psal. CXXXI) . Quidquid enim in pauperes dispergebat, sibi totum congregari gaudebat, sciens proprium esse lucrum quod ab aliis credebatur substantiae detrimentum. Sed quid his plura? Ita de universis magna materfamilias curam agebat, ut sororibus ministrans Martha, hospitibus serviens Sara, pauperibus pie providens Tabitha crederetur. Sic femina virtutis abnegans semetipsam, tollens crucem suam et sequens Christum, [Col. 0223B] quidquid sibi olim in saeculo vixerat, totum vivens aliis expiabat. Vivebat, inquam, Deo, vivebat proximis, Deo ad obediendum, proximis ad obsequendum, ut pro modulo suo voce Apostolica dicere posset: Vivo autem jam non ego, vivit vero in me Christus (Gal. II) . Cumque difficile sit mentem fusam per diversa facile se recolligere posse, et contractus terrenis actibus pulvis non leviter a mentis oculis abstergatur, hoc in ea admirandum apparebat, quod ab exterioribus ad interiora rediens, nunquam se ab intimis recessisse judicabat. Succedebat illico profundum verbis silentium, hilaritatis civilitas coelesti gravitate permutabatur; post publica negotia fletus uberes exundabant. Mirabantur haec mihi referentes sorores, animum tam subito ad varia [Col. 0223C] permutari, nec posse tantis occupationibus a suo proposito in aliud derivari. Efferebant in ea Marthae negotiis nihil otio Mariae detrahi, nec Mariae quietem Marthae laboribus impediri.

His studiis ita sibi omnium animos unierat, sic sui affectum in universorum cordibus collocaverat, ut mero [miro] eam amore diligentes, matrem illam monasterii nominarent. Sed quandiu, o anima, verbis immoraris? Quandiu quod tandem dicendum est differs? Scio quid refugias, novi quid dubites, adverto quid verearis. Times audire mortuam, cujus vitam, si fieri decuisset, etiam hic optasses aeternam. Metuis exstingui lucernam tuam, ne invisae tenebrae luce fugata succedant. Horrescis in [Col. 0223D] absynthium mel converti, diem in noctem mutari formidas, cujus te dulcedo reficere, cujus te claritas solebat illustrare. Quae si de aliis tanta meretur, quanta de te eam aestimas promereri? Quid enim illa in terris adeo coluit? Quid ita dilexit? Quid in humanis affectibus tibi non dico contulit, sed saltem aequavit? Et erant certe illi alii filii, sed in amore materno collati videbantur alieni. Fuerat illa tui non semel tantum mater: quae multo cordis angore te parturiebat frequenter. Instabant, inquam, ei frequentes partus, et quotidiano ad omnes casus tuos pavore innovatis te rursum doloribus pariebat. Sollicitabatur assidua cura, et tibi totum cogitatum impendens, sui saepius obliviscebatur. Metuebat omnia tibi, neque aliquid satis tutum esse putabat. [Col. 0224A] Suspendebat animum ad omnes eventus rerum, et rumores etiam optimos formidabat. Quocunque regressum convertere audiebat, ad regiones quoque exteras clausa sequebatur. Si ad Britannias transfretasti, si Italiam penetrasti, si Romam adisti, tecum maria enavigavit, Alpium horrenda cacumina, Appennini profunda exsuperavit, pericula universa subivit, et ad omnes asperos casus comes in remota permansit. Officii onera tu quidem sentiebas, sed illa sustinebat. Tu portabas, sed illa supportabat. Tu humeros supponebas, sed illa vires precibus ministrabat. Discurrebat, satagebat, orabat singulas, orabat omnes, ut pro te satagerent, pro te misericordis Domini misericordiam implorarent: debere hoc eas charitati, debere tibi, debere sibi; charitati [Col. 0224B] ex mandato, tibi ex debito, sibi ex obsequio. Hoc sororibus, hoc fratribus, hoc advenientibus indefesse dicebat, et omnes absque discretione longe amplius pro te quam pro se exorabat. Super hoc toto conatu ipsa precibus incumbebat: et omnes coram Deo animi vires exhauriens, viscera sua pro te Domino lacrymans effundebat. Canonem precum ipsa sibi praefixerat, ut si forte alia intermitterentur, illud pro salute tua quotidie Domino solveretur. Suggesserunt saepe, si bene recolis, sorores, ut eam a lamentationibus compesceres, et a nimia pro te sollicitudine inhiberes. Quod et fecisti, sed nihil prohibendo profecisti. Quomodo ergo hanc morientem videbis? Qualiter hanc defecisse narrabis? Quo spiritu exspirantem cernere, quibus verbis salutare, [Col. 0224C] quibus lacrymis ad deflendum tantum funus sufficere praevalebis?

Veniendum tamen est ad rem, et sors communis patienter excipienda, donec ipsa creatura liberetur a servitute corruptionis in libertatem gloriae filiorum Dei (Rom. VIII) . Quiescebat nocturnis horis post diurnum laborem ancilla Dei fatigata in lectulo, et ad laborem acrius resumendum artus labore solutos somno fovebat. Et ecce conspicit decori vultus feminam sibi astare, et ut sequeretur, nutu et signo manus vocare. Evigilans illa, et aliquam sororum fuisse, quae se ad nocturnas laudes suscitasset, existimans, surgit; et velut inertiae suae irata, citato apparatu ad ecclesiam festinare disponit. Sed oculis huc illucque conversis, cum omnes in circuitu jacentes [Col. 0224D] videret, errasse se cognoscens, rursum caput ad dormiendum deponit. Quae mox ut primum sensum sororis attigit, eamdem quam prius personam, eodem quo prius ordine se vocantem videt. Unde rursum experrecta, eadem quae primitus cogitare incipiebat. Sed tertio in se reversa, tertio sopori reddita, tertio a formosa visitatrice est, ut sequeretur, vocata. Additum etiam, ut sub celeritate veniret, neque ultra in veniendo moras faceret. Inde, cum demum tertio evigilasset, sensit jam in seipsa signum vocationis, et illico morbo correpta, sororibus se defungi mandavit. Fit statim universarum concursus ad eam, et luctuoso gemitu illam ex omni parte circumdant. Concurrunt velut ad matrem [Col. 0225A] filiae, et quasi cum ea defungi deberent, damnum, ut dicebant, irreparabile lamentantur. Non poterat quisquam consolari afflictas, et moeror infinitus nunquam finiri posse putabatur. Jacet illa immota in medio moerentium, et, licet moriens, integro sensu animi perdurat. Colloquitur sororibus, confitetur peccata, petit absolvi, absolvitur ab omnibus, exspectat firma spe Dominum suum quando revertatur a nuptiis, nec aliquid sacrorum salutarium intermittit. Viguerat in ea ardens fidei fervor, ut pene secundum Dominum, grano sinapis potuisset aequari (Matth. XVII; Luc. XVII) : qui nec longo vitae cursu veterascere, nec gelidae mortis incursu potuit refrigescere. Inde sua postulatione oleo sacro inuncta, Christi corpore ad aeternitatem refecta, [Col. 0225B] humilitate munita, confessione secura, crucem cum Domini imagine sibi deferri rogavit. Qua allata, ad iteratos gemitus concitat monasterium. Adhibet ori suo Dominicam effigiem, et pedes ejus lingua allambens, vultui suo tota virtute corporis imprimit. Adorat Salvatoris passionem, et ejus mortem ac vulnera salutem conferre adjurat. Nullam sibi gloriam, nullam spem superesse salutis, nisi in cruce Domini sui, omnibus audientibus profitetur. Cumque expleta oratione, circumstantes a vultu ejus imaginem Domini amovere tentarent, accensa calore fidei ait: Quid vultis auferre Dominum meum? Permittite eum mihi, quandiu vivo, ad quem statim sum moriens transitura. Ita non imaginem, sed ipsum Christum in cruce illa se videre reputans, ab amplexu ejus [Col. 0225C] divelli non poterat. Tandem infirmitate simul et oratione fatigata, corporis viribus sensim deficientibus, tertia jam die, ex quo morbo correpta fuerat, ad extrema pervenit.

Agebatur tunc solemni more Nativitas praecursoris Domini, et, licet in luctibus, attulerat auspicia gaudiorum. Nam, quia ipse summus praeco aeterni gaudii fuerat, congruum erat hanc ea die de luctibus ad gaudia transmigrare, de qua voce angelica dictum fuerat: Et multi in nativitate ejus gaudebunt (Luc. I) . De quorum numero, ut crederetur, in Nativitate illius defuncta est, in cujus nativitate gaudium multis ab angelo promissum est. Illa ergo die, quae vere ei dies fuit, qua ad sempiternam [Col. 0225D] diem transiit, jacebat pene exanimis Christi ancilla et omni corporis virtute emortua, solius spiritus detrimenta non noverat. Vigebat in ea solus defecto corpore animus, et in coelestibus mente suspensa, horam qua Dominus domus veniret exspectabat. Et jam eo appropinquante, visum est sororibus, ut eam a lecto levatam in cinere et cilicio componerent. Cumque manus ad hoc faciendum aptarent, Sinite, ait, et me paululum sustinete. Et cum eam dimisissent, conversa ad Dominum: Novi, inquit, piissime Redemptor, quo corpus hoc deferatur, et quo anima sit transferenda ignoro. Habet corpus, Domine, suum ad praesens in terra hospitium; anima autem, o benigne Jesu, o aeterne Salvator, ubi hac nocte hospitabitur? Quis eam suscipiet? quis occurret? [Col. 0226A] quis consolabitur? Quis a morte, doloribus, moeroribus liberabit? Quis locum, vitam, quietem, post tot mundi labores, providebit? Nullus, ait, nisi tu, pie Jesu Salvator meus. Longe fient a me omnes proximi mei, nec potero invenire refugium, nisi apud te, Deus meus. Tibi ergo quod creasti committo, tibi me omnium malorum ream confiteor, a te misericordiam, quam diu exspectavi, nunc postulo, et in manus tuas corpus et animam meam commendo. Jam nunc, inquit sororibus, me accipite, et quo portare volebatis deferte. Tunc velut ab initio in novos fletus et lacrymas universis commotis, sublevata est, et in cinere et cilicio, exsul, inops, humilis Christi ancilla reposita est. Inde post modicum, hora, hora illa qua pius Redemptor pro mortuorum vita moriens [Col. 0226B] inclinato capite tradidit spiritum, mitis ejus famula placido fine transivit ad Dominum. Testatique nobis sunt qui adfuerunt, jam exanimi corpore, glorificati hominis vidisse se gloriam. Vultus ejus luce clarior renitebat; et quae in aliis perimit, in ipsa decorem mors vitalis adauxit. Sed mirabitur forte aliquis, cur ea quae de magno Martino dicta sunt, mulieri longe impari adaptaverim.

Quae si quis cogitaverit, advertat quanta in Scripturis canonicis leguntur, quae de Christo principaliter dicta, ad corpus sanctorum, cui [cujus] ipse caput est, referuntur. Haec quia innumera sunt, ea singillatim referre nolo, sed eum ad Scripturarum latitudinem remitto. Recolat quanta in martyrum natalitiis, quanta in confessorum festivitatibus de prophetis, [Col. 0226C] de psalmis, de Evangelio recitentur, quae ita servis congruunt, ut Domino nihil minuant. Noverit non indignari Dominum de indiscreta cum servis communione verborum, quibus ipse universa pene nomina sua imposuit, et quaecunque audivit a Patre nota eis fecit. Et ne peccatores justis aequari scandalizetur, sciat non de meritis, quae omnibus incerta sunt, sed de miraculis, quae universis nota sunt, parem me ferre sententiam. Quid enim? Et si mortuos Christus suscitavit, si leprosos curavit, si caecos illuminavit, si daemones effugavit, si et alii mortuos suscitasse, leprosos curasse, caecos illuminasse, daemones effugasse creduntur, Christo propter similia opera componi dicuntur. Non est injuria, sed laus [Col. 0226D] nominis Dei, cum non in uno, sed in multis mirabilis dicitur Deus in sanctis suis. Et ne in hoc faciei miraculo solus putetur justus esse Martinus, accedat et peccator Theophilus, qui, ut scriptura apud plures jam usitata narrat, post quadraginta dierum poenitentiam, Christi corpore suscepto facie refulsit ut sol. Unde quid mirum si post multorum annorum poenitentiam et commendabilem vitam, beatae feminae vultus inusitato candore enituit, cum post paucorum dierum contritionem tantis criminibus deturpata facies, ut sol fulgore praevaluit? Potuit hoc in nostri temporis muliere Christus facere, quod in illius temporis peccatore Theophilo et justo Martino voluit demonstrare. Quod si res ipsae consimiles sunt, quid rerum ipsarum consimilia verba a [Col. 0227A] me reformidanda sunt? Ergo similiter dicatur quod non dissimiliter actum esse probatur. Nec idcirco pares judicari videbuntur, quia parilitatem non facit similitudo miraculorum, sed aequalitas meritorum. Enituit ergo visibili splendore spiritus ipse visibilis emortui corporis vultus, et quod ad regionem lucis filia lucis migraverit, caro facta lucida demonstravit. Exinde circa beatae mulieris exsequias sanctae congregationis obsequia quis explicare sufficiet? Apparebat vere in eis magnum quoddam exemplar amoris aeterni, et status supernae Jerusalem in illo ancillarum Dei officio praemonstrabatur. Fervebat ardor spiritu Dei inspirante conceptus, et ab ubertate domus Dei rivulus charitatis in eas derivatus, pietatis uberibus profluebat. Non valebant satiare [Col. 0227B] animos psallendo, flendo, orando. Et licet hic corpore remansissent, toto eam affectu ad peregrina euntem comitabantur. Implorabant Dominum ne frustraretur ab exspectatione sua, et ut ejus longos gemitus pius Redemptor consolaretur, supplicatione assidua precabantur. His sacris studiis noctem proximam diei continuantes, sequentem quoque lucem praecedentibus adjunxerunt. Qua tandem die frequentatis pro ejus aeterna requie sacris oblationibus, cum sanctae sorores vigiliis, psalmodia, orationibus ac lacrymis fatigatae vix subsistere praevalerent, delata ad tumulum est, et grata Deo, chara hominibus, vivens Christo, mortua mundo, Christiano pro more sepulta. Recesserunt moerentes sorores, secum [Col. 0227C] eam a tumulo cordibus referentes. Quam, licet in sepulcro exanimem reliquerint, apud se eam vivere, dum vivunt, perpetuo confitentur.

Jam ego vobis, o sanctissimae sorores, quid pro tanta mihi impensa gratia reddere, quid pro tanto munere rependere, quid pro tantis beneficiis retribuere digne valebo? Nam servastis animam meam mihi, eripuistis eam a morte, oculos meos a lacrymis, pedes meos a lapsu. Liberastis me de laqueo venantium, et a verbo aspero. Factae estis domus passeris, petra refugium herinaciis. Haec, inquam, omnia mihi fuistis, quando illud lumen meum a tenebris fugiens excepistis, quando flamma sacri pectoris vestri tandiu, ne exstingueretur, fovistis, quando magis ac magis aeterni amoris fomite id accendendo, [Col. 0227D] nunc tandem aeterno lumini jam lumen individuum adjunxistis. Manet vobis in coelo reposita etiam hujus beati operis vestri merces, nec benignus Salvator erga salvatam peccatricem studiorum salutarium obliviscetur, quia qui ministratum saluti corporeae calicem aquae frigidae perire non posse fatetur (Matth. X) , multo magis salvandae in perpetuum animae tantam a vobis operam impensam, perditum iri nullatenus patietur. Gaudent angeli Dei super uno peccatore poenitentiam agente (Luc. XV) , qui tamen nondum a corpore mortis hujus liberatus, adhuc cum carne peccati et nequitia mundi et angelis apostaticis, incertus de belli exitu pugnat. Gaudete et vos, dilectissimae, quibus de poenitentia peccatricis vestrae certissima gaudendi [Col. 0228A] materia datur, cujus ad eos fines poenitentiam praevia gratia perduxistis, ut jam non sit unde ei timere, sed unde congratulari secura laetitia debeatis. Det augmenta laetitiae vestrae, quia in vobis speratis quod in ipsa tenetis, quoniam pro certo consimile certamen laborum similitudinem quoque pariet praemiorum. Ecce sepulta jacet in conspectu pietatis vestrae humilis Dei ac vestra ancilla; et, licet exanimis ac silens, vivo tamen ac multo, si advertitis, clamore hortatur. Offert assidue seipsam vobis, ingerit oculis vestris cineres suos, et ut sui recordemini, et vestri non obliviscamini, ut soror sororibus, mortua mortalibus inclamat. Ostendit quid ipsa nunc, quid post paululum vos; ubi corpora vestra humanda, quo spiritus sit migraturus commendat. [Col. 0228B] Cernitis quotidiano intuitu sepulcra vestra, et hospitia mortalis naturae coram semper intuemini, ubi, quandiu mors dominatur requiescere, et unde morte absorpta speratis resurgere. Sit ergo hic vester contuitus vobis sermo continuus, et ad concupiscenda toto nisu perpetua, ipse vos temporalium, quem cernitis, defectus inflammet. Seruntur interim velut in horto arborum semina, sic in sacro coemeterio vestra corpora, quae, secundum Apostolum, vivificari non possunt, nisi prius moriantur, nec resurgere nisi occidantur, nec revirescere nisi putrescant (I Cor. XV) . Oportet plane illa putrescere, ut possint revirescere; arescere, ut possint florere; occidi, ut possint resurgere; mori, ut possint vivere. Toleranda [Col. 0228C] est hiems praesentis vitae, et nivium imbriumque magnanimiter asperitas sustinenda, quandiu arborum fructuosa amoenitas latet, quandiu nondum apparuit quid eritis, quandiu vita vestra abscondita est cum Christo in Deo (Coloss. III) . Veniet tempus, quando, aere serenato, gelidis tempestatibus ver aeternum succedet, cum Sol nunquam occasurus exoriens, splendore tenebras, calore frigora universa propellet, et incognito terris lumine mundum, natura stupente, perfundens, veteri nocte deturbata, novam et continuam diem adducet. Tunc tempore mirabili tellus fetata in novos flores ac fructus semina corporum vestrorum erumpere coget, cum corruptile hoc incorruptionem, et mortale hoc induerit immortalitatem. Tunc affectu et re ipsa cantabitis [Col. 0228D] quod voce ac fide cantatis: Flores apparuerunt in terra nostra (Cant. II) , quando Sponso cum ardentibus lampadibus occurrentes, ad nuptias nunquam finiendas intrabitis. Tunc et cum Propheta gratulando dicetis: Et refloruit caro mea, et ex voluntate mea confitebor ei (Psal. XXVII) . Erit enim tunc voluntaria, non coacta confessio, quando, juxta alium psalmum: Voluntarie sacrificabitis Domino, et confitebimini nomini ejus quoniam bonum est (Psal. LIII) . Ubicunque enim fuerit corpus, illuc congregabuntur et aquilae (Matth. XXIV) : quia, cum Christus apparuerit, vita vestra, tunc et vos apparebitis cum ipso in gloria (Coloss. III) . Et vos, quibus hanc epistolam scripsi, fratres mei, tantae matris filii, erubescite degeneres videri; sed a qua sumpsistis [Col. 0229A] vitae hujus originem, ab ipsa in vos derivate coelestis, cui vos a puero devovit, amorem. Quae fuit mater corporum, sit rursum genitrix animorum, ne qui ei consimiles estis corporibus, dissimiles (quod absit) inveniamini moribus. Parturiat vos exemplo et precibus, donec formetur Christus in vobis, ut per eam illum habere mereamini Patrem, per quem ipsam meruistis habere et matrem.

Quod dulci affectu vestri memoria menti meae impressa sit, et velut diligenti sculpturae imaginatione [Col. 0229B] formata, utinam sic intellectualibus animi tui oculis esset apertum, sicut in mentis meae recessibus latet occultum. Sed, quoniam nemo scit hominum quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est (I Cor. II) , et incommunicabile manet hominibus humanae mentis arcanum, nec tu cordis mei abdita liquido cognoscere, nec ego ea ad plenum quolibet nisu valeo explicare. Spiritus tamen ille, qui, secundum Apostolum, scrutatur omnia etiam profunda Dei (I Cor. II) , novit me eo tibi uniri amore, ut te etiam Lugduni constitutum mecum ubique circumferam; nec possis aliquo terrarum interjecto abesse, quem singularis dilectionis continuata recordatio mihi semper facit adesse. [Col. 0229C] Unde fit ut de longinquo fiam proximus, de remoto contiguus, de diviso conjunctus, de sejuncto inhaerens, quatenus nullo jam modo inter nos abinvicem sejungere valeat odiosa regionum longinquitas, quos firmis nexibus jungit inseparabilis animorum propinquitas. Hoc remedio meam de absentia tua moestitiam longe positus consolari renuo. Diu enim absens factus, et jam consolari soleo; sed jam juxta constitutus eo modo te videre non parum esuriens, diebus jejunii hoc meum jejunium solvere decrevi. Eapropter precor beatitudinem tuam ut, hac instanti Quadragesima, diem mihi locumque colloquii designes, ut et desiderio meo satisfaciam, et de communi utilitate, quantum in me fuerit, tecum aliquid agam. Laetatus sum quippe in his quae [Col. 0229D] dicta sunt mihi pastoralem sollicitudinem tuam non ex toto consopitam de pace gregis sibi commissi prudenter tractasse, et de repellendis ab ovium incursione lupis, non solum divina, sed etiam humana virtute, in quantum episcopo fuit licitum, cogitasse. Quod quam laudabile sit, quamque Deo gratum, nullus ignorat, et propheta praedicat: Quam pulchri, ait, super montes pedes annuntiantis et praedicantis pacem, annuntiantis bonum, praedicantis salutem! [Col. 0230A] (Isai. LII; Nahum. I.) Quae quamlibet de aeterna pace dicta sint, nihil tamen refert et de praesenti hoc intelligere, quae est quoddam vestigium et imago pacis aeternae. Super qua in hac nostra misera regione est singulariter satagendum, quae intantum bonis principibus destituta, raptoribus exposita, filiis Belial, id est sine jugo, est referta, ut hoc de ea dici possit, quod de Israelitarum terra scriptum legitur: In illis diebus non erat rex in Israel, sed unusquisque quod sibi rectum videbatur hoc faciebat (Judic. XVII) , quamvis nostrates non quod rectum, sed quod sibi pessimum videtur, hoc tota aviditate faciant. Spondeo igitur huic glorioso tuo incoeptui, et beato oneri me, nisi ipse prior defeceris, totos humeros suppositurum, et omnem pro [Col. 0230B] eo, si necesse fuerit, laborem subiturum. Ad hoc cum praesentibus litteris mitto annulum aureum in signum amoris, pretiosi et ignoti generis lapidem continentem, atque in se aliquid quod sit pretiosius ipso habentem. Nam omnem sanguinis fluxum exsiccare dicitur. Habe ergo missa propter mittentem chara, et intellige charitatem tuam mihi desiderabilem super aurum et lapidem pretiosum multum, et dulciorem super mel et favum. Nec a pontificali dextera annulus recedat ⁜ (97) , ut mei memoriam continue cordi tuo inesse assidua sui repraesentatione compellat.

Expertus damna diuturni silentii, jam simile refugio; et qui, ne in verbis excederem, tacere elegeram, silentia jam ipsa formido. Eapropter et nuntium vix adhuc a vobis reversum sincerae dilectioni vestrae iterum cum litteris retransmitto. Et quamvis mutuum colloquium iter prolixum, et maxime mare interpositum, nobis invideat, non poterit tamen Oceanus minaci facie sua, saltem amicabilium litterarum bajulos impedire, nec truci fluctuum suorum terrore pacis praevios retardare. Inde universam rerum naturam superare decrevi, ut nec hiemis [Col. 0230D] aspera, nec aestatis torrida, nec aquarum profunda frequentes litterae vereantur, et resistentia dilectioni nostrae victa se quoque ipsa elementa loquantur. Ita plane, ita aggere litterarum, et turbine nuntiorum, si qua in vobis adhuc residua est, duritiam obruere deliberavi, ut semel immenso aggestu sepulta ad perturbandam nostrae pacis concordiam nusquam in aeternum aspiret. Sed et quod Salomon de amico ait: Limen ostiorum exterat pes tuus [Col. 0231A] (Eccli. VI) , quia per me non valeo, per meos Deo donante implere curabo. Agnosco in me, si tamen et apud alios ita est, amicitiae consuetudinem, ut quanto magis me amicus frequentat, tanto magis in corde meo fervor ipsius amicitiae crescat. Est et quoddam vestigium amoris aeterni, ut qui plus eo accensus fuerit, plus satietur; et qui magis satiatus fuerit, multo amplius accendatur. Firmus ergo amoris nexus, indissolubilis catena nos longe ab invicem remotos uniat, nec eam, ut puerili levitate aranearum telas detrahentium loquacitas ventosa disrumpat. Recordetur, et caveat sapientia vestra Sapientiae proverbium, quod princeps, qui libenter audit verba mendacii, omnes ministros habet impios (Prov. XIX) . Absit vero ut vos verba mendacii [Col. 0231B] libenter audire credam! Non, inquam, hoc credo, sed ad cavenda multiformia adulantium sive obsequentium verba, singularem industriam vestram sollicitam esse desidero. Est enim lingua, ut Scriptura loquitur, inquietum malum, plena veneno mortifero (Jac. III) . De quo Propheta: Venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. XIII) , omnibus, sed maxime his qui in sublimitate sunt, inimicans. Quod eo magis debet studium sollicitare cavendi, quanto majorem, si talibus acquiescant, habent facultatem nocendi. Quod si veris rumoribus commoveri tutum non est, quantum falsis credendo conturbari periculosum est? Unde de Roberto pacis corruptore, et pessimo inimicitiarum satore, qui seminavit dolores, sed nondum messuit eos, vos [Col. 0231C] consulere volui, a cujus sanguine, reverentia et amore vestri ductus, hucusque gladium continui. Qui non inter quoslibet, sed inter me et vos, ut comperi, zizania seminavit, nec adhuc tamen ut inimicus homo judicari promeruit. Super quo vestram mihi voluntatem remandate. Monachum vobis, non cursorem misissem, nisi sacristam in proximo iterum molestare cavissem. Bis ergo jam suscepto cursore nostro, remittite et vos, saltem semel, nuntium vestrum. Solent enim Marciniacum venire, Lugdunum adire, provinciam penetrare, et ultra citraque universa lustrare, solamque Cluniacum velut Scyllaeos canes aut confragosos scopulos declinare. Sed jam non imputo quod a [Col. 0231D] mea vestraque memoria deletum esse confido. Et, ut paucis multa comprehendam, sic de nobis ac nostris praesumite, ut nulla de his diffidentiae vestigia sentiam remansisse.

Sicut languenti corpori medicinae remedia adhibere necessarium est, ita jam plene curato ingerere superfluum, imo aliquando noxium est. Unde ego dum putavi mutuum, quem adinvicem habueramus, amorem vel in modico laesum, dissimulare non potui quin ad curandum eumdem verborum multorum antidota propinarem. At nunc constanter manente [Col. 0232A] in nobis amoris firmi proposito, et indissolubili charitatis vinculo utrinque firmiter alligato, parcendum verbis videtur, ut quae per gratiam Dei nihil in corde vestro praeteritorum simile possunt curare, nequaquam sinantur mentem multis utilitatibus occupatam sui multitudine onerare. Quid enim ad amorem augendum, vel confirmandum loquerer, cum vestrum erga nos affectum magis opera quam verba testentur? Quid germano nostro nuper ad vos venienti, quid quotidianis nuntiis, quid ipsis cursoribus, honoris, gratiae, beneficii impenderitis, nec ipsi ad plenum referre, nec ego vobis condignas aliquo modo gratias valeo agere. Quid et illud operum vestrorum sublime cacumen praedicem, quod vasa domus Domini direpta a Babylonis regali largitate [Col. 0232B] ut Cyrus, sacerdotali sollicitudine ut Esdras, ad templum revocastis (I Esdr. I, VII et VIII) ; et Christum, quem velut iterum crucifigendum vestri temporis Judaei suis vestibus spoliaverant, eodem rursus tegmine revestitis? Conspicit ipse, ut credo, piis misericordiae suae oculis intentionem vestram, et licet necesse non habeat quolibet indumento contegi, delectatur tamen sancti devotione obsequii, quoniam qui sanctarum mulierum, cum necesse non habuerit, moriturus pretiosum suscepit unguentum (Joan. XII) , jam mortuus et suscitatus in cruce sua, vestrum non recusabit, quod illo unguento pretiosius est, aurum. Sed nos quantum ad vos, nihil tanto amori dignum, nihil tantis beneficiis congruum rependere possumus, nisi hoc quod quidquid [Col. 0232C] sumus vestrum est, quidquid scimus vestrum est, quidquid possumus vestrum est. Ostendit hoc in omnibus Ecclesiae nostrae conventibus super universos amicos et benefactores nostros, secunda post domnum regem Angliae mentio vestra, singularis in omnium fratrum orationibus memoria vestra, specialis et pene quotidiana apud Deum et homines commendatio vestra. Et quia mihi, ne prolixus vobis fierem, ad praesens interdixi, breviter dico, ne quidquam sibi longa terrae marisque discrimina de remotione vestra lucrentur, sed amorem, quem nobis laborat subripere terrarum longinquitas, cui non ulla [nulla] corporum spatia praejudicant, in nobis et uniat et consolidet charitas. Post ista noverit [Col. 0232D] amicus et sollicitus de nobis animus, nos et rempublicam nostram bene valere, optime vigere, quamvis non in me, in nostris tamen per Dei misericordiam pristinae religionis, charitatis, et famae fulgorem nitere, me Pisas profectum multa perpessum, cito iisse, citius rediisse, ibi infirmatum celerius quam sperassem sanatum, multa tulisse, pauca retulisse, in omnibus tamen, propitiante, Domino abundare. Ea omnia plenius et securius Deo vitam largiente mandabimus. Nam plerumque infidelitas chartarum propriis dominis plusquam proditoria lingua nocuit. Ad finem, ut melius insideat animo, sanctum beatae matris meae funus charissimo et sublimi amico commendo, et ut in abbatiis et aliis dioecesis vestrae congregationibus ei per vos tricenarius [Col. 0233A] missarum persolvatur, et aliqui pauperes reficiantur, humiliter postulo. Obiit VIII Kalendas Julii, die scilicet sancti Joannis Baptistae. Nomen ejus Raingardis, professio Marciniacensis monacha, officium cellaria.

Materiam scribendi non habeo, sed ad semper scribendum magna mihi estis ipse materia. Unde si plus justo forte frequentibus epistolis vos inquieto, mirum videri non debet, cum et amor verbosus tacere nesciat, et inexhausta loquendi materia deficere prorsus ignoret. Satisfacio, ut possum, hac [Col. 0233B] arte desiderio meo, ut cui quotidie, si facultas daretur, praesens, colloqui vellem, nuntiis vel sponte quaesitis, vel casu inventis, quod implere non valeo, recompensem. Inde est quod per istum fratrem nostrum monachum vestrum aliquid scribere volui, cum nullam, ut dixi, materiam haberem scribendi. Erit vestrum amodo in necessariis non silere, cum videatis me multo vestro amore impulsum, in superfluis non posse tacere.

Post colloquium Aquitanici principis ⁜ (98) , quem [Col. 0233C] calice Babylonis inebriatum, Christi calice potare non potuimus, nec schismatico sapore, quo nimium imbutus est, Catholico antidoto exhaurire, regressum magis quam processum pluribus ex causis utilem judicans, retroredire disposui. Non ea tamen via qua veneram regrediens, sed per ultimos Andegavorum, Cenomanorum, atque Northmanorum fines iter faciens, totoque pene occidui Oceani littore peragrato, in Franciam cum sociis meis me recepi, atque Parisius adorandam Salvatoris Nativitatem exegi. Ibi ergo positus, et tui recordatus, imo nunquam vel brevissimo temporis spatio oblitus, quanto tuam, cum adest, jucundius amplector praesentiam, tanto molestius tolero absentiam. Ad hanc molestiam aliquantulum pro ratione [Col. 0233D] temporis leniendam, de locis campestribus tibi in sublimi montis vertice constituto scribere volui, ut tali saltem remedio, et te mihi mente dum haec legis praesentiore exhibeas, et quantum inter meorum humilitatem camporum, tuorumque altitudinem montium differat, sollicitus advertas. Tu quippe in monte positus libero coelum oculo contemplaris, ego in imis constitutus, et de illorum jam pene numero existens, qui juxta Prophetam, introibunt in inferiora terrae (Psal. LXII) , non nisi late patentes campos, et largissimis spatiis rura diffusa [Col. 0234A] intueor. Tu ipso loci situ mundum subjectum pedibus calcare videris; ego pedibus universorum substratus, cum Psalmista defleo, dicens: Conculcaverunt me inimici mei tota die (Psal. LV) . Tu silvarum densitate circumseptus, in alto velut in profundissima valle absconderis; ego flantibus undique ventis expositus quo flatuum violenta impellit diversitas, quasi praeceps actus arripior. Tu vix terram gressibus tangens, mentis conatu in superna suspenderis; ego stabili planta terrae inhaerens, proh dolor! assiduo vestigia pulvere foedo. Et, o utinam tenui et cito abstergendo pulvere gressum foedarem, et non me totum luto saecularium negotiorum, necessitate aut aliquando etiam voluntate, immergerem! Si quando immergor, utinam vel statim emergerem, [Col. 0234B] ac Deo cum Propheta cantarem: Eripe me de luto, ut non infigar! (Psal. LXVIII.) Sed non quia miserias meas lugeo, idcirco tuae felicitati invideo. Non invideo, inquam, sed congaudeo, quoniam bonorum vitam etsi imitari nequeo actu, pio tamen semper institui colere affectu. In montibus igitur tuis nostrarum vallium recordare, quoniam et Moyses in montem Dei conscendens, populi in campestribus constituti oblitus non est, sed pro eo Domini misericordiam instanter deprecatus est (Exod. XXXII) . Et licet ei semper in montibus familiarior cum Deo fuerit collocutio, tamen pro his qui in inferioribus remanserant, frequentior fundebatur oratio. Interminabatur quidem per legislatorem [Col. 0234C] populo Deus dicens: Si quis tetigerit montem, morte morietur (Exod. XIX) . Sed tamen ne moreretur populus, in monte principaliter agebatur. Quidquid sane Moyses in monte solus agebat, hoc omnium in vallibus constitutorum saluti proficiebat. Ipsis quippe ascendit, ipsis XL diebus jejunavit, ipsis legem digito Dei in tabulis scriptam accepit, ipsis veniam sacrilegii multis vix precibus impetravit; ipsis non solum montis solitudinem, sed etiam propriam vitam, quantum in ipso fuit impendit. Sic et Dominus atque Salvator post salutarem praedicationem, post corporum humanorum curationem, post multiplicium miraculorum operationem, in montes conscendebat, sicut Evangelium loquitur: Et dimissa turba, ascendit in montem solus orare (Matth. XIV) . [Col. 0234D] Et rursum: Subiit ergo in montem Jesus, et ibi morabatur cum discipulis suis (Joan. VI) . Et secundum quod alibi legitur: Noctibus quidem in monte Oliveti morabatur, diluculo autem in templum veniens docebat (Luc. XXI) . Sed et quod hoc assidue faciebat, evangelista Lucas indicat, dicens: Egressus, ibat secundum consuetudinem suam in montem Olivarum (Luc. XXII) . In ipsa etiam montis solitudine, non cum aliis, sed remotum ab aliis orasse, alius evangelista confirmat; qui eum dixisse discipulis memorat, dicens: Tunc ait discipulis suis: Sedete [Col. 0235A] hic donec vadam illuc et orem (Matth. XXVI) . Et Lucas sequitur: Et ipse avulsus est ab eis quantum jactus est lapidis, et factus in agonia prolixius orabat (Luc. XXII) . Licet ergo tantopere secretum orationis peteret, non pro se tamen, sed pro persecutore populo orabat dicens: Pater, si fieri potest, transeat a me calix iste (ibid.) . Non enim ne pateretur orabat, qui ut pateretur advenerat, sicut ipse paulo ante dixerat: Propterea veni in horam hanc (Joan. XII) ; sed ne passione sua, qua mundus salvabatur, gens Judaeorum perfida damnaretur. Semper vero eum non pro sua, sed pro mundi salute orasse, qui eum Salvatorem et Agnum Dei esse qui tollit peccata mundi intelligit, nullatenus ignorat.

Quia ergo, fili charissime, in montis conscensu [Col. 0235B] ac solitaria conversatione, juxta tibi collatam gratiam, Dominum et ejus famulum imitaris, in caeteris quoque prout poteris imitare, ut sicut ego bonae voluntati tuae solitudinis quietem providi, ita tu meis laboribus aliquod orando levamen provideas. Affectui enim, quo te in Christi charitate toto animi nisu, ut nosti, complector, non solum orationes tuas, sed ut Paulus Philemoni ait: Teipsum debes (Phil. I) . Quid enim mihi non debeas, cui vix aliquem amando aequavi? Quid mihi non debeas qui nec mihi ipsi plusquam tibi unquam debere volui? Nec mirandum, si tantum de me potueris promereri, cum moribus et conversationi tuae condigna vix retributio valeat inveniri. Quo enim aut quanto pretio, [Col. 0235C] ut de caeteris virtutibus tuis taceam, mihi vel moribus meis consimilem vel conformem potero aliquando mercari? Si Scripturarum sanctarum libuit abdita rimari, te semper paratissimum reperi. Si de saecularis litteraturae scientia, gratia tamen divina, aliquid conferre complacuit, promptum et perspicacem inveni. Si de mundi contemptu, et coelestium amore sermo fuit, qui caeteris frequentius et familiarius inter nos versabatur, in tantum verba tua a terrenis sejuncta nil mortale sonabant, ut jam mihi dicere videreris: Ut non loquatur os meum opera hominum (Psal. XVI) . Quae me ab humanis occupationibus redeuntem, atque aquilonari frigore congelatum, velut austrini flatus tempore sic resolvebant et ita in divinum amorem spiritus calore liquabant, ut [Col. 0235D] etiam hinc a Psalmista dici posset: Emitte verbum tuum, et liquefaciet ea. Flavit spiritus ejus, et fluent aquae (Psal. CXLVII) . Et ego cum sponsa in Canticis cantare: Anima mea liquefacta est, ut dilectus locutus est (Cant. V) . Erant mihi universa fastidio, onerosa omnia sentiebam, velut sub gravi fasce poenae succumbens gemebam. Illis sociatus de quibus in Job legitur: Ecce gigantes gemunt sub aquis (Job XXVI) . Nulla uspiam requies, nullum a quolibet levamen, donec ad te reditum ipsa mihi necessitas indicebat. At postquam aliquantulum secreti tecum nancisci poteram, ac brevia saltem miscere colloquia, quasi multo pabulo confortatus, viribus innovatis ad laborem acrior insurgebam, implebasque divinum illud mandatum: Si videris asinum [Col. 0236A] proximi tui succubuisse in via, non pertransibis, sed sublevabis cum eo (Exod. XXIII) . Tuo certe studio, secundum beatum Gregorium, quasi anchorae fune, ne in alta pelagi contrariis flatibus abriperer, retrahebar, et littori proximus, licet etiam ibi multum fluctuans inhaerebam. An mente excessit, de mundi multiplicibus miseriis frequens illa et fervens collatio? An menti, ut dicitur, tradita est illa propriorum periculorum lacrymosa deploratio? An memoriae sublata est, terrena omnia fugiendi, et soli Deo vacandi toties repulsa intentio? O quoties clausis januis, nullo nobiscum admisso mortalium, illo tantum teste qui de se cogitantibus, aut conferentibus nunquam deest, formidolosus sermo habitus est de cordis humani caecitate atque duritia, de diversis [Col. 0236B] peccatorum laqueis, de variis daemonum invidiis, de abysso judiciorum Dei, quam terribilis sit in consiliis super filios hominum, quod quibus vult, miseretur, et quos vult, indurat, et quod nescit homo utrum amore, an odio dignus sit, de incerta et formidabili vocatione nostra, de dispensatione salutis humanae per incarnationem Filii Dei ac passionem facta, de tremendo ultimi judicii die, de incomprehensibili divini examinis severitate qua in perpetuum malos punit, de inenarrabili misericordia qua aeterna bonis praemia reddit! Horum, et similium a mundano strepitu semota collatio, mihi quodammodo in medio hominum eremum referebat, et Domini tabernaculum repraesentabat: ad quod a mundi tumultibus, [Col. 0236C] veluti Moyses a Judaeorum lapidibus (Exod. XVII; Num. XX) , confugiebam. Fatigatus litibus hominum, et forensium disceptatione causarum, hic quiescebam. Sollicitatus in modica rei familiaris cura, et confectus multiplici dissensione, hic recreabar. Molestatus praedonum irruptione, nostrorum interfectione, varia locorum depopulatione, hic moeroris animum commutabam. Naevos de saeculi sordibus contractos hic diluebam, et fermentum azymis sinceritatis et veritatis contrarium hic expurgabam.

Et quid multa? Vere, secundum Isaiam, hoc tabernaculum mihi erat in umbraculum diei ab aestu, et in securitatem et in absconsionem a turbine et a pluvia (Isa. IV) . Nec hoc solum domi, sed quocunque [Col. 0236D] gressum converterem, te mea vestigia comitantem habebam. Hoc nobis pariter per diversa terrarum spatia gradientibus, nec solis ardor, nec gelidus Boreas, nec ventorum turbines, nec nimbosa dies, nec lutosa tellus, nec aspera montium, nec devexa vallium abstulerunt. Ubique quiescentibus paululum magni maris fluctibus, hoc nobis mansit secretum. Ita te in omnibus unanimem habebam, ita quod in me advertebam in te cognoscebam, ut in te uno et pene solo illam verae amicitiae diffinitionem expertus sim, idem scilicet velle et idem nolle, ut nunquam mihi potuerit placere, quod tibi displicebat, nec displicere quod tibi placebat; et juxta id quod dictum a quodam legitur, non duobus corporibus duae, sed una utrique corpori videretur inesse [Col. 0237A] anima. Quia si tantus in nescientibus Deum esse potuit amoris affectus, ut non substantias confundendo, sed voluntates uniendo, hoc dicere possent, quid mirum, si charitas Dei, quae diffunditur in cordibus hominum per Spiritum sanctum, in eo nos univit, qui facit utraque unum (Ephes. III) , quique Patri de discipulis ait: Ut sint unum sicut et nos? (Joan. XVII.) Sed jam tempus est querelarum, ut quod diu parturivi, nunc tandem pariam. Nam tu, tu, inquam, in hanc charitatem offendisti, tu divinam unitatem divisisti, tu pactum coeleste rescidisti, quando amicum amicus, intimum intimus, et ut jam pro imperio loquar, praelatum subditus, magistrum discipulus, abbatem monachus, ne dicam dominum servus, reliquisti. Sed et si servum [Col. 0237B] vocarem, in quo excederem? Regula enim praecipit, ut omni obedientia monachus se subdat majori. Si omni, tunc et servili: sed omni, igitur servili. Servus ergo meus es. Conqueror itaque servum meum dominum fugitantem, latibula quaerentem, sequi renuentem, servire nolentem. Imitando certe Dominum et Deum tuum, obedientiam usque ad mortem promisisti; sed hanc nec usque ad modicum laborem servasti. Descendit ille obediens de coelis ad terram, tu refugis ire de terra ad terram. A summo coeli egressio ejus, et occursus ejus usque ad summum ejus (Psal. XVIII) ; tuus nec de Algido monte Christi causa egressus, nec brevi itinere exacto, ad ipsum potest esse regressus. Non sane tantis te putabam montium nivibus opprimi, ut [Col. 0237C] charitatis ignem in te patereris exstingui. Sed dicit: Obedientiae ego limitem non excessi, quia patris permissione remansi. Sed tu non eam spontaneam accepisti, sed extortam importunis precibus rapuisti. Hoc plane non fuit obedire. Quid ergo est obedire? Ut monachorum lex loquitur, propriam relinquere, et magistri voluntatem implere. Unde in eadem Regula scriptum est: Secundus humilitatis gradus est, si quis propriam non amans voluntatem, desideria sua non delectetur implere, sed vocem illam Domini factis imitetur, dicentis: «Non veni facere voluntatem meam, sed ejus qui misit me (Joan. VI) .»

Voluntas igitur praecipientis magis quam verbum, [Col. 0237D] affectus magis quam vox, intellectus magis quam sonus vero monacho observanda sunt. Sed dixisti: Ego quidem manebo, sed Deum pro vestra salute exorabo. Sic et Saul, perverse Deo sacrificare magis quam obedire eligens et cupiditatem suam ejus voluntati praeponens, audivit a propheta: Nunquid vult Deus holocausta et victimas, et non potius ut obediatur voluntati ejus? (I Reg. XV.) Constat igitur, quia praepositorum voluntati obediendum est; et tunc demum est vera et salubris obedientia discipuli, cum, sua postposita, non tam vocem quam voluntatem sequitur magistri. Nam quando importunitate, seu pusillanimitate sua contrarium voluntati magistri discipulus extorquet praeceptum, non ipse magistro, sed magister ei obedisse dicendus [Col. 0238A] est. Sic ego tuae voluntati obediens, quem nolle pergere vidi, ut remaneres concessi. Tu ergo ordinem pervertisti, tu caput in caudam mutasti, tu praepostero gradu me ultimum, te primum constituisti, dum patrem filius, dum magistrum discipulus, dum abbatem monachus sequi contempsisti. Ecce me laborante, tu quiescis; me vigilante, tu dormis; me clamante, tu taces; me pugnante, tu vacas; me orbem lustrante, tu in tuo monte resides. Non sic bona femina Ruth, quae socrui Noemi, cui diu adhaeserat, valde instanti, ut ad suos reverteretur, respondit: Ne adverseris mihi, ut relinquam te, et abeam. Quocunque perrexeris, pergam; ubi morata fueris, et ego morabor. Quae te morientem terra susceperit, in ea moriar, ibique locum accipiam sepulturae. [Col. 0238B] Haec mihi faciat Deus, et haec addat, si non sola mors me et te separaverit (Ruth. I) . Sed fortasse mulier tibi videbitur ethnica, nec admittenda in testimonium. Est tamen illa cujus Vetus Scriptura, et Evangelium honorifice meminit, et de cujus germine Dei Filium humanam carnem suscepisse scribit. Veniat tamen et ille alienigena quidem natione, sed vir virtutis laude merito inter viros ponendus, Ethai videlicet Gethaeus, qui, relictis patriis erroribus, magno illi regi David adhaeserat, ejusque socius indivisus erat. Cui regem a facie patricidae filii fugientem cum multa sociorum manu praecedenti, et ad pugnandum pro ejus salute parato, ipse rex ait: Revertere, et habita cum rege, quia peregrinus es, et egressus de loco tuo. Heri venisti, et hodie compelleris [Col. 0238C] nobiscum egredi? Revertere, et reduc tecum fratres tuos. Ostendisti gratiam et fidem (II Reg. XV) . Et respondit Ethai regi, dicens: Vivit Dominus, et vivit dominus meus rex, quoniam in quocunque loco fueris, domine mi rex, sive in morte, sive in vita, ibi erit servus tuus (ibid.) . Et ait David Ethai: Veni, et transi (ibid.) . Sed quid illam mulierem, hunc autem et illum alienigenam dixi, ac si hoc pro tua causa faciat, et non magis rationi meae inserviat? Quanto enim in illa sexus infirmior, quanto utriusque a Deo cultus ante remotior, tanto fides, et charitas utriusque laudabilior. Sed illorum laus tuam imminuit laudem, illorum fides tuam notat infidelitatem, illorum fervor tuum condemnat teporem. Hoc [Col. 0238D] namque nurus socrui, hoc miles regi, quod monachus non servat abbati. Cogebantur illi ab ipsis dominis reverti, sed eos relinquere, nec in magnis periculis volebant; tu orantem, ne deseratur, Dominum, desertor pariter et contemptor, non audis. Video Eliam jam jamque rapiendum, et equis curribusque igneis per altissima aeris spatia in coelum sustollendum cum Elisaeo iter agere, eique dicere: Sede hic quia Dominus misit me usque Bethel (Reg. II) ; et secundo: Sede hic, quia Dominus misit me in Jericho (ibid.) ; et tertio: Sede hic, quia Dominus misit me usque ad Jordanem (ibid.) . Cui tertio audio respondentem prophetam: Vivit Dominus, et vivit anima tua, quia non derelinquam te (ibid.) . Quem quia, ut verus magistri amator discipulus deserere [Col. 0239A] noluit, et eum ad coelestia sustolli conspexit, et ut ejus spiritus in se duplex fieri posset, obtinuit. Ait, inquam, Elisaeus Eliae. Vivit Dominus, et vivit anima tua, quia non derelinquam te (ibid.) . Tu autem mihi quid? Vivit Dominus, et vivit anima tua, quia non sequar te. Sed fortassis ideo sequi contemnis, quia me sicut Eliam in coelum posse rapi desperas. Quod si haec causa est, rogo ne desperes. Rogo, inquam, ac moneo ne desperes, quoniam haec tota et sola simul gradiendi nobis causa est, ut non solus ego sicut Elias, sed tecum pariter in coelum rapiar. Ecce plus quam Elias Elisaeo, plus ego tibi, si volueris, spondere audeo. Raptus est ille solus mirante et clamante discipulo, rapieris tu mecum omni conspiciente populo. Miraris forte quod dico, et me [Col. 0239B] quasi insanum loqui suspicaris. Sed non insanio, quia quod dico apostolico testimonio confirmo. Rapiemur, ait, in nubibus obviam Christo in aera, et sic semper cum Domino erimus (I Thess. IV) . Quod Dominus ipse confirmat. Mittet, inquit, Filius hominis angelos suos cum tuba et voce magna, et congregabunt electos ejus a quatuor ventis, a summis coelorum usque ad terminos eorum (Matth. XXIV) .

Si ergo de electorum numero esse studuerimus, ab electis angelis congregabimur, et in nubibus obviam Christo in aera non divisi, sed juxta Apostolum, simul rapiemur; nec reversuri ut Elias, sed semper cum Domino erimus. Ideo, ut supra dixi, haec tota nobis causa est, domi vel extra, in itinere vel ubique simul manendi, ut hic pariter Domino serviamus, [Col. 0239C] et illuc pariter rapti ei in aeternum convivamus. Sed novi quod ad haec dicturus sis. Patria, ad quam nunquam redire disposui, ne te sequar adversatur. Ad quod ego, Abraham quidem jussu Dei patriam deseruisse (Gen. XII) , nec ad eam postmodum rediisse concedo. Quod tamen Job in terra Hus, quae patria ejus erat, vir simplex et rectus, et timens Deum, et recedens a malo fuerit (Job I) , non ignoro. Lot in Sodoma, cujus tamen non indigena, sed colonus erat, aspectu, et auditu justum fuisse ab apostolo Petro audio (II Petr. II) , Magos ab Oriente ad pueri Jesu praesepe venientes, et eum cum oblatione munerum, ut regem, Deum, et hominem adorantes, licet per aliam viam, tamen in regionem [Col. 0239D] suam regressos fuisse lego (Matth. II) . Quod si Abraham, quem supra posui, objicis, dico eum, utpote perfectum virum, in infidelis patriae desertione sibi nihil timuisse, sed infirmiori posteritati sapienter providisse. Timebat enim ne progenies ejus a Deo electa inter idololatras, et moribus corruptos conversaretur, atque a cultu divino malorum exemplo paulatim revocaretur. Unde suis in se quid sequi deberent, ostendens, nec ipse ad dimissam patriam reverti voluit, nec filium illuc reduci permisit. In quo quid de subsequentibus fieri vellet, ostendit, praecipiens servo suo: Cave ne unquam filium meum reducas illuc (Gen. XXIV) . Constat ergo quia non sibi, sed posteris providebat, qui tantopere illuc reduci filium prohibebat. At tu, quibus [Col. 0240A] provides filiis, qui ita patriae reditum perhorrescis? Si utique bonis detestanda patria esset, nec Job, ut jam dixi, in sua mansisset, nec Magorum devotio ad eam rediisset, nec ipse Dominus suis miraculis illustrasset. Non patria igitur, sed mores patriae, si mali sint, a bonis fugiendi sunt. Quod si salvo sanctitatis proposito, licet in patria manere, quanto magis et transire? Sed forte adhuc perfectorum hoc esse causaberis. Qui ergo ad perfectionis propositum vocatus es, de imperfectione tractabis? Qui juxta Apostolum, te in ante extendere debes, retro redibis (Philipp. III) Qui quotidiano profectu teipso major fieri debes, inferior eris? Estote, ait Dominus, perfecti, sicut et Pater vester coelestis perfectus est (Matth. V) . Laudo plane, [Col. 0240B] quia laudabile est, si parentum, si amicorum, si cognatorum tibi est aspectus formidini, si verba gravia, si mora suspecta, ne affectu carnali quantumlibet a recto proposito aspectu commoveant, verbis inclinent, mora desineant. Laudo vere sollicitam a malis cautelam, sed non laudo etiam in bonis pertinacem sententiam.

Quod si ista te terrent, si adhaerentes domesticos, velut impugnantes adversarios reformidas (sunt enim inimici hominis domestici ejus [Mich. VII] ) erige turrim Sion contra faciem Damasci, assume armaturam Dei, in qua possis universa tela inimici ignea exstinguere (Ephes. VI) . Si periturarum rerum cogitatio in mente submurmurat, aeternarum eas delectatio compescat. Si ausus fuerit serpens vel [Col. 0240C] parentum ore quidquam insibilare, non solum non audiatur, sed mox caput nequam virili robore conteratur. Si peste inhabitatoris, qua te inficere volebant, ipsos, si dici debeant, amicos, vel parentes, adhuc infectos videris, non ante absistas quam eos salutari admonitione purgatos saluti restituas, ut vasis pessimi hostis direptis, de ipso nobilem coram Deo triumphum reportes. Decet enim, ut non te illi debilem, sed tu eos fortes; ut non te illi carnalem, sed tu eos spirituales; ut non te illi terrenum, sed tu eos coelestes efficias. Studendum ergo tibi est, non ut imperfectum in fuga confidere, sed ut perfectionis filium imperfectis domesticis virtutis exempla praebere. Non enim fugienti, [Col. 0240D] sed permanenti, non credenti, sed resistenti, non succumbenti, sed vincenti victoriae laurea datur. Vellem et ego, si facultas daretur, nec fallaciter teipso conscio vellem. Vellem certe, secundum Isaiam, meipsum abscondere in fossa humo a facie formidinis Domini (Isa. II) , qui in proximo venturus est percutere terram, et quaerere mihi locum, non solum spiritualem, sed etiam corporalem in foramine petrae, in caverna maceriae. Sed si non datur, vel quousque detur, aemulemur, eum, qui inter populorum frequentias, et regales epulas, et auratos parietes, dicebat: Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine (Psal. LVI) . Et velut intra septa montium, sic intra arcana cordium nobis solitudines aedificemus, ubi a veris mundi contemptoribus [Col. 0241A] vera tantum eremus invenitur, ubi nullus externus admittitur, ubi mundanorum tumultuum turbo, fragorque sopitur, ubi sine ullo corporeae vocis sono in sibilo aurae tenuis vox Dei loquentis auditur.

Ad hanc, fili dilectissime, solitudinem, dum sumus in hoc corpore, et peregrinarum a Domino, in medio quoque turbarum positi, assidue recurramus; et quod in extremis orbis finibus quaereremus, in nobismetipsis (nam et regnum Dei intra nos est [Luc. VII] ) inveniamus. Ibi solitarium adepti silentium adoremus, et procidamus ante Deum; ploremus coram Domino qui fecit nos, effundamus coram illo corda nostra, et, ut ait beatus Hieronymus, nostras pariter, mundique miserias lugeamus. Est [Col. 0241B] quippe nobis multa lugendi materia, ut quae propria sunt, taceam, quod mundus in maligno positus est, quod instant tempora periculosa, quod abundavit iniquitas et refrixit charitas, quod vere nunc deficit sanctus, quod diminutae sunt veritates a filiis hominum: quod omnes declinaverunt, simul inutiles facti sunt, quod non est qui faciat bonum, non est usque ad unum, quod quotidie perditi homines Judaica rabie crucifigunt sibimetipsis Filium Dei et ostentui habent, quod sine intermissione thesaurizantes sibi iram in die irae, assidua igni aeterno seipsos pabula subministrant. Et quis universa enumeret? Ista et his similia intentiore intuitu conspicientes, atque intra mentis eremum coram Domino deflentes, ut carbo carbonem, alter alterum accendamus, [Col. 0241C] ne fons ille misericordiae semper patens super nos se contineat, obsecremus, in domo luctus cum sapienter moerentibus, non in domo convivii cum stultis epulantibus esse eligamus, ut et nobis a Domino dicatur: Et vos igitur nunc quidem tristitiam habetis. Iterum autem videbo vos, et gaudebit cor vestrum, et gaudium vestrum nemo tollet a vobis (Joan. XVI) . Ecce autem dum haec scribo, luctui nostro congruens luctuosus nuntius supervenit, et cum uberibus lacrymis memorandum illum, illum Gerardum nostrum, nostrum plane nostrum, a nobis recessisse, et, ut quod vere sentio dicam, non de vita in mortem decidisse, sed mortem vita commutasse narravit. Quod ubi repentina relatione cognovi, [Col. 0241D] ut in re inopinata fieri solet, aliquandiu haesi. Dehinc eum coram fratribus vix voce ad hoc sufficiente absolvens, interiore me igne urgente surrexi, et ecclesiam petens mox agendam incepi. Ubi ejus dulce funus, quamvis absentis, et tarde cognitum, multis, ut dignum erat, lacrymis prosequens, et vigilia Epiphaniae Domini sacri corporis et sanguinis pro eo ipse hostiam offerens, piam animam piissimo Redemptori, cui semper adhaeserat, commendavi. Ut enim caetera ejus bona taceam, quae proprium et prolixum exposcerent, tractatum: in quo rectius Domini promissum implebitur, dicentis: Qui manducat carnem meam, et bibit sanguinem meum, in me manet, et ego in eo (Joan. VI) : Et rursum: Ego sum panis vitae qui de coelo descendit: si [Col. 0242A] quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum (ibid.) , quam in hoc nostro mortuo, qui, quoad vixit, panem hunc vitae, hoc est corpus Domini sui, pene quotidie semper ad vitam suscepit? Vivit, inquam, vivit in aeternum qui cum bonae conscientiae testimonio semper manducavit panem, qui dat vitam in aeternum.

Multa quidem, et magna a vestra magnificentia nobis, et vestris Cluniac. impensa beneficia, multas et magnas merito exigunt gratiarum actiones. Sed illud unum nuper collatum, sui magnitudine jure [Col. 0242B] alia, licet magnifica, transcendit, et excellentius benignae mentis vestrae affectum nobis commendat. Quis enim vel hebes non videat quanta in corde ingenuo vis dilectionis exstiterit, quae disruptis mordacibus curis, postpositis regalibus negotiis, tantis reipublicae vestrae implicationibus intermissis, sublimitatem vestram ad invisendos humiles, et devotos filios vestros Cluniacum traxit? Laetatus sum supra modum istud audiens, sed tristatus sum supra modum, tanto me hospiti occurrere non posse cognoscens. Nec me plane retinere ab itinere potuissent, quaelibet, vel quantalibet nostra negotia. Quod enim huic negotio par? Sed sola me detinuit, quam praecavere non potui, ignorantia. Tam tarde quippe ad me pervenit vestri adventus certitudo, [Col. 0242C] ut secundum dies, quos a cursore accepi, nullo pacto nec in Nivernensi comitatu consequi vestigia vestra valerem. Ea de causa cum jam abruptis universis provincialibus retinaculis, non tam ire quam discurrere ad vos usque voluissem, impossibilitate cogente ultra quam dicere possim moestus remansi. Unde quia per me non potui, per quos possum dilecti iter prosequor, et per fratrem Drogonem socium nostrum sapientem, et vobis, ut aestimo, notum, singulari Domino et amico, quae scribere non licuit, mando.

Volenti saepe mihi scribere vobis, et cor meum hoc saltem remedio, amico communicare occurrit quod alibi nusquam. Impatiens enim animus, et se verbis indicare gestiens, loqui aestuat, et veretur: aestuat, ut se aperiat; veretur, ne displiceat. Timet ne, si multum taceat, alienus; si multum loquatur, videatur importunus. Ita fit, ut et loqui, et tacere pariter reformidem. Sed malo quandoque in verbis excedere, quam quae dicenda sunt, reticere. Hoc dixi, ut frequentibus, quas mitto, litteris, viam faciam; et ad eas saepe legendas, etiam pigritantem amicum oculum vestrum aperiam. Eligo magis verbosus amicus permanere, quam [Col. 0243A] taciturnus sensim ab amore languere. Et ne ultra vel me scribentem, vel vos legentem suspendam, illud unum, illud singulariter, illud prae omnibus, et super omnia hac vice omnium rogo, et per eam salutis vestrae spem, quam in vestra Cluniaco habetis, obsecro, ut Ecclesiae illi vestrae, cui post Deum animam vestram commisistis, corpus etiam non negetis. Erit hoc largitatis vestrae donum omni nobis munere charius, quod omnibus Anglicis thesauris gratius accipiemus, si in hoc vos munificum senserimus. Decet Cluniacum corpus vestrum ⁜ (99) saltem post spiritum possidere, ut cui vos in monachatu vovistis, ei post functum sacerdotium vos reddatis. Congruum est, ut locus ille carni vestrae sepulturam provideat, qui [Col. 0243B] toto mundo devotius, animae vestrae perpetuis requiem precibus providebit. Super his commune rescriptum instanter postulamus, et nobis ac capitulo mitti rogamus. De caetero fratrem Durannum, et ejus universa negotia vestrae magnificentiae commendamus: quem quia gratiam coram [Col. 0244A] vobis invenisse audivimus, eum ad praesens ad Angliam destinamus. Specialiter autem de manerio centum marcarum vos rogamus ⁜ (100) , ut sicut illud dono quidem regis, sed maxime vestra benevolentia et studio Cluniacus possidet, ita qualiter in pace semper possidere valeat, provideatis.

Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi. Solebam olim conqueri de silentio vestro, quod dignationis vestrae litterae circumpositis quibuslibet missae, me solum praeteribant; nunc quas possum [Col. 0244B] gratias ago, quoniam et epistolae saepe exhilarant, et nuntii laetificant. Nuper enim et quidam ignotus mihi clericus Antissiodori, et prior Montisacuti ⁜ (101) Cluniaci, praesente conventu tam amicabilia et magnifica retulerunt, ut ferventes jamdudum in amorem vestrum universorum animos [Col. 0245A] multo magis accenderent, et calentes vehementius ignirent. Extulerunt corda audientium in sublime, et tanti muneris largitori medullatum omnes sacrificium obtulerunt, qui cor vestrum clementi manu ad eorum humilitatem diligendam inclinavit, et fortem columnam, cui specialius tota domus ejus Cluniac. innitatur, erexit. Et ne longus fiam, iteratis per praesentium latores precibus rogo, ne in his quae per fratrem Durannum rogavi, repulsam patiar, ut in loco illo locum vestro corpori eligatis, cui caeteris devotius animam devovistis.

Super sollicitudine atque diligentia, etc. Vide inter epistolas Innocentii II, Patrologiae t. CLXXIX, sub num. 280.

Gratias quas possum ago, quod paterna pietate filio pepercitis, et fragili complexioni meae, ne in via deficerem, providistis. Cui condescensioni non debeo videri ingratus, quia jure exuit haeredem, qui non est munificus in haereditatis datorem. Decreveram per praesentium latores mittere digna [Col. 0245C] Patri, et Ecclesiae laboranti, etiam in temporalibus subvenire. Sed quia per me ipsum hoc facere disponebam, distuli. Mandate igitur, si placet, locum ubi congrue usque ad Pascha Domini, aut ipse si potuero, aut alii certe nuntii nostri vos invenire valeant. Per quos rursum et vos invisere, et Ecclesiae necessitatibus valeam subvenire. Interim esse vestrum et statum pacis, mihi et nostris non parum nosse cupientibus, per istos remandate.

Rumor ad nos usque pervenit, quod quidam paternitatis [Col. 0246A] vestrae auribus importuni existant, ut dominus Vizeliacensis abbas de Vizeliacensi monasterio ad Lingonen. Ecclesiam, de abbate in episcopum transferatur. Hos ne audiatis, et nos rogamus, et ipsa ratio implorat. Nec tantum implorat, sed, ut audacter et veraciter loquar, imperat et compellit. Imperat plane et compellit, quia cum jure majestas Apostolica omnibus dominetur, soli tantum rationi subjici gloriatur. Qualem ille faciem loci illius auctoritate vestra a nobis ibi positus invenerit, qualem jam reddiderit, ne longum faciam, vos quidem audistis, sed nos cognovimus; vos forte nostis, sed nos melius. Super aridum et caligosum montem levatus in signum, ita eum pinguem religione, sic eum luminosum bono nomine reddidit, [Col. 0246B] ut in partibus nostris Vizeliacus, excepta Cluniaco, in nostri ordinis studiis nullum patiatur habere priorem ⁜ (102) , vereque etiam de ipso dici possit: Mons coagulatus, mons pinguis: mons in quo placitum est Deo habitare in eo (Psal. LXVII) . Quodque valde difficile, et idcirco mirum est, labore hujus nec turba ibi secretum, nec clamor silentium, nec strepitus ordinem, nec mundus monachis potest auferre quietem. Unde vestrae sapientiae providendum est, ne longo tempore et multo labore parta bona, momento depereant, quia et domus diuturno sudore constructa, una die destrui, et arbor multis annis vix ad fructum provecta, subito eradicari, et puer magna nutricum cura, tandem in virum [Col. 0246C] perductus, uno potest ictu occidi. Hoc de Vizeliaco abbate sublato, provenire timemus. Quod si cum ratione, et auctoritas juvare non potest, recordamini primam curam debere vos vestris, et audite Apostolum dicentem: Operemur bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Gal. VI) . Et qui suorum curam negligit, et maxime domesticorum (I Tim. V) , non est meum sequentia adjungere, nec Patri apostolico, saltem de Apostolo aliqua duriora proferre. Scitis ipse quid sequatur. Hoc idcirco dixi, quia etsi Lingonensis Ecclesia vestra, multo magis Vizeliacensis vestra, multo magis Cluniacensis vestra. Quod igitur magis vestrum est, auctoritate et ratione magis a vobis diligendum et [Col. 0247A] conservandum est. Quod tunc fiet, si domino abbate in locum proprium restituto, nullum adversa suadentem audieritis.

Quantum reverentiae, quantum amoris tibi anima mea in penetralibus suis conservet, novit ille quem in te veneror et amplector. Feci hoc, etiam dum adhuc absentia tua, vultum corporis tui mihi invidens, abscondebat, quia jam fama velocior corpore, beatae animae tuae faciem, oculis mentis meae modo quo poterat, inferebat. At ubi quod diu negatum [Col. 0247B] fuerat tandem sum assecutus, et phantasmata somniorum veritate succedente evanuerunt, adhaesit anima mea tibi, nec ab amore tuo ultra divelli potuit. Ita charitas tua totum me sibi deinceps vindicavit, ita virtutes tuae et cogniti mores rapuerunt, ut nihil mihi de me quod tuum non esset, relinquerent, nihil tibi de te non meum esse permitterent. Mansit in me constanter ex illo tempore, et utinam sic in te maneat Christi causa coepta, mutua charitas, quae sola, quia nunquam excidere novit, morem suum, quantum ad te pertinet, in me optime conservavit. Cumque hanc omni auro chariorem, omni gemma clariorem, in sinu meo reposuerim, in thesauris absconderim, miror quod tanto tempore, non qualia vellem indicia, hujus a te mihi custoditae [Col. 0247C] charitatis acceperim. Ago quidem gratias, quod saepe per quoslibet salutationibus missis, non penitus te amici oblitum signasti. Sed queror, quod certiora per litteras indicia hactenus non dedisti. Certiora dixi, quia nescit charta impressum mutare sermonem, cum loquentium lingua, addendo, vel demendo, injunctam mutet saepius veritatem. Unde, quia ut electus praeliator, paratus in diem belli, pro Ecclesiae Dei periculis, dextra, ut laeva uteris, et per arma justitiae a dextris et a sinistris contemnis, nuntios meos, quos domno papae dirigo, ex parte amicitiae tuae secure committo, quoniam qui alienorum causis assistis, tuorum negotiis deesse non poteris. Per quos, ut querela mea sopiatur, [Col. 0247D] esse tuum, ac reditum, et statum domni papae, non solum legatis meis, sed et litteris tuis committe. Utinam et te a curia laboriosa, et me a cura periculosa expeditum, ut semper optavi, nunquam mutandus unus locus retineret, una charitas uniret, unus Christus susciperet.

Silerem, non loquerer, quiescerem, non scriberem, si charitas spreta spernere, si laesa potuisset dolere. Sed quoniam, juxta Scripturam, et item secundum eamdem, omnia suffert, non potui, vel contemptus contemnere, vel laesus ulcisci Non [Col. 0248A] quo tanti fastigii virtutem, humilitati meae inesse, vel jactem, vel suspicer, sed quia mihi conscius sum, eam tibi etsi non servasse, tamen hactenus servare voluisse. Attestatur huic erga te affectui meo, et qualitas temporis ipsius: in quo cum ipsa charitas vix apparere auderet, simulacrum charitatis se mentiri charitatem nullomodo potuisset. Hoc et Salomonis illa sententia: Non agnoscitur in bonis amicus, nec absconditur in malis inimicus (Eccli. XII) . At e diverso me et bonis tuis nunquam adfuisse, et malis nunquam defuisse, si recolis, agnoscis. Hic plane, hic secundum meam, et fortasse etiam secundum sapientum sententiam: hic, inquam, est integer verae amicitiae modus, si non magis prosperis quam adversis amici amicus communicat; [Col. 0248B] si mala ejus, non minus quam propria sentiat. Hanc erga te, licet non habuerim, habere tamen, ut dixi, conatus sum: quam in tantum habui, in quantum habere nisus sum. Hanc laesisti, quando te a nobis separasti. Hanc sprevisti, quando invitatus, rogatus, adjuratus, redire contempsisti. An non laesisti, quando a Christiani orbis corpore membrum perutile, hoc est, teipsum; infandi schismatis gladio praecidisti? An non laesisti, quando ab universali Ecclesia Christianus, et a Romana episcopus, et a Cluniac. monachus recessisti? An non laesisti pariter et sprevisti, quando praecisionis tuae dolore stimulatos, et idcirco reclamantes, revocantes, retrahentes, me aliosque fratres tuos hucusque non audisti, contempsisti, respuisti? [Col. 0248C] Laboravi clamans, raucae factae sunt fauces meae (Psal. LXVII) : defecit vox clamando stylus obtusus, articuli attriti scribendo, periculum multiplex intentatum, preces effusae, ratio invicta ostensa. Sed nec minae terrere, nec preces mulcere, nec ratio reditum potuit suadere. Nosti quid Pictavis dictum, quid Gratianopoli, anno proximo praeterito, a te mihi ac fratribus, qui mecum venerant, fuerit promissum. Testis est annulus, et fides arctius suo lapide annulo illigata, quam mihi velut subsecuturi obsidem, cum eodem quem dixi, annulo reconsignasti. Sed a me quidem annulus custoditur, a Deo data fides servatur, et adhuc ut fides fidelis appareat, exspectatur. Pentecostes tamen illa, quae in [Col. 0248D] terminum reversionis coram testibus praefixa fuerat, transacta est: et jam anni alterius eadem festivitas in proximo est. Sed forte ea spe, ut tunc innuebas, rem distulisti, qua sperabas ab imperatore Lothario, aut Petrum Leonis Innocentio papae praeferri, aut, utroque deposito, in Apostolica sede alium sublimari. At nunc, quid ultra novarum rerum, vel moliri, vel praestolari poteris, quando et Lotharius mortuus est, et Petrus exstinctus est, et Innocentius in papam ac summum pontificem, primo ab Urbis parte, postmodum a toto orbe, et tandem a tota Urbe sublimatus est, et tota vanitatis spes, divini oris gladio undique circumcisa est? Revertere, revertere Sunamitis; revertere, revertere (Cant. VI) . Nec mireris quod te Sunamitem vocavi, quia et [Col. 0249A] zelo tamdiu obstinatae voluntatis rapior et salutis tuae amore instigor. Nam (quod pace tua dictum sit), Sunamites vere hucusque fuisti, qui a fratribus et domesticis tuis recedens, apud alienos captivus, fere per decennium exsulasti. Non sinas, ut de Behemoth legitur (Job LI) , cor tuum indurari sicut lapidem, nec stringi ut malleatoris incudem, quae quanto frequentioribus ictibus tunditur, tanto durius in semetipsam repressa densatur. Moveat cor tuum saltem sero, fraterna totiesque repetita admonitio; moveat corpus tuum non ad hostes, sed ab hostibus ad cives et parentes felix transmigratio. Laetabimur magis de reddito quam prius gaudebamus de possesso: et si non abuti hoc verbo volueris, eo eris gratior, quo fuisti tardior. Quod [Col. 0249B] si consilium meum hoc jam non novum sed antiquum tibi placet, scripto vel certo nuntio remanda, ut quia rari amici multique te inimici circumstant, sicut veniendi consilium, sic, si necesse fuerit, dare possim et veniendi subsidium. Si aliud (quod a te Deus avertat!) forte deliberasti, et illud significa, quia, ut aliquid in fine litterarum mordacis veritatis adjungam; si et ista contempseris, non poterimus te plus quam tu diligere, nec jam revocare, si deliberasti tam obstinate perire.

Cum sapientem et religiosum vos et fuisse sciam, [Col. 0249C] et esse non diffidam, mirari non satis sufficio, quod primitias praesulatus vestri (quae rogo, ea qua dicuntur, pace suscipite), tanto studio monachorum insectationibus dedicastis. Quos enim religionis major professio, religioso magis episcopo commendare debuisset; nescio unde emergente occasione, duriorem, ut dicitur, prae caeteris experti sunt hostem, qui prae aliis vos magis debuerant sentire parentem. Et cum Scriptura dicat: Dominus justus concidet cervices peccatorum (Psal. CXXVIII) , decuisset, ut mihi videtur, et gladium examinis vestri prius splendescere in colla resistentium impiorum, quam limari, vel exeri in jugulos obedientium monachorum. Nec deesse potuissent, proh! mactandae [Col. 0249D] mucroni vestro victimae, cum tot pepererit infelix terrae vestrae fertilitas diversorum graduum sacrilegos, schismaticos, haereticos tam occultos quam publicos, ut si parcere non decrevisset, ante potuisset hebescere, quam universos exstinguere. Quod si forte ad illa illibato acumine perdurasset, tunc demum justum fuerat converti ad levia monachorum, cum fuissent desecta gravia laicorum. Sed quod magis indecens, ne dicam, turpe est, non de gravibus, vel levibus vitiis, sed de rebus pecuniariis, inter [Col. 0250A] sanctum episcopum et religiosos monachos, quaestio versatur. Nec attendit Apostolus episcopis, aut monachis, sed ipsis laicis, dicens: Omnino delictum est, quod causae sunt inter vos (I Cor. VI) . Sed quia vos tam divinarum quam humanarum legum peritum novi, utpote qui aliquando de his vobiscum publice et privatim contulerim, recordamini legis divinae, quae dicit: Quidquid vovisti, reddes pro salute tua Domino (Deut. XXIII) ; Et: Noli transgredi terminos antiquos, quos posuerunt [statuerunt] patres tui (Prov. XXII) . Recolite et illud Romanae legis. Nihil tam juri naturali conveniens est, quam voluntatem Domini, volentis in alium rem suam transferre, ratam haberi. Haec idcirco dico, quia cum constet apud nostros, et forsitan vestros, ne dicam apud vos, fratres [Col. 0250B] de Podioleno ⁜ (104) ecclesiam Sancti Martini, dono praedecessoris vestri Aurasicensis episcopi, et concessione domni Urbani papae, non tantum juris proprietate, sed et corporali possessione, legali, quod ipse nostis, tempore possedisse, a vobis tamen nimia, ne dicam injusta et damnosa, ne dicam calumniosa vexatione, quod nunquam hactenus, fatigantur. Qui cum et instrumenta factae donationis, et subsecutae, ut ipsi dicunt, et nos vidimus, transactionis ostenderint; quae si probabilia sunt, vicem testium obtinent; nec si pacem quam persequuntur apprehendere, nec requiem talibus praecipue necessariam, a patre filii, ab episcopo monachi, obtinere praevalent. Insuper quod de tanto viro credere valde durum esset, nisi rerum ipse effectus doceret, [Col. 0250C] apostolica scripta, quae alios juvare consuerunt, fratribus illis praeter solitum nocuerunt. Quae cum charitati vestrae, ut audivi, praeciperent, ut in illa interdicti sententia a vobis in Ecclesiis promulgata, manus sibi decisoria reservaretur, octo tantum diebus obedistis, cui obedientiae annuam inobedientiam rependistis, cum Ecclesias illas, contra praecepta apostolica, divinis officiis vacare fecistis. Sed quid plura? Parcite, si placet, amicis, fratribus, filiis, ne gloriae vestrae maculam inferre velitis; et de ignominia vilium hominum gloriari, et de spoliis egenorum ditescere cupiatis. Quod si non placet, denuntiate diem, in quo, licet nihil de amico lucremur, apostolico examine, et quae vestra sunt retinere, [Col. 0250D] et quae aliena, non vestra esse, quamvis justo serius cognoscatis. Sed inviti causas intrabimus. Ad quas nisi unco violenti traheremur, lites judiciorum, maxime episcopalium, subterfugere, et gratum voluntati, et congruum esset professioni.

Gloriosus rex Francorum Ludovicus, et ante miserat, et nunc iterum nobis misit nuntios suos: quos et vobis dirigi, et per manum nostram, quod a vobis petierint impleri, rogavit. Qui quamvis per seipsum, ut pote insignis flos et praefulgidum germinis vestri sidus, cuncta quae voluerit, apud vos debeat obtinere, quia tamen me precum suarum mediatorem elegit, rogo ut sicut ipse hoc per me petendo, efficacius se impetrare confidit, ita vos largiendo, non frustra eum istud sperasse monstretis. Cumque ipse superna gratia, et regni terminos pene duplicando et juveniles annos virtutibus adornando, summa vestri generis gloria sit, non debet [Col. 0251B] aliquam in precibus suis pati repulsam, cui et regia magnitudo, et sanguinis communio cuncta de vobis sperare suadent. Et cum derivato a patre nomine, regis patruus dicamini, decet vos et ejus regno consulere, et ipsi ut filio in omnibus providere. Quod utrumque simul implebitis, si eum in praesenti negotio audieritis. Sed nolui illud his, quas mitto, litteris inserere, quia plenius id ab ore nuntiantis, quam a manu scribentis accipere poteritis. Hoc postquam agnoveritis, quod tamen et jam audistis, oro ne innocenti puero Patrum peccata, ne regina vel regalium aulicorum veteres forsitan culpae, novo regi noceant, quia juxta divinam prophetae sententiam: Non portabit filius iniquitatem [Col. 0251C] patris, nec pater iniquitatem filii (Ezech. XVIII) . Date operam, quod et facere pro cunctis mortalibus natura ipsa compellente, debetis, profectibus et honori ipsius, quoniam et in profectu ejus vos proficere, et honorem ipsius vobis, ut credo, gloriam parere sentientis.

Festinante ad reditum nuntio vestro, et Quadragesimalis temporis opportuna importunitate prohibente, respondere nuper litteris vestris non potui. Potuissem quidem cuilibet dictanda ingerere, sed [Col. 0252A] malui in cor vestrum ex corde meo, quam ex ore alterius mandanda transfundere. Illud quare maluerim, haec causa est: Habent vina hunc morem ut, de vase in vas frequenter transfusa, a virtute naturali languescant: si recentia hauriantur, vini saporem integre servasse probentur. Sic verba per aures alienas aliorum cordibus committenda, referentium inscitia, incuria, industria, aut non intellectam, aut neglectam, aut depravatam, quandoque augent, mutant, minuunt veritatem. Unde quia certius quisque cor suum quam alter agnoscit, verius seipsum quam alter exponit. Illud ut fugiam, istud ut assequar, proposui semper, quando vacat, amico, cui me totum debeo, non cujuslibet, sed mihi ipsi me exponendo [Col. 0252B] committere ut et falsitatis suspicio tollatur, et dilecto prae caeteris, remotis caeteris per seipsum animus colloquatur. Mandastis quid de ordinibus apud Charitatem factis, novo homini nova verba loquenti respondere deberetis. Ad quod respondeo, non debere veterem et expertum vereri inexpertorum novitatem verborum, quia et frenorum in primis impatiens equus, diuturno cursu paulatim lentescens, nec stimulis ad ultimum proprio jam cruore imbutis obedit, et pugil recenti virtute importabilis, infirmiori persaepe collegae succumbit, et mucro noviter exacutus, vel feriens, vel otiosus hebescit. Ita omnium rerum novarum immoderatus modus se habet, ut ipsa sui novitate sibi et aliis admirandus, in primis ferveat, citiusque sperato tepescat. [Col. 0252C] Praestringit oculos corusci instar splendoris, qui sicut se repentinus ingerit, sic vix visus recedit. Itaque noctem illustrat, ut densiores tenebras recedens relinquat. Durandum est idcirco, et novitatis levitas constanter ferenda, quia qui adhuc recenti spiritu fervens, putat omnia sibi licere, cum exhausto pectore nihil potuerit, discet nunc loquax quandoque silere. Proferentur suo tempore nova loquenti de thesauro Romanae gazae privilegia nova et vetera: quibus ut monachi Cluniacenses a quo maluerint Catholico episcopo sacros ordines suscipiant ⁜ (105) , apostolica auctoritate decernitur, et omnis contradicens, nisi admonitus resipuerit, anathematis [Col. 0253A] vinculo innodatur. Misissem sanctitati vestrae exemplaria eorum, sed quia ille, de quo agitur, nostrum se amicum hucusque, aut exhibuit, aut dixit, non est laedendus amor: qui si est, apparebit; si non est, non latebit. Eapropter proposui ei scribere et de his alterum experiri. Qui si amator est, amici gratia querelam deponet; si non, non vobiscum, sed nobiscum de his aget. Non est justum ut de re, quam nec vobis, nec pro vobis, sed nobis, et pro nobis fecistis, aliquid molestiae sine nobis sentiatis. Ero ipse scutum vestrum, quo protectus aut jacula immissa ab hoste non sentietis, aut, nisi, me transfixo, sentire non poteritis.

Sed ecce dum haec paro, velut futurae litis diremptor, nuntius intervenit: et rem de qua agebam, [Col. 0253B] pacis transactione, judiciis exemptam retulit. Dixit: Trecensi cum Antissiodorensi episcopo de pace convenisse, et post collatum de re jam dicta quaestionem, omnium sopita simultate, pacifice abinvicem recessisse. Quae utrum sic se habeant, rescribite, ut, si verum est adgaudere; si falsum, ad ea quae praemisi me celerius valeam expedire. De sequenti quod litteris indidistis capitulo, id responsi accipite. Missus est a festo sancti Martini [Col. 0254A] nuntius Romam, unus ex circumpositis nobis prioribus, quem quia non agnoscitis, nec nomino, idoneus tamen, qui in hebdomada mediam Quadragesimam proxime praecedente, rediit. Dixit se lustrando cellas Cluniacenses, et monasteria nostra cis Appenninum sita, in Italia moram fecisse; indeque usque ad mare Veneticum, omnia peragrando, Romam pro injunctis negotiis summo studio contendere voluisse, nec potuisse; capi monachos, spoliari episcopos, interfici clericos, nec illis religionem, nec istis dignitatem adesse vel in modico posse. Itinera obstructa latronibus, raptoribus campos, gladiatoribus silvas oppletas, ipsumque Latium, singularem olim Romanae gloriae sedem, non civibus, sed barbaris et hostibus saevissimis substratum [Col. 0254B] gemere. Cumque sibi interclusa omnia cerneret, meliore usus consilio, misit loco sui fratrem quemdam, olim domni Matthaei Albanensis episcopi capellanum, virum quem et ipse novi strenuum, domino papae, cardinalibus, et caeteris, qui supersunt, optime notum, utpote qui multis annis in curia moratus, et iter eorum per diversa persecutus est. Huic omnia injuncta injunxit, et illum cum litteris nostris vestrisque direxit. Hunc ante Pascha [Col. 0255A] Domini, cum ipsius auxilio Domini rediturum exspecto, cuncta reverentiae vestrae, quae retulerit, relaturus. Et si quid, quod non credo, perfectionis negotio illi defuerit, demum exsecuturus. Pro Guarino clerico, monachum nostrum praecurrente, satis sobrium vobis Dominus papa mandatum imposuit, ut si libera praebenda pateret, ei daretur; si non, prima quae occurreret praeberetur. Sed quae vel Cluniaco ipsius domini papae precibus et praecepto data prius fuerat, non patet; vel quae filio Oduini, non patet. Et quia praeter has duas nulla, ut aestimo, ad praesens residua est, nulla danda est. Cum dehinc alia occurrerit, aut praeceptum implebitis, aut a praecepti auctore sententiam immutari rogabitis. Interim, et si ille, ut audivi, Romam [Col. 0255B] redierit, et illud notum facite.

Magister Gebuinus archidiaconus vester ⁜ (106) , Dominica instantis mediae Quadragesimae Cluniacum venit. Interrogatus a me quo tenderet, quae causa itineris esset, respondit Romam se tendere, causam itineris legationem Lingonensium esse. At ego et vultum nubilum in eo, et Garinum fratrem ejus cum eo attendens, intellexi dolos in vulpe latentes, nec dissimulandum ratus, conveni hominem, et nudi manu sermonis cor velatum retexi. Dixi frustra eum conari contra ictum fluminis, nequidquam vires [Col. 0255C] insumere, posse illum undarum molibus obrui, non posse indomitam vim fluctuum retrorsum cogi. Cedendum vel ratione religioni, vel necessitate fortiori, subditum a praelato, clericum ab episcopo, precibus, non minis; humilitate, non contumacia; vultu supplici, non voce minaci, praebendam vel quidlibet tale extorquere non posse, impetrare valere. Quod si mallet in incepto persistere quam consulto acquiescere, sciret addi quantulamcunque virtutem meam viribus vestris, priusquam utrumque deficere, quam sinerem constanti justitiae pertinacem injustitiam praevalere. Haec audiens, velut telo compunctus, se a me proripuit; nec multum moratus, demum rediit. Dixit se saniorem reverti [Col. 0255D] quam recessisset, profuisse sibi austera, nihilque mellitum sonantia verba; amarum vere cor a vobis se retulisse, sed jam dulcedine amaritudinem commutasse; velle se de caetero praecepto vestro, meo consilio subdi; orare ut mediator existens pacatum jam et obedientem famulum Domino, filium patri, archidiaconum episcopo reformarem, daremque operam, ut talem vos ei restituerem, qualem se vobis amico studio comparassem. Necesse sibi esse [Col. 0256A] propter assumptum legationis munus ire quo coeperat, sed fidelem veraciter non phantastice jam factum vobis, non contra vos iturum, fidemque deinceps domi forisque fideliter servaturum. Cumque se id mihi nondum persuasisse sentiret, apprehensa manu mea, indeque osculo petito, ut mos est, in talibus fidem dedit. Rogavit deinde, ut, missis litteris, quae dicta factave fuerant vobis nota facerem. Sic eo quo venerat die recessit. Sed quoniam, juxta quod dicitur fere

Desiderabilem supernae consolationis thesaurum in litteris vestris, sancte Pater, inveni, quae super mel et favum dulces, laetificaverunt spiritum meum, in docendo spiritualem medicum, in operando, coelestem exprimentes philosophum: in quibus charitatis affectus, naturae facundia, gratiae redundat disciplina. Vos enim divini, ut credo, non ignarus consilii, tanquam ex Jacob factus Israel, et cogitatis fideliter, et profertis utiliter, et efficaciter adimpletis. Hujus rei gratia, velut umbram aestuans, fontem sitiens, vestram desidero videre beatitudinem. Jucundatur vultus hilaritate confovendus et [Col. 0256D] dulciloquio, laetatur animo vestro informandus exemplo, et utriusque hominis status desiderat videre visionem hanc grandem. Sufficit enim mihi ut videam vos, ut vobiscum sim antequam moriar. Vos quidem, ut pace vestra fatear, alter nostri saeculi Joannes videmini, qui doctrinae fluenta de ipso Dominici pectoris fonte hausistis: unde his, qui et prope et longe sunt, eructare sufficiatis occulta coelestium mysteriorum, documenta Scripturarum, [Col. 0257A] confutationes haereticorum, ita ut omnes qui audiunt dicant: Gloria in altissimis Deo, quia propheta magnus surrexit in nobis. Gaudens igitur gaudeo in Domino, quia religionis vestrae aromata, quae mihi absenti suaviter et mirabiliter redolent, oleum effusum nomen vestrum, largiente Domino, et oculis inspicere, et ut expressius loquar, manibus merui contrectare. Nomen vestrum mihi mel in ore, in aure melos, in corde jubilus. Nomen vestrum melius est quam divitiae multae. Unde festivam amabilis personae vestrae reverentiam, in qua multum Deo complacuit, piae recordationis amplector desiderio, imo propter indissolubile dilectionis vinculum propriis visceribus alligavi stylo, ut ita dixerim, adamantino. Vos quidem estis vas aureum, vas electionis [Col. 0257B] in domo Domini, speculum et forma vivendi, cujus munda coram Deo conscientia, coram hominibus bona fama, opera recta, verba utilia. Quod totum Deo spectat ad gloriam, vobis ad coronam, nobis et bonis omnibus ad generalem laetitiam. Cujus servitio et devotioni, meipsum, ultra quam credi potest, et expono et exposui. Ideo autem aliquid in vobis laudare praeterimus, ne sermo noster adulationem redolere videatur. Sed cogit nos vestrae religionis integritas, sapientiae gloria, reverentia morum, funiculus triplex qui difficile rumpitur, ita ut in religione discretionem, in sapientia humilitatem, in moribus dulcedinem admiremur. Superest quod dignius est laude, inanis gloriae remotio: quam sic [Col. 0257C] penitus vacuastis, ut in vobis impletum sit quod dicitur. Virtutis fructum sapiens in conscientia ponit, minus perfectus in gloria. Olivam uberem, et speciosam vocavit nomen vestrum Deus. Et tamen ad vocem loquelae grandis, ignis non exarsit in ea, nec combusta sunt omnia fructeta ejus, quia sic virtutes vestras in occulto mentis absconditis, ut odorem inanis gloriae fugiatis. Praetereo ego minora bona majoribus obumbrata, virtutes vobis communes, et aliis singulares.

In his omnibus, imo in uno horum omnium vulneratis cor meum, nec possunt aquae multae hanc exstinguere charitatem, quia et si mundani fluminis unda cor meum circummovet, ignis tamen vestrae charitatis assidue et memoriter ardens, fluctus inundantes [Col. 0257D] absorbet. Sed insipiens ego, qui praesumo docere Minervam, qui totus caecus volo illuminare videntem. Sed hoc facit illa, quae nescit fucum simulationis, charitas scilicet, quae jubet me totum exponere vobis. Volo linguam retinere, sed ipsa non permittit, stylum manu dimittere, sed ipsa interdicit. Timeo sermonem prolixum, et incompositum. Sed ipsa dicit: Fac quod vis, quia singulari amico singulariter scribis. Mandastis ut vobis rescriberem [Col. 0258A] de abbate Pontiniacensi vel episcopo Antissiodorensi, quid de ordinibus apud charitatem factis sentiret, vel si sermonem rigidum alicujus consilii malleo domuisset. Dixistis vos scutum meum esse, quo protectus, aut jacula immissa ab hoste non sentirem, aut sine vobis transfixo, sentire non possem. Volo gratias reddere, sed munus gratiam transcendit, et ideo lingua a gratiarum actione quiescit. Verumtamen homo ille, sicut vos audistis, ante bellum arma deposuit: et qui se sibi leonem reddiderat, ad nos se agnum mansuetissimum destinavit, et ante tempestatem, navem submergens, quidquid erat querelae in pace dimisit. Cognovit quia ratione caret, ut novi antiquis, imperiti magistris rudes praeferantur emeritis. Nullam praebendam esse apertam [Col. 0258B] manifestis assertionibus declarastis. Magistro Guarino, juxta consilium vestrum, praebenda conservabitur, nisi ab auctore sententiae sententia commutetur. Nulli amplius praebendam promittam, quia etsi non laedit promittere, gravat tamen quandoque adimplere. Quod Gebuinum ita fervide convenistis, et post eum nuntium mittendo, astutiam astutia praevenistis, divinum fuit consilium, et vestrae sapientiae certissimum documentum. Eapropter in ore nostro personat gratiarum actio et vox laudis. De nuntio nostro et vestro, qui nunc venit, et alteri injuncta injunxit, laudamus, quoniam aliter fieri non potuisse cognoscimus. Sane exspectatur a nobis sicut pluvia in vellus, ut frementium clericorum iram [Col. 0258C] retundat, ut mucrone apostolicae vindictae inobedientes coarguat, ut nescientes intelligere faciat quanti sit ponderis apostolica praecepta contemnere, et Cluniacensi nomini derogare. Ipsi enim sunt qui nec Deum timent, nec hominem reverentur, filii alieni, sapientes ut faciant mala, bene autem facere nescierunt (Jer. IV) : muscae morientes, quae perdiderunt omnem suavitatem unguenti (Eccli. X) : muscae Aegypti (Exod. VIII) , a quibus inquietamur, quae bibunt sanguinem de aqua factum, quorum omnium primogenita moriuntur, ventus turbinis veniens ab aquilone, nubes excaecans, ignis involvens, mali animo, pejores lingua, pessimi vita. Vos autem, qui cum Domino ascenditis Jerosolymam, clamate [Col. 0258D] ad Dominum clamore cordis altissimo, ut protegat nos sub umbra alarum suarum, donec transeat iniquitas; et ad nihilum deducat tribulantes nos, qui solus laborem et dolorem considerat. Salutat vos Manasses Rumiliacensis, reverendus filius noster, et singularis amicus vester. Salutat vos Odo archidiaconus nepos meus ⁜ (107) , tam specialiter vester quam singulariter noster. Salutat vos Nicolaus servus vester, qui in dilectione vestra nullam ponit mensuram, sed specialius omnibus vestram [Col. 0259A] assidue repraesentat memoriam. Hic adjutor noster est, et vestri gratia praecipue nos diligit, et diligendo nos custodit. De Ascelino vestram paternitatem rogamus, ut eum nobis remittatis, quia ecclesiae Sanctae Margaritae ⁜ (108) super omnes, et necessarius est, et specialis. Rogat hoc mecum Dominus Manasses speciali amore, qui multum vos diligit in veritate.

Rogati rogamus, ut paterna pietas nobilis filiae preces exaudiat, et eam eligendi libertatem, quam minoris nominis, inferioris dignitatis, episcopatus, [Col. 0259B] abbatiae, canonico et communi jure obtinent, nobili, magnae, famosae, Lingonensi Ecclesiae, conservari jubeat, ut et ipsi simultatum occasiones amittant, et de pace eis per vos provisa, Deo et vobis gratias agant. Filium ducis Burgundiae nostrae, majestatis vestrae clementiam nunc primum adeuntem, vobis attentius commendamus, ut eo a vobis amore et honore suscipiatur, quatenus et bonae spei filius, bonum patrem se adiisse gratuletur, et vestro obsequio multo magis in posterum obnoxius reddatur.

[Col. 0259C] Scripsi nuper longiores, nunc breviores litteras mitto. Quae idcirco elingues sunt, quia in lingua latoris confidunt; nec alia fuit causa illarum, quam ut legentem ad portitorem mitterent, et ab eo exigi quod ipsae reticebant monerent. Unde dum has perlegitis, a ferente, ut referat quod istae silent, perquirite: et ab eo, quod nec a me, nec ab eis potestis, audite. Est hic quem loquimur Gebuinus, mihi et vobis notissimus, mihi vobisque, ut credo, charissimus.

Visitet te Oriens ex alto, o bone vir, quia visitasti [Col. 0259D] me in terra aliena, et in loco peregrinationis meae consolatus es me. Benefecisti, intelligens super egenum et pauperem. Absens eram, et absens jam longo tempore, et recordatus es nominis mei, homo magnus, occupatus in magnis. Benedictus sanctus angelus tuus, qui pio pectori tuo id suggessit. Benedictus Deus noster, qui persuasit. Et teneo unde glorier apud extraneos, litteras tuas; et illas litteras, in quibus tuam mihi animam effudisti. Glorior, quod me habeas non modo in memoria, [Col. 0260A] sed et in gratia. Glorior privilegio amoris tui. Refectus sum de abundantia suavitatis pectoris tui. Non solum autem, sed et glorior in tribulationibus, si quas dignus habitus sum pro Ecclesia pati. Haec plane gloria mea et exaltans caput meum Ecclesiae triumphus. Nam si socii fuimus laboris, erimus et consolationis. Collaborandum fuit et compatiendum matri, et ne de nobis quereretur dicens: Qui juxta me erant de longe steterunt, et vim faciebant qui quaerebant animam meam (Psal. XXXVII) . Deo autem gratias, qui dedit ei victoriam, honestavit eam in laboribus, et complevit labores illius (Sap. X) . Tristitia nostra in gaudium, et luctus noster versus in citharam est. Hiems transiit, imber abiit, et recessit. Flores apparuerunt in terra nostra, tempus putationis advenit [Col. 0260B] (Cant. II) . Amputatum est sarmentum inutile, putre membrum. Ille, ille iniquus, qui peccare fecit Israel, morte absorptus est, traductus in ventrem inferi. Fecerat quippe, secundum prophetam, pactum cum morte, et cum inferno foedus inierat (Isa. XXVIII) . Ideoque, juxta Ezechielem, factus est perditio, et non subsistit in aeternum. Alius quoque omnium sicut maximus, ita et pessimus inimicus, abscisus nihilominus est. Et is erat unus ex amicis Ecclesiae, sed illis de quibus solet queri et dicere: Amici mei, et proximi mei adversum me appropinquaverunt, et steterunt (Psal. XXXVII) . Si qui restant, cito speramus de similibus idem judicium. Prope est ut revertar ad fratres meos, si vita comes fuerit, per vos, sicut intendo, transiturus. Interim commendo [Col. 0260C] me sanctis orationibus vestris. Salutamus fratrem Hugonem camerarium, et omnes qui circa vos sunt, cum reliqua sancta multitudine.

Gratias omnipotenti Regi regum, cujus regnum regnum est omnium saeculorum, qui imperatoriam majestatem vestram super omnes Christiani nominis principes exaltavit, et ad tuendam toto orbe Ecclesiam suam, velut in medio Orientis, Occidentis, Aquilonis constituit. Unde olim Aquilonalibus barbaris, [Col. 0260D] sed et ultimis ac pessimis Christiani nominis inimicis Arabibus, in Occiduas et Meridianas plagas irruentibus, regni vestri partes, et si oppugnari, nunquam tamen expugnari permisit, sed in vos magni illius Romani imperii gloriam nomenque transfudit. Voluit, ut sicut potestas, sic et vocabulum ad vos transmigraret, ac religione mutata, imperio translato, sicut a pagano Romulo Roma dicebatur, sic a Christiano reparatore Constantino vestra urbs Constantinopolis vocaretur. Hanc, ut dixi, [Col. 0261A] velut metam intransmeabilem, velut invictum obicem, velut praefixum, quem nunquam liceat transgredi, terminum, omnia providens supernus oculus paganis regibus, barbaris gentibus posuit, quo Oriens terreatur, Boreas subdatur, Occidens defendatur. Isto plane regni vestri obice repulsi, et antiqui erroris, si qui supersunt, pagani, et novi hostes Christiani nominis Turci, sedibus propriis contenti, in seipsos reprimuntur, ut nec aliena invadere audeant, et divini brachii virtute manum potentiae vestrae roborante, sua etiam plerumque amittant. Super quibus regali magnitudini nos quidem, licet humiles, gratias agimus; a Deo vero aeterna vos decorandum corona, si in his fideliter permanseritis, nec in modico dubitamus. Praeter haec pro Hierosolymitano [Col. 0261B] rege, pro Antiocheno principe, pro universis denique Gallis nostris, fidem vestram et nobilitatem rogamus, ut quia ipsi magnis urbibus, praediis, parentibus, et locuplete patria, Domini Christi amore dimissis, loca redemptionis humanae, non altero quam sui sanguinis pretio mercati sunt, et proprio assidue periculo defendunt; vos ejusdem Christi vestri amore eos sustentetis, foveatis, juvetis, ne tanto zelo fidei, tantisque laboribus parta (quod absit!) pereant. Erit illud non tantum merces fidei vestrae, sed etiam tutela non parva imperii vestri, quando sicut vos Aquilonis, sic et illi impetus Orientis obtundent. Fecit hoc inter egregios principes recensendus Alexius pater vester, cui sicut in regno feliciter successistis, sic decet ut in tam bono opere [Col. 0261C] felicius succedatis. Qui inter multa laudabilia quae gessit, non passus Graeciam suam, sua universa bona includere, ad remotissimos manum beneficii sui extendit, et non solum transmarina, sed etiam transalpina loca copiosis muneribus, et pretiosis ornamentis ditavit. Inter quae Cluniaco monasterio, omnibus Latinis regibus et gentibus notissimo, eique subdito magno et religioso loco, qui Charitas dicitur, monasterium juxta ipsam regiam civitatem, quod Civitot vocatur, dedit, et in perpetuum abbatis Cluniacensis et prioris de Charitate obedientiae subjecit. Quod nostris aut mortuis, aut recedentibus, aut expulsis, alieni monachi invaserunt, et jam, ut audivimus, fere per triennium abstulerunt. Oro igitur, [Col. 0261D] et mecum universa Cluniacensis congregatio majestatem, et pietatem regiam deprecatur, ut nobis, et loco de Charitate per harum litterarum latores monasterium ablatum restitui faciat, et pro aeterna animae suae salute, servos Dei ibidem habitaturos ab injuriis defendat, et in pace custodiat. Et ut aliquid beneficii spiritualis vobis ista facientibus rependamus, sicut praecessores nostri, ac nos ipsi, reges Francorum, reges Anglorum, reges Hispanorum, reges Germanorum, ipsos imperatores Romanorum, ac vicinos vobis reges Ungarorum confratres et comparticipes omnium beneficiorum Cluniacensis congregationis fecimus, ita sublimitatem vestram, ex parte omnipotentis Dei, et beatissimae Mariae semper virginis Dei genitricis, et sanctorum apostolorum, [Col. 0262A] et omnium sanctorum in eisdem spiritualibus beneficiis, plene et perfecte, in quantum licet, suscipimus, ut omnipotens Salvator, et hic temporale regnum vobis adaugeat et conservet, et in futuro cum sanctis regibus vos ad sempiternum perducat. Amen.

Quamvis et terrarum remotio et linguarum divisio, nobis invicem et vultus invideant et verba subducant, tamen unus Dominus, una fides, unum baptisma, [Col. 0262B] una charitas et divisa conjungere, et affectus unire, et sermones debent aliquando communicare. Debemus eo glutine uniri in terris, quo nunquam dissociandi cohaerere exspectamus in coelis, ut illud in miseriis sit nobis refrigerium, quod in beatitudine perfectum erit praemium. Utinam posset in me corpus quod concupiscit spiritus, ut urbem, a coeli rege Jesu Christo et a principe terrae Constantino in Christo fundatam videre, et in ea non aedificia vel ornatus, sed fidem Deo subditorum principum et prophetarum, apostolorum, evangelistarum, ac multorum martyrum, de diversis mundi partibus illuc translatorum, velut, commune coemeterium videre et adorare possem! Funderem qualescunque [Col. 0262C] preces ad sanctos illos fidei, et spei nostrae Patres magnaque mihi spes consequendae gigneretur salutis, si quos ejus habui praedicatores, habere mererer et pro ea intercessores. Viderem et optabilem faciem vestram, et in vobis beatos urbis vestrae pontifices venerarer, et ex eorum beatitudine, multiplicem miseriam meam, ut par esset, deflerem. Inirem foedus nunquam dissolvendum, et in mutuum ac spiritualem amorem, nisi forte sperneretis, jurarem. Orarem praesens quod et absens rogo, ut me et Cluniac. fratrum ovile in vestris populique vestri precibus spirituali charitatis dono susciperetis, quod et a nobis, quod ad nos vel nostros pertinet, pari affectu consequeremini. Rogarem post illa quod et nunc rogo, ut Cluniac. Ecclesiae et monasterio [Col. 0262D] de Charitate locum, qui Civitot dicitur, juxta Constantinopolim positum restitui juberetis, ac dominum imperatorem, si necesse esset, pro eo restituendo rogaretis. Dedit illum Cluniaco, et monasterio de Charitate, etiam apud nostros magni nominis, et gloriae imperator Alexius pater ejus: cui sicut in regno, sic multo magis in justitia et pietate, illum decet succedere. Commendamus ergo excellentiae pontificali monachorum et fratrum nostrorum humilitatem, ut per eos nobis nostra restitui faciatis, quatenus et justitia quod suum est consequi, et a Patre filii mereantur exaudiri.

Ago gratias Deo, adgaudeo, charissime, tibi, quod divini seminis, cujus olim in te flores in devotione, frondes in devoto sermone conspexeram, nunc in coelesti, quod assumpsisti, proposito felices, ut fama se habet, sanctorum operum fructus conspicio. Non possum dicere quam laetus audiam qualiter mundani gloriam fastus, quam quidem non in te, sed te in ea sublimiter videre solebam, mentis tuae pedibus contemnendo subjeceris, qualiter luxus undique blandientes, et circumfluentium Babylonicarum flumina voluptatum, deliciis paradisi Dei et torrente voluptatis ejus commutaveris, quomodo quondam loquacis curiae lingua, et regalis aulae pene solus [Col. 0263B] interpres, nunc velut homo non audiens, et sicut mutus non aperiens os suum, negotiosum otium et religiosum silentium elegeris. Monet me (et utinam ad imitandum!) quod felici commercio regem rege, regnum regno, vitam vita, gloriam gloria: sed fallacem veraci, mortalem vitali, fugacem aeterna commutaveris: et misera spe, quam in mundo habebas, deposita, beatam spem, et adventum gloriae magni Dei, et Salvatoris nostri Jesu Christi, nunquam ab eo fallendus exspectes. Congratulor te duri exactoris jugo abjecto, jugo Christi suavi, et oneri levi colla submisisse, ac de lutosis Aegyptiorum operibus, ad Israelitarum munda sacrificia transmigrasse. Sed ut aliquid admonitionis subinferam, oportet te in hoc divino opere, quod cepisti, sollicitum ambulare [Col. 0263C] cum Deo tuo, ne a fervore incipiens, in teporem convertaris, ne lampas tua in mediis tenebris exstinguatur, ne dies in noctem mutetur, quia Multi vocati, pauci electi (Matth. XXI, XXII) ; quia, Omnes quidem currunt, sed unus accipit bravium (I Cor. IX) : quia, denarius diurnus non mane, vel sexta, sed sero redditur (Matth. XX) : quoniam, ut saepe audisti, nota illa et superconcupiscibilis aeternitatis merces inchoantibus promittitur, sed perseverantibus datur. Sic igitur ambula ut pervenias, sic curre ut comprehendas, sic pugna ut vincas. Aderit, si perstiteris, agoni tuo supernus inspector, qui conterens Satanam sub pedibus tuis velociter, faciat te feliciter pugnare, felicius vincere, felicissime coronari. [Col. 0263D] Jam, quod Cluniacum te venire, et locum illum, cui tot per te bona collata sunt, invisere velle audivi, cordis mei coeptum gaudium sic cumulavit, ut si posset charitas quod volebat, multo terrae, marisque spatio emenso, te ab Anglia in Burgundiam, a Radingia Cluniacum, eo, quo id mihi relatum est, momento temporis transtulissem. Hoc quia fieri non potuit, oro ne spiritus bonus semel in corde tuo conceptus, quibuslibet occasionibus exstinguatur, ne a tam utili tibi nobisque proposito [Col. 0264A] animus avertatur, donec quod proxime et opto et spero fieri, tam bonum effectum congruus affectus sequatur. Utinam dies illa mihi lucescat, qua te in illa Ecclesia, sicut olim veteri homine indutum, sic tunc novo possim videre ornatum. Collaetabitur tibi, quam ex parte tunc vidisti, cohors illa sanctorum, et quondam tantum animo, tunc et habitu ipso factum consimilem, congaudebit. Amplectar, et ego novo gaudio novum militem Dei, et de boni regis, sed mortalis, imo jam mortui aula, ad optimi et immortalis translatum palatia, congaudebo. De sorore, quam ancillis Dei Marciniacensibus te velle sociare, per dilectum filium nostrum Thomam mandasti, laudo laude dignum voluntatem, consulo non differri paratam salutem. Parabo sicut Cluniacum fratri, [Col. 0264B] sic Marciniacum sorori, ut geminata laetitia, non solum de tuo profectu gaudere, sed et de ejus salute valeas exsultare.

Ex eo quod filium, imo Aethiopem meum, tanto dulcedinis affectu suscepistis, ut in ipsis gratiae vestrae initiis, ad prioratum promoveritis, penes me conjecturam facio. Si enim tanto honore, tanto affectu [Col. 0264C] suscipitur servus, quanto gloriosius, si occasio se offerret, susciperetur dominus ejus? Sed sentio, sentio sanctitatis vestrae utilem industriam. Quasi in exitu domus meae posuistis eum, ut in omnibus necessitatibus suis, familiare inveniret reclinatorium. Sic soletis beare amicos vestros. Ne otiosi simus, semper alligatis quod portemus. Et Deus scit, paratum est nostrum velle, secundum nosse et posse. Sed hactenus rescribat humilitati meae sanctitas vestra si tertia hebdomada post Pascha inveniam vos Cluniaci, quia Dominica, Ego sum pastor bonus, ero Stampis, et inde ad vos desiderio proficisci, nisi grandis infirmitas, vel dominus rex me retinuerit. Benedicat nos Deus, Deus noster. Rescribite quod placuerit; sed magna negotia vestra, [Col. 0264D] si qua sunt, non intermittatis.

Verum est, verum est quod ait Veritas: Non colligunt de spinis uvas, aut de tribulis ficus (Matth. VIII) Sed et econverso verum est, verum est, non colligunt de vite spinas, aut de ficulneis tribulos. Expertus [Col. 0265A] sum in litteris vestris quod dico: nec de oliva nisi oleum, nec de favo nisi mel, nec de pleno ubere aliud potui haurire quam lac. Dubitandum erat de verbis, nisi ea opera praevenissent. Mercatus est amicus animus non nudo affectu amicos, quibus minus in ore, plus in corde; minus in verbis, plus in rebus indulgere consuevit. Teneo (non excidit) clericum, meo tantum nomine se commendantem, per tot annos a vestra beatitudine domi retentum, tam unice dilectum, tam sollicite procuratum, tam studiose edoctum. Teneo (non excidit) rursus alium priori recedenti successisse, sicque lar familiare semper a domesticis occupari. Teneo (non excidit) quid de Virdunensi cella quid de illa quam nominare volo, sed non valeo, deliberastis, quid dixistis, [Col. 0265B] quid, quantum ad vos, fecistis. Vos Cluniacensis, imo divini ordinis per totam Franciam primum disseminatorem, auctorem, provectorem: vos inquam inveterati draconis de tot monasteriorum cubilibus expulsorem, vos diuturni sommi, et longi monastici torporis excitatorem, haec et mille talia dum recolo, dum rumino, dum teneo totus et integer in sacrum vestrum amorem flammesco. Inde est quod de duobus vos alterum elegi: quos in non fictae charitatis vertice, totius Belgicae Galliae vestrae amicis praeponendos non tantum credidi, sed et publice praedicavi. Quid et illud, quod cum tantae urbi non solum episcopum, sed et principem necessario vos esse oporteat, nihil de monacho pontifex vindicet, nihil [Col. 0265C] de religione princeps usurpet, nihil de prisco ordine mundus furetur? Cum haec ita sint, quae mihi gratia, si filium vestrum, quem et Aethiopem vocatis, ut par erat, suscepi, et apud me aliquandiu pro vobis retinui, et ad vos eo quo scribitis modo remisi? Sed remisi vere filium, non remisi Aethiopem, quia non est ille Aethiops (qui non mutat pellem suam), quam et si fortassis aliquando nigram habuit, a nobis tamen, ut credo, candidam reportavit. Quae et si adhuc magis candificanda est, date operam ut cerdo vel fullo peritus, quia non tantum pontificali infula caput ornare, sed et virga abbatis indomitorum dorsa domare consuevistis. Hic si aeque se habuerit, vobis meritum; si secus, a vobis exigam tormentum. Jam quod de adventu vestro significastis, felix illa [Col. 0265D] dies, nullisque aequanda diebus, quae vos vestramque Cluniacum simul videre meruerit. Sed absit ut sine me videat, et vestram mihi visionem invideat! Adero, et postpositis omnibus, nisi forte inevitabilibus, amico festivo, quod rarum nomen est, solemnis amicus occurram. Et hoc quidem omni tempore, sed si illo, quod mandastis, adventus vester maturatus fuerit, praesentia mea, ut confido, per Dei gratiam non deerit. In ultimo quoniam, juxta sermonem vestrum, nolo vos otiosum torpere, fratrem domni Garnerii subprioris nostri, charissimi mei, ita vobis commendo, ut cum labore vestro probus, sapiens, litteratus factus fuerit, nobis eum, sicut de altero fecistis, reconsignetis, ut semper quod vos spargitis, nos colligamus; quod vos seritis, [Col. 0266A] nos metamus; quod vos molitis, nos comedamus.

Frater quidam vestrae, ut dicebat, congregationis, nuper ad partes Gallicas et Hispanas, habitu peregrini, orationis, ut asserebat, causa veniens, per nos transitum fecit, et de statu vestro, qui eousque nobis ignotus fuerat, de ordine, de studio religiosae conversationis vestrae, nos, ut dignum erat, non minimum laetificavit. Adauxit multo magis, imo prorsus univit sanctitati vestrae affectus cordium nostrorum: [Col. 0266B] quod retulit non solum communi fide, non solum monastica professione, sed insuper Cluniacensis ordinis sollicita observatione vos corpori nostro moderno tempore esse unitos. Gavisi ergo sumus in Domino, quod terrae illi sanctae, a qua salutem fidei et fidem salutis accepimus, aliquid bonorum studiorum, licet non per nos, per nostros tamen refudimus. Gaudere vero debetis et vos, si de semine quod sevistis fruges aliquas, si de virgulto a vobis plantato fructus, quamvis modicos, recipere potuistis. Debet enim, ut ait magnus Apostolus, in spe qui arat arare, et qui triturat, in spe fructus percipiendi (I Cor. IX) . Fuit et haec gratia superni largitoris nostrae vestraeque Galliae, nostris vestrisque diebus collata, ut prae caeteris [Col. 0266C] mundi partibus, ante omnes mundi populos et nationes eligeretur per quam sacra humanae redemptionis loca a jugo impiorum eruerentur, libertati restituerentur, et quae prius quingentis fere annis, perfidis obstantibus, invia facta fuerant, jam pervia facta, orbis universi populis fidelibus aperirentur. Vos igitur, incolae regionis sanctae, sancti montis illius inhabitatores, cujus inhabitationem, transfigurato in eo Domino, princeps apostolorum Petrus, licet nesciens quid diceret, concupivit, cum ait: Domine, bonum est nos hic esse (Matth. XVII; Marc. IX) , cujus sanctitatem jam mente sanissimus extollens dicit: Hanc vocem nos audivimus cum illo in monte sancto (II Petr. I) ; vos, inquam, charissimi, in monte sancto, sancti esse laborate, quoniam et hoc Sanctus [Col. 0266D] sanctorum admonet, et frequenter iterando replicat et inculcat dicens: Sancti estote, quoniam ego sanctus sum (Levit. XIX, XX) . Ideo, licet Christianis omnibus generaliter, monachis omnibus specialiter dicatur, vobis tamen quodammodo specialius dicitur, quos non tantum Christiana professio, non tantum monastica devotio, sed et ipsius, ut dixi, sancti loci inhabitatio ad omne opus bonum promptiores exhibere, devotiores reddere, et in his constanter perdurantes beatiores facere debet. Ideo castitati, ideo humilitati, ideo charitati, omnem vos operam impendere convenit, ut nequaquam saluti vestrae opera vestra obvient, et Salvatorem vestrum salvare vos volentem impediant, quoniam, ut ipsi optime nostis, non sancta loca, sed sancta opera salvant. Et quia [Col. 0267A] aut omnes, aut multi vestrorum, de cismarinis partibus ad transmarinas migraverunt, considerent animos, videant intentionem, quam hinc illuc transeuntes habuerunt. Attendant et quam nunc habeant, quia juxta pagani, sed sapientis verbum,

Istud ad hoc infero, ut si mutandos agnoscitis pristinos affectus, in melius commutetis, quia, juxta Dominum: Si oculus simplex fuerit, totum corpus lucidum erit; si autem nequam fuerit, totum corpus tenebrosum erit (Luc. XI) . Purificate ergo tam recta intentione quam sacris virtutibus oculum cordis, quo Christum in monte suo non jam corporali, ut olim, sed spirituali gloria transformatum, ipsi spirituali [Col. 0267B] immutatione transformati, nunc quidem per spem et amorem, in futuro autem facie ad faciem contemplari mereamini. Nos, ait Apostolus, transformamur a gloria in gloriam, tanquam a Domini Spiritu (II Cor. III) ; a gloria scilicet fidei ad gloriam speciei, a gloria virtutum ad gloriam gaudiorum, a gloria meritorum ad gloriam retributionum, tanquam a Domini Spiritu, quia spiritualia spiritualibus comparans, docet per Spiritum Dei et hic dari multiplicitates gratiarum, et ibi conferri immensitatem gloriarum. Praeclaro igitur mente, et ipso nomine luminoso (sonat enim in nostram linguam versum Thabor lumen adveniens ) huic certe tam splendido monti opera tenebrarum nullo pacto concordant, quia nulla societas lucis ad tenebras (II Cor. VI) . Omnes enim filii lucis estis, et filii diei, non estis noctis, neque tenebrarum (I Thess. V) . Non debet excidere a corde vestro sacri loci vestri tam coelestis et celebris illustratio, quem omnipotens Pater voce, Filius glorificato corpore, Spiritus sanctus lucida nube dedicare voluit. Tota plane divinitatis plenitudo locum illum consecrans, praeter universalem salutem, quam omnibus inde providit, vestros quoque dies et tempora ista novissima praevidit. Admonuit tantis miraculis, tam sacris revelationibus tanti loci inhabitatores erga sacra vigilantissimos semper esse debere, nec ad praecepta coelestis magistri, quibus ab olim subditus est orbis terrarum, surdas aures afferre, de quo in hoc monte vestro [Col. 0267D] omni humano generi imperatum est: Ipsum audite (Matth. XVII) . Cumque in omnem terram sonus iste exierit, et ipsos remotissimos mundi fines atque extimos angulos penetraverit, ubi primo sonuit clarius resonare, ubi primo auditus est, debet velocius et diutius exaudiri. Sed novi quia hoc facitis, et, juvante gratia Salvatoris omnium, multo magis facietis. Ea de causa mox ut de vobis audivi vos mihi rapiens in cor meum charitate plenissima introduxi, rogans ut quod vobis prior et a nullo invitatus impendo, hoc vos mihi et fratribus, eidem nostro vestroque Domino famulantibus, rependatis. Oretis videlicet pro nobis, orantibus pro vobis, ut fides et charitas, quae nos hic vobis etiam non visis et remotissimis jungunt, gratia Christi Domini et dono Spiritus ejus, [Col. 0268A] in aeternum convicturos et collaetaturos conjungat. Amodo enim licet sero cognitis, et affectum quem plene possumus omnibus vobis, et effectum quem poterimus omnibus vestris, ut fratribus jam charissimis impendemus. Gratia Spiritus sancti cum omnibus vobis. Amen.

Scripsistis, nil rescripsi. Misistis, nil remisi. Locutus estis, nil respondi. Quare hoc? Ut verbis apostolicis viro apostolico loquens utar: Quia non diligo vos? Deus scit (II Cor. XI) . Sed mihi quid [Col. 0268B] prodest, si Deus hoc scit, et amicus hoc nescit? Et, o quid dixi! amicus hoc nescit? Quo enim pacto manet amicus, qui diligi se nescit? Aut quomodo stabit illa antiqua amicitiae diffinitio, qua dictum est quod amicitia nihil sit aliud, quam divinarum humanarumque rerum cum benevolentia et charitate consensio? Quae consensio, vel, sicut ait quidam doctorum, charitas? Ad minus quam inter duos haberi non potest. Sed neque, juxta Tullium, neque, juxta Gregorium, convenire in una benevolentia vel charitate, duo vel plures poterunt, dum alternos animorum suorum affectus nesciunt, dum ad invicem sensa sua sibi non communicant, dum utrum sese diligant aut odiant, ignorant. Quorsum istud? Quia audivi, inquam, et quod majus est, in vestris litteris vidi; [Col. 0268C] nam certius est vidisse quam audisse, suggestum esse beatitudini vestrae, a nescio quo, ut sic dicam, exmonacho, fervorem erga vos non novitiae, sed vetustae amicitiae meae, vel ex toto friguisse, vel admodum intepuisse. Quod si auditum tantum, non creditum, ago gratias; si auditum et creditum, suscito querelas. Sed quia neutrum mihi certum est, nec gratias ago, nec querelas suscito. Hoc dico primum, non esse me adeo in amicitia inconstantem, non adeo levem, non adeo instabilem, ut quod in hac vita, quam tenemus, et in illa quam speramus, dulcius, honestius, utilius esse cognosco, abjiciam, ut tantam vitae suavitatem, sola mihi reservata amaritudine, relinquam. Quae enim, ut Ennius ait, [Col. 0268D] potest esse vita vitalis, quae non in amici mutua benevolentia consistit? Quid dulcius, quam habere cum quo omnia audeas sic loqui, ut tecum? Non igitur abjecta est, non refriguit; non intepuit mutua inter nos (quantum ad me) amicitia. Sed ut salva mutua charitate liceat conqueri, etsi non intepuit, tamen intepuisse apud vos eadem amicitia visa est, quando etsi falsidici illius verbis creditum non est, quia tamen tanti habuistis illa verba, ut inde mihi scriberetis dubitatum est. Sed de his satis. Quod vero semel, et iterum, et tertio scribenti nihil rescripsi, haec fuit causa. Primo noxia valetudo corporis, secundo festinantia cursoris, tertio importunitas negotiosi temporis, quod me totum sibi tunc vacare cogebat, silere violento imperio coegerunt. Neque [Col. 0269A] enim non summa necessitate urgente, posset esse ei mutus tandiu sermo meus, cui semper adhaeret et loquitur animus meus. Proposueram multa de multis scribere, sed quia illa non parum necessaria sunt, et magis vobiscum secreto conferenda, quam litteris publicanda, contineo exundare in verba volentem spiritum, et reservo praesenti, quae non sunt inconsulte ingerenda absenti. Rogo igitur, imo et obsecro, et, si necdum satis est, etiam supplico, ne quaelibet terrarum distantia, ne episcopalium negotiorum onera, mihi vel vestrae Cluniacensi domui praesentiam vestram ulterius invideant, sed saltem usque ad apostolorum festivitatem, Cluniacenses vestri episcopum suum ⁜ (110) , quem jam diutius esuriunt videre, videant: videant, inquam, et gaudeant, [Col. 0269B] quia nil eos magis laetificare poterit, quam si saltem ad modicum tam intimo amico, tam desiderabili Patre eis frui contigerit. Caetera, quae litteris committere nolui, fidei portitoris commisi, ut quoniam tam mihi quam vobis cognitus, et, ut credo, dilectus est, mea vobis perferat, vestra mihi referat.

Omnipotenti Regi regum, qui regali solio regiae civitatis suae Jerusalem celsitudinem vestram sublimavit, et glorioso diademate coronavit, gratias [Col. 0269C] agimus, qui vos populo suo principem, Ecclesiae suae defensorem, hostibus suis hostem, in tanta, tam sacra, tam nobili, tam famosa urbe constituit, et, quod his omnibus majus est, praecelso ille suo nomine insignivit. Cum enim ipse a Patribus, a prophetis, ab angelis, ab ipsis Judaeis, a gentilibus, dictus rex Israel, rex Jerusalem fuerit, vos ejusdem Jerusalem, vos ipsius veri Israel post se, et pro se regem esse voluit: ut secundam personam vestram, et regnum vobis ab ipso commissum, virga aequitatis sit virga regni vestri, ut diligatis justitiam et odiatis iniquitatem; inimicos autem crucis Christi et nominis Christiani, Turcos dico et Sarracenos, Persas et Arabes, seu quoslibet barbaros humanae, imo suae saluti adversantes, regatis in virga ferrea, [Col. 0269D] et eos potenti dextra tanquam vas figuli confringagatis. Ad quod viriliter exsequendum, quia armis non possumus, animis prosequimur, quia gladio non valemus, precibus, ut possumus, bellicos sudores vestros juvare satagimus. Date ergo illi qui vos glorificavit gloriam, ut sicut Christus in sacerdotibus suis quotidie de diabolo ejusque angelis triumphat, sic in regibus Christianis frequentia de gentibus trophaea reportet. Sic enim vobis decertantibus, [Col. 0270A] et pericula nulla pro suo populo recusantibus, victoriam assidue subministrabit, gloriam gloria adaugebit; et post regnum transiens, aeternum vobis cum sanctis regibus providebit. Latorem praesentium venerabilem virum, domnum Drogonem Nivernensis Ecclesiae praecentorem, liberalitati vestrae commendamus, ut si forte necesse fuerit, ita vos munificum sentiat, quo et Deo et vobis gratias agat.

Quia Jesu Christi Domini gratia illius vos Ecclesiae sacerdotem constituit, a qua veteris legis et [Col. 0270B] novae gratiae sacerdotium coepit, et Salvator ipse singulari sacrificio Deo mundum reconcilians, sacerdos simul et hostia esse voluit, sicut Ecclesiam, ita et ejus praesulem speciali affectu excolere, speciali reverentia honorare, speciali devotione, si facultas daretur, ei obsequi opto, ambio, desidero. Nec solus ego, sed quantacunque ubique terrarum diffusa est, humilis Cluniacensis congregatio, hoc idem, ut dignum est, optat, ambit et desiderat. Quia enim aeternus Sol, longe clarius matutino sole, a vestro Oriente nostri Occidentis tenebras illustravit, et a Jerusalem in omnes gentes regni aeterni Evangelium praedicari voluit, tanti beneficii debito obligamur, ut non solum sublimitati vestrae, tantae sanctitatis [Col. 0270C] locis praesidenti, verum etiam cuilibet minimo obsequenti, ubi possumus, serviamus; eos autem quibus impendere hoc non possumus, singulari, ut justum est, affectu excolamus. Nam quia non datur, ordine monastico prohibente, ut illa, illa inquam supercoelestia redemptionis nostrae loca invisere, osculari, lacrymis infundere corporaliter valeamus, nec adorare in loco ubi steterunt pedes Domini, possumus: quod unum restat, effundimus coram illo corda nostra, vos ejus vicarium exorantes, ut pro nobis omnibus ipsi assistatis, et vices nostras, quod communis jubet charitas, suppleatis. Cumque devotione vel officio protrahente vel provocante, salutifera nativitatis, sepulturae, resurrectionis, ascensionis loca visitatis, spirituali affectu [Col. 0270D] nos vobiscum ubique ducite, et pro vestris Cluniacensibus Salvatori piissimo supplicate. Hoc ego hoc singuli, hoc omnes pariter supplicamus, et ut inconvulsam nostri memoriam perpetuo habeatis, corpore absentes, litteris praesentes rogamus. Addimus hoc precibus nostris, et quo possumus nisu deprecamur, quatenus vestram Cluniacensem Ecclesiam reliquiis sepulcri Dominici, et beatae Mariae, aliisque, quibus vobis visum fuerit, visitetis, ditetis, honoretis. [Col. 0271A] Liberet diutius saltem hoc modo vobiscum loqui; sed quia praesentium lator ad iter festinabat, oportuit longa intercidi. Quem charitati vestrae ab ipso rogati, attentius commendamus. Est enim multa dignus commendatione, et, ut credimus, aut vobis aut multis vestrorum bene cognitus, dominus scilicet Drogo Nivernensis Ecclesiae praecentor, qui jam tertio Hierosolymitanum iter aggressus, multis laboribus, spe felici, multam sibi, ut credimus, requiem comparavit.

[Col. 0271B] Peregrinationi vestrae tam longinquae, tam morosae anxio corde compatimur et eo, qui solus abdita cordium novit, teste, affectu et desiderio pene vobiscum peregrinamur. Licet enim obedientia et legatio apostolica, ad illas Orientales partes vos transmiserit, et utilitas populi Christiani vos velut exsulem a solo proprio, et a fratribus vestris fecerit, dolemus tamen quod eum, quem solum ordinis et cordis nostri solatium, post illum magnae et piae memoriae Matthaeum episcopum in Romano palatio habebamus, quasi amisimus, dum, tantis regionibus interpositis tantoque mari comminante, reditum vestrum vix sperare audeamus. Et cum esse satis potuerit, quod vos Occidens in finibus suis, Romae [Col. 0271C] dico retinens, valde a nobis remotum fecerat, nunc tandem vos Oriens velut violenter rapiens, remotissimum facit: et non solum nuntium, sed nec tenuem de tam intimo fratre et amico famam ad nos saltem per aera volare permisit. Litteras tamen, quas in discessu vestro nobis ab urbe direxistis, suscepi, legi, relegi, et in capitulo omnibus convocatis fratribus, ipse recitavi. Et licet nihil certi exinde de statu vestro audierim, et tunc quando a vobis illae litterae susceptae sunt, et postmodum frequenter dulcem et commendabilem vestri memoriam eidem commendavi. Quod ipsi semper benigne accipiunt, verbisque et precibus, quibus possunt, iter vestrum devotissime comitantur, et ut dilectum ut patrem, ut dominum Christus Dominus sibi restituat, [Col. 0271D] continue deprecantur. Et ut sicut surgente Domino de sepulcro gavisi sunt discipuli eo viso, ita vobis redeunte ab eodem sepulcro, gaudeant, fratres vestri et filii instanter exorant.

Ut verbis utar philosophi, principatum amoris locorum spatia dividere nequeunt, temporum incommoda [Col. 0272A] separare non possunt. Affectus dominationis tenens et regens imperium, semper diligit, etsi quem diligit videre non possit. Vera enim amicitia oblivionem nescit, interruptionem non patitur. Non accipit ex impossibilitate solatium, neque ex difficultate remedium. Licet immineant agmina negotiorum, licet tumultuosis obstrepentium vocibus opprimatur, cum illo tamen mente versatur quem diligit, de illo cogitans, gaudens in illo. His amicitiae legibus agitur, ut in vobis gaudeam, assidue cogitem de vobis, vestrae non immemor sanctitatis, in qua multoties susceptus, et consilium et auxilium me gaudeo invenisse. Beatus ego, qui eamdem amoris vicem in vobis esse confido: beatior autem, si pro certo sit. Sed est quod amplius dissimulare nequeo, [Col. 0272B] amicitia compellente ut proferam. O Deus! ubi frequentes epistolae, ubi crebra consolatio, ubi illa solita eloquentia, qua amicum senem relevare solebatis? Sed forsitan calami non inveniuntur, incaustum abest, desunt nuntii, via montuosa est, pericula comitantur. Sed satis dictum est sapienti. Dominus Theobaudus Senonensis archidiaconus hoc unum suspirat, venire ad vos. Negotia nostra, quae magister Nicolaus amicus vester Romam portavit, melius quam speramus tractata sunt. Beneplacitum vestrae dignationis rescribite, ut sciam quid archidiacono debeam respondere.

Morem follis habes, charissime, qui spiritu, quo plenus est, emortuam fere scintillam ignescere, et in immensas quandoque flammas erumpere cogit. Sic spiritus tuus, non ut ille aerius, sed ut credo, divinus, non quidem erga te emortuum ignem pectoris mei, sed diu silentio tectum vaporem sermonis mei, saepe scribendo, sicut follis assidue flando, suscitare nititur, et ad verba solita revocare molitur. Sed nolo, nolo, inquam, hoc aestimet amicus animus; vel tarditatem verborum, defectum judicet animorum. Neque enim, etsi verba interpollantur, igneus ille vigor et coelestis origo seminis jam ab antiquo concepti, aut exstinguitur, aut consopitur. Nam, [Col. 0272D] juxta Scripturam nostram, aquae multae non poterunt exstinguere charitatem, nec flumina obruent illam (Cant. VIII) . Sed sicut pene ubique cernitur, infra clibani concava vel fornices deprimentes exstuans latet incendium; nec tamen foris lapideis repulsum obicibus ardoris alicujus ostentat indicium. Ita vis charitatis meae, qua te semper in imo pectoris reconditum teneo, curarum obstaculis, sicut et ipse aliquando vidisti, assidue repressa, inesse quidem, ut est, semper amando potest; sed qualis intus lateat, vix [Col. 0273A] aliquando per verba se prodere potest. Est et aliud, quod per aliquanta tempora mihi silentium suasit, et non quidem, ut dixi, ab amore, sed a sermone spiritum tepefecit, quia spem illam, quam de salute tua in ore loquor, ab ore tuo, quando et ubi sicut nosti, acceperam, differri plusquam olim crediderim video, et idcirco eam non quidem evanuisse, sed elanguisse pertimesco. Aut ergo dabis operam, ut spem, quam de te praesumpseram, resumam, aut quod unum possum, semel concepti silentii vincla non solvam. Malo enim me cum fructu intra memetipsum concludere, quam otiose me extra memetipsum diffundere. Nam quantum sit negotium, silentii otium, expertus agnoscit, maxime cum arbor operum ex radice prodeat et vigeat meditationum. [Col. 0273B] Cur igitur tibi essem infructuose loquax, cum magis judicari possem, continuis instans surdo clamoribus procax? Ut enim audacter unanimi amico loquar, quis non desperet erga ea quae saepe monui profectum tuum, cum circa eadem quotidianum videam defectum tuum? Quis jam annosam quercum, altis jam radicibus innitentem, se evellere posse praesumat, cum molle vimen et recenti adhuc nativitate tenerum, a domestica humo nulla vis studiosior agricolae abrumpere potuerit? Sed ut jam non parcam et litteris fidis nota tandem nobis duobus secreta committam, ubi est devotio illa, ubi est affectus ille coelo appropians, imo ipsum coelum, ut jam videbatur, exsuperans, quo te mihi, mihi inquam, imo ipsi, quod magis dicendum est, Deo, non [Col. 0273C] dico in fratrem, sed, ut verbis tuis te familiariter arguam, in filium ac monachum devovisti? Ubi fides data, ubi tempus constitutum, ubi denominata dies, quando te mundum deserere, regnum Dei rapere, abjicere saecularem fastum, humilem et pauperem Jesum sequi, sublimis adhuc et dives episcopus devovisti? An oculus ille pervigil, et simul omnia integre cernens, quando haec facta sunt tunc clausus erat? Auris illa cuncta simul et integre audiens, quando haec vicissim conferebantur obsurduerat, ut non pro duobus Evangelii vel saeculi testibus, in quibus omne verbum stare dicitur (Matth. XVIII) , audiantur? An forte irruentibus agminibus episcopalium negotiorum, ista ab animo explosa sunt, et [Col. 0273D] occupantibus aliis cogitatibus locum, ea quasi repulsa cesserunt?

Sed ecce redeat, redeat certe ad mentem, fugax, si tamen jam fugata fuerat, memoria; recordetur festivae Palmarum diei, publici quoque sermonis ad populum, quo a te dies illa solemniter illustrata est, non obliviscatur; memor sit capellae illius Cluniacensis ⁜ (112) , quae longe venustior hujus nostrae Burgundiae ecclesiis, picturis decentibus decorata, et gestorum Christi clarioribus miraculis insignita, locum nobis secreti colloquii aptissimum praebuit. [Col. 0274A] Nec mente excidat quod episcopo locum abbas, ut dignum erat, in sede propria tribuit, reluctantem sedere coegit: ipse ei in matta monachica, quae sedi illi contigua erat, assedit. Collatio non de imis, sed de supernis habita est: aliquandiu, quia res sic exigebat, protracta est. Eousque ad ultimum deducta est, ut redeundi ad nos a vobis indiceretur dies, a nobis susciperetur, susceptus exspectaretur, exspectatus differretur; et licet te rogante, me concedente, de tempore in tempus dilatus, adhuc tamen a me exspectatur, monetur, invitatur. Sed, o quid faciam? Sacerdotem ab altari, pontificem a populo, pastorem ab ovibus, sejungere quaero? Frontem illam auri lamina radiantem, ineffabile nomen Dei gestantem, caput cidari decoratum, rationali pectus, [Col. 0274B] superhumerali humeros adornatos, veste sacra et gemmata corpus praefulgens, ipsos in totius corporis fabrica ultimos pedes sandaliis indutos: ista, inquam, omnia, et adhuc plura supernum sonantia, et hominem illum his indutum non jam terrenum, sed totum coelestem signantia coelis detrahere, luto adjungere laboro, dum tantam sublimitatem, tantum fastigium humilitati monasticae sociari ambio, et hominibus, qui omnium peripsema facti sunt, parem fieri concupisco? Novi, novi sacerdotalis ordinis dignitatem, agnosco sublimitatem; sed altiorem et securiorem his judico humilitatem. Audio Christum dicentem: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei (Matth. XXIII) . Sed recolo eumdem adjungentem: Omnia quaecunque dixerint [Col. 0274C] vobis servate et facite; secundum vero opera eorum nolite facere (ibid.) . Reminiscor et ipsum, in Scribas et legis peritos invehendo dixisse: Vae vobis, qui tulistis clavem scientiae. Ipsi non introistis, et eos qui introire volebant prohibuistis (ibid.) . Item eisdem: Amen dico vobis, quia publicani et meretrices praecedent vos in regnum Dei (Matth. XXI) . Item ad ipsos: Vae vobis duces caeci, qui dicitis: Quicunque juraverit per templum, nihil est. Qui autem juraverit in auro templi, debet (Matth. XXIII) . Item: Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui comeditis domos viduarum, orationes longas orantes. Propter hoc, amplius accipietis judicium (ibid.) . Rursus eumdem per antiquum prophetam: Vae pastoribus Israel, qui pascebant semetipsos [Col. 0274D] (Ezech. XXXIV) . Et post pauca: Ecce ego ipse super pastores, et requiram gregem meum de manu eorum. Et cessare eos faciam, ut ultra non pascant gregem meum, nec pascant amplius pastores seipsos, et liberabo gregem meum de ore eorum et non erit eis ultra in escam (ibid.) .

Quorsum ista? ut attendens, charissime, pontificalis ordinis fastigium, attendas et periculum; agnoscens honorem, agnoscas et laborem; diligens forte gradum altiorem, formides, sicut ab antiquis dictum est, casum graviorem. Si alliciunt aliqua oblectantia, [Col. 0275A] deterreant ab eorum amore longe plura, non solum ubi post mortem sperantur, sed hic etiam, ubi de proximo sentiuntur, pungentia, mordentia, amaricantia. Haec, inquam, et illa deterreant, haec et illa invitent, ut sancta periculosa fugias, et ad sancta securiora confugias. Quia, ut apertius loquar, sicut sanctis episcopis praeparatur in altis superior locus, ita, ut sic dicam, vita et moribus ex episcopis reservatur in imis inferior infernus. Et ne forte quilibet me ad ista inconsulte monere pontificem aestimet, accipiat non solus ille, sed mundus cum eo universus, sole clariora exempla, quibus non solum regia sed et ipsa pontificalis dignitas, hoc est, non tantum saecularis, sed et ecclesiastica sublimitas, esse docetur aliquando contemnenda. Hinc de regia [Col. 0275B] vel saeculari Evangelium: Jesus, inquit, cum cognovisset quod venturi essent ut raperent eum, et constituerent sibi regem, fugit in montem (Joan. VI) . Hinc de pontificali, vel ecclesiastica: Puer autem crescebat, et confortabatur spiritu: et erat in desertis, usque ad diem ostensionis suae ad Israel (Luc. I) . Quod utique de Joanne Baptista, filio sacerdotis Zachariae dicens: ostendit eum in ordine vicis suae more patrio et sacerdotium habere potuisse, et illud tamen in fastu, luxu et deliciis, vilitate, jejuniis, solitudine commutasse. Sed si opponatur Joannem Baptistam non adeptum, sed adipiscendum episcopatum fugisse, succurrunt innumera exempla magnorum praesulum, sanctorum abbatum, qui non adipiscendos, sed jam adeptos honores fugientes, docuerunt [Col. 0275C] posteros esse quidem in officio commisso constanter et fideliter standum, sed omni tamen officio, omni gradui, omni dignitati, interno urgente periculo, esse renuntiandum. Sed ne sanctum Justum Lugdunensem episcopum, ut de proximo exempla sumantur, cum multis sanctis coepiscopis, ne sanctum Hilarionem, Sirum abbatem, cum multis sanctis coabbatibus producere molestum sit, mitto legentem ad gesta antiqua sanctorum, ut quae dico aut nesciens discat, aut sciens, vera me dicere recognoscat.

Non autem hoc dico, ut adeo tibi timeam, aut te salvari in instanti ministerio diffidam, sed quia his nostris pessimis temporibus mundi malitiam viribus [Col. 0275D] excrevisse, hominum inertiam a virtutibus defecisse considero, quia abundantiam nequitiae quasi ex adipe prodiisse, justitiam et pietatem velut exsangues remansisse video: opto tibi non quod fortius, sed quod quietius; non quod gloriosius, sed securius est, quia, ut ait Pater Augustinus, melius est parvum bonum cum parvo malo, quam magnum bonum cum magno malo. Sed esto, quantum ad animam nihil periculi sit, omnia tuta, omnia secura, [Col. 0276A] maneat pastorem pro ovibus copiosa merces in coelis, quid de latratibus canum, quid de insidiis, dolis, fraudibus, circumstantium, cohaerentium, servientium? Nonne haec sentiebat, haec dolebat ille qui dicebat: Domine, libera animam meam a labiis iniquis, et a lingua dolosa? (Psal. CXIX.) Item cum dicebat: Domine, divide linguas eorum, quoniam vidi iniquitatem et contradictionem in civitate (Psal. LIV) . Nonne haec fugere desiderabat, maxime cum superius dixisset: Ecce elongavi fugiens, et mansi in solitudine? (Ibid.) Nonne per sapientem ait Sapientia: Melius est ire ad olera cum charitate, quam ad vitulum saginatum cum odio? (Prov. XV.) Nonne eadem rursum, Melius est, ait, sedere in angulo domatis, quam cum muliere litigiosa? (Prov. XXI, XXV.) Nunquid [Col. 0276B] non hanc mulierem litigiosam, Ecclesiam dico tibi commissam, in quadam sui parte, quotidie, imo continue experiris? Nunquid ad lites ejus et perpetuas contentiones non obsurduisti? An te solum non quassant, quae audita amicos tuos defatigant? Hinc annui ad urbem Romam itus ac reditus, hinc frequentes legati a Galliis ad Italiam, de Italia ad Gallias, ab ortu solis usque ad occasum, item ab occasu ad ortum, omnia lustrant, quietum inquietant, et cum his qui oderunt pacem pacificum esse volentem, gratis impugnare non cessant. Fugienda ergo sunt ista, ut mihi videtur, amice charissime, non amplectenda: beata quies labori, securitas timori, salus periculis praeponenda: ab hostibus ad amicos. ab extraneis ad fratres, imo ad filios et famulos [Col. 0276C] veniendum, qui te ambiunt, qui de te longam famem suam reficere concupiscunt. Exspectat te in Cluniaco tua ante paradisum voluptatis, paradisus charitatis ⁜ (113) , ubi lignum vitae, ubi amoenitas jucunda, ubi areolae aromatum consitae a pigmentariis: quorum aspectu jucundaberis, odore oblectaberis, gustu satiaberis. Rependes et tu vicem filiis tuis, sacris virtutibus tuis, dum humiliando pontificalem majestatem, docebis non superbire monasticam humilitatem. Quod donec gratia Dei dante, Spiritu Dei inspirante fit, interim rogando supplicat tibi semper devota unitas multitudinis nostrae, ut te eis tandem post longa saecula repraesentes, passionis scilicet et Resurrectionis Dominicae sacratissimos [Col. 0276D] dies sacerdos Dei cum eis peragas, et splendore adventus tui rutilantium dierum lumen adaugeas. Reliqua, super quae scripsit paternitas tua, praecipue de domno Theobaudo, archidiacono, in ore fidi legati posui: quem, quia et meus est professione, et tuus devotione, dilectioni tuae mihi super omnia pene ista mortalia chare transmittere studiose curavi.

Quoniam ex quo te agnovi, bonum et remotum in corde meo tibi semper hospitium reservo, oportet et te aliquando vicem affectui meo rependere, et quod potueris diligenti te compensare. Dominum Trecensem episcopum, quem jam ab antiquo, ut nosti, in summa pectoris mei arce constitui, nescio quomodo factum invisibilem doleo, quem rursus appareat, litteris et precibus directis invito. Tanto enim jam tempore se absentavit, ut cum per Dei et [Col. 0278A] sui gratiam se, quod in proximo speramus, repraesentaverit, vereor multum ne illum sine indice non cognoscam, et deleta de corde meo non dilectione, sed dilecti imagine, coram astantibus cum occurrerit, erubescam. Ne igitur hoc contingat, da operam ut maturius veniat, et in hebdomada Passionis et Resurrectionis Dominicae, moeroris et gaudii, tristitiae et consolationis, discipulus et episcopus, Christi servos et monachos Christi praesentia visitet, exhortatione suscitet, et tantos humanae salutis dies non cum populis furentibus, sed cum quietis et humilibus celebret.

Ex quo amplectenda reverentia vestra nuper a Cluniaco recessit, muta vobis permansit lingua mea, sed non tacuit de vobis conscientia mea. Siluit allocutio, sed non siluit devotio: tepuit loquacitas, sed non refriguit charitas. Nec mirum. Cum enim omnes pene Cluniacensis ovilis amici, cum omnes provisores, cum omnes benefactores in vobis uno confluxerint, non est mirandum, si per multos olim divisus noster amor ad vos solum concurrerit. Sed quoniam istud apud vos constare certum habemus, [Col. 0277C] non sunt de his multiplicanda verba, neque quod optime nostis fastidiose replicandum. Illud tamen, quod nunc mihi fuit causa scribendi, requiro, illud summopere mihi vestrisque rescribendum deposco, quis regni Anglici, sed maxime quis vester vestrorumque sit status, quae corporis incolumitas, quae rerum prosperitas, qualiter nostra quoque loca se habeant, utrum pace laetentur, an adhuc dubia sub sorte laborent, quae nostrorum conversatio, quae sit fama. Ista omnia idcirco a vobis requiro, quia vobis maxime nostra omnia innituntur, et a vobis singulare post Deum, ut nostis, auxilium praestolantur. Fratres nostri, filii vestri pro vobis assidue Omnipotentis misericordiae affectibus et precibus supplicantes, reverentiam vestram venerando salutant, et [Col. 0277D] ut etiam apud Dominum eorum memoriam habeatis implorant.

Utinam humilitati meae talis daretur facultas qualis ab antiquo jam data est voluntas, ut amplectendam nobis et omnibus bonis personam vestram, ut sacrum et venerabile Ecclesiae vobis a Deo commissae collegium videre, ut jam dudum habeo, non chartis committere, sed ferventissimum charitatis affectum, quem ad vos ore ad os communicare vobis coram positis possem. Cum enim omnibus Christi Ecclesiis, quae numerositate sua unius et catholicae Ecclesiae corpus perficiunt, charitatis compagine honorem simul et amorem debeamus, inter omnes Germanorum Ecclesias, hoc vobis quadam familiari praerogativa debemus, quorum non solum [Col. 0278C] amore provocati, sed etiam frequentibus beneficiis et permaximis muneribus ad mutuam benevolentiae vicissitudinem rependendam, magnifice invitati sumus. Et frequenter quidem a magistris Ecclesiae Dei, et ab innumeris populi Christiani principibus multa Cluniacense monasterium dona, multa beneficia percepit; sed cum haec vestris donis, vestris beneficiis, vestris muneribus, comparantur, licet magna sint et pretiosa, vilescunt. Suscepit vere Clun. Ecclesia, et saepe, ut dixi, suscipit multorum, et diversorum non in terra, sed in coelo thesaurizantium gazas; sed vestra xenia tanto aliorum munera superant, quanto homo pecoribus, quanta sapientia cunctis opibus antecellit. Auro igitur et topazio [Col. 0278D] longe chariora Cluniacus a Leodiensi Ecclesia munera suscepit, quando magnificos viros, et summa cum laude ac dulcedine recolendos a vobis ad nos venientes, humili suorum collegio copulavit. Nam ut alios ante nostra tempora venientes, nobisque vultu incognitos taceam, quando Leodiensis Ecclesiae memoria apud Cluniacum perire poterit, quae [Col. 0279A] Hezelonem, Tezelinum, Algerum, canonicos ⁜ (115) , magnosque suis temporibus magistros, humilitatis discipulos, et, ut ipsi qui vidimus, attestamur, veros monachos fecit? Quorum primus multo tempore pro Ecclesia, ad quam venerat, laborans, singulari scientia et praedicabili lingua, non solum audientium mores instruxit, sed corporalem novae Ecclesiae fabricam, quam aliqui vestrorum viderunt, plus cunctis mortalibus post reges Hispanos et Anglos, construxit. Sequens spiritualibus tantum studiis totum suum hominem occupans, in sancto proposito longaevus consenuit, et prius Cluniaci sub sancto Patre Hugone, dehinc Vizeliaci cum domno Rainaldo abbate ⁜ (116) ejus nepote, ac demum Lugdunensi archiepiscopo, degens, laudabilem vitam [Col. 0279B] sancto fine conclusit. Tertius, cujus vix memoriam sine lacrymis facio, humilitate, puritate, vitae totius sinceritate secundum meum judicium longe praecedentes exsuperans, ita meo tempore apud nos vixit, in tantum benigne et sancte conversatus est, ut licet a nobis carne recesserit, spiritu tamen et memoria singulari nobiscum semper, dum vivimus, non esse non possit. Qui et librum De sacramento altaris, auctoritatibus sanctorum Patrum invincibiliter communitum, nobis et fidei suae insigne testimonium, et contra quorumdam modernorum, vel imperitiam, vel errorem, singulare praesidium dereliquit. Inspiret igitur omnipotens Spiritus, qui ubi vult spirat, cordibus vestris, ut sanctorum istorum, quos ante [Col. 0279C] oculos mentis vestrae memorans reduxi, vitam et exempla imitemini, qui a vobis, ut dixi, venientes, et more magni patriarchae de terra, de cognatione, de domo propria egressi, peregrinatione sancta amissam patriam repetierunt, et mundi superbiam in humilitatem, luxum in frugalitatem, divitias in paupertatem, commutantes, ad eam jam per Dei gratiam pervenerunt. Hac ergo recordatione, charissimi, velut quodam charitatis glutino vobis adhaerentes, [Col. 0280A] vosque vicissim nobis adhaerere rogantes, ut haec memoria apud vos sit continua, quae et apud nos est perpetua, precamur. Hac confidentia fiducialiter vos etiam pro locis Cluniacensibus in dioecesi vestra constitutis oramus, qua a vobis nos non repelli, sed exaudiri speramus. Specialiter autem pro domino Gerardo priore de Bertreis ⁜ (117) , et domo sibi commissa vestram amicitiam deprecamur: qui non tantum nobilitate generis, qua vobis bene notus est, sed etiam honesta vitae conversatione, qua a nobis commendandus est, hoc ut credimus, promeretur.

Per me, ait Dei Sapientia, reges regnant, et legum conditores justa decernunt (Prov. VIII) . De quorum numero, quia vos esse coelestis censura censuit, eidem supernae moderationi, quas possumus, gratias agimus, non tantum quia sublimitatem vestram magnis populis praetulit, sed quoniam maxime eisdem populis vos praeferendo providit. Inde enim laetamur, inde in Domino gloriamur, inde celsitudinem vestram, etsi vultu incognitam, verae dilectionis brachiis amplectimur, et ut ad honorem nominis sui, ad salutem populi sui omnipotens Salvator vestram regalem potentiam magnificet, et conservet, humiliter et frequenter precamur. Quis enim non gaudeat, quis [Col. 0280C] non totis viribus, si necesse fuerit, collaboret, ut post tantos bellorum et malorum turbines, tam profundae pacis bonum a Deo per vos Siculis, Apulis, Calabris multisque aliis gentibus collatum, conservetur, augeatur, dilatetur? Quis Ecclesiae Dei se membrum agnoscens, de tantarum Ecclesiarum tam inconcussa et stabili pace per vos, ut dixi, et restituta et conservata, in Domino non exsultet? Quis audiens clericos, monachos, milites, rusticos, onustos [Col. 0281A] pecuniis et diversis mercibus mercatores, omneque genus hominum in terra vestra manentium, aut per eam transeuntium tyrannorum, raptorum, insuper ipsorum latronum, omni timore sublato, sua omnia pacifice obtinere, quis, inquam, tanta bona per unum bonum principem tot tantisque hominum generibus impendi audiens, non quas potest Regi regum gratias agat, et ut tali regi regnum ab eo conservetur et augeatur, imploret? Ista me, ut dixi, ad vos amandum, primitus impulerunt: ista ut inter magnos reges, Romanos dico, Francos, Anglos, Hispanos, maximos Cluniacensis. Ecclesiae amicos et benefactores, vos quoque admitterem, coegerunt. Ea de causa jam ex multo tempore pro pace, pro honore, pro salute vestra, et apud Deum [Col. 0281B] precatorem, et apud homines praedicatorem me constitui, et ad idem agendum tam de nostris, quam de alienis, quos potui, attraxi. Testis est horum conscientia mea, testis Romanus cancellarius, testis et ipse Dominus papa, quem Pisis, quem Romae, quem intra Gallias constitutum, praesens verbis, absens litteris, de pace vestra saepe conveni, et ne inimicis vestris vestram pacem, jusque perturbantibus crederet, et rogavi, et monui. Quod licet diu dilatum, sed nunc tandem ad effectum perductum, nos et omnes quicunque audire potuerunt, pacis amatores laetificat, et ad gratiarum actiones Deo persolvendas invitat. Rogo ergo, et in quantum possum vos, ut charissimum et sublimem amicum [Col. 0281C] admoneo, ut hanc pacem Pastoris vestri, ac summi Ecclesiae Dei magistri toto affectu amplectamini, toto adnisu retinere studeatis, quatenus et ipse de vobis, sicut de optimo et speciali filio, et vos de ipso sicut de benigno et singulari Patre, in spiritualibus pariter et temporalibus gaudeatis. Filium nostrum Gaufridum, cum litteris vestris omnem benevolentiam redolentibus ad nos venientem, vobis cum his litteris remittimus, atque tam ipsum quam commissum ei monasteriolum, quod solum adhuc in regno Siciliae vestra Cluniacus habet, regiae clementiae commendamus, et quia tam se quam locum eumdem singulariter a vobis diligi retulit, gratias agimus. Idcirco autem dixi, adhuc solum illud nos in regno Siciliae habere, quia quod [Col. 0281D] non solum diu manere debeat, de tanti amici singulari amicitia omnino praesumo. Nam si hoc Deus cordi regio inspiraret, et per vos in regno vestro de jam facto semine in multam frugem parvum illud principium multiplicaret, cresceret et in corde nostro multiplicandae in terra illa monasticae religionis affectus. Quia sicut bene novit sapientia vestra, spes lucri majoris, majus efficitur fomentum laboris. Lucrum autem majus vocavi, multiplicatae religionis augmentum, quam major numerus monachorum melius potest servare, quam parvus, quia, ut ait Scriptura sacra: Vae soli! quia cum ceciderit, non habet sublevantem (Eccle. IV) ; et sicut rursum loquitur: Frater fratrem adjuvans, sicut civitas fortis [Col. 0282A] et munita (Prov. XVIII) . Major ergo si fieri posset, fratrum vel locorum numerus, majorem in nobis succenderet propagandae religionis affectum, quia in eorum multiplicatione majorem sentimus esse profectum. Nec utilior posset accrescere regiis gazis thesaurus, quam ille, quem de terris ad coelos translatum praeda non diripit, latro non subripit, et juxta sanctum Evangelium, tinea non corrumpit, fures non effodiunt, nec furantur (Matth. VI) . Animet vos, et ad bene agendum magis magisque succendat, non solum (quod praecipuum est), timor Dei, maximum regnorum omnium robur, sed etiam, quam praemisi, probitatis vestrae fama per regiones hac illacque diffusa, quoniam magnifico regi timore Dei justitiae colla submittere gloriosum est, et famam [Col. 0282B] optimam velle dilatare utile simul et honorificum est.

Exspectaveram, ut fraternam non quidem senectutem, sed senectuti praeponderantem, diuturnam laboris fatigationem, fraternae juventutis robur exciperet, et non arundineo, sed eburneo baculo assiduis extenuatas vires sudoribus sustentaret. Sed aliter, aliter quam putaverim, cessit; nnec equiem quam speravit in fratre, fraternus affectus invenit. [Col. 0282C] Circumeo, satago, sollicitor, angor, hac illacque distractus, tum de propriis, tum de alienis negotiis, non sine magnis animi motibus curiosus. Laborat senior, quiescit junior; et nec affectu, nec aetati deferens, umbra laborantis, ab aestu se abscondit laboris. Sed Deo gratias, reportat de laboribus propriis nobilem laborans triumphum; nec alteri invidens gloriam, solus quam meruit, victoriae obtinet palmam. Dormienti itaque fratri, nec pro fratre, nec pro fratribus a somno diutino evigilare volenti, indico: tantam tamque diuturnam fratrum guerram, meo, meo, inquam, studio, mea cura, mea inquietudine, praevia et adjutrice Dei gratia consopitam, Eracliumque et Eustachium germanos, sacramentis inviolabilibus in perpetuum foedus amicitiamque [Col. 0282D] juratos. Haec indicando et velut exprobrando mandavit, ut de pace fratrum meis ad praesens laboribus provisa, mecum gaudeatis; et deinceps de requie vestro studio nobis comparata, nos vobiscum gaudere faciatis. Ut tamen serio aliquid loquar, per filium meum charissimum Guillelmum mihi remandate quo tempore Cluniacum, vel circa venire, et nobiscum loqui possitis.

Venerabilis frater noster domnus Natalis, Resbacensis [Col. 0283A] abbas ⁜ (119) , a paternitate vestra nuper rediens, Cluniacum venit. Qui a nobis, ut decebat, honorifice susceptus, post duos aut tres dies inopinatam nobis voluntatem suam prius coram paucis, dein coram cunctis fratribus nostris aperuit, velle se, scilicet pastorali sollicitudine deposita, nobiscum quietius Deo servire. Sed nos licet de tanti viri nobiscum cohabitatione valde gavisi, [cum] utilissimam ejus prudentiam ac religionem Cluniacensi Ecclesiae esse sciremus, monuimus tamen ut Ecclesiam, ad quam vocatus fuerat, non desereret, ne forte multiplicia bona, quae et ipse noveram per eum in domo illa sata et multiplicata, ejus absentia deperirent. Cumque hoc et solus et cum sociis saepe monuissem, saepe replicassem, animum tamen [Col. 0283B] ejus a propositae quietis desiderio revocare non potui. Et quia spe et amore aeternorum, ad transeuntia oculum mentis, nec ipsa occasione ecclesiasticae administrationis eum ullo modo velle reflectere prorsus cognovi, oro cum fratribus nostris pietatis vestrae servis et filiis, ut jam bonae voluntati ejus paterna benignitate acquiescatis, ejusque spirituale ac beatum otium, nec a suis monachis, nec a quibuslibet aliis inquietari ulterius permittatis. Sed nec sapientia vestra aliquem, utilitatem personae ad ejus inquietudinem praetendentem audiat, quoniam licet vestrae Resbacensi Ecclesiae sicut ipse non ignoratis, valde utilis fuerit, Cluniacensi tamen, quae familiarius vestra est, non inutilis esse poterit. Quia ergo non alibi, quam in sinu vestro, [Col. 0283C] hoc est in Cluniaco requiescere maluit, provideat ei, ut dixi, pietas paterna quietem, quam justo ordine post Marthae meretur habere laborem.

Ait Paulus Antonio pulsanti: Nemo sic rogat ut minetur. Nemo cum precibus injuriam facit. Et minaris si non recipiaris, cum moriturus adveneris? Haec vox mea est. Quod Paulus Antonio, hoc ego Pontio: Rogas et minaris, et cum precibus injuriam facis. Mellitum quidem, sed tamen gladium exeris. Nisi tibi provideam, vindictam de coelo minaris. Sed quia cum Deo litigare nolo, nec tutum mihi est tam valido [Col. 0283D] obviare torrenti, necesse est cedere fortiori, in cujus tu potentia confisus, potentem impotens, fortem debilis, pauper divitem non vereris. Obsecro, parce minis; parcat ut ipse Deus, non tantum mihi, sed etiam tibi, ut cum nobis peperceris, parce tuum facilius mereatur audiri.

[Col. 0284A] Gaudeo, et ut dignum est, vehementer exsulto, quod inter innumerabiles nostri temporis miseros, pene te solum beatum invenio. Hujus tuae beatitudinis non ego novus praedicator sum, nec a me primum inventa loquor, sed vocem Christi Domini tui in te, qui membrum ejus es, non incongrue transfundo, qua loquitur in psalmis: In capite libri scriptum est de me (Psal. XXXIX) . Dicit caput, quod verum est de se: In capite libri scriptum est de me. Dico et ego, nec falli me credo, In capite libri scriptum est de te. Si enim beatus dicitur in capite psalmorum, cujus voluntas in lege Domini, cujus meditatio in lege Domini die ac nocte est (Psal. I) , [Col. 0284B] cur ego te beatum non aestimem, non dicam, non praedicem, cujus voluntatem in lege Domini, cujus meditationem in lege Domini, cujus oculos in legendo legem Domini, cujus os in sonando legem Domini, cujus non solum articulos, sed et omnes artus in scribendo legem Domini, nocte ac die persistere, imo desudare video? Beati, inquit alius psalmus, qui scrutantur testimonia ejus, in toto corde exquirunt eum (Psal. CXVIII) . Nonne igitur secundum has sententias, non meas, sed Spiritus sancti, non hominis, sed Dei jure te beatum praedico? Quocunque enim me negotia trahunt, quascunque domos adire, quaecunque penetralia vel recessus domorum penetrare cogunt, Gregorium cum sermonibus, Gregorium cum epistolis, Gregorium cum diversis [Col. 0284C] tractatibus, cum infinita schedarum vel librorum congerie invenio. Istis undique ac semper latera tua ambiri, sinus impleri, gremium gravari assidue conspicio, et monachum longe melius Cluniaci, quam quemlibet philosophum in Academia philosophantem stupeo. Cerno languidos, enerves et miseros orbem terrarum implevisse, non Deo, sed sibi vacare, studia negligere, talentum, juxta magnum Gregorium, in terra abscondere, et secundum alium quemdam, cum loquendo vel scribendo quam maxime prodesse possent, veluti pecora inutili vitam silentio transigere. Sed quid est, quod dixi, loquendo, vel scribendo, cum vix etiam legendo sese ad divina studeant animare? At tu non ita, qui juxta [Col. 0284D] Hieronymum dicentem: Ama studium Scripturarum, et carnis vitia non amabis: non solum a te hoc sancto studio carnis vitia exclusisti, sed insuper gratiarum et virtutum spiritualium fruges de praemisso semine in multam messem consurgere coegisti. Utinam certe, utinam sic mea mitigarentur negotia, utinam sic se offerrent otia, ut tecum frequenter talia meditari, talia tractare, et meditata ac tractata, [Col. 0285A] possem tibi verbo vel scripto quolibet communicare! Interim quod instat agatur. Proposuisti tria capitula, tresque de tribus ipsis quaestionum nodos implicuisti, meque ad dissolvendum ipsos, velut solutorem idoneum elegisti. Quod quidem neque in aliis ego sum. Voluntati tamen tuae, et charitati, qua tibi astringor, pro posse deesse nec debeo, nec possum.

Prima propositio tua est, qua te et tecum multos alios moveri asseris: utrum beatae Virgini matri, cui dictum est: Ave, gratia plena (Luc. I) , atque adjunctum, Spiritus sanctus superveniet in te, et virtus Altissimi obumbrabit tibi (ibid.) , et in qua, juxta Hieronymum, tota divinitatis unda se contulit, utrum certe illi in adventu Spiritus sancti die [Col. 0285B] Pentecostes facto super apostolos, aliquid gratiarum auctum sit. Sic enim proponis: Si aliquid gratiae supra, quam prius habuerat, accepit, illud accepit, quod non habuit. Quod si habuit, non accepit. Et addis: Nec tamen credimus, quod haec ex aliquo Scripturae divinae fonte derivetur opinio. Ac statim: Si enim totam Actuum apostolorum historiam revolvamus, nihil in ea unde vel levissimam conjecturam, ne dicam hujus rei argumentum quis possit elicere, ut arbitror, inveniemus. Nam cum ex auctoritate evangelica plenitudo omnium gratiarum fuerit in Maria, in cujus carnem tota se divinitatis unda contulit, et singulari ac insolita veneratione ab angelo salutata, gratia plena, Spiritu in eam super omnem creaturam superveniente, et virtute [Col. 0285C] Altissimi obumbrata fuerit, mirum atque stupendum mihi videtur, quomodo alia superveniente gratia indiguerit, quae Dei Filium in utero virginali de Spiritu sancto concepit. Confirmandi sane et corroborandi, Spiritu sancto adveniente, adhuc infirmi erant apostoli, adhuc carnales et divinorum sacramentorum, quae per orbem terrarum fidelium mentibus infundere debebant, minus capaces. Et quia in omnem terram exiturus erat sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII) , congruum erat ut omnium linguarum genera cognoscerent, ne in nationes gentium missi, linguarum varietatem aliquatenus ignorarent. Nunquid dicendum est Mariam cum Joseph et puero angelo in somnis [Col. 0285D] apparente, in Aegyptum profectam, ante hunc solemnem Spiritus sancti adventum, Aegyptiorum linguam ignorasse? Haec certe verba tua sunt, quae ex epistola mihi a te missa excerpsi. Haec verba et ex parte videntur quaerere, utrum aliquid, ut jam dictum est, plus gratiae sancta illa virgo et mater Domini in illo Pentecostes die acceperit, et ex parte velle astruere quod nihil plus quam ante habebat acceperit.

Quod, ut absque praejudicio sanioris forte sententiae loquar, utrum ita an aliter sit, clarius videbitur; si gratiae a gratiis secernantur, si majora a minoribus Spiritus sancti charismata distinguantur. Majora vero Spiritus sancti charismata dico, quae ad perficiendam justitiam hominis pertinent, ut ea de quibus [Col. 0286A] Apostolus scribit: Nunc autem manent fides, spes, charitas, tria haec. Major autem horum est charitas (I Cor. XIII) . De qua ipse alibi apertius: Charitas, inquit, de corde puro, et conscientia bona, et fide non ficta (I Tim. I) . Haec est illa charitas, non tantum faciens sed omnino perficiens justitiam: ad quam caeterae virtutes justitiae cooperatrices, velut ad matrem filiae respiciunt, de cujus radice exoriuntur, de cujus stipite, velut fructuosissimae arboris, ramorum infinitas speciosa dependet. Ibi castitas, ibi humilitas, ibi veritas, ibi sinceritas, ibi obedientia, ibi omnis justitia. Lege Apostolum, et invenies caetera sigillatim exposita. Lege Evangelium, et audies Christum: In hac universa lex pendet et prophetae (Matth. XXII) . Hoc est charisma, [Col. 0286B] majus omnibus charismatibus; haec est gratia, major, ut sic dicam, omnibus gratiis. Haec est, inquam, illa maxima et superexcellens gratia, de qua Gabriel beatae Virgini ait: Ave, gratia plena. Hac gratia hanc singularem virginem a tempore prolatae angelicae salutationis sic plenam vel repletam esse intelligo, ut ei aliquam creaturarum, sive terrestrium, sive coelestium praeferre nefas sit, conferre insuper absurdissimum sit. Hac virtutum universarum gratia, cunctis creaturis excellentius illud omnipotentis Creatoris, non tantum spirituale, sed etiam corporale hospitium impleri et ornari decebat, ut sapientia Dei, quae se delectari per singulos dies, quae se ludere in orbem terrarum, quae delicias suas esse cum filiis hominum per Sapientem [Col. 0286C] fatetur (Prov. VIII) ; quae nec delectari nec ludere, nec deliciari, nisi in sacris virtutibus, et sanctis affectibus potest, in hac sancta et supercoelesti Virgine matre sua, prae cunctis hominibus vel angelis virtutum gratia plena, magis delectaretur, luderet, deliciaretur. Prae cunctis plane creaturis, et in terris virtutum gratia exornari, et in coelis sublimi gloria illam decuit clarificari, quae sola inter omnes creaturas, matris Dei nomine meruit decorari. Nam cum multi dicantur martyres Dei, cum multi dicantur apostoli Dei, cum multi dicantur prophetae Dei, cum multi dicantur angeli Dei, cum multi dicantur diversorum ordinum sancti Dei, ipsa sola dicitur mater Dei. Unde justum erat ut, juxta quod [Col. 0286D] Apostolus ad Hebraeos loquitur, sicut Moyses fidelis famulus in domo (Hebr. III) , sicut Christus unicus Filius dominans in domo (ibid.) , sic ipsa ejus mater virtutibus et gloria toti familiae post ipsum in eadem principaretur domo. Sicut igitur est in ipsa singulare, ac super omnia post Deum, nomen matris Dei: ita est singularis, et super omnia post Deum in terris, et in coelis gratia et gloria ejusdem matris Dei. Unde quantum ad illam gratiam pertinet, qua per Spiritum sanctum et virtutem Altissimi, utpote conceptricem, genitricem, ac nutricem omnipotentis Filii Dei, eam decuit purgari, sanctificari, glorificari, die Pentecostes nihil ei additum credo, imo absque omni haesitatione confirmo. Quis enim sani capitis hoc unquam vel suspicari potuit, [Col. 0287A] ut quantum ad aliquam partem justitiae spectat, post Filii Dei in ipsa conceptionem, et de ipsa nativitatem, aliqua gratiae portio ei addita fuerit, cum ipsam ante ista angelus gratia plenam dixerit? Nonne hoc absurdum, imo nefarium esse quilibet etiam valde brutus advertit, ut concipiens, vel pariens Deum imperfecta fuerit; post conceptionem vero vel partum divinum ad perfectionem ante non habitam pervenerit? Quis hoc non tantum abjiciat, sed non etiam exhorreat? Nihil enim ei usque ad ultimum vitae mortalis terminum, gratiae perfectricis accessit quod Deum concipiens et pariens non habuit, quia ex quo gratia plena dicta est, semper eadem gratia plena permansisse, absque augmento aliquo credenda est. Quod si nullo tempore vitae [Col. 0287B] suae, post saepae dictam conceptionem vel nativitatem, ei aliquid praefatae gratiae additum est, nec die Pentecostes ipsi in talibus aliquid adjunctum est. Quia enim quod plenum est, nulla ex parte vacuum intelligitur, nihil ei addi potuisse cognoscitur, quae plena gratia praedicatur. Quid enim virtutum spiritualium ad justificandam vel sanctificandam animam pertinentium, die illo Pentecostes acciperet, quae inter caetera hoc in plenitudine evangelizatae gratiae accepit, quod nullus apostolorum vel die jam dicto, vel aliquo vitae suae tempore accipere meruit? Nam licet magna et immensa dona apostoli ea maxime die a datore gratiarum Spiritu Dei acceperint, nullus tamen illorum hoc donum meruit, ut in carne [Col. 0287C] mortaliusque ad carnis mortem absque peccato omnino esse potuerit. Hinc verba illa apostoli Jacobi profusa sunt: In multis offendimus omnes (Jac. III) . Hinc et illa Joannis: Si dixerimus quia peccatum non habemus, nos ipsos seducimus, et veritas in nobis non est (I Joan. I) . Hinc et illa magni Apostoli: Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum (I Cor. IV) .

Quod ergo nec die Pentecostes apostoli accipere meruerunt, hoc multo ante Pentecosten tempore, de qua agitur mater Virgo, accepit. Unde Augustinus contra Coelestium Pelagianum, in libro De perfectione justitiae hominis: Cum de peccatis, inquit, agitur, nullam prorsus de matre Domini volo haberi quaestionem. Unde enim scimus quid ei plus [Col. 0287D] gratiae collatum fuerit ad vincendum ex omni parte peccatum, quae concipere ac parere meruit, quem constat nullum habuisse peccatum. Hac ergo sancta Virgine excepta, si omnes sanctos et sanctas, dum hic viverent, congregare possemus, et interrogare utrum essent sine peccato, sine dubio respondissent quod de se Joannes etiam apostolus ait: «Si dixerimus quia peccatum non habemus, nosmetipsos seducimus et veritas in nobis non est (I Joan. I) .» Hucusque Augustinus. Nullo autem pacto esse potuit, vel debuit, ipsa ratione hoc ipsum vociferante, ut Spiritus sancti sacrarium, Filii Dei reclinatorium, totius deitatis solium, qualibet vel parva peccati nubecula postmodum subintraverit, et cor illud conceptae deitatis luce praefulgens, aliquis vel modicus tenebrosae [Col. 0288A] cogitationis fugax saltem volatus fuscaverit. Ergo secundum ea quae praemissa sunt, beatae matri Virgini, nec die Pentecostes, nec aliquo post conceptionem Filii Dei die quantum ad majora et supra dicta gratiarum dona pertinet, nihil additum est. Sed sicut ei nihil additum in majoribus confirmo, ita ei aliquid in minoribus forte adauctum, non nego. Quae sint vero illa minora, et saepe fatus Apostolus docet: Alii, ait, datur per Spiritum sermo sapientiae, alii sermo scientiae, alii gratia curationum, alii prophetia, alii discretio spirituum, alii genera linguarum, alii interpretatio sermonum (I Cor. XII) , et similia. Dicuntur vero minora respectu majorum supra scriptorum, quia majora, illa sine minoribus istis salvare possunt. Nam sine sermone [Col. 0288B] sapientiae vel scientiae (non dico sine sapientia et scientia), sine gratia curationum, sine prophetia, sine discretione spirituum, sine generibus linguarum, sine interpretatione sermonum salvari possum, sine charitate et ei cohaerentibus sacris virtutibus non possum. Majora ergo sunt, sine quibus salus non est; minora dicuntur, sine quibus salus integra esse potest. Unde quantum ad illa majora, ut jam dixi, die Pentecostes adauctum est beatae Virgini; quantum vero ad ista minora, apostolis quidem omnia data sunt, sed nescio utrum et beatae Virgini. Decebat enim ut illis, quorum sonus exiturus erat in orbem, sicut et ipse scripsisti, terrarum, et quorum verba perventura erant in fines [Col. 0288C] orbis terrarum, daretur sermo sapientiae, daretur sermo scientiae, daretur gratia curationum, darentur genera linguarum, et si qua alia tantae praedicationis officio necessaria esse judicavit donorum eorumdem distributor Spiritus sanctus. Adjecta est eis ab eodem Spiritu Dei animositas cordium, sine qua nihil profuissent universarum genera linguarum. Quid enim prodesset peritia loquendi, si non adesset virtus audendi. Quid plane prodesset multiplex scientia verborum, nisi pelleretur timiditas animorum? Ut igitur fortes et invincibiles animo essent, induti sunt, sicut Christus eis promiserat, virtute ex alto, ne muti coram barbaris gentibus apparerent, et ut ad quod mittebantur praedicare sufficerent, impleta sunt ora eorum omnium quae [Col. 0288D] sub coelo sunt gentium verbo. De matre autem Domini quid dicetur? Quid dicetur, et de aliis sanctis mulieribus, quas fuisse cum apostolis tempore illius magni adventus Spiritus sancti, quis negare potest? Quis negare, inquam, potest eas tempore illo fuisse cum apostolis, cum dicat Scriptura, quod Regressi post ascensionem Domini apostoli a monte Oliveti Hierosolymam venerunt, et ascenderunt ubi manebant Petrus et Joannes et reliqui (Act. I) , ac statim subdat: Hi omnes erant perseverantes unanimiter in oratione cum mulieribus, et Maria matre Jesu, et fratribus ejus? (Ibid.)

Neque enim dici potest quod haec unanimitas orationis discipulorum et mulierum sanctarum dissoluta fuerit usque ad diem illum, quo etiam per signa [Col. 0289A] visibilia super apostolos et alios credentes, Spiritus divinus descendit. Quod si unanimitas illa et perseverantia orationis, ac loci, usque ad diem illum protracta est, utique mater Domini, et mulieres illae Salvatoris discipulae, cum apostolis et aliis credentibus permanserunt, nec ab ipsis usque ad sacram illam diem donis coelestibus insignem recesserunt. Ibi plane erat jam dicta sancta mater Domini; ibi Maria Magdalene, Jacobi et Salome, et caeterae quae, ut Evangelium loquitur, eum secutae fuerant a Galilaea, ministrantes ei (Matth. XXVII) . Quid igitur? Accepit sancta illa Virgo et mater Domini, acceperunt et aliae beatae mulieres quae aderant, eam quam apostoli, gratiam, vel munera Spiritus sancti? Acceperunt majorem sanctificationem? [Col. 0289B] Acceperunt majorem, quam habuerunt, cordis constantiam? Acceperunt eamdem quam apostoli linguarum gratiam? Et de beata quidem Virgine supra dictum est, et omnino certum est, quod ei nihil ad puritatis, nihil ad sanctificationis, nihil prorsus ad omnium virtutum spiritualium perfectionem accesserit. Nihil enim ei augmenti ad justitiae vel sanctitatis plenitudinem, per illum Spiritus sancti adventum accedere potuit: quam ante conceptum, et in conceptu filii Dei, omnium virtutum sanctificatione et perfectione idem Spiritus adimplevit. Sed nec de aliis bonis mulieribus dubium est, quod eis multa de simili virtutum gratia, ante illum Spiritus sancti adventum deerant: quarum imperfectionem idem Spiritus, qui spirat ubi [Col. 0289C] vult, et prout vult, secundum mensuras sibi tantum notae donationis suae perfecit. Cum enim apostolis ipsis ante diem illum plurima de perfectione defuerint, non mirum si mulieribus illis multa perficienda restabant. Acceperunt ergo illae gratiam, quam prius non habuerant, et sicut in eodem loco cum Christi discipulis facto de coelo repente sono inventae sunt, sic nec ab eadem collata apostolis gratia, quantum ad speciales animi virtutes pertinet, exclusae sunt. Sed quid de miraculis? Quid de linguis diversis? Et ista cum apostolis beata Virgo, ac mulieres jam dictae acceperunt? Et aliorum quidem miraculorum potentiam discipuli Christi, et ante ipsius passionem susceperunt, praecipiente [Col. 0289D] ipso, infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones ejicite (Matth. X) ; et post resurrectionem insuper, quando tam de ipsis quam de credituris dictum est: Signa autem eos qui crediderint, haec sequentur (Marc. XVI) , et reliqua. Omnium vero linguarum gratiam non alio die, vel alio loco acceperunt, sed die Pentecostes, quando simul apostoli et mater Domini, ac saepe dictae mulieres in coenaculo unanimiter in oratione perseverabant. Apostoli ergo et alii discipuli, qui adfuerunt, gratiam illam linguarum ea die acceperunt. Accepit igitur eam beata Virgo? Acceperunt et sanctae mulieres? Sed certa est causa, qua discipulis haec gratia data est. Praedicaturi enim erant, ut supra dictum est, orbi universo Evangelium. Sed nunquid [Col. 0290A] ad praedicandum idem Evangelium beata Virgo vel reliquae sanctae feminae missae erant, vel mittendae in orbem universum? Non utique. Mater enim Domini non ad praedicandum verbum Dei, sed ad generandum Verbum Dei electa fuerat, nec ad aliquem gentium hac de causa mittenda erat. Sed nec mulieres reliquae ad simile officium alicubi leguntur destinatae. Non sexum femineum hoc decebat quod virilem, ut ad praedicandum per diversa mitteretur, cum mulieres magis debeant parare aures ad audiendum quam aperire os ad praedicandum, maxime cum Apostolus dicat: Mulieri loqui in ecclesia non permitto (I Tim. II) . Et rursus de eisdem mulieribus: Si quid discere valuerint, domi viros suos interrogent (I Cor. XIV) .

[Col. 0290B] Sed dicet aliquis: Nonne quaedam sanctarum mulierum hymnos, vel cantica divina scripserunt? Sed aliud est cantare, aliud praedicare; aliud psallere, aliud evangelizare. Nam sicut virum sana doctrina, sic mulierem decent religiosa cantica. Inde est quod Maria soror Aaron, submerso Pharaone (Exod. XV) , Debbora occiso Sisara (Judic. V) , Anna nato Samuele (I Reg. II) , haec ipsa Virgo et mater Domini concepto Salvatore, exsultasse et cantasse (Luc. I) leguntur. Nulla tamen harum vel aliarum mulierum in aliquo textu divino ad praedicandum missa narratur. Sola Maria Magdalenae legitur non quidam praedicasse, sed nuntiasse discipulis: Quia vidi Dominum, et haec dixit mihi (Joan. XX) . Mater [Col. 0290C] ergo Domini et reliquae ei adhaerentes sanctae mulieres, quae ad nullam mittebantur gentium, quid necesse habuerunt die Pentecostes accipere a Spiritu sancto linguas omnium gentium? Nam quod in epistola tua legi, quando in Aegyptum cum filio fugit, non ignorasse eam linguam Aegyptiorum, si probatur ex Scripturis, tenendum est; si non probatur, non multum instandum est. Quae enim necessitas fuit scire eam Aegyptiorum linguam, cum nec Judaei jam per totum orbem dispersi, quorum linguae erat, Aegypto defuerint, nec interpretes deesse potuerint? Ut ergo breviter quod sentio exprimam, accepisse eam die Pentecostes gratiam illam linguarum omnium, nec affirmo, nec nego. Non affirmo, quia nullam necessariam vel probabilem [Col. 0290D] causam, qua gratiam illam accipere debuerit, invenio. Non nego, quia fortasse alius invenire poterit, ad quod ego nondum sufficio. Hoc tantum constanter astruo, quod tamen supra jam dixi, beatae Virgini post conceptum Dei Filium, nihil de illis excellentibus sancti Spiritus donis, aliquo tempore, dum mortalis vixit, adauctum. De inferioribus vero nihil superfluum aut indecens additum; sed si quid omnipotentis Filii Dei matrem de talium numero habere decuit, absque deputatione adjunctum. Sive tamen ei de hujusmodi charismatibus, quae die Pentecostes data sunt apostolis, totum aut aliquid datum sit, et majoribus, quae praedicta sunt adjunctum, sive non; non idcirco inferior judicabitur apostolis, nec aliquis ipsorum propter [Col. 0291A] hujuscemodi dona vel quaelibet alia, major ipsa aut par ei esse censebitur. Nam neque Eliseus Eliae praefertur, quia duplex in eo non virtutum spiritualium, sed miraculorum extrinsecus apparentium spiritus apparuit, nec, ut aestimo, Judas proditor aut Petro apostolo se conferet, quia par ei in miraculis visus est, aut Joanni Baptistae se istorum signorum fastu praeferet, de quo in Evangelio legitur, quia Joannes Baptista signum fecit nullum (Joan. X) . Haec mihi de proposita prima quaestione, absque melioris sententiae, ut supra dixi, praejudicio, ad praesens videntur.

Secundae propositionis tuae haec summa est. Qua ratione post conceptum Dei Filium et naturae humanae in alvo virginali personaliter unitum, gloriosa [Col. 0291B] illa Maria aliquid in creaturis ignoraverit, et illam, in qua omnes thesauri sapientiae et scientiae etiam corporaliter erant absconditi (Coloss. II) , aliquid in creaturis latuerit, cum scriptum sit de quodam sancto (GREGORIUS, de S. Benedicto): Animae videnti creatorem angusta est omnis creatura. Et post pauca subjungit: Ex gratia itaque superaddita et meriti praerogativa, quae virgo simul et mater Dei meruit existere, etiam in carne posita videtur sua sapientia angelorum scientiam transcendisse, sicut etiam super omnem angelicam naturam credimus eam exaltatam esse. Si vero secundam divinitatis cognitionem alius alio fit beatior, alius alio sapientior, haec virgo etiam in carne omnibus angelorum ordinibus longe mihi sapientior videtur exstitisse, cui [Col. 0291C] datum est, non solum in carne praeter carnem vixisse, sed ipsum etiam Dei Verbum carnem factum genuisse. Haec quidem scripsisti, sed ut de eruditione tua confido, non tam tua quam aliena protulisti. Quis enim, ut compendio utar, saltem mediocriter eruditorum ignorat, quod gloriosa illa, ut scribis, et ut verum est, Maria, post conceptum Dei Filium, non dico tantum aliquid vel aliqua, sed etiam multa in creaturis ignoraverit? An non ignoravit multa in creaturis, quae multa etiam ignoravit in rebus domesticis? An non ignoravit multa in aliis cui necessarium fuit ut Joseph sponsus ab angelo admoneretur, et diceretur ei: Surge et accipe puerum, et fuge in Aegyptum, et esto ibi usque dum [Col. 0291D] dicam tibi? (Matth. II.) An non potuit multa ignorare in creaturis, cui iterum necesse fuit, ut rursum angelus Joseph in Aegypto appareret, et diceret: Surge et accipe puerum et matrem ejus, et vade in terram Israel; defuncti sunt enim qui quaerebant animam pueri? (Ibid.) Nam si ipsa hoc et illud prius noverat, et Herodem scilicet quaerere puerum ad perdendum eum, et rursus post fugam suam in Aegyptum ipsum praescierat ante defunctum, superflue et tunc hortatus est Joseph angelus ad fugam, et post superfluo commonuit ad reditum. Cur enim angelus sollicitaretur, aut aliquem sollicitaret pro salvando puero, cujus mater omnia nosset, cujus persecutores omnes cognosceret; quorum voluntates, consilia, fraudes, subtili Spiritus scientia dignosceret, [Col. 0292A] quorum vita, quorum obitus ipsam nullatenus latere posset? Dubia sint ista, his tamen, quibus dubitare more quorumdam philosophorum de omnibus conceditur. Succedat tamen exemplum, post quod nec ipsis, qui omnia sub utrum ponunt, haesitare liceat. Remansit, inquit, puer Jesus in Jerusalem, et non cognoverunt parentes ejus. Aestimantes autem eum esse in comitatu, venerunt iter diei et requirebant eum inter cognatos et notos. Et non invenientes, regressi sunt in Jerusalem, requirentes eum (Luc. II) . Quomodo certe, quomodo opinari potuit bonus animus nihil in creaturis beatam Virginem latere, cum eam latuerit filium Jerosolymis remansisse, cum aestimaverit eum in comitatu esse, cum eo inter cognatos et notos non invento, [Col. 0292B] Jerusalem redierit, et vix post biduum requirendo invenerit? Sed audiatur ipsa Virgo, et magis ipsi de seipsa, quam cuilibet incircumspectae opinioni credatur: Fili, ait, quid fecisti nobis sic? ego et pater tuus dolentes quaerebamus te (ibid.) . Et utique eum dolens per diversa non quaesisset, si ubi esset subtili spiritus indagine cognovisset. Quae ergo ubi tantus esset Filius ignorabat, quomodo omnia quae in creaturis fieri poterant cognoscebat? Sed mirum est, ut proponis, quomodo illam in creaturis aliquid latuerit, in qua erant omnes thesauri sapientiae et scientiae etiam corporaliter absconditi (Coloss. II) . Sed haec sententia, quam ex parte nescio quorum proponis, sicut nosti, apostolica est, et non de illa beata et semper [Col. 0292C] nominanda Virgine, sed de ejus Filio dicta est. In illo enim, hoc est Dei et ipsius Filio, vere sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae absconditi; unde nec aliquid eum sicut Deum in creaturis latere, nec quidquam eorum quae in coelis, quae in terris, quae insuper apud inferos aguntur, ignorare possibile est. Qui enim solus Creator est omnium, solus est rector et cognitor universorum. Eapropter licet in utero hujus Virginis ille, in quo omnes hi thesauri latebant, etiam, ut dicis, corporaliter latuerit, non tamen ex thesauris illis sapientiae et scientiae in ipso absconditis, omnium rerum scientiam, quandiu hic mortaliter vixit, sancta haec Virgo suscepit. Hoc enim solius Dei est, nec alicui [Col. 0292D] mortalium in hac vita concessum est. Quod vero solius Dei est, participem habere non potest. Unde et ipse per prophetam loquitur: Gloriam meam alteri non dabo (Isa. LII) . Et cui per quemdam sapientem dicitur: Tu solus nosti corda filiorum hominum (II Par. V) . Si quis tamen hanc apostoli de Christo sententiam, gloriae beatae Virginis voluerit adaptare, sic saltem hoc faciat, sic erga sanctam Virginem officiosus et devotus appareat, ut regulam fidei non excedat. Attendat et videat quam caute Hieronymus, in talibus de Christo ad ipsam translatis, incedat. Ait enim in quadam re simili: In Mariam vero totius gratiae, quae in Christo est, plenitudo venit. Statimque adjungit: Quanquam aliter. Totius enim gratiae, quae in Christo est, plenitudo in [Col. 0293A] Mariam venit; quoniam Christus plenus gratiae et veritatis in Maria conceptus, de Maria ad homines processit. Tamen aliter, quia non ipsa plenitudinem illam gratiae, quae in Christo est, quantum ad personam propriam spectat, suscepit. Aliud est enim in persona propria habuisse illam plenitudinem gratiae, aliud personam illam genuisse, in qua erat illa plenitudo gratiae.

Sic forte, imo sic plane, ut mihi videtur, dici potest absconditos in Maria thesauros sapientiae et scientiae, non quia in ea personaliter, hoc est quantum ad propriam ejus personam pertinet, thesauri illi absconditi fuerint, sed quia sacra illa ipsius viscera Christum Dominum, in quo vere personaliter erant absconditi, portaverint. Jam sequens illa sententia, [Col. 0293B] quae quasi ad roborandam opinionem falsam proposita est, quid valeat, prudentia tua advertat. Nam facile est videre, non tantum tibi qui longe difficiliora citissime pervides, sed cuilibet etiam leviter attendenti, quod haec sententia jam dictae opinioni in nihilo suffragetur. Primo, quia non ex canone tali est, cui omnimodam fidem praebere cogamur. Licet enim a sancto Gregorio haec in dialogo prolata sententia sit, non tamen eam debemus fidem quibuslibet scriptis doctorum, quam nos debere novimus summo sanctarum canoni Scripturarum. Nec tantum deferre compellimur post Veteris ac Novi Testamenti paginas alicujus quantumlibet docti et catholici scripto, quantum eidem canoni divino. Unde Hieronymo Augustinus: [Col. 0293C] Absit, inquit, a sanctitate et sapientia tua, ut eam scriptis tuis velis auctoritatem dari, quae soli dignitati sanctarum Scripturarum servatur! Cujuslibet enim Scripturam licet examinare, de scriptis autem illis nulli prorsus permittitur dubitare. Hoc in epistola Augustini, et si non per eadem verba, eamdem prorsus continens sententiam invenies. Praeter hoc etiam, si de illo divino canone sumpta esset, nec sic quidem ad probanda praemissa valeret. Quod cuilibet paulo diligentius advertenti statim patebit. Nam quia ait sanctus ille: Videnti Creatorem angusta est omnis creatura, non inde sequitur quod nihil eum latere potuerit in creatura. Subjecit enim hanc sententiam verbis illis suis, quibus a sancto Patre Benedicto totum mundum velut sub uno solis [Col. 0293D] radio collectum visum esse jam dixerat. Potuit vero et ille sanctus, et totum mundum simul collectum videre, et potuerunt eum multa, quae in mundo fiebant, latere. Nulla enim necessitas urget fateri, ut quia totum mundum collectum vidit, simul etiam quae in mundo fiebant cognoverit. Ipse quippe etiam communis intuitus noster hoc habet, ut de turri, vel monte, vel aliquo sublimi loco multa simul terrarum spatia videamus, cum vix pauca aliqua eorum quae in spatiis illis aguntur, discernere valeamus. Et licet longe valentior nostro fuerit sancti illius a Deo dilatatus intuitus, in tantum ut, sicut dictum est, totum simul mundum aspicere potuerit; ubi tamen legitur eum totum [Col. 0294A] mundum collectum vidisse, non legitur omnia quoque eum, quae in creaturis tunc temporis agebantur, aliquatenus agnovisse. Eapropter nulla est, vel a simili, vel a minori similitudo proposita, ut quia ille totum mundum simul collectum vidisse scribitur, idcirco sancta Virgo mater Domini cuncta, quae in creaturis, dum in corpore vixit, fiebant, agnovisse credatur. Est adhuc et de hac sententia, quae forte se discutiendam obtulit, quod dicatur. Nam quod ait ille: Videnti Creatorem angusta est omnis creatura, verum est, sed in futura vita. Quod enim Creator hic a mortali videri ut est, non possit, testatur illa orbi terrarum nota sententia: Non videbit me homo, et vivet (Exod. XXXIII) . Nec tamen idcirco falsam hanc sententiam dico, vel sanctum [Col. 0294B] illum eo temporis spatio, quo assuetam hominum visionem excessit, Creatorem vidisse, prout datum est, nego. Novi namque et alios fuisse, vel esse modos, vel modum videndi Deum; quo et Jacob eum se vidisse fatetur, cum dicit: Vidi Dominum facie ad faciem (Gen. XXXII) ; quo et de Moyse legitur: Loquebatur Dominus Moysi facie ad faciem, sicut solet loqui homo ad amicum suum (Exod. XXXIII) ; quo et LXX senioribus Israel apparuit ut scriptum est: Et viderunt Deum, et comederunt, et biberunt (Exod. XXXIV) ; quo et Isaias: Vidi Dominum sedentem super solium excelsum, et elevatum (Isa. VI) ; quo et Micheas: Vidi Dominum sedentem, et omnem militiam coeli assistentem ei a dextris et sinistris (III Reg. XXII) ; et multa similia. Hinc sunt et illa [Col. 0294C] verba Apostoli: Videmus nunc per speculum in aenigmate, tunc autem facie ad faciem (I Cor. XIII) . Hinc et illa Joannis: Nondum apparuit quid erimus, sed cum apparuerit, videbimus eum sicuti est (I Joan. III) .

Cum ergo omnes isti Deum non illo futurae vitae modo, sed unicuique congruenti modo viderint, sub nullius tamen horum conspectu, omnis creatura coarctata legitur. Potuit in isto Deum vidente fieri quod in aliis Deum videntibus factum non est. Sed quolibet modo vel sancti illi, vel sanctus iste Deum viderint, eo res deducitur, quo nec illi, nec iste in visionibus illis suis totum quod in creaturis gerebatur, visionum suarum tempore cognoverunt. Quod si, ut jam dictum est, in visionibus suis multa eos [Col. 0294D] in creaturis latuerunt, non valet quod allatum fuerat ad probandum, sanctam Domini matrem nihil in creaturis latuisse, nihil eorum, quae in creaturis suo tempore gerebantur, ignorare potuisse. Quod si cuilibet sanctorum (quod tamen nusquam legitur) datum in praesenti ad horam fuisset, non inde cogeremur credere, quia et hoc beatae Virgini datum esset. Esset enim hoc quoddam miraculi genus, non ad summa et majora pertinens sancti Spiritus dona, quae, sicut supra praemissum est, plus omni creatura beata Virgo habuit, sed ad illa media, inter quae et miracula numerantur, quae beatam Virginem in carne mortali positam accepisse, nemo in toto canone divino legisse, ut puto, se recolit. Nec idcirco tamen minor facientibus miracula ab aliquo [Col. 0295A] sanum sapiente aestimari poterit: quae quod summum et majus est accipiens, talibus, licet Spiritus sancti donis, non eguit. Quod si quilibet pertinacius instans, eam sine miraculis aut minorem miraculorum factoribus esse, aut videri dixerit, dicat et Christum eo Christiano vel esse, vel videri minorem, qui majora quam Christus miracula operatus fuerit. De quo ipse in Evangelio: Qui credit, inquit, in me, opera quae facio et ipse faciet; et majora horum faciet (Joan. XIV) . Majora vero Christo miracula fecisse multos saepe Christianos legimus. Quos majores eo esse disputandum non est, quia longe longius eo inferiores esse certum est. Jam quia de verbis illis Dialogi, ne ad probanda quae proposita fuerant valere possint, satis actum arbitror, ad sequentia [Col. 0295B] stylus procedat. In quibus legitur videri quibusdam, quod saepe dicta Virgo mater Domini etiam in carne posita, sua sapientia angelorum scientiam transcenderit, sicut et super omnem angelicam naturam exaltata esse creditur. Et sequitur versus. Si enim, inquit auctor, secundum divinitatis cognitionem, alius alio fit beatior, alius alio sapientior, haec Virgo etiam in carne omnibus angelorum ordinibus longe mihi sapientior videtur exstitisse, cui datum est non solum in carne praeter carnem vixisse, sed ipsum etiam Deum carnem factum genuisse. Haec verba, ut quod verum est fatear, venerabili et charissimae mihi dilectioni tuae, non a te quidem, sed per te prolata, et opinionem non tuam, sed quorumdam proponentia, in tantum mihi absurda [Col. 0295C] videntur, et de rudi et prorsus incircumspecto corde procedere, quod vix admirari sufficio. Quis enim admirari sufficiat, eum cui ista videntur non discrevisse quod perfacile erat, gratiam a gratia, laborem a retributione, meritum a beatitudine? Quid autem dixi gratiam a gratia, laborem a retributione, meritum a beatudine? Haec verba non nunc primum a me proferuntur, sed in Evangelio Joannis leguntur. Nos, ait, omnes de plenitudine ejus accepimus, et gratiam pro gratia (Joan. I) . Quid est gratiam pro gratia? Accipiunt enim sancti ejus geminam ab ipso gratiam, ita ut ex praecedente gratia sequatur et alia. Primo enim hic accipiunt gratiam operationis, ac [Col. 0295D] pro ipsa alibi gratiam retributionis. Primo hic accipiunt gratiam sanctificationis, ac pro ipsa alibi gratiam glorificationis. Nec enim simul et opus bonum faciunt, et boni operis mercedem accipiunt, neque simul in sanctitate et virtutibus perficiuntur, et virtutum et sanctitatis gloriam assequuntur. Hic enim operantur, ibi remunerantur. Hic sanctificantur, ibi glorificantur. Quantum ergo ad morum puritatem, quantum ad vitae perfectionem, quantum ad omnium virtutum sanctificationem pertinet, beata Virgo etiam in carne posita, omnem creaturam vel humanam vel angelicam summe transcendit. Quantum vero ad sapientiam, qua quibusdam videtur etiam in carne posita angelorum scientiam transcendisse, mihi prorsus non ita esse videtur. [Col. 0296A] Si enim hoc concessero, labori retributionem, merito beatudinem adjungam, et mercedem illam, gloriam illam, magnificentiam illam, qua universis creaturis post carnis mortem praelata est, eam ante mortem recepisse concedam. Hoc si concessero, omni auctoritate et ratione destitutus, angelis et hominibus ostentui ero. Nam si dixero eam in carne mortali positam angelorum sapientiam non dico transcendisse, sed saltem sapientia sua adaequasse necesse erit ut eam adhuc in terris positam, omni miseria mortalitatis exuam, omni incorruptione, immortalitate, beatitudine induam. Nam si in carne, ut dicitur, posita, sapientiam angelorum assecuta est, etiam beatitudinem consecuta est. Neque enim angelorum sapientia sine beatitudine [Col. 0296B] esse potest, quae idcirco vera sapientia est, quia beata est. Beata autem, non nisi beatitudine est. Beatitudo autem est, ut eam vel definiam vel describam, sine omni molestia totius boni sufficientia.

Hanc autem beatitudinem, gloriosam matrem Domini in hac mortali vita assecutam non esse, quis nesciat? Nam si hanc assecuta esset, adhuc in terris posita omni corporali molestia caruisset, totius boni adepta jucunditate gauderet. Caruisset profecto indigentia, caruisset metu, caruisset dolore, et tandem omni corruptionis vel mortalitatis incommodo. Sed ita non fuisse, auctoritati evangelicae credentibus, vel rationem ipsam sciscitantibus, advertere perfacile est. Licet enim ipsa post Filii Dei conceptionem omni peccato caruerit, dum tamen [Col. 0296C] in carne vixit, poena peccati non caruit. Poena vero contraria est beatitudini. Si enim beatitudo est, quae omni caret molestia, hanc ipsa in carne mortali assecuta non est, quae in ea multa molesta passa est. Nam si egere non est beatitudinis, si timere non est beatitudinis, si dolere non est beatitudinis, si denique mori non est beatitudinis, tunc ipsa in carne beata non fuit, quae in ea ista omnia toleravit. An non eguit, quando pariens suum et Dei Filium, reclinavit in praesepio, quia non erat ei locus in diversorio? (Luc. II.) An non eguit, quae pro filio hostias Deo oblatura, quia agnum non potuit, par turturum aut duos pullos columbarum obtulit? (Ibid.) An non timuit, quae a facie Herodis [Col. 0296D] in Aegyptum fugit? (Matth. II.) An non doluit, cujus animam moriente Salvatore Filio, juxta justi Simeonis verba, nimii doloris gladius pertransivit? (Luc. II.) An non omnes praeter peccatum miserias conditionis humanae experta est? Et quid tandem? Nonne et mortua est? Haec omnia certe contraria sunt beatitudini angelicae, quam eam assecutam etiam in carne mortali necesse erit dicere, si quis eam angelorum sapientiam vel transcendisse dixerit vel aequasse. Sapientia enim vel beatitudo angelica, in tantum individua, imo sic unum sunt, ut nec eorum sapientia sine beatitudine, nec beatitudo sine sapientia esse possit. Alioquin, quod omnino stolidum et pecuale est sentire, esset eorum aut sapientia misera, aut beatitudo insipiens. Quod quia impossibile [Col. 0297A] est, ut vel sapientia quantum in ipsa est misera, vel beatitudo possit esse insipiens, necesse est fateri angelicam sapientiam semper beatam, vel beatitudinem semper esse indivisibiliter sapientem. Unde, quoniam nullo pacto beatitudinem ab angelica sapientia quilibet secernere potest, si sapientia angelica beatae Virgini in carne mortali datur, consequenter et beatitudo angelica concedetur. Quae si ei in illa mortali carne conceditur, jam nec eguisse, nec timuisse, nec doluisse, nec ad ultimum obiisse, imo nec hominem eam fuisse dicetur. Detur ergo ei in carne mortali multa et magna sapientia, sed non tanta, quae vel angelorum sapientiam superet, vel adaequet. Licet enim sublimis illa et supercoelestis Virgo sapientiam Dei, quae attingit [Col. 0297B] a fine usque ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter (Sap. VIII) , amictam carne humana in utero portaverit, genuerit, lactaverit, foverit, nutriverit, non tamen, dum mortalis vixit, eam ut angeli agnovit, vel sicut illi revelata facie, et abjecto velamine comprehendit. Manet enim quod supra scriptum est: Non me videbit homo, et vivet (Exod. XXXIII) . Videbant enim eum angeli sicuti est, videbat eum mater Virgo, plusquam ab aliquo mortaliter vivente videri poterat. Videbat ipsa eum plena gratia, plena Deo, plena virtutibus, plena Spiritu sancto et virtute Altissimi, fide et incomparabili divini amoris plenitudine; videbant eum beati illi spiritus non fide, sed re, non ut homo per speculum et in aenigmate, sed facie ad faciem. Videbant eum [Col. 0297C] clarius in ipso gremio Virginis matris, quam ipsa posset videre beata Virgo mater, quia ipsa latentem in carne Deum ineffabili spiritus exsultatione gaudens admirabatur, ipsi eum in carne, sicut et ante carnem, nullo carnis obstaculo praepediti cernebant, adorabant, contemplabantur, pascebantur. Unde hoc non velatae, sed revelatae visionis divinae pastu satiati, et contemplatione clarissima summae sapientiae plenissime sapientes effecti, beati non esse non poterant, qui in eo, quem conspiciebant, beatitudinem integram possidebant.

Qui igitur Christum, Dei virtutem et Dei sapientiam, longe clarius, subtilius, perfectius beata Virgine, dum mortalis vixit, cernebant, nonne [Col. 0297D] ipsa aeterna ac summa Sapientia, quam conspiciebant, longe sapientiores beata Virgine erant? Plane sapientiores erant, qui non velatam, ut erat apud matrem, sed revelatam, ut est apud Patrem, videbant. Videbant eam certe sicuti est, et in ea visione singularem nullique in carne mortali concessam sapientiam possidebant ac beatitudinem. Quam jam retinebat plus omnibus sanctis beata Virgo per fidem, spem, et sublimissimam charitatem, qua illi, ut dictum est, fruebantur facie ad faciem. Non igitur eam, quam angeli, beata Virgo, dum in carne viveret, sapientiam obtinebat, quia nondum ut illi, quod postea fuit, beata esse poterat. Nam angelicam ei omnino sapientiam sine beatitudine concedere, sicut est [Col. 0298A] omni auctoritati et rationi contrarium, sic est etiam non mediocriter stultum. Quid esset enim angelica sine beatitudine sapientia nisi, ut sic dicam, daemonica quaedam scientia? Dicuntur enim daemones scientes, vel scii, quoniam plurima sciunt, sed quia beatitudinem nec re nec spe obtinent, omnino miseri et detestabiles sunt. Sapientes enim eos vocare non possum, licet multa plusquam homines in rerum natura comprehendant, quoniam nec sapientia dici potest, quae rebus divinis vel aeternis non militat; nec eum sapientem, qui sibi divina vel aeterna congruis officiis vel affectibus non procurat. Inde est quod et sapientia mundi stultitia dicitur, et sapientes, mundo, non Deo servientes, stulti vocantur. Non habuit ergo [Col. 0298B] beata Virgo, dum moritura vixit, majorem vel parem sanctis angelis sapientiam, quia nec habere poterat beatitudinem, sine qua eorum sapientia nunquam esse potest, nec habuit daemonum vel impiorum hominum sapientiam, quae nec omnino vere dici sapientia potest. Majorem vel parem sanctis angelis non habuit sapientiam, quia nec, ut dictum est, habere potuit beatitudinem quam illi obtinent re. Malorum angelorum vel daemonum non habuit: quia nec est sapientia, quam ad beatitudinem non referunt, neque re neque spe. Sed plane habuit ingentem, et omni sanctorum mortaliter viventium sapientiae valde praeferendam sapientiam: non eam, quae more philosophico de creaturis curiose disputat, sed eam quae Creatoris [Col. 0298C] cognitionem devote ac sollicite investigat. Quantumcunque enim intellectus proficiat ad solam creaturarum veritatem perscrutandam, magis scientia quam sapientia dicitur. Ille autem intellectus, qui per creaturas, vel sine creaturis se in agnitionem et amorem solius Creatoris extendit, sapientia vere vocatur. Hanc itaque sapientiam, quae, caeteris affectibus posthabitis, in solius conditoris et omnium bonorum auctoris agnitionem et defaecatissimum amorem, adjuta ipsius Conditoris gratia se totam diffundit, beata Virgo et mater Dei plus omni mortali in carne vivente obtinuit; et ea sapientia summe sapiens, conditorem suum et omnium, omni mortali creatura excellentius [Col. 0298D] agnovit, coluit, dilexit et, quantum hic a vivente videri vel comprehendi poterat, licet incomprehensibilem, comprehendit.

Hic meus de istis sensus est, charissime, quod absque praejudicio verioris sententiae loquor, ut puto catholicus. Sententiae vero sancti Hieronymi, quas velut ad confirmandam jam dictam pro ipsa opinionem in epistola tua legi, prorsus pro ipsa nihil faciunt; sed vel ad demonstranda virtutum privilegia, quae mortalis adhuc accepit, vel ad ostendendam sublimem et omnem creaturam superantem ipsius gloriam, quam post carnis mortem percepit, positae sunt. Sed distinguendae sunt a studioso lectore, quoniam quandoque permistim ponere videtur, et gratiam sanctificationis, [Col. 0299A] qua in terris constituta benedicta, sanctificata, atque ad Deum in carne portandum, gignendum, educandum, idonea facta est, et gloriam sublimationis, qua post carnis mortem fortassis et resurrectionem decorata, glorificata, et super omnes choros hominum et angelorum exaltata est. Quandoque enim in duobus vel pluribus sibi proximis versibus, quandoque in eodem versu utrumque et pene simul ponit, ita ut aliquando quae terrae sunt coelo, aliquando quae coeli sunt terrae, hoc est, ea quae beata Virgo vel in terris ante, vel in coelis post, accepit, vel totum terrae, vel totum coelo tribuere videatur. Si ergo ubicunque haec diversa simul posita sint, propriis intellectibus reddita fuerint, error nullus vel dubietas erit, nec [Col. 0299B] aliud pro alio acceptum, confusionem aliquam lectori generare poterit. Inde est, verbi causa, illud, quod in epistola tua de verbis sancti illius positum legi: Credendum est beatam Virginem ampliora angelis promeruisse virtutum privilegia: et percepisse gratiam, ab angelis etiam collaudatam. Et illud: Si mirabilis est eorum virtus et firmitas perpetuitatis, mirabilior tamen in Maria, quam obumbravit virtus Altissimi, ut ultra omnem virtutem angelicam sit quod factum est in ea, et admirabile cunctis saeculis sacramentum. Quae partim in hac vita, partim in futura, in ipsa et de ipsa impleta sunt. Porro duo versus qui sequuntur, quorum primus sic incipit: Ac per hoc etiam angelis [Col. 0299C] exinde major praestatur gratia usque ad finem secundi, ubi legitur: Tanto clarior resultat in gloria, non de hac, sed de futura intelliguntur. Et, ne longus singula discutiendo fiam, reliqua similia sic legenda, intelligenda et distinguenda sunt.

Tertia quaestio ex ejusdem doctoris de ejusdem sermone beatae Virginis exorta est verbis, quibus dicit: Tempus non praejudicasse sacramento uniti hominis ac Dei, ita ut jam esset in illo per unitatem personae ab initio saeculi, qui necdum erat natus de Maria virgine. His verbis moveri se sagax et circumspecta eruditio tua ideo fatetur, quod eum, hoc est hominem a Deo assumptum, qui necdum erat natus de Maria virgine in illo, hoc [Col. 0299D] est Deo, a quo assumptus est, ab initio saeculi jam per unitatem personae fuisse affirmat. Pulsas ergo, et singulari nostro tempore vigilantia tua me velut circa talia studia frequenter dormitantem, imo etiam dormientem excitas et non ad legendum tantum, sed et ad intelligendum quae legero, instigas. Et vere in hoc hujus tractatus loco, sic mihi nunc contigit. Saepe enim, imo pene assidue, in nocturnis ipsius dominae nostrae officiis hoc legi audieram, nec ita ut nunc adverteram. Sed postquam flatus studiosi pectoris tui, in emortuum pene, quantum ad istud pertinet, intellectus mei igniculum sufflavit, aliquanto ac subito inde extorto lumine, praecedentes tenebras utcunque fugavit. Vidi namque, prout mihi videtur, verba [Col. 0300A] illa sancti illius, praeterquam se aliorum sanctorum de hujusmodi re tractatus habeant, aliquid novi sonare, intellectui tamen catholico per omnia concordare. Et quoniam de tanti viri fide et sano intellectu, nusquam nostri temporis vel linguae Ecclesia, saltem in modico dubitavit, utpote quem inter praecipuos fidei suae defensores, post apostolos et martyres habet, ad defendendum catholicum ejus sensum, minus forte usitatis verbis prolatum, omnem quam possumus operam dare debemus. Neque enim solus es, qui hujusmodi verbis ejus moveris, cum meminerim me ante biennium, vel triennium cum quodam et erudito, et ut creditur religioso, eadem verba prave interpretante, non semel tantum, sed frequenter egisse. Nam sumpta [Col. 0300B] ex verbis illis occasione, peregrina quaedam et pene haeretica magis conjicere quam astruere videbatur, antiquis illis haereticis fere consonans, qui Salvatorem humanam carnem ante Virginem de coelis attulisse, et suspicati sunt et professi. Quod sanctum illum sensisse nefas est opinari, cum eum ab hac suspicione, et singularis eruditio, et fides probatissima, et maxime ipsa ejus verba non dubia, non obscura, sed certa et clarissima adjuncta his, de quibus agitur verbis, omnino defendant. Ait enim sic in sermone illo, unde verba jam dicta excerpta sunt: Non quod jam, inquit, Jesus aut Christus esset ex Maria, sed quia in illo unico Filio Dei, jam unitas personae [Col. 0300C] commendabatur: quae occulta erat in mysterio. Quid apertius? Plane, ut vides, negat quod Jesus aut Christus, quantum ad carnem susceptam de Virgine, ante Virginem fuerit. Quis ergo eum quod tam aperte negat, sensisse fatebitur? Sed objicis: Verum est quidem quia hoc negat. Astruit tamen constanter et praedicat tempus non praejudicasse sacramento uniti hominis ac Dei. Est statim evidentius. Ita, inquit, ut jam esset in illo per unitatem personae ab initio saeculi, qui necdum erat natus de Maria Virgine. Ac post aliqua: Ideo jam Jesus erat in Filio qui populum educebat, et Christus in eo qui tentabatur, quoniam per sacramenti unitatem in Deo fuisse non dubitatur. Et versu interposito: Scrutandae, inquit, sunt Scripturae in [Col. 0300D] quibus unitas in Christo commendatur personae, cui non praejudicat tempus, ne unus semper dicatur.

Quid ad ista dicetur? Dicit jam fuisse in illo, hoc est in Deo, per unitatem personae, eum, id est hominem, qui necdum erat natus de Maria Virgine. Dicit jam Jesum fuisse in filio, et Christum in eo qui tentabatur, dicit unitati personae Christi tempus non praejudicare, ne unus semper dicatur. Quomodo tempus non praejudicabit huic diversarum naturarum unitioni, cum divina ab aeterno semper fuerit, humana ex Virgine esse coeperit? Quomodo non praejudicabit tempus, ne unus semper dicatur, cum hanc diversarum naturarum, hoc est humanae et divinae unitionem, nullum praeteritum tempus habuerit, sed ex tempore Virginis de ipsa assumpta, [Col. 0301A] ac Filio Dei unita, unum Deum et hominem et esse et dici fecerit? Non re, inquam, sed sacramento, vel mysterio. Haec etenim verba ab ipso ponuntur, cum tempus non praejudicasse sacramento dicitur, cum unitatem personae occultam in mysterio fuisse fatetur. Sed rursum quaeris quod sit hoc sacramentum, vel quale hic intelligatur mysterium. Et prorsus, ut mihi videtur, tota haec quantacunque difficultas quaestionis in verbis istis, vel circa ea versatur. Cum enim in omni sacramento duo semper quaeri soleant, occultans et occultatum, signans et signatum, nam et hoc ejus vel diffinitio vel descriptio notat, sacramentum scilicet dici cujuslibet sacrae rei signum, quaeri potest et de isto de quo nunc agitur sacramento, quid in eo [Col. 0301B] occultum, quid manifestum, quid signans, quid intelligatur signatum. Nam de nomine mysterii si quaeratur, certum est quia in hoc differt a sacramento, quod sacramentum semper aliquid tegere dicitur, mysterium tegi, non tegere praedicatur, licet aliquando alterum pro altero ponatur. Hoc est ergo totum quod intellectui legentis hanc obscuritatis nebulam superducit: quod in innumeris tam Veteris Testamenti quam Evangelii sacramentis quid pateat, quid lateat statim cernitur: in isto vero, de quo sermo est, sacramento, quid pro signo, quid pro signato accipi debeat non videtur. Quaeritur enim, ut sicut verbi causa in antiquis sacramentis duo haec diversa apparent, mare [Col. 0301C] Rubrum quod videbatur, et Christi baptismus qui eo mari praesignabatur, agnus paschalis, quem Judaeus comedebat, et Christus quem idem Judaeus occisurus, et Christianus comesturus erat, tabernaculum quod Moyses, vel templum quod Salomon construxit, ac nostri temporis Ecclesia, quam utraque fabrica praesignavit; sicut, inquam, in his tribus sacramentis duo haec distincta monstrantur, sic et in isto distingui quaeruntur. Nam verbum mysterii quod similiter ponitur, clarius elucescit, praecipue cum Apostolus de re simili hoc idem verbum in Epistola ponat, dicens mysterium temporibus aeternis tacitum (Coloss. I) . Et, ne diu quod aliter inveniri non potest quaerens, mihi laborem infructuosum, lectori prolixitatem taediosam importem, [Col. 0301D] nihil eum aliud sacramenti vel mysterii nomine intellexisse, nihil aliud distinxisse vel astruxisse arbitror, quam ipsum aeternum et latens Deitatis consilium, quod penes eum aeternaliter fuit, sed hominibus temporaliter apparuit. Hoc indicant et verba ipsius, quae disputationi profusae interserit, dicens: Quod si tibi novum videtur, quod pro te hominem assumpsit, noveris quod semper cum eo et in ejus consilio fuit ut sic fieret; et nunc quando plenitudo temporis venit, id factum est, quod et in Christo semper fuit.

Hoc certe totum est, quantum mihi videre datur, quod asserit; hoc totum, quo unitatem personae Christi ex Deo et homine etiam ante Virginem factam docet. Hoc totum quod mysterium vel sacramentum [Col. 0302A] nominat non quod jam ut ipse fatetur, hoc est ante Virginem, esset Jesus aut Christus realiter, sed quod jam in immutabili deitatis consilio constabat aeternaliter. Sicut enim semper Deus Verbum apud Deum erat, sic in immutabili et aeterno, ut dictum est, consilio, quod nondum re subsistebat, Verbum caro factum erat. Quid autem mirum, si hoc de Christo et ipse sensit, et nos sentimus, cum de quolibet hoc homine, et de ipsis etiam creaturis inferioribus sentiamus? Nam de hominibus electis, ait Apostolus, quod et sanctus ille ad confirmandum quod probare intenderat, adducit. Qui elegit nos in ipso, hoc est in Christo ante mundi constitutionem, ut essemus sancti et immaculati (Ephes. I) . Qui ergo elegit homines antequam [Col. 0302B] essent homines, et elegit ut essent sancti et immaculati, antequam esse possent sancti et immaculati, quid mirum si ab Hieronymo, imo ab ipso Apostolo tunc dicitur fuisse Christus, quando nondum erat unde dictus est Christus? Quid mirum plane, si hoc dicitur de rationali animante, cum legatur simile quid dictum ab eodem Apostolo de irrationali, imo etiam de insensibili creatura? Loquens enim in Epistola ad Romanos de fide Abrahae, eamque magnifice commendans, introducit Deum ei dicentem: Quia patrem multarum gentium posui te ante Deum cui credidisti, qui vivificat mortuos, et vocat ea quae non sunt, tanquam ea quae sunt (Rom. IV) . Ergo, juxta istam sententiam, vivificat Deus [Col. 0302C] mortuos, et vocat ea quae non sunt tanquam ea quae sunt. Quod si Deus vivificat mortuos, imo quod plus est, secundum aliam Evangelii sententiam, omnes ei mortui adhuc mortui vivunt (Luc. XX) , non quod vere quantum ad carnem vivant, sed quod apud ejus, per quem victuri sunt, immutabile consilium jam quasi vivunt, si non solum mortuos, sed etiam quaelibet alia nondum existentia sic vocat velut jam existerent, quia futurum esse rerum illarum apud ejus constans consilium jam existit, quid vel valde mirandum, vel diu disputandum est, si in eadem persona Deus homini uniendus, jam ab initio saeculi unitus esse dicitur, cum non re ipsa, ut dictum est, sed firmo ac constanti deitatis consilio, unitio illa ab aeterno facta esse credatur? Nam et inde dictum [Col. 0302D] est: Qui fecit quae futura sunt. Hoc confirmat et illa sublimis, ac orbi terrarum jam ab antiquo Evangelii nota sententia: Quod factum est, in ipso vita erat (Joan. I) . Neque enim angeli vel homines, sol et luna, coelum et sidera, mare ac terra, et quae infra continentur in verbo Dei substantialiter vivebant. Nam, si sic in eo viverent, ei coaeterna essent. Sed quod factum est, in ipso vita erat, quia in ejus non mutanda voluntate vel consilio, quidquid creandum erat existebat, imo, ut verbo evangelico utar, in illa immutabili voluntate vel consilio, proprium esse sine dubio sortiturum, jam vivebat. Quod si ista omnia in illo verbo Dei hoc modo vivebant, quare non illa carnis humanae cum ipso Verbo Dei unitio, quae suo tempore futura [Col. 0303A] erat, hoc modo jam ab aeterno facta non dicetur, non scribetur, non praedicabitur, maxime cum Apostolus dicat: Qui praedestinatus est Filius Dei in virtute, secundum spiritum sanctificationis? (Rom. I.) Homo enim ille a Filio Dei assumptus, et congruo tempore ei personaliter unitus, ante omne saeculum, ante omne tempus, ante omnem creaturam, Filius Dei praedestinatione aeterna factus est, et qui secundum Spiritum sanctificationis in Virgine supervenientem et ei obumbrantem, postquam, juxta [Col. 0304A] Apostolum, venit plenitudo temporis, in eadem Virgine essentialiter conceptus, et de ea natus est (Gal. IV) , ipse, juxta psalmum, ante luciferum (Psal. CIX) jam dicta praedestinatione hac et sempiterno consilio eidem aeternaliter unitus est. Si ergo clarior vel verior sententia de verbis propositis non alluxerit, ista interim teneatur; et si tibi, charissime, cui hanc epistolam scripsi, sic visum fuerit, secure lectio saepe lecta legatur.

Ecce rediit rex, Marte succincti duces jam domesticos lares revisunt, apparatus bellicus conquievit, nullus episcopum militare cogit, fervor aestatis qui timebatur fugit, autumni temperies ad procedendum arridet, messes in horreis reconditae sunt, musta jam in doliis fervent, nulla domus necessitas, nulla reipublicae cura, iter amici ad amicum impediunt. Exclusa sunt omnia, quae obtendi solebant, non veniendi argumenta, solum velle aut nolle, absque negotiorum involucris, absque excusationum operculis, jam nude retectum patebit. Ipse insuper dominus Hugo, qui solus exspectabatur comes [Col. 0303C] itineris, vel Vizeliacum, vel Autisiodorum, vel etiam Trecas, si a vobis jussum fuerit, adibit; et si ante praemissus partibus vestris nuntius hoc dixerit, die Nativitatem beatae Virginis subsequente, ad vos iturus iter arripiet, nec quousque vos vestris Cluniacensibus reconsignet, dimittet. Et quia desiderium, imo esuriem vos videndi satis, ut credo, aliae litterae loquuntur, taceant istae, ne forte toties iterata legatio, dum nihil efficit, subtilius inspicientibus videatur aut superflua, aut contempta.

De paupere vena ingenii nostri vestris litteris respondere [Col. 0303D] parabam. Repressi tamen me, ne eloquentia vestra paupertatem verborum meorum sepeliret. Abbas Claraevallensis praesens erat. Carnotensis episcopus domos nostras obsederat. Nicolaus meus, imo et vester, Roma redibat, comes Theobaldus ⁜ (120) pro negotiis suis instanter et constanter me perurgebat. Et ecce litterae amici, manus [Col. 0304B] amici ingrediuntur. Furor me ipsum omnibus, imo et mihi, et gaudentes oculi desiderata pagina perfruuntur. Obstupui, fateor, et dulcedine litterarum, et exstirpatione negotiorum, quae vos ita ore aureo suppressistis. Vere rediit rex, siluit armorum strepitus, aeris aspiravit clementia, sed messes in horreis reconditae non sunt, quia eas messores non invenerunt. Spes fuit in oculis, sed ecce luctus in manibus, quia tempestas a Domino immissa, faciem terrae nostrae vindemiavit. Musta in doliis non sunt, quia vineae nostrae vix adhuc maturescere coeperunt. Frequens episcopatus nostri necessitas, rei cura familiaris, prohibent ne exeamus. Sed, si negotiis credimus, quando negotia finem habebunt? Eripiam me de corpore mortis hujus, et ibo ad illum, [Col. 0304C] quem diligit anima mea, ut videam voluntatem Domini, et visitem templum ejus. Quinta die ante festivitatem sancti Remigii, domnum Hugonem Trecis habere volumus, ut cum illo, et per illum, quos videre desideramus, jam tandem videre possimus.

Si quid minus sapienter dixero, rogo ut pietas paterna supportet. Nam fortassis ineptum esse poterit, sed indevotum erga vos esse non poterit. Pro domino rege Franciae ⁜ (121) , magno, nobili et speciali filio vestro, benignitatem apostolicam deprecor, [Col. 0304D] ut quia non solum rex est, non solum magnificus rector Christiani populi est, sed etiam quia opus manuum vestrarum est, quem ad regnum provexistis ⁜ (122) , quem sacris manibus vestris inunxistis, quem Gallis nostris potentiorem patribus regem designastis, si quid forte adhuc ut aetate juvenis inconsulte egit, ei condescendatis, et ejus forte [Col. 0305A] errorem sapientiae vestrae velamine contegatis. Est enim patris, ut filii, et maxime tanti, et errorem emendet, et honorem conservet. Hoc pro dissidio, quod inter ipsum et dominum Bituricensem archiepiscopum ⁜ (123) est, dico. Est enim, sicut sensi, res non levis, et, ne de gravi incepto graviorem vergat in exitum, multum cavenda. Spiritus autem consilii, qui spirat ubi vult, qui per vos Ecclesiae suae per totum orbem diffusae assidue consulit, etiam nunc per vos regno Franciae non vili portioni Ecclesiae suae consulat, et tam de his quam de omnibus, unctio ejus cor vestrum edoceat. Nam non est meum ultra procedere, vel sapientiam vestram, cui per Dei gratiam utile consilium non deerit, quid in isto negotio agendum sit, edocere. Praeterea notum [Col. 0305B] facio, Luxoviense monasterium, cui anno praeterito per fratres nostros Cluniacenses providere voluistis, et vere, sed brevi tempore providistis, in deteriorem statum quam prius fuerat relapsum, omni pene monastica religione et observantia destitutum, parum a saecularibus differre, in tantum ut quod priscis temporibus cuncta Galliarum monasteria anteibat, nunc pene universa vix a longe sequi videatur. Additur ad hoc malum hebetudo, ne dicam stultitia pastoris, qui ita gregi proprio praeest, ut jam fere de abbate nihil ei nisi nomen supersit. Quid plura dicerem? Omne caput languidum, et omne cor moerens. A planta pedis usque ad verticem, non est in eo sanitas (Isa. I) . Provideat Pater filiis.

Magister Petrus sapientiae vestrae, ut credo, optime notus, nuper a Francia veniens, per Cluniacum transitum fecit. Quaesivimus quo tenderet. Gravatum se vexationibus quorumdam, qui sibi, quod valde abhorrebat, nomen haeretici imponebant, majestatem apostolicam se appellasse, et ad eam confugere velle respondit. Laudavimus propositum, et, ut ad notum et commune refugium confugeret, admonuimus. Justitiam apostolicam, quae nulli unquam etiam extraneo vel peregrino defuit, sibi non defuturam diximus. Misericordiam ipsam, ubi ratio [Col. 0305D] postularet, sibi occursuram promisimus. Venit interim dominus Cisterciensis abbas, et de pace [Col. 0306A] ipsius et Domini Clarevallensis, cujus causa appellaverat, nobiscum et cum ipso pariter egit. Dedimus et nos operam paci ejus, et ut ad illum cum ipso iret, hortati sumus. Addidimus hoc monitis nostris, ut si qua catholicas aures offendentia aut scripsisset aut dixisset, hortatu ejus et aliorum bonorum et sapientium, et a verbis suis amoveret, et a libris abraderet. Et factum est ita. Ivit, rediit, cum domino Claraevallensi, mediante Cisterciensi, sopitis prioribus querelis se pacifice convenisse, reversus retulit. Interim a nobis admonitus, magis autem a Deo, ut credimus, inspiratus, dimissis scholarum et studiorum tumultibus, in Cluniaco vestra sibi perpetuam mansionem elegit. Quod nos senectuti ejus, debilitati ejus, religioni ejus congruere [Col. 0306B] putantes, et scientiam ejus vobis ex toto non incognitam, magnae fratrum nostrorum multitudini proficere posse credentes, voluntati ejus assensimus, et, si sic benignitati vestrae bene placitum esset, benigne et cum gaudio nobiscum, vestris ut nostis per omnia, remanere concessimus. Rogo igitur ego qualiscunque tamen vester, rogat devotissimus vobis Cluniacensis conventus, rogat ipse per se, per nos, per praesentium latores filios vestros, per has quas ut scriberem rogavit litteras, ut reliquos dies vitae et senectutis suae, qui fortasse non multi sunt, in Cluniaco vestra eum consummare jubeatis, et ne a domo, quam velut passer, ne a nido, quem velut turtur, invenisse se gaudet, [Col. 0306C] aliquorum instantia aut expelli aut commoveri valeat, more quo omnes bonos colitis, et etiam istum dilexistis scuto defensionis apostolicae protegatis.

Confisus de benignitate paterna soleo filiali praesumptione etiam remotos et ignotos majestati apostolicae commendare. In quibus quia me saepe exauditum persensi, de notis et proximis me magis audiendum esse speravi. Unde domnum Heraclium Lugdunensem canonicum, nostrum carne germanum ⁜ (124) , pietati apostolicae de ea confixus, commendo: [Col. 0306D] cui nulla alia urbem adeundi causa exstitit, quam ut Patrem viseret, ejusque animum multiplicibus [Col. 0307A] filiorum utilitatibus occupatum, sibi arctius conciliaret. Rogo pro eo, nec rogare erubesco, quoniam testimonium praeteritae juventutis ejus maxime inter saeculares, ut dicitur, clericos, nec in precibus confundit, nec aures vestras ab his exaudiendis avertit. Quaerat hoc, si placet, diligentia pristina, a Lugdunensi, in qua educatus et magis conversatus est, Ecclesia, quaerat et a domino Stephano archidiacono, cui si credi debeat, vos ipsum judicem facio. Suscipiatur ergo, obsecro, in affectu vestro, foveatur in gremio vestro, ut cum se a gratia vestra senserit non exclusum, ea instantius agere studeat, pro quibus et Dei et vestram gratiam sibi multiplicius acquirat.

[Col. 0308A] Praeceptum Apostoli est: Pacem sequimini cum omnibus et sanctimoniam, sine qua nemo videbit Deum (Hebr. XII) . Item ejusdem mandatum est: Si fieri potest, quod ex vobis est, cum omnibus hominibus pacem habentes (Rom. XII) . Haec ego et similia sacrae legis jussa attendens, fraternae charitati et paci, sicut mihi conscientia attestatur, omnem jam ab antiquo operam dare disposui. Nec istud dilectionem vestram ex toto latere arbitror, cum excepto praeteriti anni discidio, jam per viginti fere annos nulla inter Lugdunensem et Cluniacensem Ecclesiam lis, nullum jurgium, nulla vel parva amicitiae laesio Christo corda nostra ad invicem uniente, [Col. 0308B] contigerit. Hanc unitatem temporibus reverendae memoriae Hubaldi, Rainaldi, Petri, archiepiscoporum, [Col. 0309A] devote conservare studui, et ut a nostris integre conservaretur, pro posse semper effeci. Servavi igitur, et semper, ut dictum est, servare proposui, inter nostros et vestros pacis et concordiae bonum: nec quosdam etiam antecessorum in saepe commovendo animos vestros secutus sum, et ut vinculum hujus charitatis indissolubile maneret, assidue facere nisus sum. Admiror ergo, et adhuc familiarem coram vobis querelam depono, quod pactum pacis, in quod per manus sapientium et religiosarum personarum nondum finito anno convenimus, non quidem omnes, sed quidam vestrum ut mihi relatum est, dissolverunt, et ne apud Villamfrancam domnus Lugdunensis archiepiscopus secundum placiti tenorem, coemeterium dedicaret, [Col. 0309B] etiam publice prohibuerunt. Quod utrum fieri debuisset, ipsi videte. Ut tamen quidquid ad nos pertinet, verbo et opere impleatur, moneo reverentiam vestram, et ne fastu aliquo me hoc dimittere putetis, etiam rogo, ut morbum discordiae nuper sanatum nequaquam rursus serpere permittatis, et jam pacem, quam nos vobis non ficte servare volumus, vos quoque nobis ex corde servetis. Et ne in quemlibet vel parvum obicem, pes inter nos mutuae pacis offendat; si quid forte de tenore pacti, quod tamen nescimus, restat implendum, parati sumus implere, et omnem, quantum in nobis est, materiam discidii vel scandali amputare. Non solum enim vobiscum, quos sicut viros ecclesiasticos decet, pacem [Col. 0309C] diligere credimus; sed etiam cum his, qui oderunt pacem si fieri posset, pacifici semper esse vellemus.

Verbosus saepe sum vobis, et sicut timeo, onerosus. Consolatur hunc meum timorem pietas paterna, quae vix filiis solet irasci: et si irascitur, cito solet placari. Clerus Luxoviensis [Lexoviensis], et populus, et tota simul, ut audivi, Ecclesia destituta morte episcopi sui ⁜ (125) , domnum Arnulfum Sagiensem archidiaconum ⁜ (126) , sibi in pontificem et pastorem elegit, et a domno Rothomagensi, ad quem jure canonico consecratio spectabat, consecrari more ecclesiastico [Col. 0309D] fecit. Eum, inquam, elegit, eum consecrari fecit, non solum quia optimi et singularis inter suos testimonii persona est, non solum quia nobilis [Col. 0310A] litteraturae est, non solum quia prudentia et strenuitate vobis, ut credo, non incognitus est; sed quia vester specialis filius, et Romanae Ecclesiae ab ipsa adolescentia familiaris alumnus est. Nam quis eum Romanae Ecclesiae alumnum non agnovit, qui eum audivit? Quis eum non a puero educatum in sinu Romanae Ecclesiae non putavit, quicunque eum de illa loquentem advertit? Quis non eum vere vestrum, quantum ad spiritum spectat, filium judicavit, qui ejus non tantum verba audire, sed, quod nostro tempore perrarum est, scripta legere potuit? Quae, sicut Salomon ait: non agnoscitur in bonis amicus, nec absconditur in malis inimicus (Eccli. XII) , ita eum amicum schismatis tempore prodiderunt, ut pene superfluum sit eum nos de fidelitate et amicitia [Col. 0310B] commendare, quem tanti tempestatum et turbinum tumultus, fidissimum et devotum alumnum noscuntur probasse. Prosit ergo Ecclesiae, quae eum elegit, quae illum sibi hac fiducia pastorem praefecit, quod honestatem in eo, quod scientiam, quod in juvenili aetate morum maturitatem, quod tandem in ejus promotione vestram gratiam concupivit. Prosit, ut ejus electio et consecratio a sede apostolica confirmetur, nec contra eum non solum ejus, sed et totius Ecclesiae Dei, quae in partibus illis est, hostis, comes Andegavorum ⁜ (127) aliquatenus audiatur. Quidquid enim dixerit, quidquid sub nomine appellationis a se factae praetenderit, certum est eum appellasse, non ut gravatum, sed ut gravare volentem; non, ut oppressum, sed ut opprimere cupientem; [Col. 0310C] nec ut justitia pro se faceret, sed ut iniquitas aequitatem, ut falsitas veritatem vinceret, meditantem. Ne enim episcopus Luxoviensis Ecclesiae fieret, voluit nequitiae suae moras lucrari, ut pastore absente, non esset qui lupo resisteret, nec esset qui morsibus belluinis ne gregem Dei pessundarent, vel in modico obviaret. Videat haec omnia sapientia vestra, provideat his omnibus pietas vestra, et, ne tyrannus, ut dicitur, appellatione apostolica non tyrannis, sed indigentibus debita, abutatur, permittat prudentia vestra.

Quoniam charitatis faesio apud Deum tanti penditur, ut, sicut novit eruditio vestra, nec munus [Col. 0311A] cum ea ad altare oblatum suscipiatur, nec eleemosynae suffragentur, nec martyrium prosit, nec peccata dimittantur, imo jam dimissa ad actorem revertantur, non debeo dissimulare, nec animum adversus fratrem, et maxime episcopum commovere, nisi forte justa fuerit zelo justitiae commotionis materies. Nam pro justitia moveri, non est charitatis laesio, sed aequitatis actio. Vellem, si Deus gratiam largiretur, hunc animum erga omnes habere, vellem hunc etiam et vobis integre conservare. Quod ut melius possim, proposui non occultare animum meum vobis, nec in corde et corde loqui; sed quod me ad commovendum instigat, sicut amico absque ullo doli velamine denudare. Relatum nobis est, si tamen ita est, non a paucis, non a quibuslibet, sed [Col. 0311B] a pluribus et magnis personis vos (quod salva fraterna pace dico) ordine monastico derogare, data qualibet vel levi occasione frequenter lacerare, in publicis inde conventibus etiam declamare, ejus bona etiam maxima extenuare, leves excessus, qui adhuc ut hominibus, non angelis aliquando subripiunt, sermonibus rethoricis aggravare. Dictum est et hoc in synodo vestra coram cleri et populi multitudine imprecatum vos esse, ut Cluniacensium superbiam Deus destrueret, populoque a vobis injunctum, ut hinc Dominum exoraret. Et utinam misericors Salvator in nobis et nostris, atque in omnibus suis, non solum superbiae, sed et omnes usque ad solum Satanae parietes destruat, muros in eis Jerusalem [Col. 0311C] spiritualis construat, indeque omnium bonorum preces exaudiat. Sed, si hoc erat dicendum, non erat deridendum; si erat admonendum, non erat praedicandum; si erat orandum, non erat declamandum. Nam esto. Superbi sumus, rei sumus, peccatores sumus. Sed non tamen erant peccata fratrum in Ecclesia praedicanda, non erant delicta monachorum in exemplum populo proferenda; ne monachos superbos, et maxime Cluniacenses, populus audiens, ad imitandum traheretur, ne superbiam, quam in monachis audiebat notabilem, ideo in se minus damnabilem credere doceretur. Non satis idonea ad evitandam superbiam persuasio est, propositum exemplum superbiae, cum magis contrariis humilitatis et aliarum virtutum exemplis, morbus superbiae [Col. 0311D] et aliorum malorum ab humanis pectoribus soleat expurgari. Oportuerat, sapientiam vestram, hoc non in Tarawanensi populo, sed in Cluniacensi capitulo [Col. 0312A] praedicare, et ad humilitatis viam, fratrum nostrorum superbiam, ut pontificem decet, sacris persuasionibus revocare. Fuerat hoc ingerendum, sine populis, auribus ipsorum, non sine illis, auribus populorum, ut eos exhortatio corrigeret, non derogatio diffamaret. Non enim de tam diversis et remotis partibus terrarum Cluniacenses fratres audire, nedum exaudire poterant apud Tarwanam episcopum, de eorum superbia disputantem, cum fortassis obtemperassent, si eum audissent se de talibus in capitulo suo, cui bis aut ter interfuit, admonentem. In illo, inquam, capitulo, cui, sicut dixi, bis aut ter interfuit, et ubi superbos illos de amicitiae, beneficiorum, argumentorumque promissione, non modicum exhilaravit. Non ita episcopus [Col. 0312B] Augustinus vera vel falsa fratrum mala populo praedicavit, vel in scriptis suis praedicari mandavit, cum dixit: Ubi oritur peccatum, ibi moriatur, nec ad plures ejus correctio quam notitia extendatur. Non ita Patres priores et magistri Ecclesiarum Dei, non ita, ut de nostri temporis singularibus viris loquar, domnus Guigo prior Carthusiensis, qui hoc de fonte verae, non fictae charitatis hauserat, ut mala cujusque auctori suo tantum nota faceret; bona cujuslibet non ipsi, sed eo absente omnibus divulgaret. Sed unde tamen haec superbia? Cui episcoporum Cluniacenses fratres resistunt? cui non obediunt? cui non serviunt? Cui non obedientiam justam, non obsequium pro viribus, non reverentiam prae cunctis [Col. 0312C] pene aliarum congregationum monachis impendunt? Nescio, nescio: Deus scit. Si scirem, non paterer; si nossem, corrigerem. Video res Cluniacenses velut totius reipublicae Christianae aerarium esse; de quo omnes hauriunt, quod pene exhauriunt, in quod rari pauca injiciunt, de quo plures multa accipiunt. Sed, quia per gratiam Dei universos pene Latinae Ecclesiae sacerdotes amicos habemus, precamur ut vos quoque inter reliquos propitium habeamus, cui et pauca illa nostra, quae penes vos habentur, exposita sunt, et plurima alia per diversas mundi partes diffusa, ad obsequendum reverentiae vestrae, si tamen ita placuerit, parata sunt. Accedit ad hanc querelam familiarem, quod canonicam abbavillae saecularium canonicorum quam comes de Pontivo [Col. 0312D] ⁜ (129) Cluniacensi monasterio quantum ad jus saeculare pertinet, dedit: etiam episcopus Ambianensis, ad quem ex ecclesiastica cura pertinet, dedisset, [Col. 0313A] nisi ei a vobis et a paucis aliis dissuasum fuisset. Sed quid ego hinc de aliis queror? Possum quidem de eis jure conqueri, sed de vobis magis habeo jus querendi. Cum enim et charitas communis, et amicitia singularis, nil contra amicum facere suaderent, excessistis amicitiae metas, et nil vos laedentem amicum laesistis. Cumque sub ditione vestra, secundum spem a vobis datam, incrementa multiplicia speraremus, cessit nobis spes illa in contrarium, ut non solum nihil infra metas episcopii vestri vestra largitas nobis conferret, sed et aliorum donis et largitionibus contrairet. Probat hoc, ut accepi, apud Remorum urbem nuper factus episcoporum conventus, ubi cum dominus Remensis archiepiscopus, Suessionensis, Catalaunensis, Atrebatensis, [Col. 0313B] et alii episcopi, utique magni, sapientes et religiosi viri, in negotio jam dicto assensum darent, solus inter omnes ab omnibus dissentiens apparuistis. Quare hoc? Si justa de causa, bene. Si non, ipse videte. Credo tamen in partibus vestris Sanctum Bertinum ⁜ (130) , Abbavillam, Gastum, Romiliacum, et alia urbis contigua loca ⁜ (131) hoc judicare: quod fratres Cluniacenses episcopalis auctoritas tam facile, tam severe non debeat condemnaro. Parco verbis, ne amicum, quem placare contendo, provocare videar. Oro igitur in fine epistolae, oro ego, deprecantur et nostri, ut quod nobis de amicitia, sicut supra dixi, promisit benignitas vestra, observet veritas vestra. Absit enim ut aliter faciendo quam promittendo sit in sancto ore vestro, est, et [Col. 0313C] non; sed eadem implendo quae dicendo, sit semper in illo, est!

Imperator Hispanus ⁜ (132) , magnus Christiani populi princeps, devotus majestati vestrae filius, licet apud pietatem vestram multum possit et posse debeat, tamen, quia inter modernos reges praecipuus [Col. 0314A] amicus et benefactor Cluniacensis Ecclesiae est, me ad praesens mediatorem et apud vos intercessorem elegit. Pro quo ut exaudiri merear, quod facerem, si praesens essem, nunc absens facio; et me cum omnibus fratribus meis, filiis vestris, qui hoc audire potuerunt, ad pedes pietatis vestrae, non tantum corde, sed etiam corpore ipso prosterno. Oro, ut quorum preces tam paterne, tam benigne, toties et toties vestri gratia admisistis, hac saltem vice nequaquam benignitate solita repellatis. Largitas enim paternae gratiae, qua nos pene semper audire soletis, ubique diffusa, ab omnibus audita, trahit multos ad nos, et frequentatis precibus compellit nos fatigare vos. Sed non ego pro rege Hispano, non pro Romano, non pro quolibet mortalium preces funderem, [Col. 0314B] si id justitiae repugnare cognoscerem. Unde licet earum rerum, quibus non interfui, testis esse non possim, sapientum tamen multorum, magnorum, probatorum etiam virorum testimonio, non minus quam oculis meis vel auribus credere compellor. Horum itaque omnium attestatione, ex quibus multi clerici, quidam monachi, nonnulli episcopi sunt, electionem Domini Salamantini episcopi in archiepiscopum Sancti Jacobi, ab omni clero, ab omni populo, canonice, pacifice, communiter factam, praedictus imperator per humilitatem meam majestati apostolicae repraesentat. Et quia illa Ecclesia, ad quam electus est, tanti apostoli corpore gloriosa ⁜ (133) , tot sedis apostolicae privilegiis sublimata, inter omnes Hispanas Ecclesias caput extulit, nobilem, [Col. 0314C] prudentem, honestam, probatam personam, prae aliis terrae illius Ecclesiis requirebat. Quam se invenisse tandem in isto laetata, eum sibi, ut dictum est, concorditer in pastorem elegit. Unde, si quis post illam communem et solemnem electionem, alicui proprio commodo inservire volens, ab illo descivit, provideat sollicitudo paterna, ne illi liceat ob privatum lucrum bona publica impedire, vel ea de causa pacem tantae Ecclesiae perturbare. Astat igitur, et ad fores vestrae misericordiae manu nostra [Col. 0315A] pulsat imperator Hispanus, Sancti Jacobi clerus et populus, ut electum suum non sublimiter, non superbe, sed humiliter et mansuete ad vos venientem, suscipiatis, vinculum apostolicae severitatis, quod modeste pertulit, resolvatis, et, quod potestatis vestrae solius est, translationem ejus de Salamanca ad urbem Sancti Jacobi apostoli concedatis. Et ut apud pium Patrem legati contemplatione, ipsa possit juvari legatio, vobis cognitum et dilectum venerabilem fratrem nostrum Natalem, nuper Resbaci abbatem, paternitati vestrae direximus. Quem quia a Mariae otio, quod apud nos elegit, invitum et reclamantem nostris viribus non potuimus, ad hoc suscipiendum negotium, cui resistere non potuit, obedientiae virtute compulimus. Unde, si placet, quem [Col. 0315B] nos exasperavimus mittendo, vos laetificate effectum precibus annuendo.

Dominus Hugo Turonensis archiepiscopus ⁜ (134) festinans adire majestatis vestrae praesentiam, in ipso devotionis suae itinere apud Charitatem morbo correptus est. Quo ingravescente, cum jam de vita desperare cogeretur, monachicum ibidem indumentum suscepit, et per manum prioris nostri de Charitate, religionis habitu suscepto, Cluniacensis monachus effectus est. Quod Turonensis Ecclesia audiens, [Col. 0315C] et ne hac occasione pastoralem curam relinquere vellet formidans, domnum P. archidiaconem, domnumque Hugonem Nuceriensem abbatem cum aliis ad eum direxit, et ut ad ovile suum pastor rediret, omni studio, tota diligentia, summis precibus rogare curavit. Noluit ille, nec multorum et magnorum virorum precibus reditum persuadentibus, acquievit. Instantibus illis, nec a coeptis precibus ullo modo desistere volentibus, et hoc tantum respondit nihil se horum prius facturum, quam res vobis innotesceret, et a paternitate vestra quod sibi faciendum esset audiret. Supplicat ergo, quantum potest, nobilis illa et magna Turonensis Ecclesia; supplicamus et nos. Rogat (quod longe praestantius est) ipsa, ut nobis videtur, justitia, quatenus Patrem [Col. 0315D] ad filios, pastorem ad oves, praelatum ad subditos, [Col. 0316A] sublimitas vestra, cui omnium Ecclesiarum sollicitudo a Deo commissa est, redire persuadeat, et, si sponte noluerit, etiam invitum compellat. Etenim; ut publica fama testatur, non mercenarius, qui videns lupum dimittit oves et fugit, sed pastor, qui pro domo Israel sibi commissa, murum se opponere et stare in praelio in die Domini consuevit. Sed unde rogo, unde supplico? Supplico quasi pro reo, cui aliquid indulgendum sit, cui commissum aliquod grave donandum sit. Sed, si ego vos unquam agnovi, si dulcem affectum vestrum erga religionis professores, et maxime conservatores adverti, qui de bono melior, de clerico monachus, qui de communi schemate cleri ad Martini sui nigrum habitum conversus est, non indignus ejus, et maxime prius [Col. 0316B] adepta pontificali sede, judicabitur. Redisset quidem, si magnos et sapientes viros audire voluisset, non deterior, sed jam melior factus ad sedem propriam; sed sapienti humilitate exspectare inde maluit sententiam apostolicam. Non obsit ergo ei vel Ecclesiae suae (quod tamen superflue loquor) quod se totum dispositioni apostolicae proprio consilio, non alieno submisit; quod Martini, ut dictum est, habitum induit; quod tandem vester, et, ut sic dicam, magis proprie vester Cluniacensis monachus factus est. Placuit sanctitati vestrae in quibusdam aliis, quos nominare possem, episcopis, quod de communi clericorum vestitu, ad canonicalem habitum transierunt: placeat, et placebit, ut credo, quod magnus [Col. 0316C] Turonensis archiepiscopus ad humilem monachorum habitum se convertit, et sic habitum et vitam in melius commutando, pontificali dignitati nihil melior factus detraxit.

Audiens a pluribus dignationem vestram propter exile servitium a nostratibus Remensis concilii tempore vobis impensum, supra meritum gratiosam nobis existere, ad referendas benevolentiae vestrae gratias per vos ab Hispanis primo redire disposui. Sed quia multiplex curarum distractio propositum immutavit, per vos, ut proposueram, redire non [Col. 0316D] potui. Quia ergo dilecto mihi praesentare non possum [Col. 0317A] personam meam, dirigo epistolam meam: in qua me praesentem sentiat, et quod a me audiret, ab ipsa audiat. Relatum mihi est ab amicis communibus, reverentiam vestram episcopalibus negotiis jam usque ad senium detritam, magis magisque in dies atteri; et molestiis curarum irruentium oppressam, solito vehementius fatigari. Cumque in Vita magni Martini scriptum legatur: Optata est seni missio post laborem, doleo laborare emeritum, qui justis sudoribus missionem promeruit, et, ut mihi dictum est, de Marthae laboribus ad Mariae quiescentis transire otium concupiscit. Si tamen (quod salvo amicitiae jure loquor), esset animus victor annorum, et cedere nescius senectuti, vererer pontificalem sublimitatem a summis ad ima retrahere, [Col. 0317B] et, ut de pontificatu ad monasticum ordinem transitum faceret, invitare. Sed, quoniam locus humilior tutior esse solet, altior vero ruinam semper formidat, fugiendus est, ut mihi videtur, mons patens universis aurarum turbinibus, amplectenda est vallis, nullis aerum subjecta proventibus. Vallis haec Cluniacus vobis esse poterit, non solum humilitate, sed et situ ipso eamdem significante: quae multos non tantum inferioris, sed etiam vestri ordinis viros, pro Christo humiliatos suscepit, eosque suo tempore ad coelestem sublimitatem provexit. Non igitur timeat humiliari in terris, a Deo super coelos extollenda anima; nec pudeat eum se submittere hominibus, eum qui tali humiliatione conferri se non dubitat beatis spiritibus.

Inter varias pectoris mei curas, ingessit se aliquando cogitatio de amicitia, et quem cui amicum vel praeponere vel supponere deberem, sollicita perquisivit. Cumque universas animae latebras perscrutans, abdita universa omni discusso nubilo penetrasset, invenit in amicitia nulli supponendum, pene omnibus praeferendum, quantum ad se, illum, illum certe meum Burdegalensem archiepiscopum, quem non dignitas pontificalis, non sublimitas temporalis, [Col. 0317D] mihi in spirituali et vero amico associavit; sed animus terrena spernens, coelestibus inhians, mores compti, prudentia singularis, amicitia constans, et vere Christus ipse ad universa mutui amoris primordia se medium exhibens, indivisibiliter conjunxit. Hoc semper, ex quo Carthusiense iter sanctitatem vestram mihi notam fecit, firmissime cordi meo inhaesit, inhaeret, et per Dei gratiam perpetuo inhaerebit. Haec quia praemittenda erant, [Col. 0318A] praemisi; nunc quae ordine sequi debent, suppono. Ago quas possum gratias, quia non imparem in mutui amoris constantia vos inveni, quem de amici ad remotas Hispaniarum partes, et velut ad peregrina tendentis, mandatis precibus tam devotum conservatorem habui. Commendavi ei monasteria nostra, abbatias, prioratus et cellas: et ecce non ejus tantum, sed et omnium nostrum voce attestante, fidissimum etiam in hoc commisso reperi. Redire per provinciam vestram prius quidem disposueram; sed fortuitus rerum eventus, imo (quod verius est) Dei dispositio permutavit. Eapropter nec praesentia vestra mihi, ut nostis, charissima frui licitum fuit, nec de propositis Angeliacensis Ecclesiae, et aliis negotiis vobiscum loqui, vel conferre facultas fuit. [Col. 0318B] Scripsi tamen inde domino papae, et omnia ei per proprios nuntios notificans, ipsi sanctitatis vestrae litteras destinavi. Oportet autem, sicut novit sapientia vestra, et, ut inter nos tunc condictum fuit, rem secretam esse, ne dum corpus peccati in Ecclesia sancti Joannis destruere quaerimus, re non suo tempore patefacta (quod Deus avertat) augeamus. Esse nostrum, super quo certificari vult sincera, humilis et sublimis benignitas et dignitas vestra, tale esse cognoscite. Illud quidem praeteritum iter nostrum plus honoris quam personam, non dico Ecclesiam decet, habuit, quia, etsi non decuit personam, decuit Ecclesiam; profectus vero temporalis, non quantum cupiditas voluit, sed plus tamen quam meritum exegit. Quod vero ad personam [Col. 0318C] spectat, utinam sospitatem corporis incolumitas spiritus aemularetur! Quod autem ad Ecclesiam respicit, pace super omnia et mutua et generali fruitur, Christoque Domino suo ita ut nunquam, prout videtur, melius humiliter et devote deservit, et pro suo domino et Patre Burdegalensi archiepiscopo, a nobis saepius, ut dignum est, admonita, clementis Domini misericordiam deprecatur. Constantinum, super quo scripsistis, si hoc utile judicatis, ad quartam leugam revocate, et de universis Cluniacensibus negotiis, non solum ut legatus, sed ut ipse Cluniacensis abbas secure disponite. Nec enim absentem puto ubi vos estis, neque ubi ego sum, vos absens esse potestis. In fine, non tantum [Col. 0318D] pro me et vestra Cluniacensi Ecclesia vos Deum sollicite exorare rogo; sed et bonos illos partiunt vestrarum viros, quos ad Christi militiam et servitutem semper accingitis et fovetis, quatenus ut idipsum faciant deprecemini, magis corde quam verbis imploro.

[Col. 0319A] Pro Cluniaco rogare soleo, nunc pro Marciniaco rogo. Materia, ut nostis, est multa rogandi. Singularis domus, excellens religio, non tantum mors, sed perpetua sepultura sororum sanctarum: quae pro Christo suo ante mortem moriuntur, ante sepulcrum sepeliuntur. Praeter haec multarum parentum, et praecipue matris meae, insuper et vestrae coelestis in loco illo conversatio, felix excessus, beata sepulcra. Ista me ad orandum, vos ad exaudiendum compellunt, ut locum illum semper prae oculis habeatis, semper veneremini, semper colatis. Hac spe fratrem praesentium latorem, ab illis Dei ancillis ad vos et ad partes vestras directum, oro [Col. 0319B] ut more vestro benigne suscipiatis, audiatis et exaudiatis. Omnipotens et misericors Salvator noster, cui jugiter, ut possumus, pro vobis assistimus, statuat procellam vestram in auram, et sileant fluctus ejus.

Quid dicam? quid loquar? quas tam sincero amico gratias agam? Divisit et vere divisit sapiens dilectio vestra inter amicos et amicos, inter veros et falsos, inter dantes verba et exhibentes opera. Promittunt alii magna magnis meritis amicorum, et nihil solvunt. Nihil promisistis, et nullis erga vos meritis [Col. 0319C] nostris, multa et magna solvistis. Haec est causa, haec summa materia, hoc indissolubile vinculum quo vobis astringimur, quo vobis colligamur, quo licet absenti integra totius amoris et affectus nostri viscera vobis refundimus. Nec mirum. Quis enim non summopere trahatur, quis non alliciatur, tantis ex parte vestra impensis; nullis, ut dictum est, ex nostra repensis beneficiis? Sed, si plenum sacrificium, si integrum holocaustum offerre Deo disponitis, si caput et caudam simul immolare [Col. 0320A] proposuistis, venite, venite, inquam, ad nos, ut videamus quem diu videre optavimus, et fruamur etiam hic in Christo, quo etiam alibi perpetuo frui desideramus. Hoc per eum, qui dilexit nos, et qui vobis inspiravit diligere nos, non tantum rogamus, sed etiam obsecramus, ut, antequam proxima aestas finiatur, Cluniacus vestra vos videat, et praesentia vestri diu exoptata exhilaretur et gaudeat.

O infelix sors hominum, et, si dici fas esset, fortuna [Col. 0320B] miseranda! Video saepe invitis oculis quos videre nollem. Videre non possum saltem per multa saecula semel, quos assidue cernere exoptarem. Ad quid istud? Instant et astant mihi saepe saeculares et duri rerum saecularium exactores, quos, si possem, ut dixi, summo studio evitarem. Dilectum vero meum illum, illum, inquam, meum etiam antequam meum dilectum abbatem Sancti Dionysii, et ante utriusque abbatiam mihi charum, et post de charo charissimum factum, nec post longa tempora videre possum. Retinet eum Francia, nostraeque semper illum Burgundiae invidet, ut nunquam illum apud Cluniacum, nisi semel, videre potuerim. De hoc igitur familiarem querelam depono, gratias quas possum agens, quod licet seipsum nobis subtraxerit, [Col. 0320C] beneficia tamen multimoda exhibere non desinit. Attestantur hoc fratres nostri in vestris partibus commorantes, dicentes in causis et necessitatibus suis non modo Patrem monasterii Sancti Dionysii, sed et suum Cluniacenses in vobis invenisse abbatem. Doleo inde tamen, non quia vos semper nobis gratis gratus, sed quia nos nil invenientes quid respondere possimus, vestris beneficiis semper videmur ingrati. Interim rogo, quantum possum, et supplico ut, vel Dei, vel amicitiae, vel regni vestri, [Col. 0321A] in cujus ultimis partibus constituti sumus, occasione, in Cluniaco vestra ante proxime futuram hiemem vos videamus. Credo et si veneritis, quia, juxta prophetiam, non tantum in futura vita, de qua hoc dictum est, sed etiam in praesenti gaudium et laetitiam videbitis, et gaudebitis, et laetabitur cor vestrum (Isa. LX) .

Itane jocari libet? Dignanter sane atque amicabiliter, etc. Vide inter epistolas S. Bernardi, Patrologiae t. CLXXXII, col. 396.

Quoniam tam dulcibus et jucundis amici litteris, quibus et ipse jucundus et citus occurrere debuissem, tardus rescriptor occurro, mirabitur fortassis solers sanctitas vestra, et segnitiei vel contemptui, ut timeo, deputabit. Sed absit utrumque, nec absit tantum, sed prorsus utrumque abest, cum fere nihil unquam, quantum ad litteras pertinet, vel libentius susceperim, vel studiosius legerim. Tarditatis causa ex parte exstitit lator earum, qui Cluniacum veniens, nec me ibi inveniens, cum ipse [Col. 0321C] non valde remotus, hoc est Marciani essem, litteras quas ferebat mihi nec detulit, nec misit, sed Cluniaci dimisit. Et ne velut accusare bonum virum videar, credo eum aut quibuslibet negotiis retractum, aut acerrimae, quae tunc incumbebat, hiemis austeritate, ne me conaretur adire, deterritum. Moratus sum et ego ibidem, tam nivibus quam negotiis detentus per mensem, et vix in initio Quadragesimae domum redii. Suscepi tandem a subpriore, cui traditae fuerant, litteras illas vestras. Tractus est statim animus, et cum in affectum vestri multum ante caleret, longe amplius per easdem litteras flatu pectoris vestri succensus, nihil ultra frigidum tepidumve sibi inesse permisit. Tractus, inquam, [Col. 0321D] sicque tractus est, ut quod nunquam, nisi sacrorum reverentia librorum me fecisse memini, perlectam epistolam mox exosculatus sim. Et, ut eos quos poteram, quia tunc non omnes poteram, in vestrae charitatis affectum, more mihi solito excitarem, circumpositis quibusque, quod mihi soli legeram relegi, eosque erga vos in majorem dilectionis affectum pro viribus commovi. Recondi statim eas, et argenteis sive aureis, quos pro more mihi a patribus relicto, ad opus eleemosynae mecum ferre soleo, adjunxi. Nec incongrue. Nam super omne aurum et argentum vestra mihi gratia bona, vestra charitas est pretiosa. Rescribere quod animo insederat sequenti die statim volui; sed a quotidiano, imo pene continuo exactore alia reposcente prohibitus, [Col. 0322A] conticui. Imperavi mihi plane silentium, cui resistere non poteram, durissimus imperator, et cura multiplex infinitarum causarum, non uno tantum, sed multis me diebus silere coegit. Transibant quandoque quindecim dies, quandoque integer mensis, quandoque continui menses, quibus scribere semper nitebar, nec imperatore jam dicto permittebar. Rupi tandem importunum vinculum, et, licet aegre, jugum oneris et sceptrum exactoris furtim scriptitando superavi. Ac ne superfluus videar, tantopere excusans tarditatem rescribendi, ipse excusare coegistis, dum dixistis: Non multum temporis est, ex quo scribens ad vos, coronam vestram debita veneratione salutavi, et non responditis mihi verbum; nec multo ante rursum ex [Col. 0322B] urbe Roma vobis scripseram, et nec tunc quidem vel unum iota recepi. Modo miramini quod revertenti nuper de Hispaniis nugas meas denuo vobis ingerere non praesumpsi? Quod si culpa est quacunque ex causa non scripsisse, sine culpa profecto non erit noluisse, ne dicam contempsisse, rescribere. Hoc quidem vos. Sed quid ego? Istud plane. Negare, inquam, culpam quam imponitis nullo modo possem, si tanto amico primo scribenti rescribere contempsissem. Fateor enim quod primum scribenti vero rescribere debuissem; sed, prout recolere possum, dum in urbe moraremini, scripsi ego prior, rescripsistis posterior vos. Non ergo ad me pertinuit rescribere, qui prior scripseram; sed vestrum fuit rescribere, quia prior scripseram. Et potuissem quidem [Col. 0322C] rescribere etiam rescribenti, sed plena scriptoque meo ad unguem satisfaciens responsio vestra silentium mihi imposuit respondendi. Quod si ita est, culpa mihi imposita me deserens, vos incipit intueri quia inculpabilem culpare, et sarcina aliena, ne dicam vestra, aggravare humeros fratris innocentis voluistis. Quod vero vice alia idem a me factum dicitis, quia rei memoria menti non inest, responsio deest. Quae si forte adesse potuerit, aut probabilis excusatio, aut humilis satisfactio deesse non poterit. Sed addidistis: En in quo pro me faceret justitia. Et ego: Interim juxta causas praemissas pro me facit justitia, quia apud me non invenitur culpa. Jam non, si non parcerem, et laesum, quod [Col. 0322D] de vobis dixistis, amicum me vocare potuissem et laesionis vel injuriarum poenam merito exigerem. Sed parco more meo, sed cuncta etiam non rogatus remitto. Nullarum, ut dixistis, memor sum injuriarum. Nam et hoc ad sequentem materiam pertinet, ut qui notas simultates de multorum cordibus non ludo, sed serio excludere satago, et ad excludendum vos incitare intendo, prior ipse omnibus indulgeam, et quod ut alii faciant laboro, ante ipse faciam. Sed rursum forte dicetis: Itane jocari libet? Libet equidem, sed vobiscum. Vobiscum certe, sed non ita cum aliis. Nam, cum quibusdam aliis gravitatem excedere, vanitatem incurrere formidarem. At vobiscum vanitatem non vereor, charitatem, ne labatur, persequor. Unde dulce mihi est semper vobiscum [Col. 0323A] loqui, et melleam inter nos charitatis dulcedinem jucundis sermonibus conservare. Caveo enim, quantum possum de illorum fratrum numero esse, qui oderant Joseph in corde suo, nec poterant ei quidquam pacifice loqui (Gen. XXI) . Utinam et sic (quod non glorians dico) omnes nostri vestrique fratres facerent, et a linea charitatis, qua sola post fidem, et baptismatis sacramentum fratres dicuntur, et qua speciali consanguinitate sibi junguntur, non degenerarent, metuerentque, quod ait Apostolus, Periculum in falsis fratribus (II Cor. XI) . Utinam plane hoc omnes facerent, et cor a cogitatu doloso, linguam juxta psalmum quem frequentant, a verbo aspero custodirent (Psal. XC) . Videntur ista quae praemisi magna promittere, et velut ad peragenda [Col. 0323B] maxima se praeparare. Sed ne de his illud usitatum dicatur:

Est tamen magna, et in tantum causas omnes praecellens, ut excellentior omnibus ab Apostolo dicatur (I Cor. XIII) . Et si ejus nomen quaeritur, ab eo charitas nominatur. Haec mihi tota, et sola causa scribendi fuit, quam me personae vestrae integram servare confido, quamque nostros vestrosque sibi [Col. 0323C] ad invicem melius solito servaturos, vestro maxime studio non despero. Nam, quantum ad eam charitatem spectat, quam vobis in abdito cordis mei jam ab antiquo reservo, videtur mihi quod aquae multae, ut scriptum est, non poterunt eam exstinguere, nec flumina obruere (Cant. VIII) . Hoc in quibusdam casibus mihi saepe expertus videor, quod aquae multae non poterunt eam exstinguere, nec flumina obruere. Quando enim exstingui vel obrui poterit sincerus erga vos et ignitus mei pectoris affectus quibuslibet sinistri rumoris rivulis, cum nec aquae multae decimarum potuerint eum exstinguere, nec impetus Lingonensium fluminum obruere? Nostis quod dico, nec ob aliud dico, nisi ut constantis in amoris proposito [Col. 0323D] erga vos animi mei insignia recolens, stabilem de caetero me esse posse prudentia vestra praesumat. Praesumo et ego hoc idem de vobis, nec a cordis vestri penetralibus me cujuslibet impulsu posse excludi confido. Sed, cum uterque nostrum pastor dicatur, cum ovilia nostra non parva ovium Christi multitudine sint referta, cum utrique praecipiatur: Diligenter agnosce vultum pecoris tui (Prov. XXVII) , videndum est si pecus nostrum nobis notum est, si valet, si languet, si debile, si robustum, si mortuum certe vel vivum. Nam, cum dilectus ille discipulus dicat: Qui non diligit, manet in morte (I Joan. III) , quid ego de languore pecudis meae sollicitor, cum eam jam mortuam esse cognoscam? Si enim in morte manet qui non diligit, in [Col. 0324A] qua morte manet qui odit? Si in morte manet qui non diligit, in qua morte manet qui detrahit? Ad quid hoc dico? Cerno aliquos, tam de nostris ovilibus quam de vestris, adversum se invicem jurata bella suscepisse, et eos, qui in Domini habitare unanimes debuerant, a charitate mutila descivisse. Video eos de ejusdem Domini esse familia, de ejusdem Regis esse militia, eodem nomine Christianos, eodem et monachos nuncupari. Intueor non solum communis fidei vinculo, sed insuper ejusdem monasticae regulae jugo submissos: Dominicum agrum multis, sed diversis sudoribus excolere. Et cum eos, ut dixi, Christianum nomen conjungat, cum monastica professio uniat; sola eos mentium nescio quae occulta, et nefanda varietas separat, et [Col. 0324B] ab illa sincera cordium unitate, in quam videntur congregati, disgregat. Et, o res plena lamentis, nec ullis lacrymarum fontibus digne deflenda! superbum archangelum de coelis projectum rursum coelestia occupasse, et qui in aquilone sedem suam stabilire non potuit, in meridiana, hoc est in splendidiore coeli parte, eam firmasse. Vere ita plane, ita se fecisse gloriatur, quando, expulso eo qui habitat in coelis, et cujus locus non in mutuo rancore, sed in fraterna pace factus est, mentibus hominum professione coelestium, exemplo splendentium, jure tyrannico principatur. Cumque fortem illum, atrium suum diuturna pace custodientem, fortior superveniens vicerit, cum mundi principem foras ejecerit, cum solium ejus, qui rex est filiorum superbiae, [Col. 0324C] etiam in laicis Christianis everterit, quibus putas planctibus erit dolendum, si eversum in aliis nequitiae suae thronum Satan in monachorum cordibus erexerit? Absit, absit ut ille qui sic a Salvatore enervatus dicitur, ut ipsius etiam ancillis ligetur, ut ipsi a servis ejus velut avi illudatur, in tantum ipse servis ejus et ancillis illudat, eisque ut vilibus mancipiis dominetur. Sed cur sibi adversantur? cur sibi detrahunt? cur ab invicem consumuntur? Veniat, rogo, veniat materies litis in medium; et si quid justae querelae adversum se invicem afferre potuerint, aequis decernentibus arbitris terminetur. Quid exigis, quaeso, frater a fratre? et, ut in duobus nominatis omnium dissidentium varietas comprehendatur, [Col. 0324D] quid exigis, inquam, frater Cluniacensis, a fratre Cisterciensi, vel econverso? Si urbes sunt, si castra, si villae, si fundus, si possessio aliqua terrena vel parva, vel magna, si denique aurum, si argentum, si quaelibet quantitas vel qualitas pecuniae, dic, age, propone. Adsunt judices non iniquitatis, sed aequitatis, omnes hujusmodi lites statim dirimere praeparati. Facile pax reformabitur, laesa charitas curabitur, postquam pro talibus vel similibus ortum fuisse tantum cordium discidium cognoscetur. Sed video utrumque vestrum omnia ista abjecisse, nihil vobis in terris residui fecisse, pauperem Christum beata paupertate ditatos vos sequi proposuisse. Non est ergo hic materies quam quaerebam. Sed non desistam, non fatigabor, non [Col. 0325A] quiescam, donec ad fundum inquisitae veritatis perveniam.

Est fortasse inter vos litis hujus causa diversa consuetudo, varia monastici ordinis observatio. Sed si haec, charissimi, tanti mali causa est, valde irrationabilis, et (quod salva utriusque vestrum gratia loquor), valde puerilis et stulta est. An non videtur vobis irrationabilis, puerilis, et stulta, quam omnis ratio destituit, et cui omnis sanum sapiens contradicit? Nam, si varia consuetudo, si multiplex rerum infinitarum varietas, Christi servos a mutua charitate divellere debet, quid jam pacis, quid concordiae, quid unitatis, quid tandem de lege Christi non solum monachis, sed et omnibus Christianis residuum erit, de qua a magno Apostolo dictum est: [Col. 0325B] Alter alterius onera portate, et sic adimplebitis legem Christi? (Gal. VI.) Si, inquam, lex Christi, id est charitas, ab omnibus diversos usus sequentibus relinquenda est, nusquam plane ultra quaerenda est. Nusquam enim inveniri poterit, postquam ab omnibus morem diversum sequentibus exclusa fuerit. Nonne, charissimi, totus orbis terrarum Christi Ecclesiis jam ab antiquo refertus est? Cumque omnem pene numerum excedat multiplicitas Ecclesiarum sub una fide, et eadem charitate Deo famulantium, tanta pene apud eas invenitur varietas usuum, quanta infinitas est locorum. Hoc in cantibus, hoc in lectionibus, hoc in omnibus ecclesiasticis officiis, hoc in vestitu vario, hoc praeter authentica, quae mutari non possunt, jejunia, in jejuniis [Col. 0325C] diversis. Hoc in universis similibus, quae pro temporum, locorum, gentium, regionum varietatibus, a praelatis Ecclesiarum, quibus, secundum Apostolum, quantum ad talia pertinet, in suo sensu licet abundare (Rom. XIV) , instituta sunt. Relinquent ergo omnes istae Ecclesiae charitatem, quia mutaverunt consuetudinem? Cessabunt esse Christiani, quia videntur in diversis usibus varii? Peribit ab his omnibus summum pacis bonum, quia unusquisque modo vario operatur bonum? Non ita sensit vita et verbo doctor Ecclesiae Ambrosius, qui de jejunio Sabbati loquens, quod Romae servari viderat, et Mediolani episcopus factus servari non invenerat, ait: Quando Romae sum, jejunium a Romana [Col. 0325D] Ecclesia servatum custodio. Quando Mediolani, morem ejusdem Ecclesiae sequens non jejuno. Hinc et Pater Augustinus bonae matris suae devotionem describens, narrat eam, juxta morem quem apud Africanas Ecclesias teneri viderat, oblationes suas contra Ecclesiarum Italiae observantiam Mediolani [Col. 0326A] voluisse offerre, sed ab Ambrosio prohibitam fuisse.

Sed quid in istis laboro? Frustra rem patentem multiplicibus testimoniis vel exemplis cingerem, maxime cum nec apud antiquos ipsius Paschalis temporis dissonantia, nec apud modernos ipsius sacrificii Christiani inter Graecos et Latinos nota varietas, charitatem laedere, vel schisma aliquod unitatis gignere potuerit. Testes sunt praecedentis rei Patres sancti, et eorum, quos Ecclesiae reliquerunt, approbati libri, quod alio tempore Oriens, alio Occidens, alio in eadem Britanniae insula Angli, alio Scoti Christiani, scilicet antiquiores, Pascha Domini celebrabant ⁜ (138) . Testes sumus et nos temporis nostri, qui Romanam Ecclesiam, et totam [Col. 0326B] Latinam linguam offerre Deo salutare sacrificium azymi panis videmus, cum Graeca Ecclesia, et maxima Orientis pars ac Barbarae, sed Christianae gentes, sacrificare de fermentato dicantur. Cum hoc ita sit, nec antiqui, nec moderni propter tam celebres et famosas usuum dissonantias a charitate mutua desciverunt, quia nihil quod fidem vel charitatem laederet, in his omnibus invenerunt: Ad quid istud? Ut si propter varios usus vestri, o fratres, animi variati sunt, si propter diversitatem consuetudinum diversificati sunt, si propter alium, et alium morem ab Ecclesiarum institutoribus vobis traditum, a pacis vel unitatis charitate languerunt, tantorum Patrum tam venerandis exemplis in unum redeant, et more sanctorum, qui convaluerunt de [Col. 0326C] infirmitate, fortes facti sunt in bello, a charitatis super omnem morbum formidando languore, convalescant.

Sed dicetis: Aliter usuum varietas accipienda est in diversis Ecclesiis, aliter in ejusdem ordinis viris. Si Ecclesiarum multarum usus, salva fide et charitate, variantur, mirum non est; sed, si ejusdem propositi et professionis homines non eumdem institutionum morem servaverint, mirum est. Estne, inquam, hoc totum quod vos, charissimi, ab invicem dividit? Est hoc totum quod charitatem in vobis laedit? Est hoc totum quod filios pacis inter se pacificos esse non sinit? Si laicus homo cum his qui oderant pacem pacificus erat, monachus homo cum monacho [Col. 0326D] homine nefando duello certabit? Filius lucis filios tenebrarum, ne pacis bonum turbetur, diligit; filius lucis, filium lucis, (quod ad propositum non ad monachum refero), impugnabit? Si haec certe tota est animorum vestrorum indignatio, si haec tota charitatis laesio, facile curabitur, sed, si abfuerit obstinatio. [Col. 0327A] Attendite ergo ne lucem sensuum vestrorum propriae sententiae amor obnubilet, quia unitatem assequi non meretur quisquis non ipsam, sed quod vult ipse tuetur. Unde rogo ut, absque studio partium et propriae sententiae defensandae, utrum haec justa discidii causa sit discutiatis, et, cum injustam esse cognoveritis, discissos animos uniatis. Nam ecce sub eadem regula uterque vestrum militat, qua speciali militia salutem aeternam se quisque vestrum posse consequi sperat. Quod si neuter vestrum spe sua frustratur, nescio quis locus discordiae, quis discidio, quis oblocutioni superesse jam possit. Dixistis enim mirum esse si ejusdem propositi et professionis homines non eumdem institutionum servaverint morem. Ad quod ego: Si ejusdem propositi [Col. 0327B] et professionis homines, non eumdem institutionum morem servaverint, et tamen observationibus diversis ad eamdem salutem et aeternam vitam pervenerint, quid refert? Quid plane refert, quid obest, si vario tramite ad eamdem regionem, si multiplici via ad eamdem vitam, si multiplici itinere ad eamdem, quae sursum est, Jerusalem pervenitur, quae est mater nostra? Si enim tu, o Cluniacensis, Cisterciensem, aut tu, Cisterciensis, Cluniacensem in assumpto proposito errare cognosceres, et juxta Scripturam, per viam, quae videtur hominibus recta, ad interitum tendere provideres, justa, fateor, tibi esset causa fratrem corrigendi, revocandi, aut, si audire te nollet, objurgandi et detestandi. Tunc certe si obloquereris, si contradiceres, si et odires, [Col. 0327C] te juste judicare, te recte agere confiterer, maxime cum de talibus audiam magnum Prophetam Deo dicentem: Nonne qui oderunt te, Domine, oderam, et super inimicos tuos tabescebam? Perfecto odio oderam illos, inimici facti sunt mihi (Psal. CXXXVIII) . Gratularer insuper te non surdum esse auditorem Scripturae dicentis: Discurre, festina, suscita amicum tuum; ne des somnum oculis tuis, nec dormitent palpebrae tuae (Prov. VI) : et illius: Maledictus qui prohibet gladium suum a sanguine (Jer. XLVIII) . Tunc justas plane odiorum tibi causas esse faterer, et ad debellandos hostes Dei, et eos qui, secundum Apostolum, in hypocrisi faciunt mendacium (I Tim. IV) , gressus tuos, et ego accinctus zeli gladio comes individuus [Col. 0327D] comitarer. At nunc cum sub eadem [regula] variis, sed sacris, institutis utrumque vestrum de terris ad coelos tendere videam, et per diversas semitas ad idem bravium tendentes sic currere ut comprehendatis, non superest tibi, ut mihi videtur, causa aliqua indignandi, non odiendi, non obloquendi.

Sed exigis adhuc ut quod dixi probem, et quomodo sub eadem regula vel ejusdem regulae professione, per diversos tramites tuto monachus incedere possit, ostendam. Ad quod mihi perfacilis patet responsio, et auctoritas juncta rationi non deest, posse et te Cluniacensem tuo usu, et te Cisterciensem tuo more, et feliciter per viam mandatorum Dei currere, et felicius ad finem cursui debitum pervenire. Et quia cam, quae semper in talibus [Col. 0328A] praemittenda est auctoritatem praemisi, praemittatur et in hac serie ipsa, nec ratio modico saltem intervallo disjungatur ab ipsa. Sed quid objicis, frater? Dico ejusdem regulae professos, ejusdem regulae mandata non similiter observare. Verum est, inquam, quod dicis, ejusdem regulae mandata in quibusdam capitulis ab ejusdem regulae professis dissimiliter observari. Sed, ne hujusmodi monachos propter ista reos existimes, ne hac de causa praevaricationis arguere audeas, audi coelestem, imo Regis coelorum auctoritatem: Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Luc. XI) . Audi et Apostolum: Omnia vestra in charitate fiant (I Cor. XVI) . Audi et patrem Augustinum: Habe charitatem, et fac quidquid vis. Audi et ipsum regulae [Col. 0328B] scriptorem, imo ipsius regulae dictatorem Spiritum sanctum: Sic, inquit, abbas omnia temperet atque disponat, ut animae salventur; et quod faciunt fratres, absque murmuratione faciant. Et quid clarius, quid apertius, quid lucidius? Nonne ipsa verborum serenitas absque omni prorsus nubilo se esse ostendit, et clarissimam veritatis lucem, remoto omnium nubium velamine mortalibus manifestat? Ecce magister coelestis totum corpus tuum, o frater, simplicitate oculi, hoc est universa opera tua, puritatis intentione, lucida esse docet. Ecce post ipsum summus Ecclesiae doctor omnia tua in charitate fieri praecipit, ecce maximus post apostolos Ecclesiarum instructor, omnem tibi quae volueris faciendi potestatem, charitate manente concedit. Ecce ipse, cui [Col. 0328C] inniteris, Benedictus Pater, abbatem sic omnia temperare jubet, ut animae salventur, et murmur absit: et saluti sub eadem Regula diversa sequentium metuis? Nonne cernis tutissimos ab omni periculo, quorum et quod majus est praecepta a qualibet varietatis mobilitate vel culpa, intentio salvandi animas juxta ipsam Regulam, excusat? Sed jam, ut et ipsa ratio auctoritatibus praemissis in omnibus famulari intelligatur, eique indivisibiliter cohaerere, subjungantur aliqua de instanti quaestione capitula, in quibus simplici oculo, sincera charitate, salvandarum animarum intentione, quaedam mutata monstrentur. Nam his demonstratis, nihil, ut arbitror, quantum ad praesens negotium pertinet, [Col. 0328D] tibi quaerendum relinquam. Simplici namque oculo tu uteris, qui non nisi post annum novitio aditum claustri aperis, quia, juxta Apostolum et regulae verba, Spiritum noviter venientis, utrum ex Deo sit, per totius anni spatium perscrutaris. Simplici oculo et tu uteris, qui advenientem infra ejusdem anni metam suscipis, quia eum per tantum temporis dilatum, ad pristinas faeces, et ad prioris vitae detestanda mala redire formidas. Simplici oculo tu uteris, qui duabus tunicis, et duabus cucullis, vel ejusdem generis paucis additis vestibus contentus es, quia, et si non praeceptum, consilium tamen vel existimationem scriptoris regulae sequi, quam alterius generis vestes addere vel assumere maluisti. Simplici oculo et tu uteris, qui usum mediocrium [Col. 0329A] pelliciarum admisisti, quia debilibus, quia infirmis, quia delicatis, quia omnibus, quantum ad frigidiores terrarum partes pertinet, ne murmurarent, ne languerent, ne, rationabili necessitate subtracta, et aliqui a proposito recederent, providisti. Simplici oculo tu uteris, qui non nisi tertio fugitivos revertentes recipis, quia et ipsa Regulae verba conservare, et a frequenti fuga stultos vel instabiles monachos studes, negato demum reversionis aditu deterrere. Simplici oculo et tu uteris, qui plusquam tertio monachum redeuntem recipis, quia times ne venia denegata, expositus hostibus pereat, et ovem vagabundam lupus, qui et clausas rapere ac dispergere solet, interimat. Simplici oculo tu uteris, qui absque exceptione aliqua regularia jejunia tam [Col. 0329B] aestatis quam hiemis observas, quia et, prout ea tradita sunt, vis conservare et prolixioris abstinentiae cumulatiorem fructum recipere.

Sed quod puro charitatis animo loquor, octo diebus Natalis Domini, Epiphania, Purificatione, qui vere per omnia dies Dominici sunt, jejunia a quibuslibet observari non satis approbo. Simplici oculo et tu uteris, qui et hos dies, quos praedixi, et omnem authenticam duodecim lectionum solemnitatem ab hac regularium jejuniorum consuetudine excipis, quia ipsum Dominum, quia apostolos, quia quosdam alios sanctorum, et sic honorare conaris, et omnium pene religiosorum sic jejunantium morem imitari proponis. Simplici oculo tu uteris, qui opus manuum, secundum Regulae praeceptum, observas, [Col. 0329C] quia et Regulae obedire, et otiositatem inimicam animae, secundum ejusdem Regulae dicta, talibus exercitiis, tam sacris non solum monachicis, sed et apostolicis institutionibus vis cavere, et in quantum facultas datur, juxta Patres antiquos, et vitae necessaria providere. Simplici oculo et tu uteris, qui hoc opus manuum ex parte postposuisti, quia non in silvis, nec in desertis, sed in medio urbium et castrorum constitutus, et undique populis circumseptus, nec toties et toties ire ac redire horum causa operum, per promiscuam utriusque sexus multitudinem absque aliquo vel plurimo periculo potes; nec insuper opportuna loca, ubi talibus exerceri operibus possis, plerumque possides. Sed ne inimica [Col. 0329D] religiosis otiositas te vacante locum tibi nocendi inveniat, aut ubi et quando potes manibus operaris, aut ubi non potes, opus hoc manuum operibus divinis per vices variando compensas, sicque ne domum pectoris tui vacantem nequam spiritus sibi vindicet, quibus potes sacris studiis totum vitae tuae tempus occupas. Simplici oculo tu uteris, qui in omnibus advenientibus vel discedentibus hospitibus, inclinato capite vel prostrato omni corpore in terram Christum adoras, eisque universis pedes abluis, quia praecipuum hospitalitatis bonum, secundum Evangelii et Regulae decreta, summo excolere studio, ut decet, satagis, et tam sanctae humanitatis exhibitione condignam mercedem tibi vindicare contendis. Simplici oculo et tu uteris, qui [Col. 0330A] non ante omnes hospites prosterneris, qui non omnibus pedes abluis, quia impossibile omnino tibi esset ante tantam hospitum multitudinem assidue advenientem semper in terram prosterni, omnibus pedes abluere, in tantum ut si ad ista continue vacare velles, cunctis aliis ordinis tui exercitiis omissis, nec istud solum explere valeres. Et quia quod impossibile tibi esse perspicis omittis, quod hospitum susceptioni necessarium est pro viribus exhibes, eosque quo potes honore prosequeris a jam dictis, quae explere non vales, simplicitate oculi excusaris. Simplici oculo tu uteris, qui mensam abbatis cum hospitibus et peregrinis semper esse vis, quia et Regulae obedire et hospitibus tibi humanius deservire videris. Simplici oculo et tu uteris, qui [Col. 0330B] mensam abbatis non semper cum hospitibus, sed semper cum fratribus esse decernis, quia multorum abbatum, ut mitius loquar, profusioni, qui hospitum occasione sibi propitii, suis impii esse solebant, eum ad mensam communem revocando mederis. Simplici oculo tu uteris, qui velut Esdras legem, qui velut Machabaei ruinas templi Dei, sic tu monastici ordinis plurima detrimenta multasque in multis multorum monasteriorum morumque ruinas reparare laboras, et delicatis magis quam necessariis condescensionibus explosis, ad antiqui et primi fervoris morem, nostrorum temporum teporem revocare contendis. Simplici oculo et tu uteris, qui ita et Regulae et ordinis mandata moderaris, ut secundum ejusdem Regulae verba sit, et quod fortes cupiant [Col. 0330C] et infirmi non refugiant, ut qui pane non potest, lacte saltem ne vitam perdat, alatur; et qui anhelis cursibus propositum bravium comprehendere non valet, lento saltem pede ad illud pertingere doceatur, quia non minus patriae inhabitator dicitur, qui ad eam post annum, quam qui post mensem revertitur.

Quod tamen salvo itinerantium diverso labore dico, quia juxta apostolicam vocem; Unusquisque propriam mercedem accipiet, secundum suum laborem (I Cor. III) . Habes tu hujus propositi tui Benedictum auctorem, cujus licet scripta, ubi charitas jubet, ipso teste minime sequi cogaris; sequi tamen quia tanto viro congrua visa sunt, devotione laudabili [Col. 0330D] delectaris. Habes, et tu institutionum tuarum eumdem Benedictum auctorem, qui ad finem charitatis universa scripta sua redigi praecipit, et animarum saluti quoquo modo, isto vel illo ordine inservire. Habes et Maurum praecipuum inter ejus discipulos discipulum, qui, ab eo missus ad Gallias, aliqua vel multa de ejus regula, eo, quem suprascripsi, oculo legitur immutasse. Habes et plurimos post ipsum monasteriorum Patres, quos Spiritu Dei pro temporibus, pro locis, pro personis, ad moderanda saepedictae Regulae scripta actos esse, et vita praecellens, et innumera tam in vita, quam post mortem a Deo per ipsos facta miracula, luce clarius manifestant. Et quid ultra dicam? Simili ratione per reliqua omnia, quae videntur diversa [Col. 0331A] capitula currente, simplicem oculum, quem alius charitatem, alius salvandarum animarum intentionem nuncupat, ubique reperies, et hoc modo nihil diversum, nihil dissonum, quia per charitatem fiunt omnia unum in his quae varie servari videntur invenies.

Istis adjicio (quod tamen omnibus patet) nihil pene talium in Regula praeceptum, sed cum conditionis additamento, et abbatis temperamento prolatum. Quod etiam si imperative dictum fuisset, nequaquam simplici oculo, id est charitati evangelicae praejudicare potuisset. Talia enim, ut nosti, de numero praeceptorum mobilium sunt, et quando charitas imperat, absque aliquo transgressionis timore movenda sunt. Nec suspecta esse debet hoc [Col. 0331B] respectu Regulae professis Regulae praevaricatio, quia Regula illa illius sancti Patris, ex illa sublimi, et generali charitatis Regula pendet, ex qua et in qua, juxta Veritatis verba, universa lex pendet et prophetae (Matth. XXII) . Quod si universa lex, tunc et illius Regulae lex. Monachus ergo Regulam patris Benedicti profitens, tunc eam vere servat, quando in servatis vel mutatis quibuslibet ejus capitulis, charitatis legem ubique conservat. Quid igitur? Si haec certe, o fratres, tota mutui erat causa dissidii, nonne jam vobis prorsus exclusa videtur? Nonne jam fraterna pace uniri debent corda monachorum, cum varia illa, propter quae discissa fuerant, simplex fecerit charitas unum? Nonne multa unum facit, quae sub uno monastici ordinis, vel unius Regulae [Col. 0331C] proposito, diversa, sed bona sequentes, ad unum summi boni vel sempiternae vitae debitum finem perducit? Fiat ergo pax, o Jerusalem, in virtute tua, ut sequatur et abundantia in turribus tuis (Psal. CXXI) . Sed ne forte inveniamur de illis esse qui dicunt: Pax, pax, et non est pax (Jer. VI) ; scrutemur si qua adhuc divortii causa supersit, ne forte nobis dormientibus ac securis repentinus de caverna sua anguis exsiliat, et aliquem ex nostris vel vestris incautius quiescentem mordeat. Fortassis enim vestes istae coloris diversi incentivum discordiae praestant, et multiformis varietas vestium varietatem quoque parit et mentium. Nam, ut pene assidue cerno, et omnibus ipsis quoque negligenter intuentibus advertere [Col. 0331D] perfacile est, niger, ut sic dicam, monachus album fortuitu occurrentem obliquo sidere respicit, albus nigrum vix media oculi parte, et quando se ingerit, contuetur. Vidi plurimos, nec recordor quoties, de nigrorum numero, occurrentem quempiam album quasi monstrum ridentes, et velut si chimaera vel centaurus, vel portentum aliquod peregrinum oculis ingereretur, voce vel gestu corporis se stupere signantes. Vidi e converso loquaces prius, et multa passim occurrentia ad invicem conferentes albos, nigro quolibet adveniente, subito obmutuisse, et, velut ab hostibus hostium secreta rimantibus, silentii sibi remedio praecavisse. Intuitus sum utriusque generis hominum linguas tacentes, oculos, manus pedesque loquentes, et quod voce, ne proderentur, [Col. 0332A] indicare nolebant, gestuum suffragio clarius inclamasse; vocem mutam, membra loquacia, et perverso naturae ordine, lapidibus clamosos, homines hominibus taciturnos. Recordatus sum saepe talia videns, illius Salomonici verbi, quo de simili hominum genere fatetur: Annuit oculis, terit pede, digito loquitur, pravo corde machinatur malum, et in omni tempore jurgia concitat (Prov. IV) . Et, o pessimi angeli et a Deo projecti pravum, et pertinax consilium, qui nolens se solum aeternae paci periisse, socios sibi suae perditionis undecunque acquirit; et ut gloriosiore palma laetetur, cedros vel abietes paradisi Dei, cujus ipse olim colonus exstitit, violento nequitiae suae impulsu subruere conatur! Dolet sibi periisse haeresum palmam, qua priscis temporibus [Col. 0332B] Ecclesiam Dei scindere consueverat; et videns se fidem nullo jam pacto laedere posse, Spiritu Dei eadem fide replente orbem terrarum, ad charitatis mutuae laesionem totum conatum convertit. Nam quia, ut infideles sint, hominibus Christianis jam persuadere non potest, toto conamine, ne se invicem diligant, elaborat. Jam Arii, jam Sabellii, jam Novati, jam Donati, jam Pelagii, jam antiquioris horum exsecrandi Manichaei, secta periit, jam innumerabilium haereticorum nebulae lucem fidei obumbrantes, Dei flante spiritu evanuerunt, et meram nobis diem omni remota caligine reliquerunt.

Sed his succedens Africus turbo, omnia subito turbare contendit, et quia fidem praevaluisse cognoscit, [Col. 0332C] laesione charitatis pristina damna recompensare molitur. Sed ut deploratione omissa, ad ea quae coeperam stylum reducam, cur tibi, o albe monache, nigredo fratris tui non mentis, sed vestis, exsecranda videtur? Cur tibi, o niger monache, albedo fratris tui, non mentis, sed vestis admiranda creditur? Nonne uterque vestrum de ovibus pastoris illius est, qui dicit: Oves meae vocem meam audiunt, et ego Dominus agnosco eas, et sequuntur me; et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum, neque rapiet eas quisquam de manu mea? (Joan. X) . Et quis unquam pastor, non dicam Deus, sed vel homo, de velleribus ovium suarum discoloribus disputavit? quis unquam causatus est? Quis unquam magis [Col. 0332D] albas quam nigras, nigras quam albas suas esse oves judicavit? Quis unquam non utrum nigrae vel albae, sed utrum nigrae vel albae de eodem suo grege essent attendit? Et, o malitia hominum! et o innocentia pecudum! O constans in sua origine, creata in brutis animalibus substantia! o perversa in rationali animante natura! Quis unquam albus aries nigrum dedignatus est? Quae unquam ovis nigra albam detestata est? Nonne communiter, nonne pacifice, nonne omnino tranquille, sine omni multiplicis coloris quaestione, absque omni inquietudine caulas pastorales replent? Et quidem aliquando aries arietem cornibus impetit, ovis ovem crebris pulsibus tundit; sed hos vel has non varietas coloris ad pugnam excitat, sed innata cunctis [Col. 0333A] animalibus ac modo quolibet ira excita provocat. At nunc, ut video, stolidior pecude homo, in honore positus non intelligit; et, quod magis deflendum est, monachus homo a charitatis unitate vario variatus colore sese disjungit. Noli, noli, oro te, frater, si ovis Christi esse cupis, vario de vellere causari, quia nullum de ovili suo pastor ille projicit, nisi quem non coloris varietas, sed fidei vel charitatis laesio ab ovium suarum grege secernit. Non, inquam, secernit quempiam ab ovili suo propter colorem, qui de tam semotis regionibus, de tam diversis religionibus, in uno Christianae fidei ovili Judaeum congregavit pariter et gentilem. Hoc fortassis docuit, et patientia illius sancti patriarchae Jacob, qui decies a Laban immutatam mercedem [Col. 0333B] aequo animo tulit, et nihil differre inter album et nigrum vel varium pecus, eodem boni pastoris animo, et cura multicolorem gregem pascendo monstravit. Et cum dicat Apostolus: In Christo Jesu neque circumcisio aliquid valet, neque praeputium, sed nova creatura (Gal. V) . Et alio loco: Ubi non est gentilis et Judaeus, circumcisio et praeputium, barbarus et Scytha, servus et liber, sed omnia et in omnibus Christus (Coloss. III) , quis puerilis animus in tantum desipere potuit, ut vel variarum vestium colorem, vel diversum consuetudinum morem, servata nova creatura in Christo, aliquid, quantum ad salutem, differre putaret? Quod si quantum ad salutem nil refert, cur varius vestium color monachos [Col. 0333C] separat? cur schisma generat, cur animos dividit? cur charitatem laedit? Non est, non est causa aliqua, non ratio ulla, non dico odiendi, non dico dividendi, sed nec grunniendi in istis. Habes tu idoneum defensorem albedinis tuae, simplicem, ut supra dixi, oculum conscientiae tuae, quo, ne longo temporis usu niger inductus, putaret non nisi sub atro colore suo monachum esse posse, albam cucullam et tunicam induisti, et quia sub nigrorum habitu innumerabiles hujus ordinis tepefactos a proposito cernebas, ad majorem et novum monasticae religionis fervorem, hoc hactenus inusitato vestium candore excitare arte laudabili voluisti. Habes, et tu non dissimiliter probabilem auctorem nigredinis tuae, longissimum a patribus traditum [Col. 0333D] consuetudinis morem: quo tutior tibi videris sequendo vetera, quam ad inveniendo nova. Habes uterque utriusque coloris tui inexpugnabilem propugnatricem ipsius communis Regulae vocem, quae praecipit ut de vestium colore aut grossitudine non causentur monachi, sed illius coloris aut qualitatis vestibus utantur, quae est in provincia, qua habitant, vel facilius inveniri, vel levius comparari potuerint. Tutatur ergo albedinem tuam ratio supradicta, vel fortasse major, quam nondum novi, aliqua. Tuetur et nigredinem tuam paterna auctoritas, quae omni rationi aequipollet, et quam inferiorem judicari ab aliquo sanum sapiente non decet. Et cujus Patris exemplum ad hoc afferendum afferre potero? et quem majorem magno Martino reperire [Col. 0334A] valebo? Ille, inquam, ille magnus Martinus monachus et episcopus, nigrarum colorem vestium suis vestibus dedicavit. De qua re sic in ejus Vita legitur. Quem cum nigro ac pendulo pallio circumtectum contigua de latere jumenta vidissent, paululum in partem alteram pavefacta cesserunt. Quod vero monachus fuerit, monasterium quod non longe ab oppido Pictavensi, monasterium quod Mediolani, monasterium quod sibi Turonis construxit testantur. Ecce monachus Martinus, ecce nigris vestibus contectus Martinus. Sed quid et de his Hieronymus in Epistola ad Nepotianum missa scribit? Vestes, ait, pullas aeque ut candidas devita. Monens eum scilicet, ut fastum vel jactantiam caveret, non solum in candidis vestibus, quibus tunc magis saeculares [Col. 0334B] utebantur, sed etiam in pullis, quibus illius temporis religionis professores uti consueverant.

De his admirandus ille Nolanus episcopus Paulinus, jam dicti Martini, Ambrosii, Augustini, Hieronymi, contemporaneus ac familiaris, multisque saepe ab ipsis, sed et a magno papa Gregorio laudibus praedicatus, iter cujusdam nobilissimae sed ad religionis monasticae propositum nuper conversae feminae describens, sic in epistola Sulpicio Severo directa loquitur: Vidimus gloriam Domini in illo matris et filiorum itinere. In eo quidem, sed longe dispari cultu. Macro illam et viliore asellis burico sedentem, tota hujus saeculi pompa, qua honorati et [Col. 0334C] opulenti poterant circumflui senatores prosequebantur; carrucis nutantibus, phaleratis equis, auratis pilentis, et carpentis pluribus gemente Appia atque fulgente. Sed splendoribus vanitatis praelucebat Christianae humilitatis gratia. Admirabantur divites pauperiem sanctam, at illos nostra pauperies ridebat. Vidimus dignam Deo hujus mundi confusionem, purpuream, sericam, auratamque supellectilem, pannis veteribus et nigris servientem. Benediximus Dominum, qui humiles excelsos facit, esurientes implet bonis, et divites dimittit inanes. Ecce non solum viri antiquae religionis, sed etiam mulieres, sanctitatis propositum assumentes, vestibus nigris usae scribuntur. Nam, ut quod sentio fatear, visum est, ut mihi videtur, magnis Patribus illis nigrum hunc, de quo [Col. 0334D] agitur, colorem magis humilitati, magis poenitentiae, magis luctui convenire. Quibus studiis quia totam monachi vitam maxime invigilare oportet, decreverunt ut color moribus, vestes virtutibus, qua possent cognatione jungerentur. Vestes enim candidas magis gloriam quam abjectionem, magis gaudium quam moerorem antiquitus designasse, magis etiam Ecclesiae, ut omnibus notum est, sic interpretantibus, et angelus resurgentis, et angeli ascendentis Domini praecones indicarunt; ipseque Salvator in illa transformationis suae gloria vestibus niveis praeclarus apparens, ostendit. Inde bonus et doctus vir Sidonius Arvernus episcopus, quorumdam vitia mordaci reprehensione irridens, inter alia quibus in eos invehitur: Procedunt, inquit, [Col. 0335A] abbati ad exsequias, pullati ad nuptias, ostendens eos in tantum moribus et actu confusos, ut apparacum funereum nuptiali, nuptialem funereo, perverso ordine permutarent. Nam qui morem communem temporis illius servabant, non albati ad exsequias, pullati ad nuptias, sed albati ad nuptias, pullati ad exsequias procedebant, ut albati nuptiali gaudio, pullati luctui funereo concordarent. Vidi nuper ipse in Hispaniis constitutus, et admiratus sum, antiquum hunc morem ab Hispanis adhuc omnibus observari. Mortua quippe uxore maritus, mortuo marito conjux, mortuis filiis patres, mortuis patribus filii, defunctis quibuslibet cognatis cognati, exstinctis quolibet casu amicis amici, statim arma deponunt, sericas vestes, peregrinarum pellium [Col. 0335B] tegmina abjiciunt, totumque penitus multicolorem ac pretiosum habitum abdicantes, nigris tantum vilibusque indumentis se contegunt. Sic crinibus propriis, sic jumentorum suorum caudis decurtatis, seque et ipsa atro prorsus colore denigrant. Talibus luctus dolorisve insignibus, subtractos charissimos deflent, et integri ad minus spatium anni, in tali moerore publica lege consummant.

Hac tanta auctoritate vel ratione tibi colorique tuo, niger monache, satisfacio, nec tamen ideo albi albedinem condemno. Laudaris tu, quia Patrum tuorum sanctum non vis excedere morem; laudatur et ille, quia, vestium in solito candore, sui magis ac magis animi in sancto proposito excitat etiam hoc modo fervorem. Distinguit se quodammodo [Col. 0335C] tali colore, non a communi (quod nefas esset) charitate, sed a multorum hujus ordinis nota omnibus tepiditate. Cum sis igitur sub uno pastore Jesu Christo, cum habites in uno ovili Ecclesiae, cum ex una vivas aeternorum fide et spe, tam tu, albe, quam tu, niger monache, quid de variis velleribus, ut parum austerius loquar, stultissimae oves causamini? Quid tam nulla, imo tam stulta de causa, contra vos adinvicem movemini? Cur tam puerili occasione primam illam stolam charitatis scinditis? Cur ipsa habitacula separatis? Cur vos ipsos non jam ovino, sed lupino dente mordetis? Cur detrahitis? Cur laceratis? Videte, cavete, ne hoc nomen innocentiae, quo oves nuncupamini, non de illis vos faciat, quas [Col. 0335D] positurus est summus Pastor a dextris, et de quibus ipse ait: Oves meae vocem meam audiunt, et ego Dominus agnosco eas, et sequuntur me, et ego vitam aeternam do eis, et non peribit in aeternum (Joan. X) . Sed (quod absit!) inter illas vos constituat, de quibus legitur et cantatur: Sicut oves in inferno positi sunt, mors depascet eos (Psal. XLVIII) . Cernitis adhuc stultam esse causam, de colore disputare? Damnabilem, fratrem pro colore odire; pessimam, fratri pro colore detrahere. Si tota haec mutui causa erat discidii, si sola tanti materia divortii, si, inquam, schismatis monastici haec sola et tota erat occasio nonne hac tam multis rationibus explosa, cordium vestrorum jam vetus scissura unietur? Nonne laesa charitas curabitur? Nonne ad pacis filios evangelica [Col. 0336A] pax reverteretur? Satisfacite igitur paci, filii pacis, et cum ea perpetuum foedus inite, ne forte, si aliter fiat, proferatur, quandoque etiam contra vos dirissima illa prophetae sententia: Non est pax, dicit Deus meus, impiis (Isa. XLVIII) . Et jam Deo gratias, aestimo me quorumdam nostri ordinis virorum, antiquas odiorum causas et latebras penetrasse, nec jam ad quaerendum etiam sollicito cogitatui aliquid superesse. Quod si res ita se habet, neque, tu albe, nigrum, neque, tu niger monache, album, si praescripta servare volueritis, infestabis, neque adversus fratrem pro diverso consuetudinum more, vel pro vario tam saepe nominato colore, a statu altissimae charitatis moveberis. Sed quid dixi? Quomodo mente excessi? Ubi intellectus animi? Unde acies [Col. 0336B] obscurata videndi? Putabam me omnem scandalorum materiam invenisse, arbitrabar me omnes odiorum latebras detexisse. Suspicabar, ut dixi, solam diversitatem consuetudinum, solam varietatem colorum, qualitatem, aut quantitatem vestium, aut escarum, charitatem inter monachos vulnerasse, et tanti mali istam tantummodo causam existere. Cernebam festucam in oculo fratris, sed trabem permaximam, et quercum praevalidam in meo vel ipsius oculo videre non poteram. At nunc clarificato oculo, serenata die, et sole meridiano jam nil latere permittente, video, video, inquam, quod liceat mihi dicere pace omnium, unde tamen certus sum, quod licebit mihi omnium pace bonorum. Nam qui indignabitur, de se, ut ait Hieronymus, [Col. 0336C] dictum fatebitur. Non refugit manum medentis pars sospes corporis, sed quae se palpantis digitis tremens subducit, pestem sine dubio intrinsecus latere ostendit.

Quid est ergo quod exciderat? Dic, dic, inquam, tu, ut mei propositi prius hominem alloquar, dic, o niger monache, da gloriam Deo; et quod in imis cordis tui contra fratrem adhuc latet, denuda. Quis, inquis, pati potest novos homines veteribus anteferri, eorum studia, nostrorum actibus praeponi, nostros viliores, illos chariores videri? Quis aequo oculo aspicere potest, mundum ex plurima sui parte a nostro veteri ordine averti, ad ipsorum novum propositum converti, relinqui tritas a saeculis vias, concursus [Col. 0336D] fieri ad ignotas hactenus semitas? Quis patiatur novos veteribus, juniores senioribus, albos nigris monachis anteferri? Hoc, tu, inquam, niger, dicis. Sed tu, albe, quid proponis? Felices nos, inquis, quos longe probabilior institutio commendat, quos beatiores aliis monachis mundus praedicat, quorum opinio, aliorum existimationem, quorum dies, aliorum lucernam, quorum sol, aliorum sidus obscurat. Nos religionis perditae restauratores, nos emortui ordinis resuscitatores, nos languentium, tepentium, sordentium monachorum justissimi condemnatores. Nos moribus, nos actibus, nos usibus, nos vestibus a caeteris divisi, et veterum teporem ostentui fecimus, et novum nostrorum fervorem praecellere approbamus. Ecce, ecce, vera illa occultior [Col. 0337A] sed longe aliis charitati infestior causa, quae mentium vestrarum unitatem scindebat, quae ipsas domos ab invicem secernebat, quae ad verba detractoria vel maledica linguas vestras persaepe, juxta Prophetam, ut gladium acuebat. Sed retundatur lethalis gladius gladio verbi divini, et ne levi inanis gloriae vento tantis sudoribus fruges collectae dispergantur, si sapientes estis satagite. Et, o infelix nimiumque deflenda jactura! si longissimi aevi tui mundissimam continentiam, si invincibilem obedientiam, si jejunia infracta, si perpetuas vigilias, si tam grave jugum disciplinae, si tot palmas patientiae, si, ut breviter multa concludam, tantos tamque innumeros non jam terrenae, sed coelestis vitae labores, per tanta tempora ad stipendium aeternitatis, [Col. 0337B] a te per Dei gratiam congregatos, unus nequam serpentis sibilus disperserit, et te solo flatu evacuans, inanem in conspectu summi judicis draco veternus effecerit. Et ubi est quod Salvator hoc morbo adhuc laborantibus discipulis ait: Videbam Satanam quasi fulgur de coelo cadentem? (Luc. X) . Ubi est, quod, facta huic simili contentione inter eos, quis eorum videretur esse major, alibi dicit: Vos autem non sic; sed qui major est in vobis fiat sicut junior; et qui praecessor est, sicut ministrator? (Luc. XXII) . Ubi latet absconditum ab oculis memoriae, quod excelsus ille et magnus, cujus, juxta psalmum, magnitudinis non est finis (Psal. CXLIV) ; et qui, juxta Apostolum, est super omnia Deus benedictus in saecula (Rom. IX) , servis suis non se praeferens [Col. 0337C] vel conferens, sed submittens, sequitur et dicit: Ego autem in medio vestrum sum, sicut qui ministrat? (Luc. XXII) . Corripitur apostolus, ne se praeferat apostolo et non corripietur monachus, ne se praeferat monachos? Supponitur a Christo magistro, minori discipulo major, inferiori superior, et super Cisterciensem ego Cluniacensis elevari conabor? Submittit se suis discipulis ipse Christus, et super fratrem longe forsitan meliorem tumentem superbia levabit cervicem Christianus, et monachus? Dejicit se majestas, et jactat se infirmitas? Humiliat se celsitudo, et extollitur putredo? Servit Deus, et imperare nititur limus. Et quomodo cecidisti, frater, de gradu regulae tuae, quo te conscendisse [Col. 0337D] gloriabaris, ut monachus omnibus se inferiorem, et viliorem non solum sua lingua pronuntiet, sed et intimo cordis credat affectu? Et quid ultra laboro? Non est necesse religiosis, sapientibus, litteratis acrius instare, nec, ut vulgo dicitur, Minervam docere, vel ligna ad silvam, vel aquam ad flumina sive mare deferre. Intelligit, agnoscit utriusque vestrum sapientia sicut sine fide, sic et sine charitate impossibile Deo placere; nec aliquem, humilitate abjecta, posse eamdem charitatem nisu quolibet retinere. Unde enim humilitas recedit, ibi necessario superbia succedit. Ubi superbia succedit, ibi statim et invidia accedit. Ubi invidia oritur, confestim charitas moritur. Nam neque eum, cui invidet invidus, potest diligere, nec in non diligente charitas aliquo [Col. 0338A] modo permanere. Propter ista, unde abest charitas, abest humilitas; et unde abest humilitas, abest et charitas. Hoc docet clare et Apostolus, cum dicit: Charitas non aemulatur, non agit perperam, non est ambitiosa (I Cor. XIII) . Et quia nec etiam alienarum rerum cupida, subdit: Non quaerit quae sua sunt (ibid.) .

Inflationem ergo omnem, ambitionem omnem, cupiditatem omnem, avaritiam omnem excludit charitas; imo per charitatem, juxta sequentia Apostoli, expellitur tota simul iniquitas. Jam si hanc charitatem, quam legem Christi idem Apostolus vocat, vis frater Cluniacensis frater Cisterciensis, integram conservare, si per ipsam maximos tibi thesauros in coelo recondere, si reconditos conservare, [Col. 0338B] da totam quam potueris operam, et causas non dico eam fugantes, non dico eam perimentes, sed vel parum eam laedentes a te abige; si expulsae redire voluerint, firmi pectoris redeuntibus ostium claude, et cohabitatricem sempiternam, totis sanctae animae tuae amplexibus retine. Sublevabit te charitas ipsa firmiter retenta ad regna coelorum, quae nimia ac dulci vi sua inclinavit usque ad terras Regem coelorum. Fidelis inde testis est Apostolus, dicens quod propter nimiam charitatem Filium suum miserit Deus in similitudinem carnis peccati (Rom. VIII) . Gaudebis perenniter coram Deo charitate, et gaudium tuum (Joan. XVI) , sicut ipse promisit, nemo tollet a te, quando erit Deus omnia in omnibus (I Cor. XV) . Quando satiaberis a longinqua esurie [Col. 0338C] tua? Cum manifesta fuerit gloria ejus. Quando cum apparueris similis ei eris et per hanc charitatem ei sempiterne unitus, videbis eum sicuti est (I Joan. III) .

Jam tandem ad vos, mi charissime, cui praesens epistola mittitur, stylus recurrat, ut a quo sumpsit initium, in ipso suam fortassis importunam prolixitatem finiat. Causa mihi scribendi, ut superius professus sum, teste conscientia, sola vere charitas fuit, ut, quantum ad utrumque nostrum attinet, flatu collocutionis eam recalescere, et in mutui affectus solitas vel majores flammas erumpere cogerem. Restat ut vos quem lacteam fortemque columnam, cui innititur, monastici ordinis aedificio summa providentia [Col. 0338D] praeparavit, et velut rutilum sidus exemplo verboque non solum monachis, sed et toti Latinae Ecclesiae nostro tempore insigniter lucem donavit, restat, inquam, ut totam quam potueritis huic divino operi detis operam, et unius nominis et ordinis maximas congregationes nequaquam ultra dissidere patiamini. Studui ego semper, ut sanctos illos congregationis vestrae monachos nostris fratribus commendarem, et ipsos illis perfectae unione charitatis, si fieri posset, etiam inviscerarem. Hoc publice, hoc privatim, hoc in magnis nostrorum conventibus facere non neglexi, et ut rubiginem illam livoris et zeli contrarii, quae interiora viscerum latenter rodere solet, eraderem modis quibus potui laboravi. Instate et vos pro magna illa gratia a Deo [Col. 0339A] vobis collata, agro communi, ut sicut nullus post vos nostris diebus plura utilia in illo plantasse probatur, ita laudabili studio et industria, omne satis utilibus contrarium avellatur. Expellite sublimi illo et ex Spiritu Dei flammante eloquio ab eorum cordibus, ut mitius loquar, puerilem illam aemulationem, a lingua susurrationem, et loco istorum, velint nolint, fraternam ingerite dilectionem. Non segreget ultra greges vestros a nostris gregibus usuum diversitas, colorum varietas; sed a summa unitate derivata, corruta reparans, discissa redintegrans, divisa unificans universa uniat charitas. Sic plane, sic decet, ut quibus est unus Dominus, una fides, unum baptisma: quos continet una Ecclesia, quos manet una perennis et beata vita, eis quoque, juxta [Col. 0339B] Scripturam, sit cor unum et anima una (Act. IV) . Misi gemmeo amico salis gemmam, cujus corporalem usum vobis utilem olim audivi, et cujus specialem intellectum suprascriptis necessarium esse putavi. Nam quamlibet multos et pretiosos apparatus virtutum suarum aeterni regis mensae, si sine fraterni amoris sale intulerint, ut insulsi rejicientur, si hoc sale eos condierint, epulae jam placentes cum offerentibus admittentur. Nam qui in lege sua nullum sacrificium sine sale suscipit, nullius munus virtutis sine tali condimento sibi placere ostendit.

Misi et novam translationem nostram contra pessimum nequam Mahumet ⁜ (139) haeresim disputantem [Col. 0339C] quae dum nuper in Hispaniis morarer meo studio de lingua Arabica versa est in Latinam. Feci autem eam transferri a perito utriusque linguae viro, magistro Petro Toletano. Sed quia lingua Latina non adeo ei familiaris vel nota erat ut Arabica, dedi ei coadjutorem doctum virum dilectum filium, et fratrem Petrum notarium nostrum, reverentiae vestrae, ut aestimo, bene cognitum. Qui verba Latina impolite vel confuse plerumque ab eo prolata poliens et ordinans, epistolam imo libellum, multis, ut credo, propter ignotarum rerum notitiam perutilem futurum perfecit. Fuit autem in transferendo haec mea intentio, ut morem illum Patrum sequerer, quo nullam unquam suorum temporum vel levissimum, ut sic dicam, haeresim silendo praeterirent: [Col. 0339D] quin ei totis fidei viribus resisterent, et scriptis ac disputationibus esse detestandam ac damnabilem demonstrarent. Hoc ego de hoc praecipuo errore errorum, de hac faece universarum haeresum, in quam omnium diabolicarum sectarum, quae ab ipso Salvatoris adventu ortae sunt, reliquiae confluxerunt, [Col. 0340A] facere volui, ut sicut lethali ejus peste dimidius pene orbis infectus agnoscitur, ita quam sit exsecrandus et conculcandus, detecta ejus stultitia et turpitudine, a nescientibus agnoscatur. Agnoscetis ipse legendo, et, sicut arbitror, ut dignum est deflebitis, per tam nefarias et abjectissimas sordes, tantam humani generis partem deceptam, et a Conditore suo per spurcissimi hominis sectam, etiam post Redemptoris gratiam tam leviter aversam. Nec ignoro equidem quoniam scriptura ista, quae perditis illis in propria lingua prodesse non potuit, in Latinam versa minus proderit. Sed proderit fortassis aliquibus Latinis, quos et de ignotis instruet, et quam damnabilis sit haeresis, quae ad aures eorum pervenerat, impugnando et expugnando ostendet. Et [Col. 0340B] ut nihil damnabilis sectae nostros lateret, totam illam illorum legem, quam in propria lingua Alcoram vel Alcyren vocant, ex integro et per ordinem feci transferri. Interpretatur autem Alcoran vel Alcyren, si e verbo verbi expressa translatio fiat, collectaneus praeceptorum, quae, sibi per partes de coelo missa nequam ille confinxit. Feci insuper et quasdam ejus fabulas cum quodam Abdia Judaeo et aliis Judaeis habitas transferri, quae inauditis deliramentis, et velut somniorum phantasiis super universa ipsius scripta nefanda sectam etiam pecoribus ostentui faciunt. Sed quia res diffusa est, et propter linguae barbariem ex magna sui parte ad intelligendum difficilis, breviter dico quis iste fuerit, et quid docuerit. [Col. 0340C] Putant enim quidam hunc Nicolaum illum unum ex septem primis diaconibus fuisse, et Nicolaitarum ab eo dictorum sectam, quae etiam in Apocalypsi nominatur, hanc modernorum Sarracenorum legem existere. Somniant et alii alios, et sicut lectionis incuriosi et rerum gestarum ignari, sicut et in aliis casibus, falsa quaelibet opinantur.

Fuit autem iste tempore imperatoris Heraclii, paulo post tempora magni et primi Gregorii Romani pontificis, ante annos ferme quingentos quinquaginta, Arabs natione, vilis genere, antiquae idololatriae cultor, ineruditus, nullarum pene litterarum, strenuus in saecularibus, et calliditate multa, de ignobili et egeno in divitem et famosum provectus. Hic paulatim crescendo, et contiguos quosque, et [Col. 0340D] maxime sanguinis proximos insidiis, rapinis, incursionibus frequenter infestando: quos poterat furtim, quos poterat publice occidendo, terrorem sui auxit; et saepe in congressionibus factus superior, ad regnum suae gentis aspirare coepit. Cumque universis pari modo resistentibus, et ejus ignobilitatem [Col. 0341A] contemnentibus, videret se hac via non posse consequi quod sperabat, quia vi gladii non potuit, religionis velamine et divini prophetae nomine rex fieri attentavit. Et quia inter barbaros barbarus, inter idololatras et ipse idololatra habitabat, et inter illos, quos, utpote prae cunctis gentibus, tam divinae quam humanae legis exsortes, et ignaros, faciles ad se ducendum esse noverat, conceptae iniquitati dare operam coepit. Et quia prophetas Dei magnos fuisse homines audierat, prophetam se ejus esse, praedicare jam omnibus coepit. Interim judicio illius qui terribilis in consiliis dicitur super filios hominum, et qui miseretur cui vult, et quem vult indurat, dedit Satan successum errori, et Sergium monachum haeretici Nestorii sectatorem, expulsum [Col. 0341B] ab Ecclesia ad partes illas Arabiae transmisit, et monachum haereticum pseudoprophetae conjunxit. Ita Sergius conjunctus Mahumet, quod ei deerat supplevit; et Scripturas sacras, tam Veteris Testamenti quam Novi, secundum magistri sui Nestorii intellectum, qui Salvatorem nostrum Deum esse negabat, partim, prout sibi visum est, exposuit, et eum ab idololatria avertens, Christianum Nestorianum effecit. Et ut tota iniquitatis plenitudo in Mahumet conflueret, et nihil ei ad perditionem sui vel aliorum deesset, adjuncti sunt Judaei haeretico; et ne verus Christianus fieret dolose praecaventes, homini novis rebus inhianti non Scripturarum sanctarum veritatem, sed fabulas suas, quibus nunc usque abundant, Mahumet Judaei insibilant. Sic ab [Col. 0341C] optimis doctoribus Judaeis et haereticis Mahumet institutus, Alcoran suum condidit, et tam ex fabulis Judaicis quam ex haereticorum naeniis confectum nefariam scripturam barbaro illo suo modo contexuit. Quod paulatim per tomos a Gabriele, cujus jam nomen ex sacra Scriptura cognoverat, sibi allatum mentitus, gentem Deum ignorantem lethali haustu infecit, et more talium oram calicis melle liniens, subsequente mortifero veneno, animas et corpora gentis miserae, proh dolor! interemit. Sic plane impius ille fecit, quando et legem Judaicam, et Christianam collaudans, nec tamen esse tenendam confirmans, probando reprobus reprobavit.

Inde est quod Moysen optimum prophetam fuisse, [Col. 0341D] Christum Dominum majorem omnibus exstitisse confirmat, natum de Virgine praedicat, nuntium Dei, Verbum Dei, Spiritum Dei fatetur, nec nuntium, Verbum, et Spiritum, ut nos, aut intelligit, aut confitetur. Filium Dei dici, aut credi, prorsus deridet. Et de humanae generationis similitudine vaccinus homo Filii Dei aeternam nativitatem metiens, vel gignere, vel generari Deum potuisse, quanto potest nisu denegat et subsannat. Resurrectionem carnis saepe replicando astruit, judicium commune in fine saeculi non a Christo, sed a Deo exercendum esse non negat. Illi tamen judicio Christum, ut omnium Dominum, ac seipsum ad gentis suae praesidium adfuturum vaesanit. Inferni tormenta qualia sibi libuit, et qualia adinvenire [Col. 0342A] magnum pseudoprophetam decuit, describit. Para disum non societatis angelicae, nec visionis divinae, nec summi illius boni, quod nec oculus vidit, nec auris audivit, nec in cor hominis ascendit (I Cor. II) , sed vere talem, qualem caro et sanguis, imo faex carnis et sanguinis concupiscebat, qualemque sibi parari optabat, depinxit. Ibi carnium, et omnigenorum fructuum esum, ibi lactis, et mellis rivulos, et aquarum splendentium; ibi pulcherrimarum mulierum, et virginum amplexus et luxus, in quibus tota ejus paradisus finitur, sectatoribus suis promittit. Inter ista, omnium pene antiquarum haeresum faeces, quas diabolo imbuente sorbuerat, revomens, cum Sabellio Trinitatem abnegat, cum suo Nestorio Christi deitatem abjicit, cum Manichaeo [Col. 0342B] mortem Domini diffitetur, licet regressum ejus non neget ad coelos.

His et similibus non acquisitionis, sed perditionis populum imbuens, a Deo plenissime avertit; et ne evangelicus sermo ultra in eis posset habere locum, velut omnia quae sunt Evangelii et Christi scientibus, cordium eorum aditum ferreo impietatis obice obturavit. Circumcisionem insuper velut ab Ismaele gentis illius patre sumptam, tenendam esse decrevit; et super haec omnia, quo magis sibi allicere carnales mentes hominum posset, gulae ac libidini frena laxavit, et ipse decem et octo simul uxores habens, atque multorum aliorum velut ex responso divino conjuges adulterans, majorem sibi velut exemplo prophetico numerum perditorum adjunxit. [Col. 0342C] Et ne ex toto inhonestus proderetur, studium eleemosynarum, et quaedam opera misericordiae commendat, orationes collaudat, et sic undique monstruosus, ut ille ait, humano capiti equinam cervicem, et plumas avium copulat (HORATIUS, De arte poet. ). Qui quoniam suadente jam dicto monacho, ac praefatis Judaeis, idololatriam et reliquit, et relinquendam quibus potuit persuasit, atque unum Deum, deorum multiplicitate relicta, colendum esse praedicavit, hominibus agrestibus et imperitis inaudita dicere visus est; et quia rationi eorum haec praedicatio concordat, propheta Dei primo ab eis creditur, dehinc processu temporis et erroris, in regem ab eis, quod concupierat, sublimatus est. Sic [Col. 0342D] bona malis permiscens, vera falsis confundens, erroris semina saevit, et suo partim tempore, partim et maxime post suum tempus, segetem nefariam igne aeterno concremandam produxit. Nam statim Romano languescente, imo pene deficiente imperio permittente eo per quem reges regnant, Arabum vel Sarracenorum hac peste infectorum surrexit principatus, atque vi armata maximas Asiae partes cum tota Africa ac parte Hispaniae paulatim occupans, in subjectos sicut imperium, sic et errorem transfudit. Hos licet haereticos nominem, quia aliqua nobiscum credunt, in pluribus a nobis dissentiunt, fortassis rectius paganos aut ethnicos (quod plus est) nominarem, quia quamvis de Domino vera aliqua dicant, plura tamen falsa praedicant, nec baptismati, [Col. 0343A] sacrificio, poenitentiae, vel alicui Christiano sacramento (quod nunquam ullus praeter hos haereticus fecit) communicant.

Quam brevius potui vitam hominis summamque nefandae legis notavi. Hoc ea de causa feci, ut et rem vobis notam facerem, et ad scribendum contra tam perniciosum errorem animarem. Nam licet, ut supra dixi, hoc perditis illis, ut aestimo prodesse non possit responsionem tamen condignam, sicut contra alias, ita et contra hanc haeresim Christianum armarium habere deceret. Quae si superflua quilibet causatus fuerit, quoniam quibus resistere debeant talibus armis muniti non adsunt, noverit in republica magni regis quaedam fieri ad tutelam, quaedam fieri ad decorem, quaedam etiam ad utrumque. Nam [Col. 0343B] ad tutelam facta sunt a Salomone pacifico arma, licet tempore suo minus necessaria; praeparati sunt a David sumptus, parata et ornamenta, templi divini constructioni, et ornatui deputata. Sed nec illa ejus tempore alicui usui profecerunt, sed in usus divinos post ejus tempora transierunt. Manserunt itaque ista aliquanto tempore otiosa, sed incumbente necessitate, aperuerunt quae diu vacaverant fructuosa Nec tamen, ut mihi videtur, opus istud etiam hoc tempore otiosum vocare debeo, quoniam, juxta Apostolum, vestrum est, et omnium doctorum virorum, omnem scientiam extollentem se adversus altitudinem Dei, omni studio, verbo et scripto impugnare, destruere, conculcare (II Cor. X) . Quod si [Col. 0343C] hinc errantes converti non possint, saltem infirmis Ecclesiae, qui scandalizari vel occulte moveri levibus etiam ex causis solent, consulere et providere doctus vel doctor, si zelum habet justitiae, non debet negligere. Propono inde vobis Patres omnes, et praecipue Patrem Augustinum, qui, licet Julianum Pelagianum, licet Faustum Manichaeum, et verbis et labore suo ad fidem rectam convertere nequiverit, non tamen de eorum errore magna condere contra eos volumina omisit. Sic de reliquis sui temporis, et non sui temporis haereticis, sic de Judaeis, sic de paganis faciens, non solum contra eos sui temporis homines armavit; sed etiam ad nos, et ad posteros omnes maximae aedificationis et instructionis charisma transmisit. Si igitur reverentiae vestrae in his laborandi [Col. 0343D] Deo aspirante voluntas adfuerit (nam facultas per ejus gratiam deesse non poterit) rescribite, et mittemus librum quem nondum misimus, ut per os vestrum ipsius laude repletum, spiritui nequitiae spiritus benignus respondeat, et thesauros Ecclesiae suae gazis vestrae sapientiae suppleat. Mittite, si placet, per praesentium latorem vel per alium, epistolam illam vestram quibusdam Carnotensibus monachis, ut mihi videtur, missam, respondentem de Regulae praeceptis, et de diversis monastici ordinis usibus, quam Cluniaci semel legi, sed nunquam postea ad relegendum habere potui. Misissem et ego nostram eruditae dilectioni vestrae, quam contra [Col. 0344A] haereticorum provincialium quaedam capitula ante quatuor vel quinque annos scripsi, si ad manum hanc habuissem, ut hanc legeretis; et si quid supplendum esset, aliquo vestro tractatu vel epistola suppleretis. Sed a quodam fratre nostro nuper in Arverniam delata, et ante annum in alio volumine eontra ipsos haereticos a me in Provinciam missa, mitti vobis non potuit. Mittetur autem, postquam eam ex aliquo exemplari rescripsero. Super his omnibus quid vobis videatur, rescribite. Et licet ego impedimentis pluribus praepeditus distulerim, vos, si facultas est, diu differre nolite

Benedictus Dominus Deus noster, qui memor verbi sui, in quo nobis spem dedit, more suo nullatenus se oblitum verborum suorum etiam hoc tempore monstravit, quibus suos ab ipsis recedens consolari dignatus est, dicens: Ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi (Matth. XXVIII) . Apparet hoc in innumeris ipsius gratiae donis, apparet hoc nunc specialiter et in vobis, quem his nostris diebus summum pontificem, animarum nostrarum custodem, totius Ecclesiae suae adhuc in terris peregrinantis, hoc est unicae columbae inter corvos gementis praesulem, propitia [Col. 0344C] mortalibus benignitas divina concessit. Non hoc, ut jam nobis relatum est, humanus fastus, non sibi providens humana cupiditas, non Romanus turbo saepe auditus, orbemque terrarum suo impulsu concutere solitus, effecit; sed adversa pacificans, diversa uniens, discissa redintegrans, spiritus ille, qui ubi vult spirat, velut in sibilo aurae tenuis, juxta verbum Domini factum ad Eliam (III Reg. XIX) , leniter adimplevit. Gavisi sumus audientes ista, et in immensum cor nostrum exhilaratum est; agnoscentes non armis, non turribus, non minacibus agminibus, rem divinam tutari; sed sola misericordis Domini manu, et suavi protectione ad pacem compositam esse. Agnovimus vere quod agnoscendum erat, imperasse Christum ventis et [Col. 0344D] mari, et factam esse insolitam tranquillitatem; statuisse procellam maris in auram, et siluisse fluctus ejus. Et hoc quis non miretur? Quis, inquam, hoc non miretur: a tempore Alexandri secundi papae, per Gregorium, Urbanum, Paschalem, Gelasium, Calixtum, Honorium, Innocentium, summos Ecclesiae Dei ac praeclaros pontifices, quantum ad eorum promotionem pertinet, ecclesiasticam pacem pertransisse, sed in nullo eorum praeter vos quievisse? Nec adeo lapidei sumus ut non sentiamus, nec adeo bruti ut non intelligamus eum, sine cujus nutu ut legitur, nec passer ad terram, nec folium cadit arboris, non sine causa, non sine certo inexhaustae [Col. 0345A] sapientiae consilio, hanc pacem eorum primordiis subtraxisse, vestris contulisse: quam esse illam puto, et hanc vobiscum semper durare confido, de qua Deo in psalmis Propheta: Secundum multitudinem, inquit, dolorum meorum in corde meo, consolationes tuae laetificaverunt animam meam (Psal. XCIII) . Credo enim, et spero in Deo salutari meo, quod qui principiis vestris dedit tam amabilem pacem, dabit et fini suo tempore commendabilem laudem. Laetabitur sub umbra alarum ejus vobis amodo subditus orbis terrarum, et se tantos fidei suae Patres, apostolicos viros, confessores dico, et (quod majus est) martyres, vel (quod excellentius est), ipsos apostolorum summos Petrum et Paulum, imo ipsum Christum in vobis solo se habere gloriabitur. [Col. 0345B] Gaudebit, et jam ineffabiliter gaudet, licet non numero, tamen virtutibus pusillus grex vester Cluniacensis; qui obedientiam, qui subjectionem, qui (quod majus est) dilectionem, quia per seipsum non potest, ore meo per has litteras vobis ingerit, et se totum licet absens, sanctitatis vestrae pedibus subjicit. Certitudinem electionis vestrae, et collati a Deo apostolatus sero accepi et idcirco tarde rescripsi. Nam diu variante fama, vix in vigilia S. Andreae epistolam vestram mihi et conventui missam suscepi, atque die ipsa publice in capitulo lectam, tam litteratis quam illitteratis, quos conversos vocamus exposui. Audita est vere, et suscepta ab omnibus filiali affectu: quod vobis melius ore proprio, [Col. 0345C] vel nuntiorum, proxime per Dei gratiam indicabo. Habeo enim omnimodam voluntatem veniendi ad vos, et novum quidem Patrem, sed antiquum amicum amore, et honore debito visitandi faciam hoc si congrue potuero. Si non, per nostros, quam proxime vacaverit, Christi juvante gratia visitabo. Commendo interim paternitati vestrae negotium fratris praesentium latoris, ut illud benigne, et ad commodum Ecclesiae ejus, quantum justitia permiserit audiatis, et diffiniatis. In fine, quas possum gratias ago, quod, sicut mihi relatum est, et in litteris vestris legi, quasdam alias causas beatae memoriae praedecessori vestro directas benigne accepistis, sicque definistis, ut in sententia successoris non sit nobis lugenda sancti mors praedecessoris.

Postquam a charissima mihi vestra paternitate recessi, quae injuncta a Patre fuerant, quae mandata filiis, et servis vestris Cluniacensibus, quaeque alia a vobis mihi praecepta, non indevotus filius sollicite, ut decebat, ac studiose cuncta implevi. Sacrificia frequentia, orationes pene continuas, eleemosynarum multiformes erogationes, tam Cluniaci [Col. 0346A] quam extra, tam per me quam per nuntios, fratribus nostris imposui. Quae ipsi, auditis litteris vestris, cognito tam ex eisdem litteris, quam ex relatione mea, et sociorum, multo erga se vestro affectu libentissime susceperunt, ac devotissime peragunt. Astant ergo, et astabunt Deo semper pro vobis, nec tantum Patrem, tam benignum, tam sibi clementem, summo omnium Patri Deo, amodo pro viribus commendare cessabunt. Nam, et hoc ego, quantum potui, impressi cordibus ipsorum, utpote qui licet absentis Patris in me expertae benignitatis et ultra personam vel meritum meum mihi impensi honoris, oblivisci non poteram. Ut enim coram duobus, quos nemo fallere potest, testibus loquar, Deo scilicet et propria conscientia, praecellit vere, et longe [Col. 0346B] praecellit, quem vobis in intimis animi mei recessibus servo sinceri amoris affectus, omnium praedecessorum vestrorum, quos erga ipsos gerebam, affectibus. Hoc quidem, ut dixi, benignitas, et beneficia vestra nobis impensa fecerunt; sed magis multus, quem in sancto pectore vestro latere adverti, erga divinae religionis affectus. Sed ne adulari videar, his intermissis ad sequentia veniam. Misi praesentium latorem cum litteris istis, ut et nota facerem reverentiae vestrae quae dixi, et de statu sublimitatis vestrae, maxime de pace regis Siculi, litteris vestris certificari mererer. Nam, non parum mihi credite, pro pace vestra, ut multum eam exoptans sollicitor. De pace enim vestra, omnium nostrum pax pendet; [Col. 0346C] in requie vestra, nos specialiter vestri Cluniacenses requiescimus, in dolore non ficte, sed veraciter condolemus, quia membra, quae capitis dolori non compatiuntur, non solum morbida, sed et mortua judicantur. Rescribite ergo nobis, si placet, super illa, ut, si est, prout decet, congaudeamus; si nondum est, pro scientia, pro viribus, vobis et apud Deum et apud homines collaboremus. De caetero precor, ut quia Cluniacensia negotia tanta sunt, ut pene assidue pro diversis oporteat nos paternitati vestrae scribere causis, non hoc moleste feratis, sed, ut specialem et benignum Patrem decet, ea quando mandantur audiatis et exaudiatis. Hoc autem a vobis mandari postulo, utrum prout mihi Romae a majestate vestra injunctum est, duodecim fratres cum [Col. 0346D] tertio decimo, qui eis in abbatem praeficiendus sit, usque ad festum sancti Andreae Romam mittere debeam. Nam hoc vestro iterum suscepto mandato, statim eos ad iter parabo.

Dilectionis tuae litteras, etc. Vide inter epistolas et privilegia Lucii papae II.

Acceptis litteris charitatis tuae, quas mihi nuper per filium meum Theobaldum misisti, gavisus sum, et eas mittentis gratia amicabiliter amplexus sum. Volui statim rescribere quod animo insederat; sed impedientibus importunis curarum exactionibus, quibus plerumque, imo pene semper, cedere compellor, non potui. Vix tamen a tumultibus tandem interpolata die, quod conceperam attentavi. Visum est, ut affectui tuo erga me, quem et tunc ex litteris, et prius ex mihi missis xeniis cognoveram, saltem verborum vicem rependere festinarem, et quantum in corde meo locum tibi dilectionis in Domino servarem, [Col. 0347B] ostenderem. Revera enim non nunc primum diligere incipio, quam ex multo tempore me dilexisse reminiscor. Necdum plene metas adolescentiae excesseram, necdum in juveniles annos evaseram, quando nomen non quidem adhuc religionis tuae, sed honestorum tamen et laudabilium studiorum tuorum, mihi fama innotuit. Audiebam tunc temporis, mulierem, licet necdum saeculi nexibus expeditam, litteratoriae scientiae, quod perrarum est, et studio, licet saecularis, sapientiae summam operam dare, nec mundi voluptatibus, nugis, vel deliciis ab hoc utili discendarum artium proposito retrahi posse. Cumque ab his exercitiis detestanda desidia totus pene torpeat mundus, et ubi subsistere possit [Col. 0347C] pes sapientiae, non dicam apud sexum femineum, a quo ex toto explosus est, sed vix apud ipsos viriles animos invenire valeat, tu illo efferendo studio tuo, et mulieres omnes evicisti, et pene viros universos superasti. Mox vero, juxta verba Apostoli, ut complacuit ei, qui te segregavit ab utero matris tuae, vocare te per gratiam suam (Gal. I) , longe in melius disciplinarum studia commutasti, et pro logica [Col. 0348A] Evangelium, pro physica apostolum, pro Platone Christum, pro academia claustrum, tota jam et vere philosophica mulier, elegisti. Eripuisti victis spolia hostibus, et thesauris Aegyptiacis per hujus peregrinationis desertum transiens, pretiosum in corde tuo tabernaculum Deo erexisti. Cantasti cum Maria, demerso Pharaone, canticum laudis (Exod. XV) ; et beatae mortificationis tympanum, ut olim illa prae manibus gerens, novi modulaminis melos usque ad ipsas deitatis aures docta tympanistria transmisisti. Conculcasti jam incipiendo, quod per omnipotentis gratiam bene perseverando conteres, vetusti anguis, ac semper mulieribus insidiantis caput, atque ita elides, ut nunquam ulterius contra te sibilare audeat. Ostentui facis, et facies superbum principem [Col. 0348B] mundi, et illum, qui divina voce vocatur rex filiorum superbiae (Job XLI) , juxta ipsius Dei ad beatum Job verba, tibi ac tecum cohabitantibus ancillis Dei alligatum (Job XL) ingemiscere coges. Et vere singulare miraculum, ac super omnia miranda opera extollendum, eum, quo, juxta prophetam, cedri non fuerunt altiores in paradiso Dei, et cujus summitatem frondium abietes non adaequaverunt (Ezech. XXXI) , a fragili sexu vinci, et fortissimum archangelum a muliere infirmissima superari. Gignitur tali duello maxima gloria Conditori, infertur e converso summa ignominia deceptori. Exprobratur ei hoc certamine, non solum stultum, sed et super omnia ridiculum fuisse, illum aspirasse ad aequalitatem [Col. 0348C] sublimissimae majestatis, qui nec breve luctamen ferre praevalet femineae debilitatis. Sustinet caput cujuslibet victricis illius, merito talis victoriae, gemmeam a rege coelorum coronam, ut quanto in transacta pugna carne infirmior, tanto in remuneratione sempiterna appareat gloriosior.

Haec, charissima in Domino soror, vere non adulando, sed exhortando dico, ut magnum, in quo [Col. 0349A] aliquandiu perstitisti, bonum attendens, ad caute illud conservandum animosior reddaris, et sanctas illas, quae tecum Domino serviunt, secundum gratiam a Deo tibi collatam, ut in eodem sollicite agone contendant, verbis pariter et exemplis accendas. Es enim unum de animalibus illis, quae Ezechiel propheta vidit (Ezech. I) , licet sis mulier, quae non tantum ut carbo ardere, sed ut lampas ardere debes pariter et lucere. Es quidem discipula veritatis, sed es etiam ipso officio, quantum ad tibi commissas pertinet, magistra humilitatis. Humilitatis plane, et totius coelestis disciplinae tibi a Deo magisterium impositum est. Unde non solum tui, sed et commissi gregis curam habere, et pro universis majorem universis debes mercedem recipere. Manet tibi certe [Col. 0349B] palma pro omnibus, quia, ut optime nosti, quotquot ducatu tuo mundum mundique principem vicerint, tot tibi triumphos, tot gloriosa trophaea, apud aeternum regem, et judicem praeparabunt. Sed nec omnino apud mortales insolitum est, feminas feminis principari, nec ex toto inusitatum etiam praeliari, ipsos insuper viros ad praelia comitari. Nam si verum est quod dicitur: Fas est, et ab hoste doceri. Et apud gentiles, Amazonum regina Penthesilea cum suis Amazonibus, non viris, sed mulieribus, Trojani belli tempore saepe pugnasse scribitur, et in populo etiam Dei, prophetissa Delbora Barach judicem Israel contra ethnicos animasse legitur (Judic. IV) . Cur ergo non liceat feminas virtutis contra fortem armatum ad praelia procedentes, ductrices fieri [Col. 0349C] exercitus Domini, cum et illa (quod quidem indecens videbatur) manu tamen propria contra hostes pugnaverit; et haec nostra Debora viros ipsos ad bella divina commoverit, armaverit, accenderit? Victo dehinc Jabin rege, occiso Sisara duce, deleto profano exercitu, cecinit statim canticum illa, illudque Dei laudibus devota dicavit. Erit Dei gratia hoc faciente post datam tibi tuisque de longe fortioribus hostibus victoriam, longe tuum gloriosius canticum, quod sic laeta cantabis, ut nunquam postea laetari, nunquam cantare desistas. Interim eris ancillis Dei, hoc est, coelesti exercitui, quod illa suo Judaico populo Debora; nec a tam lucroso certamine, aliquo tempore, quolibet casu, nisi vincendo cessabis. [Col. 0349D] Et quia hoc nomen Debora, ut tua novit eruditio, lingua Hebraica apem designat, eris etiam in hoc et tu Debora, id est apis. Mellificabis enim tu, sed non soli tibi, quia quidquid boni per diversos, et a diversis collegisti, exemplo, verbo, modisque quibus poteris, domesticis sororibus, seu quibuslibet aliis totum refundes. Satiabis hoc exiguo vitae mortalis [Col. 0350A] tempore, et teipsam sacrarum litterarum secreta dulcedine, et beatas sorores aperta praedicatione, quousque, juxta vocem propheticam: In illa, quae permittitur die, distillent montes aeternam dulcedinem, et colles fluant lac et mel (Joel III) . Hoc enim, licet de hoc tempore gratiae dicatur, nil obstat, imo et dulcius est, ut de tempore gloriae accipiatur. Dulce mihi esset diu tecum de hujusmodi protrahere sermonem, quia et famosa eruditione tua delector, et praedicata mihi a multis religione tua longe magis allicior. Utinam te Cluniacus nostra habuisset! utinam te jucundus Marciniaci carcer, cum caeteris Christi ancillis libertatem inde coelestem exspectantibus inclusisset! Praetulissem opes religionis ac scientiae maximis quorumlibet regum [Col. 0350B] thesauris, et illarum sororum illud praeclarum collegium, cohabitatione tua clarius rutilare gauderem. Retulisses et ipsa ab ipsis non modicum quaestum, et summam mundi nobilitatem, ac superbiam, pedibus substratam mirareris. Cerneres omnigenos saeculi luxus, miranda parcitate mutatos, et sordida quondam vasa diaboli in mundissima Spiritus sancti templa conversa. Videres puellas Dei Satanae, vel mundo, velut furto subtractas, super innocentiae fundamentum altos virtutum erigere parietes, et usque ad ipsa coeli fastigia felicis fabricae cacumen producere. Laetareris angelica virginitate florentes, castissimis viduis junctas, et universas pariter beatae illius et magnae resurrectionis gloriam sustinentes, [Col. 0350C] infra arcta septa domorum, etiam corporaliter beatae spei velut sepulcro jam conditas.

Quae, licet omnia et fortassis majora, cum tibi datis a Deo collegis habeas, licet forte nihil ad sacrarum rerum studium pertinens tibi addi possit [posset], augeretur tamen augmento gratiarum tuarum, non parvis, ut arbitror, commodis, res publica nostra. Sed quamvis a dispensatrice omnium rerum providentia Dei, hoc nobis de te negatum sit, concessum tamen est de illo tuo, de illo, inquam, saepe ac semper cum honore nominando, servo ac vere Christi philosopho magistro Petro, quem in ultimis vitae suae annis, eadem divina dispositio Cluniacum transmisit ⁜ (143) ; et eam in ipso et de ipso, super omne aurum et topazion munere cariore, ditavit. Cujus sanctae, humili [Col. 0350D] ac devotae inter nos conversationi, quod quantumve Cluniacus testimonium ferat, brevis sermo non explicat. Nisi enim fallor, non recolo vidisse me illi in humilitatis habitu et gestu similem, in tantum ut nec Germanus abjectior, nec ipse Martinus bene discernenti pauperior appareret. Cumque in magno illo fratrum nostrorum grege, me compellente gradum [Col. 0351A] superiorem teneret, ultimus omnium vestitu incultissimo videbatur. Mirabar saepe, et in processionibus eo me cum reliquis pro more praecedente, pene stupebam, tanti tamque famosi nominis hominem, sic seipsum contemnere, sic se abjicere posse. Et quia sunt quidam religionis professores, qui ipsum quem gerunt habitum religiosum, nimis esse cupiunt sumptuosum, erat ille prorsus parcus in istis, et cujusque generis simplici veste contentus, nil ultra quaerebat. Hoc et in cibo, hoc et in potu, hoc et in omni cura corporis sui servabat, et non dico superflua, sed et cuncta, nisi valde necessaria, tam in se quam in omnibus, verbo pariter et vita damnabat. Lectio erat ei continua, oratio frequens, silentium juge, nisi cum aut fratrum familiaris [Col. 0351B] collatio, aut ad ipsos in conventu de divinis publicus sermo eum loqui urgebant. Sacramenta coelestia, immortalis Agni sacrificium Deo offerendo, prout poterat, frequentabat; imo postquam litteris et labore meo apostolicae gratiae redditus est, pene continuabat. Et quid multa? Mens ejus, lingua ejus, opus ejus, semper divina, semper philosophica, semper eruditoria meditabatur, docebat, fatebatur. Tali nobiscum vir simplex et rectus, timens Deum, et recedens a malo: tali, inquam, per aliquantum temporis conversatione, ultimos vitae suae dies consecrans Deo, pausandi gratia (nam plus solito, scabie et quibusdam corporis incommoditatibus gravatur), a me Cabilonem missus est ⁜ (144) . Nam propter illius soli amoenitatem, qua cunctis pene Burgundiae [Col. 0351C] nostrae partibus praeminet, locum ei habilem, prope urbem quidem, sed tamen Arari interfluente, provideram. Ibi juxta quod incommoditas permittebat, antiqua sua renovans studia, libris semper incumbebat, nec sicut de magno Gregorio legitur, momentum aliquod praeterire sinebat, quin [Col. 0352A] semper aut oraret, aut legeret, aut scriberet, aut dictaret. In his sacrorum operum exercitiis, eum adventus illius evangelici visitatoris reperit, nec eum, ut multos, dormientem, sed vigilantem invenit. Invenit eum vere vigilantem, et ad aeternitatis nuptias, non ut fatuam, sed ut sapientem virginem evocavit. Attulit enim ille secum lampadem plenam oleo, hoc est, conscientiam refertam sanctae vitae testimonio. Nam ad solvendum commune mortalium debitum, morbo correptus, eoque ingravescente, in brevi ad extrema perductus est. Tunc vero quam sancte, quam devote, quam catholice, primo fidei, dehinc peccatorum confessionem fecerit, quanto inhiantis cordis affectu, viaticum peregrinationis, ac vitae aeternae pignus, corpus scilicet Redemptoris [Col. 0352B] Domini acceperit, quam fideliter corpus suum et animam hic et in aeternum ipsi commendaverit, testes sunt religiosi fratres, et totus illius monasterii, in quo corpus S. martyris Marcelli jacet, conventus. Hoc magister Petrus fine dies suos consummavit, et qui singulari scientiae magisterio, toti pene orbi terrarum notus, et ubique famosus erat, in illius discipulatu qui dixit: Discite a me, quia mitis sum et humilis corde (Matth. XI) , mitis et humilis perseverans, ad ipsum ut dignum est credere, sic transivit. Hunc ergo, venerabilis et charissima in Domino soror, cui post carnalem copulam, tanto validiore, quanto meliore divinae charitatis vinculo adhaesisti, cum quo, et sub quo diu Domino deservisti, hunc, inquam, loco tui, vel ut [Col. 0352C] te alteram in gremio suo confovet, et in adventu Domini, in voce archangeli, et in tuba Dei descendentis de coelo, tibi per ipsius gratiam restituendum reservat. Esto ergo in domino memor ipsius; esto etiam, si placet, et mei, et sanctis sororibus tecum Domino famulantibus fratres congregationis [Col. 0353A] nostrae, ac sorores, quae ubique terrarum pro posse suo eidem, cui et tu, Domino famulantur, sollicite commenda.

Saepe supplicavi, et adhuc supplico, ne occupatae in multis reverentiae vestrae gravia videantur tam frequentia scripta mea. Multa enim saepe emergunt, quae me etiam nolentem, et hoc fugere conantem, importunum esse compellunt. Nam quandoque propria, quae multa sunt; quandoque magnorum amicorum negotia, quae negligenda non sunt, importunitatis [Col. 0353B] hujus causa existunt. Inquietudo quorumdam Aurelianensium clericorum, quae Ecclesiam suam pene destruxit, necdum requiescere didicit. Non enim zelo justitiae, non utilitate aliqua reipublicae suae, canonici non canonici, fingentes se quaerere quae Dei sunt, sed (quod omnibus clarum est), praetextu illo quaerentes quae sua sunt, sicut suam matrem Ecclesiam lethaliter poenae laeserunt, sic contra suum Patrem et episcopum calcaneum erexerunt. Novit vero sapientia vestra quid Deus ipse de talibus sentiat. Qui, inquit, maledixerit patri suo vel matri, morte moriatur (Exod. XXI; Lev. XX) . Quod si hoc de maledicto dictum est, quanto magis de jactura? Si hoc de maledicto dictum est, quanto magis de laesura? Si dictum est hoc de his qui maledicunt, [Col. 0353C] quanto magis de his, qui quantum ad se pertinet, perimunt? Tales, tales sunt, inquam, et vere tales sunt quidam illius Ecclesiae, in quantum fama testatur, non religiosi, sed irreligio, si non de majoribus, sed de inferioribus, non multi, sed pauci. Hi de insectatione Patris sui negotiari volentes, indeque lucrum quodlibet se consequi posse putantes, dum ipse cum his qui oderunt pacem sit pacificus, vel loquentem, vel tacentem gratis impugnant (Psal. CXIX) . Non erubescunt videri paucissimi inter multos, et soli septem vel octo inter millia tam cleri quam populi eis contraria praedicantis, mendaces et garruli apparere. Incitat me ad ista sic scribenda, magnorum, multorum, ac religiosorum testimonium, [Col. 0353D] quorum quidam nostri sunt, longe autem plures extranei. Praevaleat ergo, si placet, et praeponderet tantorum apud vos testimonium, et episcopum vestrum contra raros et mali nominis viros, qui magis, ut mihi videtur, cornibus ventilandi, quam auribus audiendi sunt, sapiens justitia vestra defendat. Suffragetur ei et boni, religiosi, ac singularis inter suos viri, diutina jam cohabitatio: quem mandato domini papae Coelestini, non quidem ex nomine designatum, sed a nobis pro insigni religione electum, ei in socium dedimus. Ipse ergo si sic justum sapientiae vestrae videtur, super ipso conveniatur, ipse requiratur; ipsi quia nullatenus eum mentiri velle testificor, magis quam nebulonibus illis credatur. Valeat sanctitas vestra semper in Christo.

Juxta velle ac mandatum sublimitatis vestrae, dirigimus de sinu Cluniacensis claustri hos dilectos fratres et filios nostros Patri communi, imo nostro [Col. 0355B] et ipsorum speciali. Commendamus eos apostolicae pietati, commendamus, inquam, qui valde commendandi sunt. Causa enim Dei, virtute obedientiae, violenter se sibimetipsis subigunt, patrium solum deserunt, peregrina adeunt, nec mortem ipsam, quam Romanus aer nostratibus celeriter inferre solet, refugiunt; et, ut sic dicam, quantum ad hanc Gallorum nostrorum formidinem, velut agni ad victimam vadunt. Respiciat ergo super eos pio intuitu paternus oculus, et exsules suos benignis saepe admonitionibus et congruis auxiliis consoletur. Constituantur, si placet, in uno ex duobus mihi Romae a vobis nominatis monasteriis, veteresque ab illo coloni alibi collandi pellantur. Nam, et juxta Apostoli vocem, Modicum fermentum totam massam [Col. 0355C] corrumpit (I Cor. V) , et ut vestra sapientia novit, diversi moribus, usibus, affectibus,

[Col. 0356B] Ex multa dilectionis fiducia, quam semper habere consuevimus ad apostolicam sedem, soliti sunt plerique amicorum nostrorum ad nos recurrere, et preces suas apostolicae mansuetudini nobis mediantibus offerre. Unde hoc tam antiquo usu, quam jam experta erga nos in expulsione fratrum nostrorum de sancto Saba ⁜ (146) pastorali dilectione ac studio vestro: quos ejectos suscepistis, desolatos aluistis, verberatos confovistis, confidenter reverentiam paternam adimus, et pro domino Bisuntino archiepiscopo, bono Cluniacensis Ecclesiae amico, magnitudinem vestram oramus. Accusatur enim, ut nobis relatum est, a paucis et vilibus Ecclesiae suae personis; excusatur et commendatur a pluribus [Col. 0356C] et fide dignis viris, et maxime arctioris religionis et ordinis professoribus. Qui, ut bene credimus, nullas pro eo preces funderent, in nullo pro ipso supplicarent, si eisdem precibus suis vel commendationi, justitiam in aliquo obviare sentirent. Exaudiat ergo, si placet, diligens discretio vestra ipsos, exaudiat et nos supplicantes pro ipso cum ipsis, ne facilis et irreverens tribuatur accessus improbis contra probos, vilibus contra optimos, infamibus contra viros multis et magnis bonorum testimoniis fultos. In fine rogamus ut eum nobis in corde vestro locum gratiae conservetis, quem, velut haereditario jure, apud sanctos praedecessores vestros possedimus; ut qui eis omnipotentis Domini dispositione apostolicae dignitatis successistis officio, eis [Col. 0356D] quoque erga nos et Cluniacum vestram amore succedatis et beneficio.

Grex Domini, oves pascuae ejus, destitutae pastore, [Col. 0357A] per alta montium, per devexa vallium, per aspera viarum, multo sudore pastorem requirentes, in solemni sancti Spiritus die nuper ad nos Cluniacum venerunt. Compassi sumus, ut justum erat, religiosae peregrinationi; et multo fatigatos itinere, triduo apud nos hospitari coegimus. Vide eos (quod paucorum est monastici ordinis virorum) non equis, non mulabus, non ipsis saltem asinis vectos, sed pedites et peregrinos summa animi devotione, pro dando, imo, si fieri potest, pro restituendo sibi amisso pastore, ad vos tendere, eaque de causa nullum laborem refugere, nulla pericula devitare. Non suffecit eis, unum vel duos de suis hoc animo vestrae reverentiae mittere; sed eum, qui contemni non possit, apostolicum numerum praeferentes, [Col. 0357B] nihil negari maxime cum non nisi justa postulent, credunt. Suscipiendi ergo sunt, si placet, benigne a vobis, et prout mihi videtur, audiendi, et exaudiendi sunt, quia juxta Domini verba: Alienum pastorem non sequuntur, sed fugiunt ab eo, quia nesciunt vocem alienorum (Joan. X) . Ago quidem ego, et intercedo pro eis, tractus eorum sancto studio; sed specialiter ad hoc me compellit singularis, quam habeo erga ipsos et locum in quo morantur, dilectio. Nam fratres, nepotes, et pene tota consanguinitatis meae linea, locum illum a primo fundationis lapide, multo affectu coluerunt; nonnulla etiam de suis, ne dicam multa, vestri ordinis ac religionis intuitu contulerunt. Prosequor ego eorum [Col. 0357C] devotionem, etsi non beneficiis, tamen sincerae dilectionis affectu. Fuerit in removendo abbate ipsorum, severa et caeteris terrorem incutiens, austeritatis vestrae sententia; sit, si grave non est, in restituendo, discreta providentia. Nam nec capitale, nec peremptorium fuit, unde accusatus est, nec tot in ipso, quae ex parte bene novi bona (quod amicabiliter suggero) condemnanda sunt. Restituatur ergo, si placet, bonis ovibus, bonus pastor, et quia justitiae satisfactum est, misericordiae quoque satisfiat, ut quae multo cum labore et humilitate vos adeunt, multo cum gaudio, atque in Paracleti solemnibus diebus, ad ovile proprium plena cum consolatione redeant.

Legitur in Salomone: Vinum novum, amicus novus veterascat; et cum suavitate bibes illud (Eccli. IX) . Quid est hoc? Attende, charissime. Hoc dicit, quod cernitur. Vinum enim, dum recens est, abjecta jam inutili musti dulcedine, bibentem quidem sui novitate allicit; sed velut immatura juventutis violentia, sorbentis gustum compungit. Delectat et exasperat, ac salubre simul et mordax, interna haustu reficit; sed minus dum hauritur, jucundat. At ubi velut juvenili fervore sedato, veterascere incipit, et leni se sapore quasi miti senectutis suavitate [Col. 0358A] condire, non solum bonum, sed et jucundum efficitur; non tantum ut salubre, sed et ut delectabile sumitur; et nihil in illo, quod pungat vel mordeat, jam timetur. Laetificat, juxta Scripturam, etiam ad litteram, cor hominis (Psal. CIII) ; et laboriosum cursum vitae mortalis, indita sibi a rerum Conditore dulcedine consolatur. Sic plane, charissime, sic prorsus in te hoc Salomonicum verbum impleri cognosco. Dum novus amicus fuisti, saepe quidem profuisti; sed nunquam, sicut nunc quando jam senex es, delectasti. Consenuit tecum non defectu, non aetate, sed sola velut temporis antiquitate amicitia; quam secundum praemissam similitudinem, habilius suscipiaris, suavius bibaris, jucundius hauriaris. Austeritate recentis, vel amicitiae, [Col. 0358B] vel aetatis, ne te haurire, ne te in corpus Cluniacense transfundere possem, diu multum obstitisti, resilisti, refugisti. Sed spero, et de illius spiritus, qui, ubi vult spirat, gratia confido, quia quod non dedit amicitiae juventus, conferet saltem senectus. Novi quid dictum sit Apostolo Petro: Surge, Petre, occide et manduca (Act. X) . Quod si ego apostolus non sum, Petrus tamen sum. Unde, juxta hoc divinum verbum, non solum te bibere, sed etiam occidere, et manducare concupivi. Veni ergo, veni, nec ultra gladium meum, licet occidendus expavescas; nec dentes meos quamvis ab his attendendus [atterendus], et mandendus, reformides. Sed ne forte verearis, et tantas minas audiens, venire non audeas, noveris me non te, sed in te [Col. 0358C] velle mundum occidere, monachum suscitare, consumere peritura, reformare permansura. Et ne praesumptor judicet quod humilis sublimi, quod inferior majori, quod abbas episcopo talia scribam, talia suggeram, dedisti ipsi mihi, ubi nosti, et sicut nosti loquendi materiam, praebuisti audaciam. Non ergo vereor de his tecum agere, de quibus tu prior egisti; de his tecum conferre, ad quae me primitus incitasti. Jam quoniam frequentibus ad amicum epistolis paginas olim multas implevi, cessent verba ut tandem succedant opera, ne videar, aut sim semper sicut aes sonans, aut cymbalum tinniens.

Sicut inter universos filios suos, olim Jacob patriarcha Joseph, singulari ac velut unico amore dilexit, coluit, fovit, sic felicis memoriae beati praedecessores vestri, vestram Cluniancensem Ecclesiam, sicut beatitudini vestrae non ignotum esse arbitror, prae cunctis pene sibi subditis, ac commissis Ecclesiis, affectuosius dilexerunt, familiarius coluerunt, tenerius confoverunt. Quibus quoniam omnipotentis Dei dispositione, in sede apostolica successistis, oramus, et licet absentes, ipso quoque corpore supplicamus, ut quibus successistis officio, succedatis, si placet, amore, succedatis et beneficio. [Col. 0359A] Nam, ut voce Israelis quondam populi Dei utar, sicut obedivimus Moysi, sic obediemus et tibi; tantum sit Dominus tecum, sicut fuit cum Moyse (Jos. I) . Hoc enim ad augmentum gratiarum a jam dictis Patribus nostris, viris vere vita et officio apostolicis, licet immeriti, meruimus ut non tantum pro propriis, et sed pro aliorum, ac quandoque valde remotorum negotiis audiremur, et fere perpetuo benignissime exaudiremur. Hoc filiali praesumptione exigimus a Patre nostro, cui obedire, quem diligere, cui obsequi voluimus, illo tam antiquo et toti orbi cognito more nostro. Venerabilis vir et sacerdos Dei, dominus Aurelianensis episcopus ⁜ (147) , paternitati vestrae devotus filius, a filiis Belial multa perpessus, et cum his qui oderunt [Col. 0359B] pacem, ut ovis mitissima semper pacificus, ad vos ut ad pacatum portum, et ad tutum pietatis asylum, et nuper confugit, et rursum recurrit, ut virtus ac mansuetudo apostolica, sit ei turris fortitudinis a facie inimici. Scribit et obsecrat pro eo tota pene Gallicana Ecclesia, et ne pontificalis sublimitas ab infamibus et vilissimis personis mendacibus contumeliis appetita, dehonestari permittatur, supplex implorat. Addimus et nos, si tamen alicujus momenti esse possunt, aliorum precibus preces nostras, ut quia non solum episcopali gradu sublimatur, sed et monachili honestate et habitu insignitur, utrumque pro eo ordinem Pater exaudiat, utrumque in oleo laetificet, utrumque honoret, et [Col. 0359C] tot tantisque molestiis innocentiam diu ab improbis fatigatam, cum plenitudine apostolicae benedictionis et gratiae, ad sua, suosque remittat.

A die gloriosi apostolorum protomartyris, per Dei misericordiam vestrasque orationes aliquantulum me sentiens relevatum, non possum tam prope vos esse, et nihil vobis dicere. Prudentium vestrum cum Christi adjutorio paratus sum incipere, si domno priori claustri mandetis, ut pergamenum praebeat, et Bonito ut parare studeat. Gratulor autem non modice, id mihi ex insperato praeceptum [Col. 0359D] esse a vobis, quod auxiliante Domino et facere potero, et ex obedientia facere cupio, ut scilicet propter obedientiam me aliquid fecisse, deinceps apud vos gloriari possim. Illud quoque silere nullatenus debeo, quia ex ea hora, quam in festo piissimi apostoli Jacobi, dum majoris missae solemnia agerentur, frater noster Theobaudus salutationem vestram mihi indigno protulit, ita pes meus meliorari coepit, ut sicut ac ipsius apostoli gratia vestraque etiam oratione confido, a vobis salutari idem mihi fuerit, quod salvari. Incolumen vos proxime videamus, domine pie ac desiderantissime [Col. 0360A] Pater. Valeant coeremitae vestri, et socii omnes domini mei, qui vobiscum silvas incolunt.

Scribenti omnino mutus esse non debeo. Silvas incolimus, pertaesi urbium, rura amamus. Et ut aliquid poeticum addam,

Salutatio vestra, quam Patri novorum incolarum eremi, domno abbati nobis exhibendam misistis, mihi sociorum ultimo novissime pene innotuit, et sicut unguentum a capite usque in oram vestimenti, gratiosa descendit. Gratias vobis, quod amore nostri tractus, tam sublimia de nobis existimetis, ut eremitarum nos vocabulo dignemini; et quod studio tuendae utcunque sospitatis timidi assumpsimus, religioni imputetis. Nos enim tanquam rudes eremitae, adhuc de crastino cogitamus, nec parum nos religiosos credimus, si de periculo instantis temporis vivi evadimus. Vos vero magis philosophantem eremitam dixerim, qui metu mortis intrepidus, [Col. 0361B] juxta morientes securus vivitis, et ab adventantium turbido incursu segregatus, in vestro sursum coenaculo solus positus, vobiscum habitatis. At vero quantam nobis vestra eremus, vel potius solitudo invidiam suscitet, scribere utcunque tentaveram; sed epistola domni ⁜ (148) , qua vos beatum dixerim, subito inter scribendum superveniens, et suo illo more verbis philosophicis sublimius intonans, mutum me et elinguem effectum obruit, et tardiorem quam si vobiscum claudicarem effecit. Obmutui igitur. Unum tamen quod mente conceperam, velut alter Heliu comprimere non potui; et, licet oppressus, stylo rustico rudis expressi. Quid illud? Si ad nos cum Augustino vestro de academicis venire [Col. 0361C] dignaremini, otia cuncta diffugerent, et novam strueremus academiam. Quis harum finis nugarum? Ut verum fatear, magis interim vestrum ad nos desideramus adventum, quam nostrum ad vos reditum. Quae sententia tam communis est omnium, ut etiam vetus bos noster non recalcitret: qui captus amoena jucunditate eremi, jejunus aeque ut satur, indefesse ruminat.

Praeteritae nuper Dominicae vespertino crepusculo, cum post eos, qui digni habiti sunt primo videre quae mittuntur, primo audire quae in aurem [Col. 0361D] dicuntur, primum mihi contingeret legere litteras vestras, quas antea non audieram, gavisus sum. Erat enim in eis, sicut hoc ipsum quidam ex nostris [Col. 0362A] altiore mentis intuitu notaverunt, quod non tantum aures demulcebat auscultantium, sed ora quoque movebat, et mitigabat animos omnium nostrum. Et hoc quid erat, vel quid esse poterat? Illud, inquam, ad quod cantant vel clamant subsellia in theatro. De fine litterularum vestrarum loquor, quas domno direxistis: quarum cum principium ac medium multa laude plena fuissent, jocundiore tamen artificio lautiorique maturitate finem conclusistis. Dixistis enim: Valeat domnus, sociique ejus et coeremitae, qui cum eo silvas incolunt. Itaque domnum eremitam esse insinuastis. Socios autem ejus coeremitas designastis. Pro arido incolatu eremi, humidas et algidas silvas cum grege magistrum delectare non tacuistis. Et haec unde tibi, o [Col. 0362B] venerande senex! unde haec tibi, o ministre Christi, o angele Dei, nisi quod angelus senescere, canescere nescit, nec claudicare? Et o, inquam, unde haec tibi, ut tam alto pectore vel novo forsitan prophetiae spiritu, praesignares quod necdum scitur, praecantares quod necdum inchoatur, praemonstrares quod sine te fieri vel amari, nemini eorum quos eremo donasti, consulitur? Igitur cum ad nos veneris, nec eremum, nec eremitas inveneris. Triceps namque Parnassus noster, non jam biceps, sicut olim locuti sunt poetae priores. Hinc Faunos bicornes, inde Satyros saltantes, circumquaque vero strepitus ferarum, suavesque garritus avium habens, nil tale insinuat. Tantum hic sursum cucullatos poetas quaere, coloratos nigro monachos mirare, [Col. 0362C] religionis, orationis, lectionis, amatores fratres desidera. Nihil fucatum penes hos existimes, nihil admistum vitio formides. Custos etenim virtutum justitia, nihil fluctuare sinit in monte nostro charitate magistra. Et hoc de illis qui montem medium incolunt. Qui vero reliqua duo Parnassi capita occupant, in ipsius familia censentur, quae perpetuo silentio damnat vocis articulatae primitias; et quae eousque religiosa manet, quod nunquam nisi vocata vel excita, respondet. Quod si religiosus es, approba similitudinem; si creditus*, solitudinem; si grammaticus et lectionis amator, convictus conditionem. Haec, frater charissime, penes nos habentur

Post illas dominorum meorum, quos, si dici liceat, [Col. 0363A] fratres et socios habere merui, nitore praefulgentis eloquii splendidissimas epistolas, reverentiae vestrae transmissas; et nos hanc nostram linguae pauperrimae pauperculam chartulam, solius tantum salutationis vestrae divitem bajulam mittimus. Spero quod satis facile praesumptuosae rusticitati styli male fabricati, parumque limati veniam dabitis. Hoc unde magis timeo, tutum esse rogo, ne videlicet ista litterarum tarditas, de tarditate seu tepiditate minus in me ferventis dilectionis, quin potius ex supposita causa, descendisse credatur. Nostis ipse quod cum sim inter omnes socios meos aetate junior, scientia inferior, merito impar, magis eos subsequi quam praecedere debeo. Itaque cessi majoribus, honorem dedi senibus, nec ante quidquam [Col. 0363B] scribere praesumpsi, donec omnes scripsisse cognovi. Praeterea est et alia causa, quia, ut verum fatear, non tam prudenter quam naturaliter mihi semper inhaesit, ut etsi non multum velox ad audiendum, sim tamen multum tardus ad loquendum. Ecce, non quia minus diligo, sed propter ista quae dixi, tardius scribo. Praecedant me socii in loquendo, praecedant in scribendo, nunquam tamen patiar ut praecedant in diligendo. Haec praemittere necessarium duxi, quo et mora directae paginae excusetur, et ea quae sequuntur, cum majori benevolentia audiantur. Igitur post illa quae Patri communi singulariter in epistola vestra mandastis, Patris filios, fratres utique vestros et socios salutastis, magnoque illo eremitarum nomine sublimiter honorastis. [Col. 0363C] Agnosco me praefati Patris filium, agnosco me etiam fratris, quamvis senioris, et cujus potius videar esse filius, fratrem adolescentulum, unde nec diffiteor socium: et ideo inter salutatos agnosco me utique salutatum. Sed nunquid sic dicere possum, quod et eremitam me fore cognoscam? Revera, sicut scribitis, silvas incolimus, et saepe plus sunt nobis familiaria frondea tecta arborum, quam lapidea seu lateritia domorum. Nondum tamen illo modo eremitico facti sumus sicut passer solitarius in tecto. Illum etenim, non tantum circumfusa nemorum opaca densitas, quantum ipsa longe remota mortalium societas, solitarium faciunt. Nos autem quomodo solitarii sumus, qui postquam hujus eremi [Col. 0363D] vastam solitudinem intravimus, tantam post nos hominum frequentiam traximus, ut magis urbem quam eremum struxisse videamur? Nam ut illam turbam tumultuosam taceam, quae de tota circumposita regione pro litibus suis, aut fine concordi dirimendis, aut sententia judiciaria limitandis, catervatim confluit, tantam nobis tum transmarinus Oriens, tum transalpinus Occidens legatorum copiam mittit, ut vel cujuslibet magni regis amplissima cura vix responsa dare sufficiat. Unde igitur eremitarum nomen nobis imponitur? An forte dum pes vester rectius ire inciperet, graviorem lingua [Col. 0364A] claudicationem incurrit, ut a vero devians, diceret quod non debuit? Enimvero qui lingua labitur, gravius claudicat, quam qui pede tumido terram timide calcat. Esto tamen, ut et veri simus eremitae, et veraciter eremitarum nomine nuncupemur. Tu igitur bellator fortissime, miles acerrime, praeliator victoriose, qui tam longo tempore, fraterna ex acie contra rugientis hostis saevitiam fortiter pugnare doctus, tot palmarum insigniris gloria, quot adversus ipsum suscipis bella, cur de castris non egrederis? cur illo spirituali gladio tuo non accingeris? cur tandem nobis solitariis non adjungeris, ut contra publicum hostem ineas nobiscum singulare certamen? Ecce te omnes spectamus, omnes adventum tuum desideramus, et si veneris, nos jam novos [Col. 0364B] eremitas, te socios habere probabis.

Quoniam, prout video, silvae vestrae non solum, ut dixeram, eremitas, verum etiam philosophos et poetas, copiose redolent, et ego hujusmodi studia quamvis non assecutus, sequi tamen aliquando desideravi, jam valde trahor, etsi corpore adhuc debili nequeo, animo tamen, et eo, quo utcunque possum, confabulationis genere easdem vobiscum sylvas incolere. Unde et aliquid metricum, quod maxime silvis et montibus, mihique olim familiare fuit, mittere proposueram; sed cum divinus ille [Col. 0364C] philosophus dicat: Musica in luctu importuna narratio (Eccli. XXII) , nosque pene quotidie charissimorum funera tractemus, cantare destiti, qui inter tam inscrutabilia Dei judicia vix audeo loqui. Hac etenim causa praecipue tandiu silui, nec dulcibus ac jocundissimis tam vestris quam sociorum venerabilium epistolis, quae animam meam laetificare non cessant, pro tempore aliquid respondi. Nam pro elegantiae dignitate, ut de aliorum litteratissimis et pulchre ludibundis litteris taceam, soli epistolae vestrae respondere quis poterit? Vere dulcis et pie jocosa epistola, in qua sic vestram de silvestri vel eremitico vocabulo injuriam vindicatis, ut valde sic me peccasse delectet, qui pro verberibus laudes accipio. De hymno autem maximi Patris eremi quid [Col. 0364D] dicam, qui hucusque hymnum non habuerat, convenientemque suis meritis habere dignatus non est, donec ei a sui ordinis principali magistro, in Cluniacensi eremo factus est? Mihi plane videtur, etsi hoc forte non cogitastis, ut fratribus illis, qui corpus ejus observant, hymni isti mittantur. Credo enim eos libenter cantaturos, proprii loci tam floride descripta miracula, ne solum super aquas currentem Maurum, assidue cantitando, inepto illo et falso, quo jam pertaesi esse possunt, carmine, ulterius crucientur. De talibus quam dulce mihi sit semper vobiscum loqui, non ignoratis. Hinc est [Col. 0365A] quod et modo, et quotiescunque non adestis, solus sum. Et si multa adsint, et totus orbis obstrepat, sine vobis in veritate solum esse me sentio. Sciatis etiam Cluniacum urbem vestram clarissimam, totam unanimiter imperialem ac piissimum vultum vestrum quotidie desiderare, nosque omnes monti et silvae illi multum invidere, quae cum assidue videamus, illis obstantibus desiderium nostrum videre non possumus. Sed rursus dum causam, qua ibi estis, subtilius attendimus, absentiam vestram etsi moleste, tamen aequanimiter toleramus. Sanum et incolumem vos in proximo videamus, et in aeternum habeamus, domine Pater sancte. Valeant etiam iterum et vigeant semper vobiscum charissimi socii et comphilosophi vestri, si tamen vel hoc saltem [Col. 0365B] nomine censeri dignentur: qui tantopere eremitarum vocabulum, quo eos venerari studueram, respuerunt, ut non impune tulerim, quod non potius illos Faunos Satyrosque vocavi. Tot enim chartas habeo, totque dictis urbanis et ab eremitica simplicitate remotissimis obrutus sum, ut magis ab eremitarum crimine purgare se non potuerint, quam quod tot bene paratas pelles invenire, tantisque unum miserum et claudum senem elogiis lacessere, fortes et juvenes studuerunt. Valeant omnes qui vobiscum sunt in Domino: post haec quibus anxiam vitam utcunque relevamus ludicra, etiam serio memores invicem nostri, in orationibus sanctis. Ignoscite pauperi chartae et vili scripturae, quoniam et propter absentiam vestram, et funera frequentia, [Col. 0365C] pedisque mei aliquantulam adhuc debilitatem, vix aliquid facere libet. Rogo etiam ut haec chartula mea, et alia minor, quae tanti solatii nobis materiam praebuit, mihi servetur. Nam et ego epistolas vestras diligentissime amplector et servo.

Quocunque meum tendat iter, tu tamen semper mecum. Miraculum hoc. Homo clausus ubique discurrentes comitatur, nec ab eis vel puncto temporis abest. Fit hoc mente, non corpore; affectu, non effectu; charitate, non societate. Es quidem [Col. 0365D] otiosus, et nos negotiosi; sed tamen otium tuum non omnino otiosum esse volumus. Quidquid de charioribus nobiscum non serimus, tibi relinquere soliti sumus. Libri, et maxime Augustiniani, ut nosti, apud nos auro pretiosiores sunt. Quos vero viles edidi, forte nec minus chari. Inde ergo otium tuum interpolamus, nec omnino feriatum esse volumus, ut aliquem nobis de Augustinianis laboriosi itineris nostri consolatorem dirigas, et epistolas nostras, ac vitam domni Matthaei episcopi ⁜ (149) , quia liber contra haereticos ⁜ (150) editus deest, velut proprii cordis conceptus et partus.

Licet regis aeterni militiam, quam per te regem terrenum, contra inimicos crucis suae armare disposuit, ad peregrina euntem comitari non valeam, devotione tamen, oratione, consilio et auxilio, quali quantove potero, prosequi concupisco. Nec mirum. Quis enim, vel ultimus Christiano nomine insignitus, ad tantam tamque stupendam exercitus Domini Sabaoth commotionem non moveatur? Quis ad juvandam pro modulo suo, totis animi conatibus, coelestem expeditionem non accingatur? Renovantur [Col. 0366B] jam nostro tempore antiqua saecula, et in diebus novae gratiae, vetusti populi miracula reparantur. Processit de Aegypto Moyses, regesque Amorrhaeorum cum subjectis populis delevit. Successit ei Josue, regesque Chananaeorum cum infinitis gentibus Dei jussu prostravit, terramque illam, exstinctis impiis, illi tunc Dei populo sorte divisit (Num. XXI, etc.; Josue VI, etc.) . Egrediens ab ultimis occiduae plagae finibus, imo ab ipso solis occasu, rex Christianus Orienti minatur, et nefandam Arabum, vel Persarum gentem, sanctam terram rursum sibi subjugare conantem, cruce Christi armatus aggreditur. Magni quidem, et vitae sanctitate modernos principes superantes enituerunt illi principes Judaeorum, non tamen modo [Col. 0366C] quodam potiores, imo fortassis inferiores videntur hoc rege Christianorum. Delent illi, jussu Dei, vi bellica profanos populos, terrasque eorum vindicant Deo ac sibi. Delebit et iste nutu, jussuque ejusdem Dei, hostes verae fidei Sarracenos, terrasque eorum subjugare laborabit Deo, non sibi. Implent illi praecepta divina, speque terrenae mercedis ex quadam parte militaribus rebus insudant. Exponit iste, et immolat Deo regnum, opes, vitamque ipsam, non ut aliquid terreni rex magnus in mundo lucretur, sed ut post mortalis regni defectum a Rege regum honore et gloria coronetur. Non destituet ergo certa sublimisque victoria regem, magis coelestibus quam terrenis armis munitum, [Col. 0366D] nec exercitui Dei viventis, quantalibet Orientalis barbaries resistere praevalebit. Quis enim eis resistere possit, qui honores, qui divitias, qui voluptates, qui ipsam cum parentibus patriam etsi omnino relinquentes, Christum suum sequi, ipsi laborare, ipsi pugnare, ipsi mori, ipsi vivere elegerunt? Quis, inquam, potest illius exercitui obsistere in terra, qui dixit de seipso: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra? (Matth. XXVIII.) Quam potestatem, licet in homine, quem causa hominum suscepit, a Deo acceperit, hanc tamen ab aeterno ut verus Deus habuit. Sed [Col. 0367A] quid proderit inimicos Christianae spei, in exteris aut remotis finibus insequi, ac persequi, si nequam, blasphemi, longeque Sarracenis deteriores Judaei, non longe a nobis, sed in medio nostri, tam libere, tam audacter, Christum cunctaque Christiana sacramenta impune blasphemaverint, conculcaverint, deturpaverint? Quomodo zelus Dei comedet filios Dei, si sic prorsus intacti evaserint, summi Christi ac Christianorum inimici Judaei? An excidit a mente regis Christianorum, quod olim dictum est a quodam sancto rege Judaeorum? Nonne, ait, qui oderunt te, Domine, oderam: et super inimicos tuos tabescebam? Perfecto odio oderam illos (Psal. CXXXVIII) . Si detestandi sunt Sarraceni, quia quamvis Christum de Virgine ut nos [Col. 0367B] natum fateantur, multaque de ipso nobiscum sentiant, tamen Deum Deique Filium (quod majus est) negant, mortemque ipsius ac resurrectionem, in quibus tota summa salutis nostrae est, diffitentur, quantum exsecrandi et odio habendi sunt Judaei, qui nihil prorsus de Christo vel fide Christiana sentientes, ipsum virgineum partum, cunctaque redemptionis humanae sacramenta abjiciunt, blasphemant, subsannant? Nec ad hoc ista dico, ut regalem vel Christianum gladium in necem nefandorum illorum exacuam, quia scriptum de eis in Psalmo divino recolo, loquente sic in Spiritu Dei Propheta: Deus, inquit, ostendit mihi super inimicos meos, ne occidas eos (Psal. LVIII) . Non vult enim Deus prorsus occidi, non omnino exstingui, [Col. 0367C] sed ad majus tormentum et majorem ignominiam, ut fratricidam Cain, vita morte deteriore servari. Nam cum Cain, post fraterni sanguinis effusionem, Deodiceret: Omnis qui invenerit me, occidet me (Gen. IV) ; dictum est ei: Non, inquit Deus, ut aestimas, morte morieris, sed gemens et profugus eris super terram, quae aperuit os suum, et suscepit sanguinem fratris tui de manu tua (Ibid.)

Sic de damnatis damnandisque Judaeis, ab ipso passionis mortisque Christi tempore, justissima Dei severitas facit, et usque ad ipsius mundi terminum factura est. Qui quoniam Christi sanguinem, utique juxta carnem fratris sui, fuderunt, servi, miseri, timidi, gementes, ac profugi sunt super [Col. 0367D] terram, quousque juxta prophetam, miserae gentis reliquiae (Isa. X) , jam vocata gentium plenitudine, convertantur ad Deum, et sic secundum Apostolum: Omnis Israel salvus fiat (Rom. XI) . Non, inquam, ut occidantur admoneo, sed ut congruente nequitiae suae modo puniantur, exhortor. Et quis congruentior ad puniendos illos impios modus, quam ille quo et damnatur iniquitas et adjuvatur charitas? Quid justius quam ut his, quae fraudulenter lucrati sunt, destituantur; quae nequiter furati sunt, ut furibus, et (quod pejus est) hucusque audacibus et impunitis, auferantur? Quod loquor omnibus notum est. Non enim de simplici agri cultura, non de legali militia, non de quolibet [Col. 0368A] honesto et utili officio horrea sua frugibus, cellaria vino, marsupia nummis, arcas auro sive argento cumulant, quantum de his, quae, ut dixi, Christicolis dolose subtrahunt, de his quae furtim a furibus empta, vili pretio res charissimas comparant. Si fur nocturnus Christi Ecclesiam fregerit, si sacrilego ausu candelabra, urceos, thuribula, ipsas etiam sacras cruces, vel consecratos calices asportaverit, cum Christianos fugiat, ad Judaeos confugit, et apud eos damnabili securitate securus, non solum latibula fovet, sed et quae sacris ecclesiis furatus fuerit, Satanae synagogis vendit. Distrahit vasa corporis ac sanguinis Christi occisoribus corporis, et effusoribus sanguinis Christi, qui et tunc eum inter mortales [Col. 0368B] conversantem quantis potuerunt contumeliis et injuriis affecerunt, et nunc in majestate divinitatis aeternae sedentem, quantis audent verborum blasphemiis lacessere non desistunt. Nec sacra illa vasa, quae penes ipsos, sicut olim penes Chaldaeos, modo quo praedixi captiva tenentur, licet sint insensibilia, injuriarum expertia sunt. Sentit plane in his quae non sentiunt sibi sacratis vasis, Judaicas adhuc contumelias Christus, quia, ut saepe a veracibus viris audivi, eis usibus coelestia illa vasa ad ejusdem Christi nostrumque dedecus nefandi illi applicant: quod horrendum est cogitare, et detestandum dicere. Insuper, ut tam nefarium furtum, Judaeorumque commercium tutius esset, lex jam vetusta, sed vere [Col. 0368C] diabolica, ab ipsis Christianis principibus processit, ut si res ecclesiastica, vel (quod deterius) aliquod sacrum vas, apud Judaeorum repertum fuerit, nec rem sacrilego furto possessam reddere, nec nequam furem Judaeus prodere compellatur. Manet multum scelus detestabile in Judaeo, quod horrenda morte suspendii punitur in Christiano. Pinguescit inde et deliciis affluit Judaeus, unde laqueo suspenditur Christianus. Auferatur ergo, vel ex maxima parte imminuatur Judaicarum divitiarum male parta pinguedo, et Christianus exercitus, qui ut Sarracenos expugnet, pecuniis vel terris propriis, Christi Domini sui amore non parcit, Judaeorum thesauris tam pessime acquisitis [Col. 0368D] non parcat. Reservetur eis vita, auferatur pecunia, ut per dextras Christianorum, adjutas pecuniis blasphemantium Judaeorum, expugnetur infidelium audacia Sarracenorum. Serviant populis Christianis, etiam ipsis invitis, divitiae Judaeorum, sicut olim cum Deo placerent patres eorum, Deo jubente, sunt eis ad serviendum traditae divitiae Aegyptiorum (Exod. II) . Haec tibi, benigne rex, scripsi amore Christi, tuique atque exercitus Christiani, quia et stultum esset, nec offensa, ut arbitror, divina careret, si sacrae expeditioni, cui juxta congruentem modum impendendae sunt res Christianorum, multo amplius non servirent pecuniae profanorum.

Gratias omnipotenti Regi regum, qui sublimitatem vestram inter universos Christiani orbis reges ac principes, quadam specialis magnificentia gloriae insignivit, quadam gloriosi nominis fama singulariter exaltavit in tantum, ut cum plures regii nominis habeatis consortes, magnanimitate, prudentia, probitate, nullos aut pene nullos habere inveniamini pares. Indicat hoc Sicilia, Calabria, Apulia, ex non modica sui parte, in quibusdam aliis regionibus, subjecta vobis Italia: quae cum ante vestra tempora, vel receptacula essent Saracenorum, [Col. 0369B] vel foveae praedonum, vel speluncae latronum, nunc gratia misericordis Dei incitante studia vestra, juvante labores vestros, factae sunt pacis domicilium, tranquillitatis hospitium, et velut alterius pacifici Salomonis pacificum ac jucundissimum regnum. Utinam, quod secretorum omnium cognitore Deo teste, non adulans dico, utinam, inquam, miserabilis atque infelicis Tusciae partes felici vestro imperio cum adjacentibus provinciis adjungerentur, et res perditissimae pacifico regni vestri corpori unirentur! Vere non tunc, sicut nunc res divinae atque humanae nullo servato ordine confunderentur; non urbes, non castra, non burgi, non villae, non stratae publicae, non ipsae Deo consecratae ecclesiae homicidis, sacrilegis, raptoribus [Col. 0369C] exponerentur. Non poenitentes, non peregrini, non clerici, non monachi, non abbates, non presbyteri, non ipsi supremi ordinis sacerdotes, episcopi, archiepiscopi, primates, vel patriarchae in manus talium traderentur, spoliarentur, distraherentur: et quid dicam? verberarentur, occiderentur. Haec plane universa multaque his similia, tam nefanda, tam exsecranda, justitiae regiae gladio succisa cessarent, ursorum, pardorum, luporum ungulae rapaces languerent, et, ut de beato ac magno viro Job dictum est: Omnes bestiae agri, quae nunc in praedam insaniunt, pacificae vobis essent (Job V) . Sed luit adhuc scelerum poenas, et gemit misera terra sub flagello divino, quia in his omnibus nondum est [Col. 0369D] aversus furor Dei, sed adhuc manus ejus extenta (Isa. V, IX, X) . Spem tamen maximam gero, et in Jesu salutari meo omniumque suorum confido: quod multorum id desiderantium pauperum desiderium exaudiet Dominus, et praeparationem cordis eorum audiet auris ejus. Sed ne forte quorumdam hominum, et ex semetipsis alios metientium corrupta corda, me in corde et corde loqui, aut venditorem olei suspicentur, reprimendus est sermo, ne si casu ad aliquem talium epistola vobis missa pervenit, meditentur inania et suspicentur falsa. Novit enim testis et conscius meus in excelsis, me neque aliter loqui quam sentio, neque ob aliud, ut et notum vobis sit, id me sentire quod sentio, et ut regalis nobilitas vestra magis ac magis animetur ad meliora, [Col. 0370A] agnoscens me ista quae dixi, multosque mecum sentire. Nam, ut saepe majestati vestrae mandavi, et verum est, his de causis ante viginti annos, super omnes reges et principes temporis nostri, uno excepto, qui mortuus est, ut pacis amatorem et scelerum vindicem, sinceriter dilexi; et hujusmodi affectum vobis usque ad ultimum diem servare proposui. Hac de causa in conspectu Romanorum pontificum, regum, principum, majorum sive minorum, haec atque similia vestra bona semper extuli; et personam vestram, regnumque omnipotenti Deo, religiosisque tam nostris quam aliis congregationibus, studiosissime commendavi. Sed de eis hactenus.

Nunc autem notum fieri volo magnitudini vestrae [Col. 0370B] me venisse Romam, aliquantis hebdomadibus ibi mansisse, finitisque innumeris pene Cluniacensis Ecclesiae negotiis, ad vos usque transitum facere decrevisse. Sed sicut praeteritis annis idem facere frustra conatus sum, sic et modo id incassum volui, quia multiplici cura jam dictae Ecclesiae revocante, non potui. Causa mihi veniendi ad vos duplex erat, ut et personam vestram mihi prae caeteris, ut praefatus sum, regibus charam, sicut millies optaveram viderem, et necessitates vestri Cluniacensis monasterii vobis incognitas regi specialiter, ut credimus, nos amanti notas facerem. Hoc quia, ut dictum est, per meipsum implere non valui, loco mei probum et sapientem virum, venerabilem fratrem nostrum A. Cluniacensem sacristam, nobilissimae [Col. 0370C] liberalitati vestrae transmisi, ut quod dicerem dicat, et si vobis non displicet, etiam quod audirem audiat. Clamat ad vos, et pulsat ad ostium amici, vestra Cluniacensis Ecclesia, ut sicut benignitatem vestram ad se diligendum commovit, ita munificentiam vestram ad sibi benefaciendum commoveat. Urget hoc ipsa necessitas, et infinitae illius magni ac famosi monasterii, ut notum est cunctis, expensae, quod a primo fundationis suae lapide ab omnibus solet colligere, quod possit universis effundere. Factum est a sui principio, non solum externorum hospitium, non tantum confugientium asylum, sed, ut sic loquar, publicum reipublicae Christianae aerarium. Agit parcius in proprios, profusius in alienos, nec attendit quid possit, sed quid superveniens [Col. 0370D] velit. Ea de causa, nec sua ei, nec aliena sufficiunt, quia longe major est quantitas erogatorum quam liberalitas largitorum. Additur necessitati quod soliti beneficiorum proventus, deficientibus bonis regibus et principibus, defecerunt, quoniam modernis adjacentium terrarum potentibus, etsi benefaciendi nobis adsit voluntas, deest facultas. Inde est quod Cluniacus debitores multos, benefactores habet paucos. Amat, et, ut credimus, multum amat Theutonicus rex, amat Hispanus, amat Anglicus, amat et alius nobis propinquior, rex Francorum Cluniacum, et cum horum et similium erga nos sit amor magnus, est pene amoris effectus nullus. Pares sunt praedecessoribus suis in amando, sed dispares [Col. 0371A] in largiendo. Diligunt, juxta Joannem apostolum (quod non detrahens dico), verbo vel lingua, non opere vel veritate (I Joan. III) . Et quid multa? Ut verbis Psalmistae Deo loquentis vobiscum loquens utar: Tibi derelictus est pauper, pupillo tu eris adjutor (Psal. IX) . Dereliquerunt enim vobis, et velut priscis adjutoribus destitutam, dimiserunt jam dicti reges vobis Cluniacensem Ecclesiam, ut quia ipsi nobis largi esse volunt, sed, ut dicunt, non possunt, vos quia per gratiam summi Regis potestis, oramus ut etiam et velitis. Thesaurizate ergo vobis, secundum verba Domini, thesauros in coelo, ubi neque aerugo, neque tinea demolitur, et ubi fures non effodiunt nec furantur (Matth. VI) . Implete, si placet, effectu aliorum nudum affectum, ut sicut [Col. 0371B] pene omnes nostri saeculi reges et principes, multis, ut supra dictum est, probitatibus vincitis, sic et in isto tam divino, tam fructuoso opere superetis. Si quid minus dictum est, a jam dicto praesentium latore, viro prudente, quaerere et audire poteritis.

Agnosco quid vobis debeam, agnosco quod prae cunctis mortalibus religioni deditis, nec Ecclesiae nostrae voto professionis astrictis, vos semper in [Col. 0371C] Domino charius dilexi, colui, veneratus sum. Feci hoc usque, facio adhuc, faciam quandiu fuerit spiritus in naribus meis. Causa hujus mei erga vos amoris, Christus est: quem quia in ipso personaliter non possum, in vasis ejus, hoc est in vobis, in quibus habitat, ipsum diligo, amplector, honoro. Scripsit mihi reverenda charitas vestra ut quosdam Ambrosianos libros vobis mitterem. Dulce fuit quod mandastis, homini exspectanti saepe a vobis litteris vel nuntiis visitari. Concupiscit quidem hoc semper, sed raro quod desiderat assequitur: facio quod scripsistis, mitto quod mandatis. Sed quibus? Litterae quas misistis, libros tantum sonabant, sed quibus mitterentur tacebant. Non sic, ut aliquid querelae familiaris apud familiares deponam, non [Col. 0371D] sic piae sanctaeque memoriae domnus Guigo prior scribebat, sed epistolari more, salutatione praemissa, affectum benigni cordis congruenter verbis subsequentibus indicabat. Sed fortassis verbosi apud nos esse timuistis, vel ne ipsi verbosi essemus, brevitate tanta monuistis. Cogitastis forte, etsi non dixistis, quod sanctus Job amicis suis: Verbosi amici mei, ad Deum stillat oculus meus (Job XVI) . Sed ut aliquid vel figurate vel in veritate loquar, ad utrumque respondeo, quia quantum ad animi mei affectum attinet, si semper loqueremini, taciturni esse videremini; si semper vobis loquerer, mutus mihi viderer. Mittite per praesentium latorem, vel quemlibet [Col. 0372A] alium, fidum tamen, vadimonia librorum quos misi, non quod inde major conservandi eos securitas detur, sed ut jussio sancti Patris nostri Hugonis de talibus facta servetur. Valete, memores nostri semper in Domino.

Audivi, charissimi, et hoc, antequam nuper a vobis recederem, ex parte videram, quod manus Domini tetigit vos, quod flagellum inundans per vos transitum habuit, quod plurima et pretiosa corporis [Col. 0372B] nostri membra, peccatis nostris hoc promerentibus, judicii divini gladius amputavit. Concidunt velut ex magna arbore, vehementi vento impulsi, maturi pariter et immaturi fructus; jamque pene totam subjectam terram lapsu continuo operuerunt. Ruunt super mortuos vivi, et supra sepultum sepultor ipse procumbit. Nulla in qualibet aetate vitae fiducia, misti senibus juvenes, decrepitis adolescentes, corruunt, ipsique pene pueri centenarios moriendo praeveniunt. Dies Domini vere, sicut ipse ait, ut fur in nocte veniens (Matth. XXIV; I Thess. V; II Pet. III) , sollicitos quosque et improvidos simul furatur, vixque moriens se mori advertit, quia prius a morte quisque rapitur, quam plene ad seipsum morientis animus convertatur. Minuitur [Col. 0372C] quotidie magnus ille ac celebris, vereque coelestis ovium Christi numerus, et ut dignum est credere, summo Pastori suo in pascuis sempiterne vernantibus aggregatur. Patimur nos, qui vivimus, et licet ignoremus quandiu, adhuc tamen residui sumus; patimur, inquam, dolenda, totisque lacrymarum fontibus deflenda damna: quod tantorum, tam utilium, tam sanctorum fratrum, apud nos diversisque in locis decedentium, corporali ad praesens societate ac consueto adjutorio caremus. Dolendum quidem omnibus de his est, sed super omnia mihi. Quomodo enim non plus omnibus doleam, ad quem magis ex officio, ad quem magis ex debito pertinet ut doleam? Nam ut de officio loquar, quis Pater tam [Col. 0372D] ferreus, quis tam lapideus unquam esse potuit, ut morientes non dico tot, non dico tam electos, sed saltem unum et abjectum filium mori sine acri dolore multisque lacrymis videat? Et, (ut quod est ex debito subjungam) quis unquam pater adeo filiis debitor esse potuit, ut ego vobis? Quis enim unquam pater in filiis carnalibus tantam obedientiam, quis tam sincerum amorem, quis tanta tamque prompta erga se obsequia reperit, ut ego in vobis? Quis unquam ipsa frequenter docente experientia, tam dulcia de quolibet charissimo sentire potuit, ut ego de vobis? Si Alpes Italicas vel Hispanas transivi, mecum affectu ac mente transistis. Si Romam [Col. 0373A] (quod saepe contigit) adivi, indivisibiles mihi socii adhaesistis. Si maria transfretavi, mecum animo, mecum devotione, mecum orationibus navigastis. Si infirmari vel leviter coepi, mecum compassione et multo dolore animi aegrotastis. Sine vobis laborare nunquam potui, sine vobis pericula nulla subire praevalui. Quomodo ergo absque maximo et intimo cordis dolore tam frequenti et pene subita morte rapi de latere meo tot tamque charissimos cernere potero? Qualiter viscera mea abrumpi ab intimis meis absque gemitu videbo? Quomodo tanta non auri vel argenti, sed quod longe omni thesauro charius ac pretiosius est, tantorum fratrum dispendia aequo animo tolerare valebo? Renovata sunt priora saecula; et ea jam non legimus, sed experimur. [Col. 0373B] Videtur angelus Domini extendisse manum super nostram Hierusalem, sed in omnipotentis Dei misericordia confido, non ut disperdat, sed ut corrigat eam. Utinam in hoc casu, imo aeterna Dei dispositione, utinam, inquam, essem David, ut vel in aliquo tantae cladi occurrere possem, ut ira Domini in misericordiam conversa, diceretur percutienti angelo: Sufficit, jam contine manum taam! (II Reg. XXIV.) Hoc tamen absque nota mendacii cum David dicere possum: Ego sum qui peccavi, ego qui inique egi (ibid.) . Fortassis et illud: Isti qui oves sunt, quid fecerunt? Avertatur, obsecro, furor tuus a populo tuo (ibid.) .

Sed quid facio? Qui consolari vos proposueram, desolari videor; qui minuere dolorem vestrum debueram, [Col. 0373C] talibus verbis fortassis exaggero. Non est plane in his lamentationibus diutius immorandum, ne dolori vestro dolorem, ne lacrymis lacrymas superaddere arguar. Prohibet hoc orbi terrarum nota vox apostolica, quae pro simili charorum morte contristatos admonet: Non contristemini, sicut et caeteri qui spem non habent (I Thess. IV) . Et qamvis ut liber Sapientiae praecipit: Super mortuo producendae sint lacrymae (Eccli. XXXVIII) , sunt tamen, ne congruum excedant, ratione media temperandae. Inhibeo quidem ego vos a lacrymis, quas tamen dum haec scriberem inhibere non potui. Temperemus tamen metas proprias excedentem dolorem, et hinc animo virili infortunia tanta ferantur: hinc in abscondito, [Col. 0373D] coram Deo tam pro nobis quam pro ipsis fratribus nostris, animas nostras precibus et lacrymis effundamus. Ploremus pro defunctorum requie, ploremus et pro nostra, qui quandoque et fortassis etiam in proximo eos subsecuturi sumus, salute. Non potest quisquam nostrum dicere: Quid est anima mea, in tam magna creatura? Non curat Altissimus de nobis; nec quando vivimus, nec quando morimur attendit. Huic detestandae opinioni, non per involucra, sed aperte obviat Apostolus, et dicit: Sive vivimus, Domino vivimus; sive morimur, Domino morimur. Sive enim vivimus, sive morimur, Domini sumus (Rom. XIV) . Et in alio loco: In hoc enim Christus mortuus est, et resurrexit, ut et vivorum et mortuorum dominetur (ibid.) . Et ipse Dominus: [Col. 0374A] Deus non est mortuorum, sed vivorum. Omnes enim vivunt ei (Luc. XX) . Nihil sane, ut novit reverentia vestra, in rebus humanis casu fit; nullas mortes vel vitas hominum fortuna confundit. Librantur omnia justo pondere; et, licet abyssus judiciorum Dei nobis occulta sit, non dubitamus tamen quin per omnia justa sit. Nullus passerum in terram sine Patre coelesti cadit (Luc. XII) , et aliquis servorum Dei, absque eodem Patre coelesti vitam mortalem finit? Capilli capitis nostri omnes numerati sunt (Matth. X) , et hi quorum sunt ipsi capilli, apud aeternam sapientiam sine numero sunt? Gressus nostros ipsa dinumerat (Job XXI) , et vitam mortemque nostram eadem non dispensat? Cum haec, ut dicta sunt, apud vos constent, charissimi, [Col. 0374B] non est afficiendus ultra modum dolore animus vester, sed ad Deum tota mens, tota intentio, tota devotio attollenda. Est quidem ipse mortificans et vivificans, deducens ad inferos et reducens. Sed absit ut suspicemini quod qui per seipsum homo factus, morte sua mortuos vivificare venit, vos ad ipsum, qui vera est vita, per poenitentiae fructum conversos mortificare disponat. Non hoc ea de causa ut fides mea est, facit, sed ut et viventes, defunctorum fratrum mortibus terrens, ad poenitentiam vehementius accendat, et mortuos, ut splendida horti sui lilia, colligat. Lilia plane candentia castitate, odorifera virtutum exemplis et suavitate. Non vult vos per hujusmodi mortes a se amputare, sed more studiosi agricolae vineam colentis putare, quia [Col. 0374C] ut in Canticis legitur, tempus putationis advenit (Cant. II) . Advenit tempus, quo servo dicenti: Domine, factum est ut imperasti, et adhuc locus est (Luc. XIV) , respondeat: Exi in vias et sepes, et compelle intrare, ut impleatur domus mea (ibid.) . O quot nolentes, ut domus ejus impleretur, intrare compulsi sunt! Quis enim unquam mori voluit? Nec ipse Petrus, cui dictum est: Cum senueris extendes manus tuas, et alius te cinget, et ducet quo tu non vis (Joan. XXI) . Si nolebat mori, resistente quadam humana formidine, Petrus, quid mirum si eodem timore non vult mori Petri discipulus? Si nolebat mori Paulus qui dicebat: Nolumus spoliari, sed supervestiri, ut absorbeatur quod mortale est a vita (II Cor. V) , quid [Col. 0374D] mirum si natura et consuetudine tracti formidatis excedere de praesenti vita? Contradicente tamen carnali affectu, et Petrus libenter pro Domino suo mortem crucis amplexus est; et Paulus qui dixerat: Mihi vivere Christus est, et mori lucrum (Philipp. I) , gladio sibi caput desecari jocundissime passus est. Unde juxta quiddam volentes, compulsi sunt Petrus et Paulus mori, compelluntur ad idem ab eodem Patrefamilias nostri, ut impleatur domus Dei.

Suscipienda est ergo cum jocunditate benigna Patris vocatio, quia etsi dura videtur via mortis qua transitur, jocundissima est vita, et perpetua quo pervenitur. Et o tu, Jesu Christe creator omnium, et redemptor tuorum, qui dixisti: Qui credit in me, etiamsi mortuus fuerit, vivet (Joan. XI) ; et rursum: [Col. 0375A] Non veni ut judicem mundum, sed ut salvum faciam mundum (Joan. III) , et iterum: Oves meae vocem meam audiunt, et ego Dominus agnosco eas, et sequuntur me; et ego vitam aeternam do eis, et non peribunt in aeternum, neque rapiet eas quisquam de manu mea (Joan. X) . Tu, inquam, o Jesu Christe, auctor vitae nostrae transitoriae et aeternae, has oves de grege tuo in te credentes, mortuas vel morituras, in aeternum vivere fac. Suscipe eas, benignissime Pastor, nec a lupis eas devorari permittas, neque tradas bestiis animas confitentes tibi. Adesto et tu, beatissima Virgo, Mater ejusdem Salvatoris et Redemptoris nostri, prae omnibus post ipsum in te specialius confidentes ab exspectatione sua nullatenus confundi permittas. Sed et vos, summi apostoli Dei, [Col. 0375B] orbis terrae praecipui principes, omnium quidem Christianorum universales, sed nostri speciales Patres, quibus pene continua semper obsequia impenderunt, quibus specialiter a Deo commissi sunt, nonne deficientibus succurretis? Nonne morientibus aderitis? Nonne ab incursu nequam hostium defendetis? Recordamini principatus vestri, nec de numero commissorum vobis, aliquem a principe tenebrarum rapi patiamini. Sentiant quia jam tempus est, quod semper de vobis speraverunt: et cum claves regni coelorum in manibus vestris sint, humili et devoto corde cum eis supplicamus, ut admissis aliis, istos nullo modo ab eodem regno excludi sinatis.

Accendite igitur, charissimi, quibus hanc epistolam [Col. 0375C] scribo, igne divino, ut Aaron vel filii Levi, mentium vestrarum thuribula, et orationum sanctarum velut aromatum fumum in coelum emittite, et stantes inter mortuos et viventes, misericordem omnipotentis Domini majestatem, ipsi corde contrito et humiliato ei facti sacrificium, toto animorum nisu placate. Rediissem ipse ad vos, et quod scribo ore proprio dicere maluissem, et ut sanctus vir ait: Consolarer vos sermonibus, et moverem caput meum super vos (Job XVI) , nisi coeptum iter versus dominum papam, ad quem certis de causis valde festino, impediret. Si Deo propitio sospes inde rediero, non praeteribo donec videam quos diligit anima mea. Interim quod praesens non possum, absens facio; [Col. 0375D] et pro officio ex parte omnipotentis Dei, auctoris et conditoris omnium, et beatissimae Mariae semper Virginis, genitricis Dei et Domini nostri Jesu Christi, et summorum apostolorum Petri et Pauli, omniumque apostolorum, et sancti Benedicti Patris et magistri nostri, et omnium sanctorum, quantum possumus, quantum novimus, corde et ore absolvimus universitatem vestram, sanctumque collegium vestrum Cluniaci vel extra manentium, ab omnibus omnino peccatis, confisi in abundantia gratiae illius, qui in discipulis suis etiam nobis dixit: Quae ligaveritis [Col. 0376A] in terris, erunt ligata et in coelis; et quae solveritis in terra, erunt soluta et in coelis (Matth. XVIII) . Valete, viscera mea, et, cum apud Deum memores fueritis vestri, rogo ut non obliviscamini, si placet, et nostri.

Placuit, charissime mihi, reverentiae vestrae, super multa et magna in mortibus fratrum nostrorum desolatione nostra, nos consolari, et ut ait Job, compatiendo [Col. 0376B] movere caput vestrum super nos (Job XVI) . Rescripsissem tunc, quando allatae sunt mihi litterae, idem quod nunc, et amicabili consolationi quas possem gratias egissem. Sed hoc quia tunc non licuit, non feci; et quia etiam nunc vix licet, vix facio. Prout licet tamen, sollicite de nobis dignationi vestrae gratias ago, quia non cura multiplex, non fastus honoris, non pontificalis apex, vos a Cluniacensi corpore alienavit: quem, juxta Apostolum, servantem unitatem Spiritus in vinculo pacis (Ephes. IV) , cerno gaudere cum gaudentibus, flere cum flentibus (Rom. XII) . Et juste. Commune enim damnum communem luctum exigit, ut charorum mortes, quas antiqui multis mensibus, nos saltem paucis defleamus diebus. Flebant illi mortuos suos, nec a fletu [Col. 0376C] multo tempore elapso revocari poterant homines fideles erga vivos amicos, pii erga defunctos. Faciebant hoc aliquando pii erga pios, afficiebantur hoc amoris intuitu, etiam quandoque impii erga impios, et, licet diverso respectu, eodem tamen universi erga mortuos suos detinebantur affectu. Qui ergo pios et impios in exemplum deplorationis habemus, nonne inhumanum vel bestiale est, si tot, si tantos, si tam utiles, si tam necessarios mortuos nostros non deploremus? Faciendum est hoc quidem coram hominibus, sed temperanter; faciendum coram Deo, sed perseveranter. Convertendus est infructuosus dolor ad fructuosas lacrymas, ut quae jam charorum corpora nobis non possunt reddere, animas [Col. 0376D] Deo, quantum poterunt, studeant commendare. Facimus hoc nos aliquando, faciunt hoc nostri saepius: facite idem et vos, si placet, cujus illi mortui veraces amici erant, quem sinceriter diligebant, quem toto affectu colebant. Facite hoc non solum ut monachus, sed quod multo majus est, ut episcopus, id est ut non solum eos propriis precibus adjuvetis, sed insuper subditorum vestrorum orationibus eos Omnipotentis misericordiae commendetis. De reliquo quid mihi dicendum restat, nisi quod Job amissa substantia, filiis et filiabus dixit? Dominus dedit, Dominus [Col. 0377A] abstulit; sicut Domino placuit, ita factum est: sit nomen Domini benedictum (Job I) .

Quid dicam, quid loquar! Putabam in asperis casibus, et maxime in morte charissimi fratris et filii nostri Hugonis, me vos praevenire posse scribendo, posse praevenire conquerendo, posse praevenire lacrymando. Sed, ut video, et scriptis me praevenistis, et querelis praeoccupastis; sed lacrymis [Col. 0377B] tamen non anticipastis. Deflestis funus ejus post mortem ejus, sed ego adhuc viventis, quia moriturum non dubitabam, deflevi ante ipsius obitum mortem ejus. Vicistis me scribendo, sed non vicistis lamentando. Lacrymatus sum ego prior, quia prius deficientem vidi, sed prior scribere non potui, quia ab assiduis negotiis, hoc est importunis vitae meae tortoribus, permissus non fui. Scribo nunc tandem aliquando permissus, et communis fratris, filii, et amici defectum vobiscum pariter, licet absens, deploro. Habeo materiam deplorationis, quantam vix camelus scriptam sublimibus et fortibus humeris portare posset; habetis vos tantam, quantam et ipsi nostis, et ego ex parte forsitan non ignoro. Ut enim primo de propriis loquar, quis jam a [Col. 0377C] viginti et eo amplius annis, de universis, qui sub coelo sunt, hominibus tam fideliter, tam constanter, tam perseveranter, onera mea a me sibi imposita, et devote causa Dei et mei suscepta, tulit, toleravit, quantascunque habere potuit vires, ea tolerando, et mihi collaborando, consumpsit? Et (ut quae sunt vestra subjungam), quis illo amplius vel adeo rempublicam vestram dilexit? quis ita coluit? quis tam me quam omnes nostros ad eam diligendam, protegendam, confovendam, ad defendendam animavit? Haec omnia breviter dicta, quae si diffusius dicerentur, alio tempore et otio indigenter admonent nos, hortantur nos ut tam dilecti, tam chari, tam unici fratris, filii, et amici, etiam post mortem [Col. 0377D] non obliviscamur; sed, si veri amici fuimus, vel sumus, magis nunc mortuo quam si viveret ostendamus. Deploremus pia compassione funus ejus, prosequamur magis occultis lacrymis et precibus animam ejus, ut cui jam affectum nostrum ostendere non possumus, conridendo vel collaetando ostendamus, orando, sacrificando, ac pie pro anima ejus coram Deo collacrymando. Fiat hoc apud vos specialiter pro ipso; fiat et pro priore nostro; fiat, si placet, et pro multis sanctis, religiosis et magnis coram Deo hominibus nuper apud nos defunctis, quorum memoria, sicut bene novi, in benedictione est, quorum recordatio coram Deo non delebitur, [Col. 0378A] sed in memoria aeterna erunt, et ab auditione mala per Dei gratiam non timebunt. Unde cessent jam lacrymae inanes, et inconsiderato dolore extortae coram hominibus, et succedant gemitus pro salute istorum effusi coram Deo, cum precibus. Valeat sanctum collegium vestrum, Deo acceptum, nobis jocundum, et, Deo propitio, de bono semper in melius provehendum.

Licet serus rei sequentis scriptor videar, meque ipsum ipse tarditatis accusem, excusat me tamen ex plurima parte, multiplicium causarum, quae [Col. 0378B] quandoque, ut fluctus marini, acriter in nos irruunt, inundatio, quibus hoc Paschali tempore plus solito pressus, plus solito sum fatigatus. Nunc tandem aliquantum a curis respirans, dico quae tacenda non sunt, scribo quae charitati vestrae notificanda sunt. Quam opportunitatem si prius invenissem, nullum me in hac ad vos relatione priorem existere, nullum me praecedere permisissem. Bonus juvenis, dignus amore, dignus memoria, frater noster, filius noster Joannes, quem mihi benigna dilectio vestra commiserat, quemque diu ut optaveram servare non licuit, nuper, hoc est Idus Maii, rebus humanis exemptus, vitam praesentem, ut confido in Domino, meliore mutavit. Novi quia doletis, novi quia hoc aegre fertis. Nec mirum. Optastis [Col. 0378C] enim ei ea de causa vitam prolixiorem, ut eam sibi multisque gauderetis postmodum utiliorem. Sed si doletis, si aegre fertis, consolamini, quia in his solus non estis. Non estis plane solus in his, quia ut quod verum est amico fatear, vix aliquem a multo jam tempore inter fratres nostros recolo conversatum, cujus conversatio, Joannis conversatione et moribus magis chara, cujus mors magis omnibus fuerit amara. Testatur hoc dolor omnium, testantur et lacrymae pene universorum, quas eo languente fuderunt, et quas eo moriente multo magis profuderunt. Vix credere potuissem, nisi oculis conspexissem, quod tantum sui affectum nostrorum cordibus imprimere potuisset multorum successu [Col. 0378D] annorum, quem impressit et meruit spatio paucorum dierum. Sperabant de illo ut de bona arbore fructus optimos opportuno tempore carpere, quorum optimam spem floribus benignae conversationis, et dulcium morum prae cunctis fere claustri nostri juvenibus praetendebat. Sed, proh dolor! aruit fenum, et cecidit flos, quia spiritus Domini sufflavit in illo (Isa. XL) . Raptus est, ut aestimo, ne forte processu temporis, a bono quod coeperat, malitia mutaret intellectum illius; aut ne fictio, quae quandoque etiam profunde religiosos depravat, deciperet animam illius (Sap. IV) . Non est oblitus juvenis noster pro carnis incommodo salutis suae, nec molestia [Col. 0379A] corporis eum ab animae suae cura avertere potuit. Nam statim ut sensit gravari se ultra quam sperabat morbo concepto, totum cor, totam operam ad ea quae post mortem sequuntur convertit. Et licet nondum desperaret de vita, adhuc integro sensu vigente, et ratione animi in nullo diminuta, antiquis et probatis in religione senibus nostris cuncta, ut post ipse mihi retulit, quae de praeterita vita sua occurrere potuerunt, meracissime confessus est. Nec his contentus, cum ei illa sufficere potuissent, mittit ad me nuntios, orat ut venirem, precatur ut eum pro officio absolverem. Eram et ego tunc temporis aeger, nec aegros pro more nostro facile visitare valebam. Coegit tandem meipsum, et, licet non adeo, aeger tamen ad aegrum accessi. [Col. 0379B] Urgebatur ille graviore solito morbi molestia, sensu tamen integer perdurabat. Quid multa? Velut ab initio cuncta demum replicat, nec ipsa quotidiana et puerilia intermittit. Flebat ita de levibus ac si de gravissimis peccatis, et, quantum poterat, sincerissima ac luctuosa confessione animam corpusque suum benigno Salvatori affectuosissime commendabat. Quodque nullomodo tacendum est, cum in confessione illa gloriosae matris Domini occurrisset casu aliquo memoria, jam singultus singultibus, fletus fletibus jungebantur, et confessionis continuatio ad illius nomen, cujus se maxime auxilio salvari sperabat, lacrymosae devotionis augmento interrumpebatur. Item cum morbi importunitas cum [Col. 0379C] confitentem aliquando vehementius aggravaret, Sancte Spiritus, inquit, auxiliare mihi, et si quid de confessione oblitus sum, mihi ad memoriam revoca. Hoc non semel, nec bis tantum, imo saepe dicens, docebat me quanta cura quis deberet confiteri majora, cum ipse tanto studio confiteretur etiam minora. Deinde a me absolutus, poenitentia indicta, confessione fidei, et Dominica oratione me jubente praemissa, biduo supervixit. Quo toto biduo, omni corporis cura abjecta, ad divinam tantum clementiam invocandam totum animum, et quidquid virium habere poterat contulit, atque in hac mentis intentione, diem vitae ultimum clausit. Moneo igitur vos ut charissimum fratrem nostrum, et ut intimum amicum amicus exhortor, ne communem defectum [Col. 0379D] humanae naturae vobis tantum velut peregrinum ac solitarium ascribatis, et cum vos ipsum quandoque mori necesse sit, pro fratris bono, et vere Christiano transitu, vos sicut et caeteri, juxta Apostolum, qui spem non habent, plus nimio affligatis (I Thess. IV) . Non decet religiosum ut ea illi displiceant quae Deo placent, quia is, sine cujus nutu nullus passerum cadit in terram, non potuit falli, ut, absque ejus jussione vel permissu, frater Joannes mortuus caderet in terram, et per sepulturae officium occultaretur in terra. Ad hoc autem [Col. 0380A] totum studium vestrum et amorem erga defunctum convertite, ut sicut nos nostrique fere, quantum possumus, translatum ad aeterna eum auxiliis spiritualibus quibus possumus juvamus, ita et vos, imo plusquam nos, quia plus potestis, quantum poteritis adjuvetis. Optaveram eum mihi a vobis bonum commendatum, meliorem remittere; sed, ut credo, melius et mihi, et vobis, ipsique contigit, quia quem vobis restituere non potui, Deo, a quo eum maxime susceperam, reconsignavi.

Ut antequam gratias agam, querelas praemittam, amicabiliter conqueror, quod tantus, tam charus, tam antiquus amicus, ut non visum, ut ignotum, ut non probatum amicum me deseruistis, sprevistis, abjecistis. Hoc non paucis diebus, sed multis jam annis fecisse videmini. Nam a concilio Pisano, tempore papae Innocentii celebrato, cui et vos interfuistis, et ego non defui, nec vestros apices legi, nec nuntios vidi, nec aliquid eorum quae a partibus amici amicus sperare solet, accepi. Vidi quidem litteras, audivi et quosdam nuntios, sed qui negotia communia afferrent, non qui aliquid de vero amici affectu referrent. Idcirco nihil me ex parte vestra [Col. 0380C] vidisse dico, nihil me audisse profiteor. Nonne ergo merito queror? nonne juste irascor? Dilexit vos, et adhuc diligit anima mea. Et quare? Quia semper in vobis Deum reveritus sum, quia eum semper in vobis colui, quia pro inhabitante habitaculum adamavi. Cum enim omnibus pene Latinis episcopis, aliqua necessitudine, aliqua de causa plus minusve astrictus tenear, vobis tamen, licet forte hoc ignoretis, singularem jam ab antiquo inter plura cordis mei receptacula mansionem paravi, et adhuc conservo. Hoc ideo, ut dixi, quia Deum in vobis veneror, quia verum atque sincerum vos semper divinarum rerum cultorem expertus sum. Quando enim labores vestros, quando cursus, quando recursus pro Ecclesia Dei, sponsa Christi, enumerare potero? [Col. 0380D] Quando religionis amorem, et ejus exquisitum ubique augmentum enarrare valebo? Quando et ipsas sacrorum locorum frequentes visitationes describere praevalebo? Sed haec, mi charissime, supprimenda sunt, nec in istis maxime plus justo stylum effluere decet. Credo enim, et etiam novi non praestolari vos de piis operibus vestris mortalium favorem, sed aeternam mercedem. Haec tamen ea de causa breviter tetigi, ut sciretis, et recordaremini quia et vos diligo, et qua de causa, et dilexi, et diligo. Jam ad gratias religiosae reverentiae vestrae [Col. 0381A] agendas non sufficio, quia eas merita nostra superasse cognosco. Quid enim dignum referre possim his, quae per priorem de Nogento cognovi? Qui mihi scripsit, quantum amoris affectum erga Cluniacensem Ecclesiam seque specialiter ac suos agnoverit, quantumque hoc non affectu tantum, sed et effectu probaverit? Dixit enim ecclesiam Castriduni ⁜ (155) , quam Cluniacus olim possedisse dicebatur, a canonicis ejusdem Ecclesiae, ab advocato Ecclesiae vicecomite, ab omnibus tandem qui aliquid juris in ea se habere dicebant, tam precibus quam vi justitiae extorsisse, et vestrae Cluniacensi Ecclesiae, cujus juris fuerat, reddidisse. Super his quidem gratias ago, sed longe majores, quia in hoc opere quanto affectu vestram, quod iterum dico, Cluniacensem [Col. 0381B] Ecclesiam diligatis, agnosco. Agnovissetis olim, et agnosceretis adhuc, si experiri placeret, si, ut dixi, vos diligo, si dilectionem hanc vere in corde conservo. Et quid his plura dicerem? Verbosus forsitan videri deberem, si non tam diuturno tempore tacuissem. Sed ad tam longi temporis silentium, quod potest videri verbum prolixum? Ergo bone, longaeve, et probate senex, et pontifex Dei, memento (quod tamen semper tibi cordi inesse credo) quod nec tua, nec mea diuturna esse potest ulterius in hac vita misera mora. Es quidem tu senior, sed [Col. 0382A] nec ego jam juvenis. Quid ergo nobis restat, nisi ut ad summum pontificem et episcopum animarum nostrarum Jesum totus sermo noster recurrat, totus animus suspiret, totus homo noster interior et exterior anhelet? Jam pene, juxta verba ipsius, fur nocturnus perfodere domum nostri corporis properat. Jam Dominus domus venire festinat, jam clamor media nocte factus jacentes in lectis excitat, et dicit: Ecce sponsus venit, exite obviam ei (Matth. XXV) . Quid ergo ultra jam proderit episcopari? quid, ut sic loquar, abbatiari? Quid sub praetextu rerum coelestium terrena diligere? Quid sub umbra aeternorum peritura, imo pereuntia amare? Sed insipiens factus sum. Videor, ut dicitur, Minervam docere, videor ligna ad silvam convehere, videor flumen maximum [Col. 0382B] lagena aquae infundere. Sed vere non hoc docens dico, sed hac, licet parva, occasione suscepta, miseriam meam defleo; et quia quo post mortem (quae forte non longe abest) rapiendus sim ignoro, tremesco. Valete in Jesu salutari nostro, domine episcope et amice charissime; et quia per gratiam Dei vos vobis credo sufficere, mei, qui in nullo mihi sufficio, apud Dominum mementote. Si quid boni spiritualis vel corporalis in Ecclesia nostra est, vestrum est.

Vidi litteras vestras, et in eis magnum erga nos [Col. 0382C] affectum animi vestri conspexi. Adverti (quod facile fuit) falsum in parte esse vulgare proverbium, quo dicitur, honoribus mores mutari. Neque enim honor assumptus ab amore nostro, semel olim concepto, vos in aliquo permutavit, nec in aliud, et aliud, quam quod ante fuerat, derivavit. Non estis [Col. 0383A] secutus quosdam nostri temporis homines, qui de congregatione nostra, aut in abbatias assumpti, aut episcopatibus decorati, ut corpore, sic et mente a nobis diffugiunt, ab amore suorum statum resiliunt, et velut abjecto gravi quantum ad ipsos monastici ordinis jugo, exsultant. Ostendunt quo animo, dum humiles viderentur, Deo servierint, qui data occasione ecclesiastici regiminis, totos se quantum audent Deo subtrahunt, mundo dedicant, et non sicut servi Dei, sed quasi velamen habentes malitiae libertatem, effrenes et praecipites, velut jam adepti quod diu optaverant, ubique discurrunt. Suos postponunt, alienos sectantur, nec jam vel quo primum venerint, vel ubi manserint, vel unde exierint, recordantur. Non sic tu, ut audio, charissime, [Col. 0383B] non sic plane tu facis, qui nostra tuis negotia semper anteponis, qui pro causis Cluniacensibus terminandum huc illucque discurris, et ad nutum nostrum vel nostrorum, reipublicae nostrae impugnatoribus te ubique audacter opponis. Unde gratias tibi multas agentes, pro certo noveris quod plenam vicem dilectionis tibi rependimus, et locum tibi in recessibus animi nostri optimum conservamus. Valeas semper in Domino et sic impositum [Col. 0384A] tibi per Dei gratiam officium exerce, ut sis, et vita carbo ardens, et exemplo lucerna relucens.

Quod a tempore discessionis vestrae ab urbe, et a sede Viennensi, nihil dilectioni vestrae mandavi, nihil scripsi, neque in illo vel post illud infortunium vestrum vos consolatus sum, noveritis quod non fecit hoc mutuae, quam ad vos semper habui, dilectionis oblivio, sed vestra ad partes, quas non satis noveram, remotio. Fama enim frequens, et varia de statu vestro a diversis ad nos relata, nunc vos apud Sanctum Rufum, nunc apud quasdam ecclesias [Col. 0384B] ei subjectas, nunc in quibusdam locis mihi ignotis vos commorari dicebat. Ad haec, quotidiana imo continua Cluniacensium negotiorum importunitas, quae me quandoque etiam mei ipsius oblivisci cogunt, vestri mihi intercludebat memoriam, et ne amicum in sua tribulatione consolarer, non quidem auferebat, sed differebat. Tandem licet forte sero ad cor rediens, amico scribo, et ut his de causis super tarditate mea me excusatum habeat, [Col. 0385A] rogo. Non enim de illorum amicorum numero esse volo, qui tandiu diligunt quandiu accipiunt, qui tandiu amant quandiu sperant. Nolo de illorum numero esse qui dicuntur socii mensae, quia secundum ejus qui hoc dixit sapientis verba: Omni tempore diligit qui amicus est (Prov. XVII) ; et juxta eumdem: Non agnoscitur in bonis amicus, nec absconditur in malis inimicus (Eccl. XII) , hortor, ergo, volo et moneo ut, quandoquidem hoc de vobis contigit unde dolemus, ad nos et ad vestram Cluniacensem Ecclesiam veniatis, et utrum quod dico verum sit, non per nuntium, sed per vos ipsum experiamini. Tali autem modo vos venire rogo, ut mora vestra nobiscum non sit horaria, sed perpetua. Decet enim hoc personam vestram, ut nullatenus deinceps locis [Col. 0385B] loca mutetis, neque ad quaslibet alias Ecclesias, sed ad illam quae et magna, et vestra est, vobisque servire, ac per omnia pro posse suo providere, magno affectu parata est, veniatis, et totum vos ei, quae se totam vobis offert, conferatis. Hoc autem, si sic placuerit, et facultas fuerit, usque ad Dominicam Quinquagesimae adimplete. Nam exinde oportebit me versus concilium iter aggredi.

Cum celeri volatu fugiant omnia, et mundus magnis passibus incessanter ad interitum tendat, non satis de vobis mirari sufficio, quod tam sapiens [Col. 0385C] homo, et tam hactenus providus in perituris, quasi nullam curam de aeternis habere videmini. Cumque, ut salva gratia vestra dicam, aetas ipsa longam vivendi spem vobis amodo interdicat, vos e converso quasi nunquam moriturus, radicem cordis in hac misera et fallaci vita a quibusdam fixisse aestimamini. Unde hortor vos ut charissimum amicum, et quod praesens si possem facerem, absens, quantum possum, admoneo ne salutem animae vestrae ulterius in dubio pendere sinatis, sed antequam nunquam reversura recedat, eam totis animi conatibus jam absque mora aliqua rapiatis. Invitent vos ad istud non solum antiqua antiquorum, sed quae magis invitare solent praesentia modernorum exempla, [Col. 0385D] qui velut ab ipsis Satanae faucibus pene jam absorpti fugientes, vel Hierosolymitano itinere, vel varia, et subita ad Deum conversione, regno coelorum vim inferre, et quasi violenter rapiunt illud. Rapite illud et vos, nec ultra ut hactenus fecistis, [Col. 0386A] de die in diem differatis, quia juxta Scripturam divinam, nescitis quid superventura pariat dies (Prov. XXVII) . Relinquite terrena, antequam vos ipsa relinquant, et si primas partes hostiae, hoc est vitae vestrae, Deo noluistis offerre, saltem caudam, id est finem dierum vestrorum, ipsi devote offerte. Si hoc cito a vobis factum fuerit, aderit paterfamilias, qui diu otioso operario suo, hoc est vobis ad undecimam venienti, parem nummum vitae aeternae, etsi non ejusdem retributionis, ut primis operariis, sero conferat. Nostis quid sancto Hugoni, quid nobis promiseritis, quam spem de salute et conversione vestra, tam per vos quam per nuntios vestros mihi saepius dederitis. Nec illud ignoratis quid Patres vestri fecerint, et quo se post habitum saecularem [Col. 0386B] converterint. Parati fuimus semper congrue ad servitium vestrum, parati sumus multo magis et ad istud, quod vobis utilius esse videmus: et quod si distuleritis, periculosum senectuti vestrae fore timemus. Unctio Spiritus sancti doceat cor vestrum. Fecimus quod nostrum est, et morem amico gessimus. Sed videte, ne frustra.

Quando paternitati vestrae scribo, quia aures vestras toti mundo expositas novi, juxta quod materies assumpta permittit, prolixitatem vitare soleo. [Col. 0386C] Quod si modo hoc non potuero, precor ne paterna pietas id aegre ferat. Scripsit sublimitas vestra archiepiscopo Arelatensi, et episcopo Vivariensi ut litem, quae pro monasterio Sancti Baudilii ⁜ (157) , inter Nemausensem episcopum ⁜ (158) , et Casae Dei abbatem ⁜ (159) surrexerat, loco congruo, et die utraque parte advocata, diligenter audirent, et praeter diffinitivam sententiam, quam vobis reservari mandastis, cuncta sollicite examinarent, et examinata ad vos nuntio vel litteris referrent. Sed quia, Pater, nequaquam omnia, maxime illa quae remotiora sunt, nisi ab his, quibus ea nota sunt, certificemini, scire potestis, notum facio quod a multis religiosis sapientibus et fide dignis clericis et monachis, pro [Col. 0386D] certo comperi, adeo alteri parti hos suspectos esse examinatores, ut pene idem sit hoc imponi Arelatensi, quod esset, si imponeretur, episcopo Nemausensi. Et ut me vel ipsos verum dicere sapientia vestra cognoscat, noverit Arelatensem natum in [Col. 0387A] dioecesi Nemausensi, oblatum a patre dum puer esset, Ecclesiae Nemausensi, nutritum a puero usque ad juvenilem aetatem in Ecclesia Nemausensi, canonicum fuisse Ecclesiae Nemausensis. Et postquam episcopus Agathensis ⁜ (160) factus est, et postquam in Arelatensem archiepiscopum promotus est, semper defendisse negotia Ecclesiae Nemausensis, semper contra adversarios pugnasse Ecclesiae Nemausensis. De Vivariensi vero quid dicam? Licet quantum ad propositum religionis spectat, Cluniacensis monachus sit, et causa Dei ac nostri, in Casae-Dei justitia claudicare non debuerit, videtur tamen mihi, videtur et omnibus qui rem sciunt, et hoc attendunt, quod quantum ad hanc causam pertinet, magis in eo praeponderat affectus carnalis, [Col. 0387B] quam ille qui eum magis nobis ac nostris conciliare debuerat, spiritualis. Fuit enim diu Nemausensibus, et ante, et nunc loco proximus, et nunc, et adhuc familiaritate, affinitate, et ipsi Nemausensi episcopo etiam consanguinitate conjunctus. His additur quod hanc de se opinionem, hoc est quod vel judices, vel examinatores hujus causae suspecti sint, ipsi propria confessione non oris, sed quod majus est, operis nuper testati sunt. Nam cum discretio justitiae vestrae caute praeceperit, ut congruo loco, et tempore, utramque partem ante praesentiam suam evocarent, ipsi non ex parte, sed ex toto fines apostolici mandati transgressi sunt, cum non solum de vestro, quod summum est, sed etiam de quolibet rationabili mandato, lex vestra [Col. 0387C] Romana, et authentica dicat, quod mandatarius non debet excedere fines mandati. Ex toto plane mandatum apostolicum transgressi sunt, quia non congruum tempus, et incongruum locum, vel congruum locum, et incongruum tempus, sed utrumque pariter, hoc est, et locum, et tempus: non dico tantum incongruum, sed, si dici posset, incongruissimum, abbati et monachis praefixerunt. Locum, quia in urbe, in Ecclesia, in ipsa domo adversarii, sub potestate, sub armis, sub minis, sub terroribus amicorum, affinium, consanguineorum ipsius, causam tractari decreverunt; tempus, quia occupatiore totius anni tempore, quando metendis, colligendis, vel congregandis novis frugibus, omnis paterfamilias, maxime hi qui pauperiores sunt, occupantur. [Col. 0387D] De quorum numero, licet magni nominis sit, ex plurima parte abbas Casae-Dei excipi non potest. Hoc, inquam, tale tempus ad examinandum tantae rei negotium, examinatores seu judices justissimi elegerunt. Mandato tamen vestro, sicut in omnibus semper facere paratus est, abbas obediens, tam incongruo tempore ad tam incongruum locum, non ut voluit, sed ut potuit, venit. Nam nullum [Col. 0388A] legis peritum, nullum advocatum, nisi pene prorsus inutilem, de partibus illis provinciae, timore supradictorum hostium vel prece, vel pretio habere praevalens, cum paucis in Burgundia emendicatis patronis, diei constitutae interfuit; et, licet sub hostibus agens, mandato tamen vestro in omnibus paruit. Questus est coram jam dictis de loco, questus est de tempore, rationem cur quereretur proposuit, sed nihil conquerendo profecit. Data est ei ad agendum altera, nec minus iniqua dies, praefixus est ei, et idem, de quo toties questus fuerat, locus. Unde quia se videt, non jam latenter, sed aperte gravari, ad justitiae sedem recurrit, ad patrem ab hostibus fugit, apud vos qui Petri, imo qui illius vices in terris geritis, qui facit judicium injuriam [Col. 0388B] patientibus, querelam tantam deponit. Orat ipse, precatur et universa Casae-Dei, sicut ipse nostis, non contemnenda congregatio: precor, et ego de saepe experta majestatis vestrae confidens gratia, ut examinatores hos, vel judices tam aperte, tam sine nube suspectos, ab hac causa removeatis, et vobis, si placet, eam examinandam ac terminandam assumatis. Licet enim sit iter a partibus nostris ad vos usque longinquius, licet sit laboriosius, licet morbis Italicis peremptorium, nihil tamen fratres illos gravare poterit, si unde certi sunt, rem de qua agitur, aut jure retinuerint, aut jure amiserint. Sperant tamen, et valde praesumunt, monasterium, quod tam diutina, tamque quieta possessione ut dicunt, possederunt, quod de paupere, quod de vili, quod [Col. 0388C] de irreligiosa Ecclesiola, comparatione praecedentis egestatis, in divitem, in nobilem, in religiosam Ecclesiam, imo (quod majus est), monasterium, multis laboribus, multis expensis, provexerunt: sperant, inquam, et confidunt, quod justitiae vestrae judicio repulsis adversariorum calumniis, sempiterne eis possidendum concedatur.

Quidam probi viri, canonici Engolismensis Ecclesiae ⁜ (161) , nuper adierunt me, rogantes, ut apud [Col. 0388D] majestatem vestram pro ipsis intercederem, et negotium, quod coram vobis exposituri sunt, vestrae clementiae commendarem. Quod ego, timens maximis occupationibus vestris taedio esse aliquandiu recusavi, sed tandem eis instantibus assensi. Dicunt, sicut ab ipsis, ut aestimo, auditura est dignatio vestra, defuncto episcopo suo ⁜ (162) se elegisse, nullo de clero Ecclesiae prorsus excepto ab [Col. 0389A] unanimi electione, assensu ut canones praecipiunt honoratorum, et totius populi, idoneam omnino ad officium episcopale personam, praecentorem ipsius Ecclesiae ⁜ (163) . Electionem, juxta quod ab eis accepi, tam communem, tam concordem, Burdegalensi metropolitano ⁜ (164) dicunt se canonice obtulisse, ab eo canonice confirmatam esse; diem consecrandi ab ipso datam, se ad diem constitutam cum electo suo, et metropolitanus promiserat, consecrando venisse, sed consecratorem non invenisse. Quibus de causis praesentiam suam subtraxerit, cur promissa non impleverit, nec ab eo acceperunt, et mihi se adhuc ignorare dixerunt. Provideat ergo, si placet, quod et absque meis litteris faceret, apostolica vestra sublimitas laboranti hac occasione [Col. 0389B] Ecclesiae, ut sicut vices illius geritis, qui apostolus gentium a Deo factus est, et cui sollicitudo omnium Ecclesiarum imposita est, ita huic Ecclesiae sollicitudo vestra non desit, ut si electio bene acta est, a vobis confirmetur, et Ecclesia illa, quae de membris unicae columbae, hoc est, universalis Ecclesiae est, de qua dicitur: Una est columba mea, una est perfecta mea (Cant. VI) , data sibi a Deo, et a vobis pace laetetur. Haec sub conditione protuli, quia nec de electo, nec de electione testis esse potui. Unum tamen absque omni pene conditione profero, non videri mihi Burdegalensis metropolitani in hac Engolismensi electione gressus rectos, oculum simplicem, sed magis in ea quaerere quae sunt mercenarii quam pastoris, quae sua sunt quam [Col. 0389C] quae Jesu Christi. Et, ut filiali praesumptione loquar, et quae ab universis pene partium illarum et nostrarum dicuntur, vobis ut Patri nota faciam, vult, aiunt, Burdegalensis ita sibi subdere Engolismam, sicut subdidit Kantonas ⁜ (165) , ut in Ecclesiis illis, non tam habeat episcopos quam ministros, non tam praesules quam sibi in omnibus obsequentes. Hoc est aiunt, ejus propositum, haec intentio, haec in istis religio, ut expensis propriis parcat, et suffraganeis episcopis, ut capellanis utens, non suum, sed eorum penus exhauriat. Haec, Pater, vobis breviter initimavi, ne possent vos in hac parte fallere animi sub vulpe latentes, quia, et virum Dei, qui venerat de Juda, falsus propheta fefellit (III Reg. XIII) , et ipsi magno prophetae, et regi David Siba servus Miphiboseth filii Jonathae mentiendo subrepsit (II Reg. XVI) . Et licet ego non satis, ut nostis, diligam hominem illum, absit, tamen, absit, inquam, ut in conspectu Dei, et vestro, contra veritatem conscientiae meae, culpem vel praedicem hominem ullum!

[Col. 0390A] Laetatus sum in his quae dicta sunt mihi (Psal. CXXI) , quia inspiratus ab eo qui spirat ubi vult, jam cum quibusdam aliis cantare incipis: In domum Domini ibimus. Repletum est gaudio os meum, et lingua mea exsultatione (ibid.) ; quoniam cum mundanis commodis undique circumfluxus florere videaris, jam quasi aridum mundum cum flore contemnere incipis. Ago inde gratias Deo, age et tu, sine quo nec istud, nec aliquid boni agere praevales, quia omne datum optimum, et omne donum perfectum est, descendens a Patre luminum (Jac. I) , etc., ut Joannes Baptista ait: Non potest homo habere [Col. 0390B] quidquam, nisi sit ei datum de coelo (Joan. III) , utque Dominus ipse: Nemo potest venire ad me, nisi Pater, qui misit me, traxerit eum (Joan. VI) . Felix ergo tu, si tamen perstiteris, quem Pater trahit, quem Filius suscipit, cui hanc, de qua gaudeo, voluntatem Spiritus Dei inspirat. Festina igitur, charissime, veni ad invitantem te, Salvatotorem tuum; audi salvatricem vocem ejus qua tibi cunctisque loquitur: Venite ad me, omnes qui laboratis, et onerati estis (Matth. I) . Audi et illam quae sequitur: Tollite jugum meum super vos (ibid.) . Recordare et matris sapientiae, materna voce filium admonentis: Fili, ne tardes converti ad Dominum, et ne differas de die in diem (Eccli. V) . Time et quod subditur: Nescis quid superventura pariat dies (Prov. 27) . Furare diabolo thesaurum sancti desiderii tui, ne forte (quod absit) tibi contingat quod ait Veritas de quibusdam: Deinde venit diabolus, et tollit verbum de corde eorum, ne credentes salvi fiant (Luc. VIII) . Nihil enim tantum Deo placet, nihil tantum diabolo displicet quam bona voluntas: imo, ut verius loquar, nihil Deo placet, nihil diabolo displicet, nisi bona voluntas. Ex qua inter alia, quae ab ea dirivantur bona, procedit contemptus temporalium, amor aeternorum. Ea de causa non est tuta dilatio tibi, ne forte, si nimium procrastinaveris, invidus Satanas sancto ad Deum itineri tuo impedimenti alicujus obicem ponat, et gressus tuos, ne implere possis bonum quod inchoasti, retardet. Fecit hoc [Col. 0390D] de multis, quos nominare, si litterarum brevitas pateretur, possem. Addat tibi stimulos veniendi venerabilis ille, et cum honore nominandus, domnus Stephanus, Aeduensis episcopus, avunculus, ut audio, tuus, qui spretis parentibus, nobilitate, fastu, divitiis, ipsis etiam episcopalibus infulis abjectis, pauperem Christum pauper secutus est, et in sancta devotione toto mentis affectu perdurans, atque inter manus meas extremum Deo spiritum reddens, [Col. 0391A] cum veneratione tanto sacerdoti congrua, tam a me quam a fratribus Cluniaci conditus est. Sequere igitur ejus vestigia, qui cum, ut nosti, praedicabilis homo sapientiae esset, nequaquam sibi ac saluti suae prae caeteris monasteriis Cluniacum elegisset, nisi magis sibi expedire vidisset. Veni et imple locum defuncti, quia paratus sum non minore te affectu quam ipsum suscipere, non minus tibi et saluti tuae in omnibus providere. Nec solum te, sed insuper quotquot tecum spiritu Dei tractos adducere volueris, suscipere, diligere, amplecti, fovere. Decet te ad hoc summo conamine niti, ut non solus, si potueris, sed cum aliorum lucro ad Deum venias, nec in conspectu Domini Dei tui vacuus appareas, quatenus et pro his, quos adduxeris, multiplicius [Col. 0391B] coroneris, quia oportet, sicut Joannes in Apocalypsi sua ait, ut qui audit dicat: Veni (Apoc. XXII) .

Legi nuper litteras tuas, charissime frater, in quibus adverti magnum inter te, aliosque pene omnes tui ordinis chaos esse firmatum, longe te ab illorum studiis esse divisum. Nam cum, ut dictum est, illorum fere omnium corda, omnium verba, omnium scripta, ea quae mundi sunt, sapiant, cor tuum, lingua tua, litterae tuae longe diversa sapere, [Col. 0391C] et sentire videntur. Indicant hoc illae, quas, ut praefatus sum, mihi pridem misisti, quae (ut quod verum est fatear) nil mortale sonabant, nil eorum quae in frequentissimis aliorum litteris legere soleo praetendebant. Non erat in eis quaestio de questu, non mentio de causis, non de damnis deploratio, non de lucris exsultatio. Quidquid in illis a primo apice usque ad ultimum legere potui totum aut tibi commissorum paternam curam, aut quaestiones de scripturis, aut de bonis ad meliora, gratia divini spiritus tibi collatum proficiendi appetitum sonabant. Hanc quippe sententiarum petitionem in litteris [Col. 0392A] illis distinctam agnovi. Primo enim rogasti, ut fratres de Charitate, qui tecum erant, quique veram philosophiam, hoc est, Cluniacensem disciplinam, sic enim philosophiam interpretatus (es), filiis tuis tradiderant, in monasterio tuo esse, et vices tuas illic exsequi concederem. Secundo quaesisti cur unctio infirmorum sola, et hoc apud Cluniacum solummodo, reiteretur, et qualiter somnium Joseph, quo se a sole, et luna et stellis undecim adorari (Gen. XXXVII) , hoc est a patre, et matre, et undecim fratribus somniaverat, verum sit, cum mater jam ante principatum ejus defuncta, eum cum fratribus non adoraverit. Tertio postulasti ut consolatoria verba in epistola a me tibi mittenda, vel adderem vel intersererem, ac talia, quae inter tot Hierosolymitani [Col. 0392B] itineris, quod jam Deo vovisti, discrimina de proximo impendentia, ferrent forte praesidium, ac inter amaros casus dulce terra marique solatium. Et ego quidem non sum tanti, ut ad tanta sufficere, ac de tantis tibi me posse congrua satisfacere credam. Quia tamen laudabili ac devoto studio tuo, maxime vero religiosa vita, et fama tua; non nunc primum valde delector, facio hoc, ut possum, quia ut postulasti non possum. Et primo plane capitulo precum tuarum, jam plus factis quam verbis respondi, quia, cuncta quae de monachis supra scriptis rogaveras, concessi. Esset ergo superfluum, re jam concessa verbis diutius immorari.

Unde ad unctionis propositae quaestionem sermo [Col. 0392C] procedat, et cur apud Cluniacum plusquam semel sacro infirmi oleo inungantur ⁜ (167) , ostendat. Arbitror autem quod qui unctionem infirmorum iterandam non esse, aut cogitat, aut dicit, causam hanc sibi ipsi objicit, cum unctio baptismatis, cum unctio confirmationis, cum unctio sacerdotalis, cum unctio pontificalis, cum unctio ecclesiarium, cum unctio ecclesiasticorum vasorum, simplex sit, cum nullo deinceps tempore iteretur, qua ratione sola infirmorum unctio, non solum apud quosdam gemiminatur, sed insuper quibusdam infirmis frequenter per diversa tempora in morbum recidentibus nullo [Col. 0393A] servato numero datur? Qui hoc cogitat, vel qui hoc objicit, attendat non solum unctionum illarum simplicitatem, sed (quod majus est) ipsius simplicitatis scrutetur et intelligat rationem. Utquid enim jam baptizatus inungitur, nisi ut jam collata, non conferenda baptizato per Spiritum Dei peccatorum remissio demonstretur? Hoc, quia semel factum sufficit, quia semel remissa peccata simplex sacri chrismatis unctio ostendit, iterandum esse, nulla ratio persuadet. Sed cur et illa, quae ab episcopis fit, confirmationis unctio non iteratur? Non iteratur plane, hac ratione, quia semel Christianus, post baptismum armis Spiritus Dei per illam unctionem advocati contra Satanae mundique bella munitus, alio rursum spiritu, vel aliis armis illa [Col. 0393B] simplici unctione muniri non posse monstratur. Et potest quidem segnitie propria, ab hoste his armis depositis vinci, potest et eisdem resumptis iterum hostem vincere, nec tamen ea de causa unica unctio iteranda est, quia quotiescumque hostem superat, non per alium, et alium spiritum, sed per eumdem Spiritum sanctum hoc fieri, simplicitate sua unctio sacra designat. Sed cur non iteratur et illa, qua sacerdoti coelestia sacrificia sacraturo et tractaturo manus inunguntur, illaque qua pontificis caput dum ordinatur, largiore chrismatis inundatione perfunditur? Sed nulla est causa hoc rursum agendi, nulla ratio sacerdoti vel pontifici, iterum manus vel caput ungendi. Sacramentum enim, quod semel a Spiritu Dei accipiunt, etiam judicio Ecclesiae ab [Col. 0393C] officio suspensi vel depositi, nullo pacto perdere, nulla ratione amittere possunt. Indicat hoc ipse communis et publicus Ecclesiae usus, quae nec presbyteros post quantumlibet prolixum degradationis tempus officio restituens, iterum consecrat, nec in episcopis de primis sedibus ad alias quandoque translatis unctionis sacramenta iterat. Eadem fere, et de ipsarum rerum insensibilium unctione ratio redditur, quia nec corporalis Ecclesiarum fabrica, nec sacrorum vasorum praeparatio, bina vel terna unctione indiget: quae semel pontificali officio Spiritus Dei benedictione congrua, ac semper dum illa manserint mansura, replet. His de causis, in Dei Ecclesia nulla jam dictarum unctionum unctio iteratur. [Col. 0393D] At de infirmis, alia lex, alia de illorum frequenti unctione ratio demonstratur. Iterari enim, prout mihi videtur, necesse est infirmorum unctionem, quia iterari necessarium est peccatorum, propter quam illa fit unctio, remissionem. Istud indicant et ipsa verba hoc praecipientis Apostoli: Infirmatur, ait, quis in vobis? inducat presbyteros Ecclesiae, et orent super eum, ungentes eum oleo in nomine Domini (Jac. V) . Ac sequitur: Et oratio fidei salvabit infirmum, et allevabit eum Dominus, et si in peccatis sit, dimittentur [remittentur] ei (ibid.) .

Cum igitur certum sit causam unctionis hanc esse ut oratio fidei salvet infirmum, ut allevet eum Dominus, ut si in peccatis sit, dimittantur ei, cur non iterabitur unctio, praecedente unctionis causa? [Col. 0394A] Nam si aeger post semel redditam sanitatem, nunquam deinceps in morbum incideret, si nunquam post primam unctionem in peccata corrueret, fateor quod nunquam deinceps unctionem jam dictam iterari fas esset. Quod si rursum infirmatus fuerit, si rursum peccaverit, quae ratio ut rursum ei alleviatur, ut rursum ei peccata dimittantur, denuo eum inungi prohibebit? Nonne et Apostolus hoc se indicat velle, ut quoties quis infirmatus fuerit, toties inungatur? Nam quid aliud sonant verba illa illius: Infirmatur quis in vobis? inducat presbyteros Ecclesiae. Non enim, ait, infirmatur quis in vobis semel, aut infirmatur quis in vobis inducat presbyteros Ecclesiae semel; sed nulla mentione unius, binae, vel ternae unctionis facta, jubet nullo praefixo numero, induci ad aegrum [Col. 0394B] presbyteros Ecclesiae, fidei orationem fieri, ad allevationem et peccatorum remissionem eum oleo sacro inungi. Non igitur mihi videtur dicendum esse quod Apostolus non dixit addendum esse quod ipse non scripsit, sentiendum quod ipse, ut verba ejus indicant, non sensit. Non videtur plane in illis suis verbis Apostolum, vel sensisse, vel fieri praecepisse simplicem unctionem, cum sciret non tantum semel in varios morbos homines incidere, sed et frequenter in eosdem, vel diversos post adeptam sospitatem recidere, cum nosset, prioribus dimissis peccatis, iterum et iterum, ac multoties, miseros mortales peccare. Nam ejusdem, de quo loquor, apostoli, id est Jacobi, verba sunt. In multis offendimus omnes (Jac. III) . Qui ergo prioribus morbis ac peccatis medicinalem [Col. 0394C] unctionem providit, nunquid eam sequentibus morbis ac peccatis negavit? Non est plane haec apostolica fides, non est haec apostolica praedicatio, ut vel aegro congrua miseratio, vel poenitenti peccatorum negetur absolutio. Haec vero absolutio, quamvis saepissime sine cujuslibet unctionis sacramento, tam in aegris quam in sanis ecclesiastico ministerio fiat, non debet tamen aegris cum absolutione unctio sacra subtrahi, quibus juxta intellectum supra scriptum, quotiescunque infirmantur, eam jam dictus apostolus jubet impendi. Nam et haec sola in toto Novi Testamenti canone invenitur, non more aliarum unctionum a Veteri Testamento mutuata, sed jam in tempore gratiae, apostolica suasione et imperio [Col. 0394D] instituta. Unde, quia non in umbra veteris, sed in veritate novi Evangelii, haec institutio facta est, non alio et alio modo interpretanda, sed sicut tradita, nullis involucris tecta, nullis allegoricis signis velata, a fidelibus intelligenda et observanda est.

Jam ad somnium Joseph, quod proposuisti, stylus accedat, super quo mirari te dicis, quod non sic ad litteram sit impletum, quomodo a patre est interpretatum. Nam cum Joseph in somnis viderit se a sole, et luna et stellis undecim adorari, ac pater referentem increpans dixerit se sole, matrem luna, undecim fratres undecim stellis signari, adoratus sit quidem Joseph ab undecim fratribus, non tamen, quia jam ante principatum ejus defuncta fuerat, etiam a matre. Ad quod ego cito respondeo, quia [Col. 0395A] nec a patre. Nusquam enim hoc legitur. Sed nec benignum, et in sacris litteris laudatum virum decebat, ut a tanto tamque semper sibi dulcissimo patre se adorari permitteret, cum magis pater a filio, jure divino atque humano honorandus esset. Nec ideo tamen dici potest, vel somnium falsum fuisse, vel falso Jacob illud interpretatum esse. Licet enim eum non adoraverit pater, paterna hoc dignitate prohibente; licet non adoraverit mater, morte intercedente; licet, inquam, non adoraverint eum personaliter, adoraverunt tamen, ut a Patribus dictum est, in integra domo vel progenie sua, quae illum tota adoravit universaliter. Et ne talis propositae quaestionis solutio vim inferre litterae videatur, producatur de eodem in quo haec scripta sunt Genesi [Col. 0395B] libro clarissimum absque aliquo obscuritatis nubilo exemplum. Nonne haec verba sunt patriarchae Isaac, loquentis Jacob filio suo; Esto, ait, dominus fratrum tuorum, et incurventur ante te filii matris tuae. Dominum tuum illum constitui: et omnes fratres ejus servituti illius subjugavi (Gen. XXVII) . Nunquid aliquando personaliter Jacob Esau dominatus est? Nunquid aliquando personaliter Esau fratri Jacob subjectus est? Nunquid aliquando personaliter ante eum incurvatus est? Relege sacrum illud volumen, et nusquam hoc contigisse, nusquam ab Esau personaliter Jacob adoratum invenies. Imo econverso tibi legenti occurret, Jacob revertenti de Mesopotamia cum uxoribus et filiis et gregibus Esau occurrisse, ipsumque [Col. 0395C] Esau Jacob suppliciter adorasse. Sic enim scriptum est: Et ipse, id est Jacob, progrediens, adoravit pronus in terram septies, donec appropinquaret frater ejus (Gen. XXXIII) . Quomodo ergo manebit prophetia jam dicta: Dominum tuum illum constitui? Quomodo manebit: Et omnes fratres ejus servituti illius subjugavi? Quomodo manebit: Et incurventur ante te filii matris tuae? Non enim aliquando, ut praemisi, Jacob fratri suo Esau dominatus est, vel aliquando Esau ante eum incurvatus est, sed e contrario quando idem Jacob pronus in terram septies adoravit, utique coram fratre suo incurvatus est. Non enim nisi incurvatus in terram septies prosterni, non plane nisi incurvatus, adorare fratrem potuisset. Quid ergo? Falsane tanti patriarchae prophetia credetur? [Col. 0395D] Videsne quam caute incedendum sit per tot angustas semitas eloquiorum Dei? Similia quippe huic obscuritati saepe contingunt, quae, nisi lector prudenter caverit, offenso ad lapidem pede saepe procumbet. Sic et de arcto propositae quaestionis loco, non erit qua exeas, nisi te non ad ipsum Esau, sed ad progeniem ejus convertas. Non enim per seipsum fratri Jacob servivit, non per seipsum ante eum incurvatus est; sed vere in posteris suis, hoc est, in gente Idumaeorum, posteritati Jacob, hoc est, Judaeis, aliquanto tempore subjectus est. Subjectos vero veros aliquando fuisse Idumaeos Judaeis docet ipsa excussio servitutis. Quam excussionem etiam jam dictus Isaac flenti Esau praedixerat: Tempus, ait, veniet, ut excutias et solvas jugum ejus de cervicibus [Col. 0396A] tuis (I Gen. XXVII) . Hoc tunc impletum esse liber Malachim indicat, cum dicit: In diebus illis recessit Edom, ne esset sub Juda (IV Reg. VIII) . Sicut ergo Esau fratri suo Jacob, non in persona propria, sed in successione generis sui servivit, sicut non personam propriam, sed genus proprium; non ante Jacob, sed ante Judaeos ejus posteros incurvavit; sic non in persona propria, sed in progenie sua, Jacob pater, et Rachel mater Joseph filium adoravit. Possem similia huic exemplo exempla alia proponere, si non crederem istud unum posse sufficere. Sed quia, ut credo, istud, unum plene illud ad quod firmandum assumptum fuerat, roborat, ad ea quae restant, sermo procedat.

Quod igitur aliquid vel interseri, vel addi epistolae [Col. 0396B] voluisti, unde robustior, et ad tolerandos terra marique Hierosolymitanae viae labores promptior esses, nescio quid aliud congruentius proponere, nescio quid vehementius ad vires animi reparandas suggerere possim, quam propriae testimonium conscientiae. Haec enim semper consolatur sanctos in omni tribulatione sua, haec reddit eos constantes in omnibus laboribus suis, haec reddit eos victores in universis congressibus suis. Recolunt enim Christum suum dixisse, et certissimam humanis operibus regulam praefixisse, cum per Evangelium suum locutus est: Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Luc. II) . Unde si oculus tuus, charissime, in hoc negotio simplex est, si intentio [Col. 0396C] tua in hoc itinere pura et sincera est, Veritate, ut audisti, hoc affirmante, totum corpus tuum, hoc est omnia opera, omnes labores, omnes in hoc itinere sudores tui lucidi, non tenebrosi erunt. Credo autem, et ex praeteritae vitae tuae optima fama conjicio, isto oculo te tam laboriosum iter agressum, ut quia Salvatoris tui in hac adhuc vita corporali praesentia cares, eum saltem in sacris illis locis, in quibus natus, conversatus, passus, mortuus ac sepultus est: de quibus resurrexit, de quibus in coelo ascendit, sanctis animi affectibus contempleris. Arbitror plane hac de causa de ultimis Occidentis notri partibus, ignotas tibi adhuc Orientis plagas intrepide te adire, corpus laboribus, vitam periculis cunctis exposuisse, ut in Nazareth Christi conceptum, [Col. 0396D] in Bethlehem ortum, in sepulcro triduanam sepulturam, in singulis redemptionis humanae locis, ipsum Redemptorem beatis, ut dictum est, fidei oculis intuearis. Adorabis in loco, ubi etiam corporaliter, juxta prophetiam steterunt pedes ejus (Psal. CXXXI) , nec dissimili affectu, imo certiore fide, ut evangelicae mulieres, Domini dilectrices, Salvatorem aeterna Patris majestati in coelis assidentem in ejus sepulcro, pio affectu scrutaberis. Non minoris, ut aestimo, pretii apud benignum cordium inspectorem, et justum sanctorum affectuum judicem, ad tam remotas mundi partes erit tua peregrinatio, quam jam dictarum mulierum vel discipulorum, ad Christi sepulcrum de proximo venientium, visitatio. Currebant illi de proximis latibulis ad quae [Col. 0397A] confugerant, ad salutarem nuper sepulti Domini specum: curris tu per terrae marisque discrimina ad idem ad quod illi spelaeum. Puto quod cursus prolixior, via laboriosor, affectus non inferior, etsi non majorem, saltem parem salvo apostolico privilegio promerebitur mercedem. Quod ut contingere possit, oculus ille, de quo praefatus sum, quo cuncta opera mortalium vel lucida vel tenebrosa sunt, summopere tibi purgandus est, ne levitas, instabilitas, curiositas, quae frequenter se hujusmodi discursibus immergunt, nisu quolibet illum obscurare, illum obnubilare praevaleant. Cavendum est ne de spoliis forte vincendorum hostium spes lucri subintret, et servum Dei, postposita commissarum animarum cura huc illucque non jam devotio, sed avaritia vagari [Col. 0397B] compellat. Videndum est ne vanae laudis amor praecordia tangat, et militarem se ac bellicosum, contra propositum et ordinem, monachus et abbas ostentet. Ab his et similibus oculus mentis purgandus est ne forte, dum ea quae facimus, qua de causa fiant subtiliter discutere negligimus oculus noster nobis pro luce tenebras ingerat, et totum corpus nostrum tenebrosum fiat. Timendum est ne lampas nostra, dum plena oleo aestimatur, veniente Sponso vacua appareat, et nos a nuptiis felicibus et aeternis excludat. Stultus est, et vere fatua virgo, qui quod aedificat destruit, qui fructus quos collegerat spargit, qui fruges, quibus aeterna, ne deficiat, pascitur vita, jam in arca congregatas, ventis furentibus et undique irruentibus prodit. Hoc faciunt superbiae, [Col. 0397C] hoc vanae gloriae, hoc avaritiae sectatores, quibus de collectis vitae necessariis, nihil imposterum residui esse potest, dum aut ea ventus vanae gloriae per aera dissipat, aut avaritia, ne vel sibi vel cuiquam prodesse possint, manu adunca in imis terrae visceribus occultat. Sed absit ut hoc de sanctitate tua, mi charissime, suspicer, quem nec lucri nec gloriae, nec levitatis, [Col. 0398A] Dei tantum causa, hoc tam sanctum iter arripuisse confido. Nam valde absurdum est, vel suspicari, ut tu, qui jam a multo tempore sacris jejuniis, multis vigiliis, variis carnis cruciatibus te ipsum torquens, Deo cum Propheta dicere potes: Propter te morte afficimur tota die (Psal. XLIV) , tantos tantoque tempore partos labores, vilissimo vanitatis commercio, stultissime perire permittas. Sed quia ipse hoc voluisti, quia hoc ipse rogasti, ad memoriam charissimi mei, quae tam fructuoso itineri possent prodesse vel obesse, monstravi. Sit igitur hic finis epistolae, ut tu tibi ipsi labores tuos sapienter conserves, et me, qui bonorum virorum adjutoriis non parum egeo, bonis tuis, sudoribus tuis, sanctis maxime ad sepulchrum Domini orationibus tuis, studiose, [Col. 0398B] quod valde precor et postulo, adjuves.

Placuit sanctitati vestrae humilitatem meam consulere quid mihi super electione fratris Heinrici filii vestri videretur ⁜ (168) , utrum eidem assensum praebere deberetis, an non. At vos quidem plenus spiritu consilii et timoris Dei, meo super hoc consilio non egetis, nec necesse vobis est ab aliquo talium qualis ego sum mutuare, quod ex collata vobis a Deo gratia, aliis affluenter et nostris soletis accommodare. Quia tamen quid inde sentiam, audire [Col. 0398C] vultis, breviter dico. Si vitae meritum quaeritur, magnum est. Quomodo enim non magnum est, cum de tanto tantillum se fecerit, cum regii sanguinis, ut sic loquar, superbiam, tam robustae humilitatis pede calcaverit, cum luxus, et pleno cornu fluentes mundi delicias, tormentis innumeris et mille mortibus commutaverit, cum undique arridentem [Col. 0399A] mundum irriserit, cum abnegans semetipsum et tollens crucem suam, Christum morientem secutus fuerit? Si concors electio, de clero vel populo Belvacensi nec unus dissentire dicitur. Si metropolitani, et coepiscoporum assensus, etiam universorum preces vobis, ut comperi, pro confirmando tam sacro opere, frequenter oblatae sunt. Si insuper domini papae voluntas, quantum hoc ei placuit [placeat], ipsius epistola domino Remensi, ut audivi, directa, testatur. Quid ergo restat, vir venerande, nisi ut voluntati Dei, quae tot indiciis se declarare videtur, vestram subjiciatis, nec ultra Ecclesiam illam laborare, aut in eundo vel redeundo, sua frustra expendere permittatis? Quod si de scientia veluti minus talia experti diffiditis, potens est [Col. 0399B] Deus, qui ei jam dedit magna, etiam praestare majora. Unde inquantum cernere datur, non est ultra procrastinandum, non est ultra differendum; sed cum ad vos magnae partium vestrarum personae, quae, ut mihi relatum est, hac de causa in proximo venturae sunt, venerint, eos alacriter suscipite, benigne audite, et tam diuturnum desiderium eorum, toties et toties repetitam postulationem ipsorum, causa ejus qui in bonis desiderium suorum, celeriter, quia sic justum est, adimplete.

Parcat vobis omnipotens Deus! Quid est quod fecistis? Sepultum hominem revocastis ad homines, [Col. 0400A] et consilio vestro, cui nimium creditum est, expositus sum, et repositus in terribile curarum pelagus, ut me iterum honoris altitudo resorbeat. Nescivi, anima mea conturbavit me, propter quadrigas Aminadab, quas suscepi regendas, regi, non regere opus habens. Manus meas miserunt ad fortia: opus esset fortitudine. Speculator domui Israel factus sum: opus esset prudentia. Sapientibus et insipientibus debitor factus sum: opus esset justitia. Praedicatur populo Dei datus sum: opus esset temperantia, ne forte cum aliis praedicavero, reprobus (quod absit!) inveniar. Sed quae sunt ista, et quis sum ego? Vel ubi ista, et ubi ego? Domine Pater, et Deus vitae meae, imperfectum meum viderunt oculi tui. Domine, vim passus sum, responde pro [Col. 0400B] me, quia sola obedientia coegit me, sine qua, juxta virum sanctum ( Gregor. ) infidelis quisque esse convincitur, etiam si fidelis esse videatur. Et quia nemo majori fiducia utitur, quam qui ex affectu diligit, nunc vos quasi portionem animae meae convenio, deponens apud vos familiarem, et dolentem querelam. Quid vobis visum est, ut litteris vestris ad dominum abbatem missis, faceretis stultitiam meam elevari super candelabrum? Credidisti quidem, Domine, propter quod locutus es, nec fallere, nec falli voluisti, sed non evasisti secundum. Verumtamen quoquo modo factum sit, et quaquaversum vertat exitum rei Dominus Deus noster, ego vester sum, et ad vestrum servitium, si dignamini, praeparatus. Me accipite in servum, in amicum, in filium, [Col. 0400C] et illi sanctae multitudini, cui Deo auctore praeestis, specialem et uterinum monachum, ne dicam episcopum, sempiterno foedere sociate.

[Col. 0399D] Scripsi semel, scripsi secundo semel scribenti, secundo non scribenti. Miratus sum nihil a vobis rescriptum meae primae epistolae, nihil secundae. Causam cogitanti, nulla praeter unam occurrere potuit. Si quaeritis quam aestimem, respondeo non invenisse [Col. 0400C] vos ad objecta responsum. Quae si est, restabat unum, hoc est, confiteri reatum. Inde saltem rescribendi materia esset, inde mihi vestra loqui epistola posset. Confiteor culpam, postulo veniam. Et ut jam serio aliquid agam, bonum est ne [Col. 0400D] differatis ultra venire ad nos, libenter paratos videre vos. Nec obstet itineri vestro querela mea, quia, ut ait Salomon, est regressio ad amicum. Exspectabo ego, aut Cluniaci, aut circa, vel in Natale Domini, aut in ejus Epiphania, adventum vestrum, [Col. 0401A] facturus quae dixeritis ad votum vestrum.

Utinam sicut praesentem epistolam, ita vobis mentem meam mittere possem! Sine dubio tunc clarissime legeritis quid in corde meo de amore vestro digitus Dei scripserit, quid meis impresserit medullis. Quid ergo? Incipio me iterum apud vos commendare? Absit! Jam pridem conglutinata est anima mea animae vestrae, et de personis imparibus pares animos fecit parilitas charitatis. Quid enim meae humilitati cum vestra sublimitate, si non inclinasset [Col. 0401B] dignatio dignitatem? Ex tunc factum est ut utrinque permiscerentur, et mea humilitas, et sublimitas vestra, ut nec ego sine vobis humilis, nec vos sine me sublimis esse possetis. Haec dico, quia Nicolaus meus, imo et vester, in spiritu vehementi commotus, commovit me, asserens se vidisse epistolam nostram directam ad vos, in qua voces amaritudinis claudebantur. Credite amanti, quia nec in corde meo ortum est, nec ab ore meo extortum est quod aures vestrae beatitudinis exasperaret. Multitudo negotiorum in culpa est, quia, dum scriptores nostri bene retinent sensum nostrum, ultra modum acuunt stylum suum, nec videre possunt quae scribi praecepi. Parcite hac vice, quia quidquid de aliis sit, vestras videbo, et non credam nisi oculis [Col. 0401C] et auribus meis. Caetera vobis communis iste filius planius et plenius viva referet voce. Ipsum tanquam me audietis, qui vos diligit non verbo, neque lingua, sed opere et veritate. Salutate nobis sanctam illam multitudinem vestram, et orate ut orent pro puero suo.

Quid dicam? Loqui soleo: sed nunc mutus factus sum. Unde hoc? Quia litterae vestrae, quae me eloquentem facere debuerant, mutum fecerunt. Quare? [Col. 0401D] Tanta in illis licet brevibus legi, ut si ad respondendum me effundere conarer, magis taciturnus quam loquax viderer. Sed gravi homini, sed religioso loquor. Agendum est ergo, prout gravitas postulat, prout religio, etsi non mea, tamen vestra efflagitat. Quid enim? Nonne verum est quod dico? Brevis est epistola; sed multa respondendi materia. Fer, rogo, insulsum, si quid secus dixero quam oporteat. Verae enim amicitiae est, non solum falsa amici suscipere, sed et insulsa aut condire, aut tolerare. Accepi, ut dixi, ex parte tua litteras, litteras singulares, litteras amorem dulcissimum et honorem, plusquam mihi debitum, praetendentes. Reverentissimum me dicis, Patrem nominas, amicum charissimum appellas. Gaudeo ad ista, sed salva veritate, [Col. 0402A] quae ex Christo in te defluxit, duo praecedentia nescio, tertium agnosco. Nam reverentissimum me esse ignoro, Patrem quantum ad te me esse nego, amicum et charissimum tuum me non solum ore profiteor, sed et corde agnosco. Ut enim de reverentissimi et amici charissimi nominibus taceam, quorum, ut dixi, alterum nescio, alterum agnosco, de Patris interim nomine hoc tibi, reverende frater, scribo: quod singularis suo tempore, et praeclarissimus religionis flos, domnus Guido prior Carthusiensis, mihi quondam scripsit. Scribebam ei frequenter, et saepe cum eo, vel verbis ad invicem collatis, vel litteris familiaribus delectabar, et eum in epistolis meis Patrem nominabam. Toleravit hoc primum, putans me finem facturum scribendi. At [Col. 0402B] postquam me persistere vidit, et frequentibus litteris Patris nomen iterare, in haec verba sanctus ille tandem prorumpit. Scripsit namque mihi epistolam, in quam inter caetera hoc inseruit: Unde petimus per eam, qua in nos indignos vestra servent viscera, dilectionem, ut quando nostrae exiguitati vestra scribere dignatur serenitas, ita de propria cogitetis aedificatione, ut infirmitatem nostram periculosa non infletis elatione. Ac statim: Et illud, inquit, prae omnibus ac super omnia quae sumus, et defixis in terram genibus obsecramus, ne utilitatem nostram Patris nomine dignam ulterius aestimetis. Satis et super satis est, si frater, si amicus, si filius appelletur qui nec servi nomine dignus habetur. Scripsit hoc ille mihi, scribo et ego hoc idem tibi. Sufficit, et [Col. 0402C] multum sufficit, si fratris, si amici, si chari, vel charissimi nomine de te, vel apud te glorier, vel si quid tale aut te decet mittere, aut me decet suscipere. Hoc de praemissa salutatione. Sed quid de sequentibus? Utinam, inquis, sicut praesentem epistolam, ita vobis mentem meam mittere possem. Et statim: Sine dubio tunc clarissime legeretis, quid in corde meo de amore vestro digitus Dei scripserit, quid meis impresserit medullis. Vere haec verba salvo majoris mysterii sacramento, sicut unguentum in capite, quod descendit de barba Aaron in oram vestimenti ejus (Psal. CXXXII) . Vere ista sicut ros Hermon, qui descendit in montem Sion (ibid.) . Vere etiam sic stillant montes dulcedinem, et colles fluunt [Col. 0402D] lac et mel (Joel. III) . Nec mireris quia tam sollicite attendo, et teneo verba tua. Non enim a qualicunque ore prolata scio, sed ab illius, qui loqui non novit, nisi de corde puro et conscientia bona, et amore non ficto. Novi hoc, inquam, ego, novit et mecum orbis non esse te de illorum numero, qui juxta Psalmum, Vana locuti ad proximum suum (Psal. XI) : Non esse te de illis, quorum labia dolosa in corde et corde locuti sunt (ibid.) . Idcirco quotiescunque placet sanctitati vestrae scribere mihi, non negligenter, non transitorie, sed studiose, affectuose scripta tua suscipio, lego, amplector. Quis enim non sollicite legeret, non multo cum affectu amplecteretur et ea quae praemisi, et illa quae sequuntur? Jam pridem ait: Conglutinata est anima mea animae [Col. 0403A] vestrae (I Reg. XVIII) , et de personis imparibus pares animos fecit parilitas charitatis. Quid enim meae humilitati cum vestra sublimitate, si non inclinasset dignatio dignitatem? Ex tunc factum est ut utrinque permiscerentur, et mea humilitas et sublimitas vestra, ut nec ego sine vobis humilis, nec vos sine me sublimis esse possetis.

Hujusmodi ergo verba negligenter legenda sunt? Nunquid non debent oculos legentis fixos tenere, cor rapere, animos unire? Videris, mi charissime, qui scripsisti, quid de his sentias. Ego de his aliud sentire non possum, quam quod littera sonat, quam quod a tanto, a tam veraci, a tam sancto homine dictum teneo. Nec, ut ipse dixisti, incipio me iterum apud te commendare. Adhuc juvenes amare in [Col. 0403B] Christo nos coepimus, et jam senes aut fere de amore tam sacro, tam diuturno dubitabimus? Absit! Credite amanti, ut verbis vestris utar, quia nec in corde meo ortum est, nec ab ore meo extortum est, ut de verbis vestris quolibet modo, si tamen serio expromptis, aliquando dubitaverim. Unde quod in his, de quibus agitur, litteris scripsisti, amplector, servo, custodio. Facilius mihi possent auri mille talenta subripi, quam haec quolibet casu a corde avelli. Sed de his satis. De reliquo unde me motum prudentia vestra putavit, hoc fuit. Pro negotio, quod vobis bene notum est, cujusdam Anglici abbatis, continebant litterae vestrae. Quasi, inquiunt, subversum sit judicium, et de orbe perierit justitia, et non sit qui eripiat inopem de manu fortiorum ejus, egenum et [Col. 0403C] pauperem a diripientibus eum (Psal. XXXIV) . Sed si mihi creditis, sciatis prorsus inde me ita motum esse, sicut de se dicit Propheta, licet ego propheta non sim: Ego autem tanquam surdus non audiebam, et sicut mutus non aperiens os suum (Psal. XXXVIII) . Et rursum. Factus sum sicut homo non audiens, et non habens in ore suo redargutiones (ibid.) . Ego quidem in istis offensus non sum. Sed et si offensus essem, multum satisfactum est, quando dixisti: Multitudo negotiorum in culpa est, quia dum scriptores nostri non bene retinent sensum nostrum, ultra modum acuunt stylum suum, nec videre possum quae scribere praecepi. Parcite hac vice, quia quidquid de aliis sit, vestras videbo, et non credam nisi oculis [Col. 0403D] et auribus meis. Parco igitur, et de facili veniam tribuo. Non est apud me, quod humiliter dico, etiam in offensis gravibus, labor gravis, ut ignoscam oranti, dem veniam postulanti. Quod si in gravibus ignoscere labor non est, quanto minor in levibus aut nullis est? De testamento domni Baronis Romani subdiaconi, quod vestrae Clarevallensi et Cisterciensi Ecclesiae, ex his quae apud nos deposuerat, moriens fecisse dicitur, factum est, quod a quibusdam personis, qui sibi hoc ab eo injunctum esse dicebant, mihi scriptum est. Volo tamen vos scire, quia sicut quidam, ut puto, testes veridici astruunt, plus vobis in his contulit gratia Cluniacensis abbatis, quam testamentum Baronis. Scio quidem, nec adeo expers sum divinarum vel humanarum legum, [Col. 0404A] ut nesciam quod per posterius testamentum, et legatum, et fidei commissum, causa mortis rata sunt. Sed lego tamen alibi: Nihil tam juri naturali conveniens est, quam voluntatem domini, volentis rem suam in alium transferre ratam haberi. Hoc ideo dico, quia sicut testes praemissi fatentur, quidquid Cluniaci deposuerat, totum Cluniaco dederat, nisi forte eum recipere contingeret, antequam praesentem vitam finiret. Nolui tamen hoc uti privilegio, sed quod juxta illorum testimonium, meum esse credebam, vobis vestrisque concessi. De electione Gratianopolitana, contra quam nostri Carthusienses agunt, quid sentiam, in ore charissimi mei, vestrique fidelis Nicolai vobis retegendum diligenter reposui. Ipsum audite, et quod ab ore meo vobis [Col. 0404B] retulerit, absque haesitatione vel minima, verum esse credite. Si quae mandanda mente exciderunt, cum memor fuero, charissimo mihi in Christo mandabo. In fine rogo, quantum possum, et supplico, quod jam per quasdam vestri ordinis personas mandavi, ut in hoc tanto sanctorum virorum, qui Cistercii convenerunt, conventu, mei, utique vestri, memoriam faciatis, meque, totumque Cluniacensis congregationis corpus eorum intente orationibus commendetis.

[Col. 0404C] Breves dies hominis sunt. Fugiunt, nec redeunt. Vestigia eorum nulla retrorsum. Labitur miser homo, more fluentis aquae, cum ipsis, et praecipiti cursu, ad finem quem nescit, excurrit. Eapropter non est dissimulandum, sed festinandum, non est periculosa procrastinatio sustinenda, non est mora libera nobis, quia nescit homo, ut Scriptura clamat, quid superventura pariat dies (Prov. XXVII) . Obtemperandum est ei et alibi dicenti: Quodcunque potest manus tua facere, instanter operare (Eccle. IX) . Ad quid istud? Non hoc, venerande et charissime frater, dico, ut te, cujus multiplicia et sancta opera mihi ac mundo nota sunt, velut otiosum ad operandum provocem, vel tarditatis alicujus, ad [Col. 0404D] coelestia et aeterna multis sudoribus festinanti notam imponam. Stultum est enim currentibus in stadio dicere: Currite. Sed non est stultum dicere: Sic currite, ut comprehendatis (I Cor. IX) . Cucurristi hactenus multum, juvante Domino gressus tuos: sed non est cessandum, quousque secura mente dicere audeas, cursum consummavi, fidem servavi (II Tim. IV) . Videor, ut dicitur, docere Minervam. Verum ego Minervam non doceo; sed ut his, quae animo insederunt, perficiendis totam, quam poteris, operam impendas, toto nisu admonere satago. Et ne diu rem protraham, teque plus nimio suspensum teneam, audi quid intendam. Doleo, imo jam ab antiquo dolui, et miseris quibusdam (quod salva bonorum gratia dico) condolui, [Col. 0405A] quod spectaculum facti mundo, et angelis, et hominibus, quod stulti propter Christum, quod infirmi, quod ignobiles, qui usque in hanc horam et esuriunt, et sitiunt, et nudi sunt, et operantur manibus suis, et pene magnum Paulum ex toto sequuntur, quae gravia sunt, faciunt, quae levia, facere nolunt. Audivimus, ait ille quem diligebat Jesus, mandata ipsius. Et mandata ejus gravia non sunt (I Joan. V) . Servas quicunque talis es, gravia Christi mandata, cum jejunas, cum vigilas, cum fatigaris, cum laboras, et non vis levia servare, ut diligas. Propter verba labiorum ejus, custodis vias duras, per eas fortiter gradiendo, et propter verba eorumdem labiorum ejus, non vis custodire viam mollem, per eam leniter et placide incedendo. Castigas [Col. 0405B] corpus tuum, et in servitutem redigis, ne forte reprobus inveniaris, et dulci charitatis lacte vel melle, teipsum refovere nolendo, reprobus fieri non perhorrescis? Quid prodest tormentis teipsum absumere, et ad nullum tormentorum profectum absente charitate proficere? Huic tanto fratrum periculo tu subvenire, huic tam noxio animarum morbo, ut charissime, mederi poteris, si gregem congregationis tuae, imo oves pascuae Christi, quae te post ipsum prae cunctis mortalibus suspiciunt, quae tibi maxime innituntur, corpori societatis nostrae laudabili arte unieris. Mirabere fortassis, quia dixi arte. Sed noli mirari. Profero quod usitatum est: Ars est artium regimen animarum (Gregor. ). Ars, inquam, tibi necessaria est, si hoc [Col. 0405C] opus tam laudabile, tam salutiferum, tam Deo gratum implere volueris. Sed interrogas. Quae? Novit sapientia tua, stultorum esse infinitum numerum; sapientum, finitum et parvum. Nec ignoras alium esse spiritualium oculum, alium carnalium. Recordaris scriptum esse: Animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei (I Cor. II) . Utquid haec dico? Color varius, habitacula diversa, usus dissimiles obviant dilectioni, contraria sunt unitati. Aspicit albus nigrum, et miratur quasi monstrum. Intuetur niger album, et miratur velut informe prodigium. Exasperant mentem aliis assuetam usibus nova instituta, nec facile potest ei placere, quod non consuevit videre. Hoc tamen [Col. 0405D] apud eos, qui vident in facie, et non attendunt quid versetur in mente. Non illa sic intuentur oculi rationabiles, non illa sic contemplantur oculi spirituales. Vident, intelligunt, agnoscunt nihil in servis Dei differre colorem varium, nihil usum diversum, nihil divisa habitacula, cum juxta Apostolum neque circumcisio valeat aliquid, neque praeputium, sed nova creatura (Gal. VI) , et rursus, juxta eumdem: Quia non est Judaeus vel Graecus, non est masculus neque femina, non barbarus et Scytha, non servus et liber, sed omnia et in omnibus Christus (Coloss. III) .

Hoc plane tales vident, intelligunt, agnoscunt. Sed quia non omnes tales sunt, et raro inveniuntur quibus hoc cernere detur, condescendendum est, [Col. 0406A] ut mihi videtur, inferioribus, eisque juxta illum qui ait: Omnibus omnia factus sum, ut omnes lucrifacerem (I Cor. IX) , juxta eorum morem, mos est dispensative gerendus. Non dico ut color uniatur, hoc est ut de albo niger, vel de nigro albus fiat. Non dico ut vel antiqui usus in novos, vel novi transferantur in antiquos. Nihil horum dico, licet hoc ex parte jure dicere possem. Vereor ne si quod inde sentio dicerem, forte, altera parte offensa, et verba in irritum funderem, et quos in invicem placari desidero, verbis non placentibus irritarem. Utatur unusquisque colore, quem elegit; teneat usus, quibus se salva fide et charitate devovit. Uniantur saltem habitacula, sit indifferens diversorum colorum et usuum cohabitatio, nutriatur [Col. 0406B] et provehatur in servis Dei tali arte charitas, perturbetur et expellatur contraria charitati iniquitas. Fiet hoc vel ex toto, vel ex plurima parte, ut arbitror, si quando antiqui ordinis monachi ad novorum fratrum monasteria vel habitacula venerint; ab ecclesia, a claustro, a dormitorio, a refectorio, seu ab officinis reliquis exclusi non fuerint. Auferetur ab advenientis fratris corde scandalum; ori, ne detrahat, imponetur silentium, quando et suscepti et suscipientis commune fuerit habitaculum, vel hospitium. Recedent vetera de ore ejus quae dicere, quae frequentare consueverat. Nunquid ego Judaeus sum? Christianum me esse putabam, et pro ethnico reputor. Monachum me credebam, et ut publicanus abjicior. Concivem me aestimabam, [Col. 0406C] et ut Samaritanus expellor. Vere nunc agnovi, quia non coutuntur Judaei Samaritanis. Et quis potest cuncta similia istis, quae hac de causa prolata sunt, maledica verba referre? Obstruatur igitur tali charitatis obice os loquentium talia, ne dicam iniqua; consulatur infirmis, quorum se medicum Christus dixit (Matth. IX) . Caveatur pusillorum scandalum, timeatur mola asinaria, quae non caventes mergit in profundum maris (Matth. XVIII) . Non timeatur illud, quod nuper apud Claramvallem a quibusdam fratribus mecum inde conferentibus audivi, timere se, ne si advenientes monachi hospites intra claustra sua suscepti fuerint, tam austeritate consuetudinum, quam insolita ciborum [Col. 0406D] asperitate deterriti, inusitata hospitia perhorrescant: ac malint deinceps in talia claustra non ingredi, quam morem tam asperum tolerare. Ad istud ego, quod tunc respondi, adhuc respondeo. Tollatur tantum non ingrediendi scandalum, sit pro more apud vestros constituto hospitium. Sit commune utrisque habitaculum, sit quale aliis apud vos impendi solet obsequium. Sint contenti, qui ingredi voluerint, consuetudine loci quam invenerint. Sequantur in hoc morem apostolicum, sequantur morem discipulorum Christi, quibus ab ipso praecipitur, edentes et bibentes quae apud illos sunt (Luc. X) . Hoc si pati recusaverint, non erit jam quid objiciant, non restabit quid dicant. Non poterunt ultra conqueri, extrudi monachos a monachorum [Col. 0407A] claustris; non poterunt laesam deflere charitatem, vel schisma fratrum claustris apertis, et praeparatis ad suscipiendum habitaculis, deplorare. Et licet hoc dicam, licet claustra vestra ingredientes, contentos, juxta Regulam, consuetudine loci esse debere astruam, sum tamen immemor, nec esse te immemorem, vir venerande, credo, quod in capitulo suscipiendorum hospitum de talibus Regula dicat. Nam post adorationem, post orationem, post lectionem, de susceptis hospitibus subdit: Post haec, omnis ei exhibeatur humanitas. Credo quod haec verba magis aliquid humanitatis exhiberi praecipiunt hospiti quam civi, advenae quam indigenae, peregrino quam colono. Non dixit tamen Regula quod dico, aliquid ei exhibeatur humanitatis, [Col. 0407B] sed omnis ei exhibeatur humanitas. Omnem vero intelligo, non superfluam, sed necessariam; non illam quae quotidiano more impenditur propriis, sed illam quae praeter solitum major jure hospitii impenditur alienis. Unde mihi videtur quod non solum extra manentibus clericis vel laicis, sed et ipsis claustra ingredientibus monachis, modo omnis, quo intellexi, humanitas est exhibenda. Sed quid dixi, non solum clericis et laicis, sed et ipsis monachis? Imo salvo monachi proposito, plusquam clericis, vel laicis, est exhibenda monachis. Si enim jure praeceptum est, operemur bonum ad omnes, maxime autem ad domesticos fidei (Gal. VI) , operandum est bonum ad omnes clericos vel laicos, [Col. 0407C] maxime autem ad ejusdem monastici ordinis domesticos. Praetulit tunc in illis verbis suis Apostolus Judaeis et ethnicis fidei domesticos, id est Christianos, praefero ego a quodam simili, ipsis etiam aliis Christianis monachos.

Non est igitur deterius providendum a monachis, juxta congruam proposito humanitatem, hospiti monacho in claustro, quam hospiti clerico vel laico in exteriore hospitio. Sed non his diu immoror. Habeant tantum monachi quandiu hospites fuerint, monachorum claustra communia; sint contenti, si sic vestris placuerit, vestro quotidiano cibo, ordine, institutis. Ferant, ut dictum est, si ingredi ad vos voluerint, quae apud vos sunt, quae apud vos fiunt, quia si ingredi noluerint, murmurare cessabunt. [Col. 0407D] Si non cessaverunt, ratio eos destituet, charitas pro vobis aget. Praeveni ego, quod non me efferens dico, verba mea operibus, et prius verba coepi facere quam docere. Admisi ante quindecim annos universos vestri ordinis fratres, et recipi praecepi, praeter Cluniacense claustrum, in omnia claustra nostra, nec de albo vel nigro colore simul in locis nostris admisto curavi, nec curantes, cum multi mihi ne id fieret instarent, audivi. Securus ergo ut faciatis moneo, quod jam feci: ut sicut praeter unum, quod praemissum est, loca omnia nostra patent vestris, sic omnia vestra absque discretione pateant nostris. Si hoc factum fuerit, illud majus claustrum, quod exceptum fuerat, caeteris addam, et ut ipsum quoque vestris omnibus aperiatur, [Col. 0408A] praecipiam. Instruatur utraque species fratrum, si non possunt sermone, saltem paulatim frequenti cohabitatione nihil discernendum vario colore, nihil distinguendum diversis usibus, hos inter et illos monachos, quos eadem fides et charitas vere facere debet germanos. Scripsi hoc tibi, mi dilectissime, festinanter, ut festinantius mittere possem, antequam ad diem indictam, quae, sicut audivi, in festo Omnium Sanctorum futura est, quidam abbatum vestri ordinis tecum conveniant, et cum illis inter caetera de hoc meo capitulo tractans, eos in hanc sententiam, quae, sicut aestimo, non solum mea, sed et tua est, adducas, et ut a cunctis vestri ordinis fratribus amodo teneatur, ubique teneatur, ubique promulges. Propone eis [Col. 0408B] verba Domini dicentis: Quaecunque vultis ut faciant vobis homines, et vos eadem facite illis (Matth. VII) . Si volunt ingredi claustra nostra, non prohibeat. Si servitutis debitum ex charitatis mandato ab aliis exigunt, reddant vicem illius exemplo, qui dicit: Non veni ministrari, sed ministrare (Matth. X) . Si sibi serviri volunt, ipsi quoque fratribus, id est Christi membris, deserviant, ut impleant quod dicitur: Ex charitate servite invicem (Gal. V) . Sint omnibus omnia communia, non tantum substantia, sed et ipsa habitacula. Unientur paulatim hoc remedio corda discissa, et dum nil inter se discretum viderint, de diversis, ne dicam adversis, inspirante eo, qui ubi vult spirat, unum esse [Col. 0408C] addiscent.

Quoniam te non ficta charitate diligo, diu tui immemor esse non possum. Dilexi te quandiu noster colore fuisti; sed et nunc quantum ad me, colore, ut puto, non corde mutato, non minus te diligo. Maluissem te meum quam alterius, sed quia ubique Dei es, meum quoque te ubique reputo. Redde ergo vicem, ut vere te diligentem diligas, quia nec ipse totus cum totis suis viribus mundus ab hoc me proposito avocare potest, nec te quidquam a simili proposito avocet. Nosti quod nihil temporalis [Col. 0408D] commodi praestoler a te, nosti quod nulla alia causa me moverit ad amandum te, nisi ea quae sola diligenda erat in te. Sed interrogas. Quae? Quia te litteratum, quia strenuum, quia (quod plus est) religiosum, licet ex tempore non ab aeterno esse aut cognovi, aut aestimavi. Sed de his satis. Sequantur reliqua. Scribo epistolam domino Clarevallensi, quam per te illi praesentari volo. Lege illi eam intente ac studiose, et, quantum poteris, exhortare ut quod sola charitatis gratia scripsi, ad effectum perducatur. Insta ei quia propter brevitatem temporis instandum est, ut in hoc proximo Omnium Sanctorum festo fiat quod opto, et si quos forte obviantes invenerit, in meam, quae ut puto et sua est, sententiam transire compellat. [Col. 0409A] Fratrem regis ⁜ (170) , quem sincere diligo, Philippum Leodiensem ⁜ (171) , Galcherium cellararium ⁜ (172) , Garnerium nostrum, Fromundum hospitum custodem, et reliquos, quos melius me nosti, fratres, ex parte nostra affectuose saluta.

Vidi litteras etc. Vide inter epistolas S. Bernardi, Patrologiae tom. CLXXXII, col. 00.

[Col. 0409B] In brevi sicut puto visurus faciem vestram, mitto vobis epistolas vestras. Librum quoque domni abbatis Clarevallis ad dominum Papam, epistolas etiam duas quas eidem domno abbati et mihi misistis hoc anno. Illud autem non lateat sublimitatem vestram, quia litterae vestrae multum addiderunt promotioni fratris Heinrici, et libentissime auditae sunt ad archiepiscopis et episcopis Franciae, et serenitati vestrae multae gratiae redditae sunt, sicut ego melius et fidelius viva referam voce.

Quanto persona tua, etc. Vide in Eugenio III papa ad an. 1153.

Quanto propensiore studio vos et vestra diligimus, quantoque de dilectione vestra confidimus, tanto amplius miramur, imo satis mirari nequimus, si a vobis, vel a vestris frequentes adversus nos querimoniae ad aures domini papae, sicut litterae ejus indicant, prius quam ad nos pervenerint. Si enim in aliquo majestatem vestram nos offendisse [Col. 0409D] praesensissemus, novit Dominus, et ante clamorem et post, nos inde satisfacere paratos. Quod si, ut credimus, et optamus, non a vobis, sed aliunde, falsa suggestione domino papae hujusmodi sunt intimata, dilectionem vestram quanta possumus precum instantia rogamus, quatenus ea falsa esse, et nos vobis benevolos et propitios, non infestos, ei denuntiare non differatis.

Non possum quantum volo gratias agere, quod non solum per nuntios saepe a me reverentiae vestrae transmissos, sed etiam per alios pro suis negotiis majestatem apostolicam adeuntes, quid erga me vel vestram Cluniacen. Ecclesiam animi geratis, ostendere non cessatis. Inde multa exempla habeo, quae nunc proferre supersedeo. Unum tamen profero, de quo sicut multum amoris vobis debeo, ita vos ejus causa, quod filiali praesumptione loquor, contra illud vel similia cautum esse exopto. [Col. 0410B] Novit sapientia vestra, et ex Scriptura sancta frequenter recitat, homines in corde et corde loquentes: Qui exacuerunt ut gladium linguas suas (Psal. LXIII) ; et ut rursus idem qui haec protulit ait: Acuerunt linguas suas sicut serpentis, venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. CXXXIX) . Hos plane, hos tales, magnis hominibus, in magnis occupatis saepe subripere solere, et pro veris falsa, pro antidoto venenum frequenter ingerere. De talium numero illi fuerunt, qui mentiri non metuentes, auribus sanctitatis vestrae tantum mendacii prodigium infuderunt, ut dicerent, et frequentes ad vos querimonias deferrent; quod dominus Viennensis archiepiscopus Cluniacenses monachos nequaquam protegeret, sed impugnaret: et unde memorabili [Col. 0410C] et amplectendo verbo vestro longe positi supplicamus, quos propensius diligere deberet, nihilominus inquietaret. De his ergo ista vobis suggerentibus quid dicam? Quid dicam, nisi quod Psalmus, cujus sententias supra tetigi, dicit: Vana locuti sunt, unusquisque ad proximum suum, labia dolosa in corde et corde locuti sunt (Psal. XI) . Quid dicam, nisi quod et alibi idem horum prolator ait: Mentita est iniquitas sibi (Psal. XXVI) . Novit Pater, ut credo, filii cor; novit si recordatur, quae ei Antissiodori, vel apud Barum secreto suggessi, quod pene idem esset, quantum in libro conscientiae meae legere poteram, vobis mentiri quod mori. Unde sciatis me vera dicere, et vobis sicut coram Deo in Christo loqui: quod manus domini Viennensis, [Col. 0410D] in quantum recolere possum, mundae sunt a sanguine omnium Cluniacensium; et juxta quod sentio, nisi forte quod non puto fallar, innocens est ab omni Cluniacensi noxa, ex quo Viennensis patriarcha factus est, non solum opere, sed etiam verbo. Si quis ergo ei derogare voluerit, et aliquid de apostolici amoris gratia diminuere, quaerat alios, quorum praetextu vel occasione hoc faciat, quam [Col. 0411A] nos; quaerat alios quam Cluniacenses vestros, neque velamine falsitatis iniquitatem suam palliare contendat. Nam ut ista, de quibus, ut credo, sategi, dimittam, oro, Pater, ut tanto homini, tam probato, tantae vitae, tanti propositi, qui omnes pene dies suos a puero usque ad senium immolavit Deo, sicut omnibus bonis facitis, deferatis, et nullum contra ipsum, nisi de re comperta et probatissima audiatis.

Praesumens de pietate paterna, soleo vos saepe, [Col. 0411B] Pater, rogare pro aliis; sed nunc pro illo, qui mihi prae cunctis aliis cordi est, velut pro me altero, majestati apostolicae supplico. Est autem hic dominus Jordanus, Casae-Dei abbas. Commendarem eum securius apud vos, quia commendabilis est, nisi notari timerem, quia frater est. Hoc tamen breviter et veraciter dico non eum egere commendatione mea apud vos, si mores ejus, si scientiam ejus, si famam ejus, vestra sapientia agnosceret, sicut agnoscimus nos. Adit praesentiam vestram, nullo, ut ab ipso accepi, negotio tractus, nisi sola causa videndi et visitandi vos. Suscipiat eum benigne, si placet, benignitas vestra, mihi non semel tantum experta; suscipiat et ego in ipso, si [Col. 0411C] quem apud vos, quod non diffido, locum gratiae habeo. Deleatur, si placet, si quid unquam nubilum fuit adversus eum in mente vestra; et redeat ad eum illa, pro qua sola usque ad vos peregrinatur, gratia vestra. Quia pro ipso paucis supplico, credo quod non miramini. Caro enim et frater noster est.

Importunus quidem saepe vobis scribendo sum, sed et ipsam importunitatem frequenter excusando, magis importunus esse formido. Quid igitur [Col. 0411D] faciam? Si tacuero, mihi multisque nocebo. Si locutus fuero, fastidiosus, ut dixi, videbor. Sed de his duobus, alterum eligo. Malo vobis salva pietate paterna loquax vel nimius apparere, quam plurima vobis non celanda tacere. Non pertinet quidem quod dicturus sum, ad proprium negotium. Sed quomodo alienum est, quod vestrum quolibet modo est? Est autem vestrum, totius Ecclesiae Dei in hac valle lacrymarum peregrinantis causas audire, auditas discutere, discussas judicio apostolico diffinere. Et licet persona vestra constituta sit super gentes et regna, ut evellat et destruat, et disperdat et dissipet, et aedificet et plantet, tamen quia nec Deus, nec Jeremias propheta, cui hoc dictum est, estis, potestis falli, potestis ab [Col. 0412A] his, qui ea quae non Jesu Christi, sed quae sua sunt quaerunt, decipi. Hoc ne fieri possit, oportet ut fidelis, si quis fuerit, filius, quae sibi nota, vobis forte ignota sunt, Patri fideliter pandat, et, ne hi de quibus legitur: Venenum aspidum sub labiis eorum (Psal. XIII) , sinceritatem vestram toxico suo inficere valeant, modo quo potest praemuniat. Nam non est parvum Dei munus a talibus liberari, maxime cum Psalmus solemnis dicat: Domine, libera animam meam a labiis iniquis, et a lingua dolosa (Psal. CXIX) . Sed quid? Forte rursum nimis effluo, quod excusaveram adhuc incurro. Reprimo ergo stylum, et unde multa dicere voluissem, et, ut aestimo, debuissem, breviter dico ad quid ista praemisi. Una quidem causa est, sola tamen non [Col. 0412B] est. Hanc ad praesens dicam, reliquas suo tempori reservabo. Carthusiensis ordinis et propositi instituta quantum dilexerim, quantum diligam, quantum veneratus sim, quantum amplectar, noverunt multi: ego vero magis, Deus autem maxime.

Nam si mens mea me non fallit, si conscientia mea mihi quod verum est attestatur, si tandem vera est sententia divina, quae dicit: Nemo novit quae sunt hominis, nisi spiritus hominis qui in ipso est (I Cor. II) , agnosco me Carthusiensium a triginta jam fere annis, hoc est etiam antequam praeesse inciperem, prae cunctis pene mortalibus amasse religionem, coluisse sinceritatem, amplexum esse veritatem. Intellexi, nec me falli putavi, cunctorum [Col. 0412C] Latinorum institutis, eorum propositum praeferendum, nec esse eos de illis, qui liquant culicem, et camelum glutiunt (Matth. XXIII) : hoc est qui irritum faciunt mandatum Dei propter traditiones hominum, et decimantes mentham et anethum, et cyminum (ibid.) , et, juxta unum Evangelistam, omne olus (Luc. XI) , dimittunt quae sunt graviora legis, judicium et misericordiam, et fidem. Non enim praecipue in cibis, in potibus, in vestibus, in laboribus vel similibus regnum Dei consistere putant, licet haec discretive facta multum eidem regno Dei militent, sed in pietate illa de qua ait Apostolus: Corporalis exercitatio ad modicum utilis est, pietas ad omnia utilis est, promissionem habens vitae quae nunc est, et futurae (I Tim. IV) . Epulantur vere sancti [Col. 0412D] illi in mensa sapientiae, deliciantur in ferculo veri Salomonis, non in superstitionibus, non in hypocrisi, non in vanitatibus, non in fermento malitiae et nequitiae, sed in azymis sinceritatis et veritatis (I Cor. V) . Magni ergo sunt, amandi sunt, amplectendi sunt. Et quid dicam? Invitus profero quod sentio, ratione coactus dico quod nolo. Videor tangere arcam Dei, et eam manu praesumptuosa, ut quondam Oza bobus lascivientibus (II Reg. VI) , sublevare. Sed non sum praesumptor, non sum, quantum ad hunc casum pertinet, dignus morte ut ille, quia securum me faciunt verba illius qui dixit: Si oculus tuus fuerit simplex, totum corpus tuum lucidum erit (Luc. XI) . Dicam ergo, nec jam ultra morabor. Audiat Pater aequo animo verba filii, nec in illis [Col. 0413A] aliquid vafrum vel subdolum latere existimet. Ut enim aliis litteris sublimitati vestrae nuper mandasse memini, idem esset mihi vobis mentiri quod mori. In causa, de qua adhuc agitur, Gratianopolitanae electionis, videtur mihi, quod Carthusiensis ordinis serenam diem inopinus turbo infecerit, et splendorem hactenus crystallinum nubecula nescio unde exorta fuscaverit. Divisa est inter se, et quae usque ad haec tempora specialius aliis unum in Christo fuerat, hac de causa in invicem congregatio sancta compugnat. Hinc Carthusia ⁜ (174) , Excubiae, Durbonum ⁜ (175) , hinc Portae ⁜ (176) , Majorevum ⁜ (177) , Silva ⁜ (178) , Alverium ⁜ (179) , et si qua sunt alia ad sacrum illum ordinem pertinentia loca, velut diversos parietes statuunt, et tam hi quam illi se, juxta [Col. 0413B] prophetam, pro domo Israel ascendere ex adverso et stare in praelio in die Domini profitentur (Ezech. XIII) . Dicunt hi, non debere electum episcopari, et causas quasdam, quas non est nunc meum dicere, praetendunt. E converso alii: Quid, inquiunt, ad vos ista? Carthusiensis ordinis institutio est, mala, si qua noverint, his, ad quos spectat, nota facere, non autem et litigare. Eorum est, simpliciter quod sentiunt dicere, non autem palatia ad causandum intrare. Non est eremi nostrae judiciis astare; non est eorum, qui mortui mundo videntur, in publicis negotiis actores vel defensores existere. Nihil simplicitati nostrae cum astutia saeculari; nec decet ut qui in saeculo eremum elegimus, nunc de eremo ad [Col. 0414A] saeculum redeamus. Quod si non decet ut illuc etiam tracti redeamus, decet ut sponte, cunctis nolentibus et reclamantibus, judicum nos tribunalibus ingeramus? Haec est causa non quidem litis apertae, sed simultatis occultae sanctorum hominum: quae expressius nota Patri fieret, si majestati vestrae non solo scripto, sed et verbo mihi loqui liceret. Nam sunt quaedam, quae litteris tradere nolo: ea tamen quia scribere non fuit consilii, in ore dilecti fratris nostri et filii vestri Arnaldi vobis intimanda reposui.

Exsultavit cor meum in Domino, non quidem nunc videns, sed audiens conversationem vestram, et famam ordinis Deo et hominibus claram. Audivi hoc non modo tantum, sed et frequenter, ab his quibus non credi nefas esset, quia veraces sunt: et quos vestri actus sive boni, sive mali, latere non possent, quia proximi sunt. Gaudeo quidem et de omnibus, de quibus similia audio, sed de vobis ex parte magis, quia magis debeo. Sed dicet vestrum quislibet: Cur magis de nobis quam de aliis? Idcirco, charissimi, magis de vobis quam de quibusdam aliis, quia, juxta verba Petri apostoli: Positi in medio nationis [Col. 0415A] pravae et perversae (Philipp. II) , lucetis bono exemplo vestro sicut luminaria in mundo, incolitis terram Hus, nec sectamini terrae vitia. Nam, ut opinio mea fert, a Cluniaco nostra usque ad Pyrenaeos illos, qui Gallos ab Iberis dividunt, nullum Cluniacensis vel cujuslibet antiqui ordinis monasterium novi, ubi tam firmiter, tam constanter, tam inconcusse, traditus a Patribus ordo hucusque viguerit, et inter frementes Lemovicini territorii bestias earumque feroces rictus indefesse instituta servaverit. Ea de causa, ut dixi, de bono nomine vestro, magis quam de quorumdam aliorum gaudeo. Ut enim doctor ille, quem nostis, Ecclesiae dicit: Magnum est esse bonum inter bonos; sed longe majus est esse bonum inter malos. Praeter haec, ut nobis saepe referunt qui [Col. 0415B] hoc experiuntur, monstratis non verbis tantum, sed rebus, non affectibus solum, sed effectibus, non esse vos oblitos Cluniacensis lactis, quo in Dei timore et servitio educati estis, quando fratres nostros ac vestros ad vos pene assidue venientes, tam devote suscipitis, quando eis tam affectuose servitis. A multis haec audivimus, sed nunc specialius a dilecto filio nostro Rannulfo priore vestro, qui et plus quam nunc dicere velimus boni, nobis vestrisque de vobis retulit, et se causa Dei nostrique multum a vobis diligi affirmavit. Quem, si in Deo diligentes diligendi sunt, non vos poeniteat dilexisse, qui dilectionem suam erga vos, quando nobiscum est, non cessat quibus potest modis ostendere. De caetero, charissimi, sincero affectu precor ac moneo vos in [Col. 0415C] Domino, ut bona, quae de vobis dicuntur, melioribus incrementis adaugere curetis, quia nunquam servis Dei deesse debet affectus proficiendi, quos semper sollicitos in Dei opere reddere debet timor deficiendi. Nam, ut magnus Leo papa ait, humanus animus sicut semper potest habere quo recidat, ita potest habere quo crescat. Pudeat vos vestrique ordinis omnes, in religionis monasticae observantia quibuslibet novis inferiores videri, ne, contra Domini verba, sit (quod absit!) discipulus super magistrum (Matth. X) ; ne de fonte vestro aliis haurientibus, vos sitiatis, ne, de mensa vestra aliis saturis, vos jejuni permaneatis. Nostis enim quod fere quidquid religiosi propositi nostri saeculi novi [Col. 0415D] homines habere videntur, a vobis principium sumpsit, a vobis materiam formamque suscepit. Currite igitur non segnius quibuslibet viam mandatorum Dei. Nemo vos in currendo praeveniat; nemo bravium bene currentibus propositum vobis subripiat: hocque tam instanter, ut ait Apostolus: Sic currite, ut comprehendatis (I Cor. IX) . Paci praecipue et obedientiae opera date, ut, tam in his quam in aliis sacrarum virtutum exercitiis, vobis desudantibus, videant saeculares opera vestra, et glorificent Patrem qui in coelis est (Matth. V) . Orantem pro me et pro tota Cluniacensi Ecclesia vel congregatione, charitatem vestram omnipotens Salvator exaudiat, et actus vestros, mores et vitam in beneplacito suo, quod est salus sempiterna, componat.

Gaudeo, nec gaudium meum ore explico quod cum te unicum, quantum ad saeculum pertinet, carnis meae fratrem habeam, Deum te timere, Deum revereri, Deum te diligere agnosco. Et quod majus esse posset gaudium animae meae? Video undique mundum furentem, video Satanam mundi principem, de mortalibus sicut de avibus ludentem, video eum quotidie, imo assidue, miserrimas animas et flammis ultricibus in aeternum pabulum datas ad inferos rapientem. Cerno eum et juxta te, et longe a te, vel gladio, vel peste, vel subita morte, vel [Col. 0416B] quolibet diabolici laquei dolo tot sibi humanarum animarum millia vindicare, ut de illis Christus Salvator et Deus noster dicat: Multi vocati, pauci electi (Matth. XXII) ; et in simili causa: Amen dico vobis, nemo virorum illorum, qui vocati sunt, gustabit coenam meam (Luc. XIV) . At cum ista a Domino meo audiam, et te tot tantisque malis undique circumseptum agnoscam, non debeo laetari si te timor Dei et studium salvandae animae tuae a perditis et perdendis hominibus secernit, et salvatis vel salvandis suorum militum castris adjungit? Quod si te ad ista cogerent vel rei familiaris defectus, vel hostium contra te pugnantium profectus, vel fortunae, ut sic loquar, prosperitati tuae invidentis temeritas, gauderem quidem esse te de illorum numero, de quibus [Col. 0416C] jam dictus Salvator sub similitudine dicit: Vade in vias et sepes, et compelle intrare, ut impleatur domus mea (ibid.) . Nunc vero cum te mundanis bonis, et cunctis, quae pleno copia cornu plerisque mortalium infundere solet, circumflui videam, et nihil pene de concupitis deesse, longe magis exsulto, longe amplius gaudeo, quod animum tuum ad res divinas trahit non temporalium rerum defectus, sed aeternarum a Deo conceptus affectus. Fuisti quidem, sed auxilio misericordiae Dei jam in laboribus hominum non es, neque cum impiis flagellaris, nec tamen ideo tenuit te superbia, nec opertus es iniquitate et impietate tua. Unde, ut jam dixi, nimium nimiumque laetor quod prosperitatis [Col. 0416D] laqueus, qui fortes atque constantes in salutis proposito mentes frequenter irretire solet, nodos suos, ne te caperet, ex parte explicuit; et quod istud non ex parte, sed ex toto (quandoque fieri possit, si Deus juverit), spem mihi tuisque certissimam dedit. Sed ut ad rem, pro qua scribere coepi, veniam, placet mihi, et hoc multum, quod clerici, de quo scripsisti, somnium ne spreveris, et quod te ad Dei timorem, hac quantalibet praestita occasione, exacueris. Nam licet somnia saepe vana sint, ita ut de eis Scriptura Christiana dicat: Non augurabimini, nec observabitis somnia (Levit. XIX) ; et rursus alia: Multas curas sequuntur somnia (Eccle. V) ; itemque illa Sapientis: Somnia ne cures (Jer. XXIX) , non tamen idcirco universa somnia contemnenda sunt, [Col. 0417A] quoniam ex eorum significatis effectibus vera saepe fuisse probata sunt. Habet Ecclesia Dei in libris divinis septem crassas boves Pharaonis septemque macras, septem spicas uberes septemque steriles praesignasse septem annos Aegyptiacae fertilitatis septemque sterilitatis (Gen. XVI) . Habet et subcinericium panem visum in somno Gedeoni, hoc est, eumdem Gedeonem devolutum in maxima castra Madian, ea Dei virtute cum solis trecentis militibus occupasse, ipsaque usque ad extrema delesse (Jud. VII) . Habet et longe ante in eodem eptatico, in somnis Joseph apparuisse, velut messis tempore manipulos fratrum adorare manipulum ejus, rursumque solem et lunam, ac undecim stellas, adorare seipsum (Gen. XXXVII) . Idem in Daniele, tam de [Col. 0417B] ipsius Danielis quam de regis Nabuchodonosor somniis quod futura pronuntiarent, ostendit (Dan. II et VII) . Sed et in Evangelio, de justo Joseph sponso sanctae Virginis matris Domini, quod ei angelus Domini cogitanti dimittere eamdem matrem Domini in somnis apparuerit, quod ne dimitteret prohibuerit (Matth. I) , quod in Aegyptum eam cum filio duci ac reduci (Matth. II) , in somnis praeceperit, magnifica illa et coelestis Scriptura testatur. Ad quid ista, charissime? Ut intelligas, nec semper esse sequenda somnia, nec semper spernenda. Unde est, et breve quod moneo, ut sive vera sunt quae a somnii auctore feruntur, sive falsa, sive portendant aliquid, sive non, utaris vel veritate, vel falsitate relatoris sapienter, hoc est ut et de praeteritis offensis digne Deo pro [Col. 0417C] posse satisfacias, et ne satisfactionem tuam mala quaelibet, maxime crimina impediant, studio toto praecaveas. Non autem haec dico, quod aliquem tuarum partium nobilem, quantum ad hominem adhuc vinclis saeculi retentum pertinere potest, in bonis studiis (ut a multis accepi) praeponam; sed quia novi quod quanto fueris cautior, tanto eris melior. Nam si visio, quam priori fratri tuo scripsisti, vera est, et aliquid significans, aut forte vera et nihil praesignans, non invenieris apud Deum contemptor verorum, sicut inventus est rex Sedechias, qui libro misso sibi a Jeremia propheta, in quo multae minae adversus eum continebantur, non solum territus non est, nec mandatis Dei per prophetam [Col. 0417D] sibi missis paruit, sed librum eumdem scalpello scribae, quod casu occurrit, discidit, et in arula prunis plena projectum incendit (Jer. XXXVI) . Unde ea de causa brevi tempore post ab hostibus captus est, et avulsis oculis in Babylonem ductus, sub dira captivitate tandem mortuus est. Si vero relator jam dicti somnii, qualibet intentione mentitus est (pravum est enim, ut Scriptura ait, cor hominis et inscrutabile [Jer. XVII) ], si, inquam, mentitus est, et ut olim falsi prophetae, quos Deus voce eorum deridendo assumpta, dicit: Somniavi, somniavi (Jer. XXIII) , falsa confinxit, etiam de falsitate ipsa proficies, quando in cunctis actibus tuis hac occasione, ut dixi, cautior fies. Multi enim revera tales pseudoprophetae, vel mendaces somniorum [Col. 0418A] relatores olim mentiti sunt. Contra quos Deus: Vae his qui prophetant de corde suo! (Ezech. XIII.) Et rursum alio in loco: Si quis non dederit in manibus eorum aliquid, sanctificant super eum bellum (Mich. III) . Quorum relationibus si modo quo dixi usus fueris, prodesse tibi multum poterunt, obesse nihil. Age ergo jam, unica spes et pene sola generis nostri, ut sicut strenuus et prudens in saeculo diceris, sic tandem non inferioris strenuitatis, non minoris potentiae, in Deo dicaris. Diffusius loquerer, et multa, quae penetralibus cordis retineo, in aures tuas infunderem, nisi me tibi ore ad os in proximo loqui, hoc est ante Dominicum Pascha, sperarem. Hoc quia spero, finem nunc loquendi facio. Dominus tecum.

Loquar, an sileam? Aperiam labia, an claudam? Si de illis esse voluero, de quibus dicitur: Popule meus, qui te beatum dicunt, ipsi te decipiunt, et viam gressuum tuorum dissipant (Isa. III) , et de quibus irrisorie Scriptura sancta voce stulti populi loquitur: Loquimini nobis placentia, videte nobis visiones (Isa. XXX) ; vel de his de quibus rursum ait: Canes multi, non valentes latrare (Isa. LVI) , aut adulabor vobis, aut tacebo. Si adulatus fuero, vae illud propheticum [Col. 0418C] incurram, quod in Isaia legitur: Vae his qui dicunt bonum malum et malum bonum, dicentes tenebras lucem et lucem tenebras, vertentes amarum in dulce et dulce in amarum! (Isa. V.) Si tacuero, formido et illud: Si non annuntiaveritis iniquo iniquitatem suam, ipse quidem in iniquitate sua morietur, sanguinem autem ejus de manu tua requiram (Ezech. III) . Et illud: Vae mihi quia tacui! (Isa. VI.) Nec adulari ergo vobis, nec tacere disposui. Utrumque enim, quantum ad id quod dicere intendo, aeque periculosum est. Restat igitur de duobus, quae praemisi, alterum, hoc est, non ut sileam, sed ut loquar. Et quid dico quia restat ut loquar? Imo, ut et loquar, et clamem: Clama, inquit, ne cesses; quasi [Col. 0418D] tuba exalta vocem tuam (Isa. LVIII) , et reliqua quae nostis. Loquor ergo et clamo, et ut ipsi, qui praeestis aliis, haec loquamini, et inclametis, admoneo. Nam nec in modico minus vobis quam mihi, si tacueritis, formidandum est, cum sciatis vos vocatos, etsi non in plenitudinem potestatis, tamen in partem sollicitudinis. Et ne ultra quae dicenda sunt differam, relatum est mihi, et hoc non a vilibus vel levibus personis (quod non absque intimo cordis moerore dico) nullam jam distantiam esse, quantum ad esum carnium pertinet, inter fratres nostros et laicos, inter saeculares et religiosos, imo, ut expressius loquar, inter scurras et monachos. Dixi nullam distantiam esse inter hos et illos; sed multa, heu! perverso ordine est. Abstinent causa Dei [Col. 0419A] ipsi mimi vel lixae a carnibus omni Sabbato, abstinent insuper plerique laicorum omni quarta, abstinent quidam ex ipsis etiam omni secunda feria. At fratres nostri, sancti ordinis, coelestis propositi, monachi, et hoc Cluniacenses, spreto Deo, abjecto pudore, totum, ut dicitur, annum, nulla praeter sextam excepta feria, in absumendis carnibus continuant, nec hoc saltem occulte, sed palam et publice facientes, peccatum suum, juxta prophetam, quasi Sodoma praedicant (Isa. III) . Discurrunt de locis ad loca, et ut milvi aut vultures, ubi vel fumum coquinarum viderint, vel nidorem assae vel ustae carnis naribus hauserint, celeriter advolant. Et quia ab ista videntibus pravo eorum exemplo sacer ordo blasphematur, ore illorum nomen Domini [Col. 0419B] ipsi blasphemant. Vae, ait Scriptura sancta, his per quos nomen Domini blasphematur! (Isa. LII.) Deridetur jam a talibus, si quis timore Dei ductus, a tali esu abstinere voluerit, et hypocrita, simulator, ac profanus vocatur. Reputatur ab eis sicut ethnicus et publicanus; cavendum esse ab illo, sicut ab hoste publico, praedicant. Faba, caseus, ova, ipsi etiam pisces, jam in nauseam versi sunt. Solae ollae Aegyptiorum placent. Assus aut elixus porcus, juvenca pinguis, ciro grillus et lepus, anser ex anserum grege electus, gallinae, et prorsus omne quadrupes, aut volatile domesticum, sanctorum monachorum mensas operiunt. Sed viluerunt jam et ista. Assiduitas multa fastidium ingessit. Ad regales et peregrinas delicias transitus factus est: satur monachus, [Col. 0419C] jam non nisi caprea, cervo, apro, vel urso agresti vesci potest. Lustranda sunt nemora, venatoribus opus est. Aucupum arte phasiani, perdices, turtures capiendi sunt, ne servus Dei fame pereat. Providendum sollicite ut, quia aliter vivere non potest, ejus omnino desideriis satisfiat.

Quid ergo restat, quando quidem non nisi sexta feria per omnem hebdomadam ab his epulis excipitur, addatur et ipsa, nec illa Christianorum Quadragesima convivia continuata interpolet? Abscedant de medio veris, aestatis, autumni et hiemis jejunia. Totus et integer annus epulis et gaudiis continuetur, ne forte talium hominum Deus offendatur, de quo et de quibus Apostolus ait: Quorum [Col. 0419D] Deus venter est, et gloria in confusionem ipsorum (Philipp. III) . Utquid enim hujusmodi monachi absque fructu fatigantur? Utquid absque spe mercedis, sexta feria, Quadragesima, vel reliquis jam dictis diebus, a carnibus abstinent? Quae enim eis mercedis spes superesse potest, qui non sponte, sed inviti, non voluntarii, sed coacti sanctis illis diebus a carnibus abstinere videntur? Nullus enim, nullus, inquam, mihi persuadet, tales illis diebus, si impune liceret, velle a carnibus abstinere. Relinquant ergo quod inviti faciunt, et sicut a pane illo alieni, de quo in Evangelio legitur: Beatus qui manducabit panem in regno Dei (Luc. XIV) , et sicut a mensa illa extorres, de qua Christus: Ut edatis et bibatis super mensam meam in regno meo (Luc. XXII) , non [Col. 0420A] amittant interim carnes porcinas, non vaccinas, non quaslibet alias, ipsa sexta feria vel Quadragesima. Totus, ut jam dixi, et integer annus in gaudio et epulis continuetur, ut moeror et tormenta his epulonibus per saecula perpetuentur. Non sufficiunt jam, ut a quibusdam nostris et fide dignis accepi, praedia Cluniacensia mensis et conviviis prodigorum nostrorum, in tantum, ut si carnibus et votis eorum devotus minister voluerit satisfacere, terras ipsas et praedia necesse sit vendere. Et, o quicunque es talium conviviorum carnifex, hoccine est, quod monachum profitens, Deo vovisti? Hoccine est, quod coram abbate tuo et fratribus promisisti? Haeccine est Regula, secundum quam te vivere spopondisti? Videamus, videamus, ipsa Regula in medium [Col. 0420B] adducatur, et utrum profitens quod de carnibus profitetur teneat, agnoscatur. Carnium, inquit, quadrupedum omnino ab omnibus abstineatur comestio, praeter omnino debiles et aegrotos. Et in alio loco: Carnium esus, infirmis quoties expedit offeratur. At ubi meliorati fuerint, a carnibus more solito omnes abstineant. Quid dicis? Monachus sum. Et o utinam! Si ergo monachus es, ubi est hoc quod professus es? Professus es certe obedientiam secundum Regulam sancti Benedicti. Haec sunt autem de hoc capitulo verba Regulae quae audisti. Quid igitur praevaricaris? Quid Deo mentiris? Quid teipsum fallis? Verba tua te condemnant, de ore tuo ut servum nequam te judicant (Luc. XIX) . Chirographum quod scripsisti homines servant, angeli retinent, proponendum [Col. 0420C] tibi in die magni judicii Dei ante tribunal summi et veri judicis Jesu Christi: proponendum, inquam, et legendum, sive ad vitam, sive ad mortem. Et ne tibi recurrere liceat ad id quod soles, ut dicas et hoc capitulum, sicut et alia quaedam, a sanctis quibusdam Patribus certa ratione mutatum, respondeo: Aliter est. Si enim de novitiis suscipiendis, si de opere manuum, si de vestibus et quibusdam similibus, a bonis Patribus post sanctum Benedictum, mutatum est, non dubia, sed certa et rationabili causa factum est. Et causa vel ratio, quia bis a me in duabus epistolis, olim Domino abbati Clarevallensi directis, studiose descripta est, hic iterare superfluum judico. Si adeo studiosus [Col. 0420D] fueris, ibi plene reperies. At hujus capituli praevaricatio, qua ratione excusabitur? Qua causa sospes et integris viribus monachus carnibus utens, reus non esse monstrabitur? Dic si quid habes, et aliqua vera vel verisimilis ratio est, carnes tibi, si potes, vindica. Non habes, non habes, inquam, ut aestimo, quid dicas. Non habes plane, unde perjurii naevum, ne dicam noxam, expurges. Obviat Regula, contradicit justitia. Et quid dico? Sileat interim Regula.

Veniat post magnum Benedictum et ejus discipulum Maurum summus ordinis monastici in Gallis reparator, praecipuus Regulae reformator Odo: Odo, inquam, primus Cluniacensis ordinis Pater, qui emortuum jam et pene ubique sepultum monastici propositi fervorem resuscitare summo conamine [Col. 0421A] aggressus est. Defecerat suo tempore sanctus, diminutae erant veritates a fillis hominum: in cunctis pene Europae nostrae finibus, de monacho praeter tonsuram et habitum nihil. Institit ille divino operi pene tunc solus, et Cluniaci prima jaciens fundamenta, post huc illucque religionis semina, quandiu advixit, serere non cessavit. Ille ergo, o frater, primus tuus Pater, quid de carnium capitulo sensit? quid dixit? quid scripsit? Consule librum ejus, relege verba ejus. Invenies inter alia, ad terrorem talium, illum scripsisse quemdam illius corrupti temporis monachum, quadam die, mane ad domum parentum suorum venisse, et ut sibi refectio pararetur quaesisse. Cumque parentes respondissent habere se pisces in promptu, indignatus ille ad nomen piscium, [Col. 0421B] fuste quam forte manu tenebat, gallinam prope astantem percussit, et dixit: Cur pisces vos habere dicitis? Haec plane, haec hodie mihi piscis erit. Erubescentes illi ad verba impudentis hominis, gallinam a monacho ad esum percussam festinanter praeparant, igni admovent, assare incipiunt. Cumque diutius assaretur, ille gula instigante impatiens, et velut actus furia, gallinam invadit, offam extrahit, ori injicit. Quam statim attritam dum trajicere conatus esset, non potuit, cum rejicere, nec illud praevaluit. Accurunt omnes, conclamant undique, frequentes ictus collo patientis ingeminant; ut mortis esca rejici posset, toto studio et conatu laborat. Sed nequidquam. Ita via gutturis obturata, spiritu vitali praecluso, monachus ille nec confiteri [Col. 0421C] peccata, nec escam salutarem, hoc est corpus Christi, obstante mortifero cibo, sumere praevalens, in momento exstinctus est. Sic tam terribili morte praeventus, horrendum esse incidere in manus Dei viventis praesentes et posteros docuit, et esum carnium ad fortes et incolumes monachos non pertinere lucide demonstravit. Haec est certe, Cluniacen. frater, primi et sancti Patris tui Odonis de carnibus monachorum sententia, haec doctrina. Sed ne forte dicas, in uno tantum monacho eum hoc vitium condemnare, recole Vitae ipsius historiam, et quanto studio monachos Sancti Benedicti super Ligerim sibi commissos a carnibus edendis cohibuerit ad mentem revoca. Nam sic ibi legitur: His [Col. 0421D] praeterea diebus coepit eis persuadere ut ab esu carnium recederent, parce viverent, nihilque proprium possiderent. Et post quaedam: At fratres illi, id ipsum, cui abrenuntiaverant, moliebantur mandendo consumere, cum caeteris quae Pater noster secum detulerat, ut consumptis omnibus, saltem invitus carnem eis edendam concederet. Qua de re indesinenter expetebant pisces. Econtra pius Pater cuncta illis impendebat competentia, ut ab uno eos cohiberet. A quo uno! A carne utique edenda. Haec est, inquam, ut dixi, si Cluniacensis es, doctrina Patris tui, hoc ejus exemplum, hoc ejus praeceptum.

Aut ergo nega eum Patrem tuum, et comede carnes tuas, aut confitere, et abstine a carnibus non tuis. Dico eas non tuas, si monachus et sanus es. [Col. 0422A] Et quid dico, si monachus et sanus es? Plus aliquid dicam: Vide quantum condemnari debeat esus carnium in monachis, cum severissime a Deo condemnatus fuerit, etiam in Judaeis. Dicebant illi: Quis dabit nobis ad vescendum carnes? Anima nostra arida est. Nihil aliud respiciunt oculi nostri, nisi Man (Num. XI) . Et quid post? Iratus est, ait Scriptura sancta, furor Domini valde. Sed et Moysi intolerabilis res visa est (ibid.) . Quod si Deus iratus est, si Moysi intolerabilis res visa est, quia desiderabat carnem Judaeus, nunquid Deo placere potest, nunquid res tolerabilis est, quando contra votum suum comedit carnem monachus? Sed audi formidabile judicium Dei. Licet Deus ea de causa iratus fuerit, licet murmur illud Moysi intolerabile visum fuerit, satisfactum est [Col. 0422B] tamen Judaicae concupiscentiae, ut adepti quod male cupierant punirentur, et implerentur in eis tormenta illa sententia qua dicitur: Dimisi eos secundum desideria cordis sui, ibunt in adinventionibus suis (Psal. LXXX) . Sic plane, sic factum est: Concupierunt concupiscentiam in deserto, et tentaverunt Deum in inaquoso. Et dedit eis petitionem ipsorum, et misit saturitatem in animas eorum (Psal. CV) . Nam sic eis dictum est: Sanctificamini, cras comedetis carnes. Ego enim, ait Deus, audivi vos dicere. Quis dabit nobis escas carnium? Bene nobis erat in Aegypto. Ut det vobis Dominus carnes, et comedatis, non uno die, nec duobus, vel quinque aut decem, nec viginti quidem, sed usque ad mensem dierum, donec exeat per nares vestras, et vertatur in nauseam: eo [Col. 0422C] quod repuleritis Dominum, qui in medio vestri est (Num. XI) . Ecce impletum est quod concupierant. Comederunt, et perierunt. Audi Moysen: Adhuc carnes erant in dentibus eorum, nec defecerat cibus hujuscemodi, et ecce furor Domini concitatus in populum, percussit eum plaga magna nimis. Vocatusque est locus ille, sepulcra concupiscentiae. Ibi enim sepelierunt populum, qui desideraverat carnes (ibid.) . Audi et David: Adhuc escae eorum erant in ore ipsorum, et ira Dei ascendit super eos. Et occidit pingues eorum, et electos Israel impedivit (Psal. LXXVII) . Quid evidentius? Quid terribilius? Audi, corvine monache; nec irascaris quia te sic nomino. In quo enim differs a corvo, in quo a vulture, in quo ab [Col. 0422D] urso, in quo a lupo? Inhiant volucres illae aut ferae sanguineis dapibus; nec dies a diebus, nec horas ab horis in vescendo discernunt. Sic, ut video, et tu, qui, ut supra scripsi, nullum tempus, nullam diem, nisi quando vi cogeris, a tali esu vacare permittis. Audi, adverte, intellige Judaeos, in quos tam dire ultus est Deus carnium concupiscentiam, nequaquam prius vovisse Deo carnium abstinentiam. Qui licet nihil Deo tale voverint, nihil promiserint, tamen quia concupierunt, quia murmuraverunt, quia comederunt, ira Dei ascendit super eos, electi Israel impediti sunt, innumeri interfecti sunt, in sepulcris concupiscentiae, quia carnes concupierant, sepulti sunt (Psal. LXXVII) . At tu qui ob majus meritum, in coelo reponendum, ne carnem sanus comederes [Col. 0423A] Deo vovisti, cujus vox pene assidue coram Deo Propheta resonat, eique audacter promittit: Reddam tibi vota mea, quae distinxerunt labia mea (Psal. LXV) , cum pene quotidie initum cum Deo pactum irritum facias, impunitus evades? Vis, imo exigis tibi reddi, quod tibi promittitur a proximo, et putas a Deo non exigi quod promittitur Deo? Tacet quidem nunc, sed, ut ipse loquitur, nunquid semper tacebit? Plane quandoque sicut parturiens loquetur, plane, ut se habent verba ejus, vociferabitur, et clamabit, et super inimicos suos confortabitur (Isa. XLII) . Exiget quia praevaricatus es, exiget quia mentitus es, nec dimittet aliquid usque ad ultimum quadrantem.

Terreant ergo te tot ista, et si nondum a facie [Col. 0423B] Dei projectus es, time quod audis, nec vana vel ludicra putes, quia quod nullus unquam mortalium potuit, nec tu, ut credo, poteris effugere judicium Dei (Rom. II) . Haec verba non sunt mea, sed Apostoli, imo ipsius, qui in Apostolo loquitur, Christi. Statue, ut ait Salomon, quando ad mensam accedis, statue, inquam, cultrum in gutture tuo (Prov. XXIII) , confige timore Dei carnes tuas, coge illas abstinere a carnibus non tuis. Pomo (quod minus est), non carne, periit et perdidit orbem parens carnis humanae. Quae culpa quanta fuerit, etiam parum advertens agnoscit. Nam nisi primus in esu illo reatus fuisset, non tanta Dei Filius ad illum expiandum in assumpta carne tulisset. Sed quid exemplis immoror? [Col. 0423C] Innumera sunt Scripturae sanctae testimonia, quae gulae intemperiem damnant, quae quanta inde mala sequantur demonstrant: quae quibuslibet Christianis, ne dicam monachis, omnino cavendam esse praedicant. Unde qui supra Apostolus: Non in comessationibus, ebrietatibus (Rom. XIII) . Qui et ostendens, quid inde sequatur, subdit: Non in cubilibus et impudicitiis (ibid.) . Sed forte oppones mihi haedos Isaac, quibus saturatus benedixit filio (Gen. XXVII) . Objicies forsitan et corvos Eliae, de quibus legitur quia deferebant ei panes et carnes mane, et panes et carnes vespere (III Reg. XVII) . Ast ego, licet tu patriarcha non sis, libens tibi concedo haedos patriarchae, si tamen jam satus, benedictiones, quas ille filio, tu mihi quoque dederis. Nec carnes Eliae [Col. 0423D] abnuam, si vel tu propheta fueris, vel a corvis allatas carnes susceperis. Sed ne nimius in loquendo videar, jam verba finio. Ad quid enim ea ultra producerem? Si te ista non terrent, nec plura, ut puto, terrerent. Si te ista non corrigunt, nec, ut aestimo, majora corrigerent. Det ergo Deus ut tibi quae dicta sunt prosint. Quod si tibi non profuerint, mihi saltem proderunt. Dicam enim Deo, quod Pater Benedictus contemptos a subditis magistros dicturos perhibet. Justitiam tuam non abscondi in corde meo, veritatem tuam, et salutare tuum dixi. Ipsi autem contemnentes, spreverunt me.

Quantum sublimitatem vestram diligamus, quantum actus vestros prosperari, et in Domino, et in saeculo velimus, novit ille qui novit omnia. Audientes obitum filiorum vestrorum valde doluimus, et tam pro sospitate vestra, quam pro animabus illorum, missas celebrari, orationes ad Deum fundi, eleemosynas fieri, in conventu nostro praecepimus. Non solum autem nunc, sed et saepe diebus solemnibus, et majoribus capitulis nostris, inter alios reges, amicos et benefactores nostros, vestri memoriam frequentamus. De caetero notum facimus [Col. 0424B] regiae magnitudini vestrae, nos multum dolere de inimicitis, quae inter vos et dominum regem Theutonicorum, seu imperatorem Romanorum versantur. Multum enim, tam ego quam multi alii, discordiam illam sentimus obesse regnis Latinis et Christianae fidei propagationi. Nam cum multa, sicut frequenter audivimus, augmenta Ecclesiae Dei, bellica virtute vestra de terris inimicorum Dei, hoc est, Saracenorum, proveniant, longe, ut credimus, majora provenirent, si firma pax et concordia vos et regem supradictum unirent. Est et aliud quod longe magis accendit animos nostros, et animos pene omnium Gallorum nostrorum, ad amandam et quaerendam pacem vestram, illa scilicet pessima, inaudita et lamentabilis Graecorum, et nequam regis [Col. 0424C] eorum de peregrinis nostris, hoc est exercitu Dei viventis, facta proditio. Ut enim juxta quod in mente mea video loquar, si necesse esset, quantum ad monachum pertinere potest, non recusarem mori, si mortem tantorum, tam nobilium, imo pene totius Galliae et Germaniae miserabili fraude exstinctum florem, justitia Dei per aliquem suorum dignaretur ulcisci. Neminem vero sub coelo principum Christianorum video, per quem tam bene, tam congrue, tam efficaciter, sicut per vos, opus hoc tam sacrum, tam coelo et terrae optabile, posset impleri. Nam per gratiam Dei, quod non adulans dico, juxta quod ex praeteritis operibus vestris, et ex verbis multorum conjicio, ad tantum bonum istud perficiendum, [Col. 0424D] aliis principibus, et animo sagacior, et opibus ditior, et virtute exercitatior, et ipso insuper loco propinquior estis. Exsurge igitur, bone princeps: quod voce quidem mea, sed tam meis quam omnium votis dico. Exsurge in adjutorium populo Dei, zelare sicut Machabaei legem Dei, ulciscere tot opprobria, tot injurias, tot mortes, tantum tam impie effusum sanguinem exercitus Dei. Paratus sum ego pro jam dicta pacis causa, mox ut se opportunitas praebuerit, imperatorem supradictum adire, et adhibitis mecum quos potero, totis viribus, omni studio, de pace tam Deo amabili, inter vos et ipsum reformanda et confirmanda tractare. Rescribam Deo volente vobis statim post colloquium quod invenero, et cuncta vobis litteris patefaciam.

Gravem nimis ac miserabilem Orientalis Ecclesiae gemitum, etc. Vide inter epistolas S. Bernardi, Patrologiae, tom. CLXXXII.

Litterae, quas mihi sanctitas vestra misit, licet earum materiam prius ex parte non ignorarem, moverunt me, et multum, ut dignum erat, moverunt. [Col. 0425B] Quem enim Christianum, in Christo suo aliquam spem habentem, fama tam lamentabilis non moveret, qua, ut ex litteris etiam domini abbatis S. Dionysii comperi, jam pene ubique divulgatum est fratres Templi, regem Jerosolymitanum, ipsam insuper Dominicam ac salvatricem crucem, in urbe Antiochena cum aliis multis obsessos, ac, nisi manus Domini in brachio extento cito succurrat, omnes in brevi captivandos? Quem non moveat, ne forte terra illa sancta, a jugo impiorum tantis Patrum laboribus, tanto Christicolarum sanguine, ante non multum temporis eruta, rursum impiis et blasphemis subdatur? Quem non moveat, si tam salubris peccatorum poenitentium via, quae, ut dignum est credere, innumera peregrinantium millia, a quinquaginta [Col. 0425C] jam annis, inferis abstulit, coelo restituit, nequam Sarracenorum obice obstante claudatur? Absit, absit, inquam, quod adeo in Christianos suos, in populum acquisitionis, coelestis ira desaeviat, ut noviter inflicto, et adhuc calenti vulneri, tam acre denuo vulnus addatur, quod sui magnitudine jam, non videatur esse purgatorium, sed peremptorium. Non esset vere reputandus inter membra corporis Christi, quem ex intimis praecordiorum visceribus non moveret tantum periculum, imo tanta clades populi Christiani. Non dico quem non moveret ad compatiendum tantum quod omnibus leve est sed ad subveniendum pro viribus, et ad subeundum etiam quidquid grave est. Si enim in corpore humano manus [Col. 0425D] manui, pes pedi, membrum quodlibet membro cuilibet, si laesum fuerit subvenire non dissimulat, ejusque laesionem non alienam, sed propriam reputat, quanto magis in sacro corpore Christi, quod est ejus Ecclesia, toto nisu, tota virtute, frater fratri, proximus proximo maxime in majoribus periculis, occurrere et succurrere debet? Facit hoc in carne humana unus universa membra vivificans spiritus, facit hoc idem in corpore Ecclesiae unus, qui ejus universa membra vivificat, Spiritus sanctus. Non ergo vegetatur spiritu Christi, qui non sentit vulnera corporis Christi. Monstratur igitur aperte esse tam vos quam quosdam alios vestrarum partium viros de praecipuis membris corporis ejus quos adeo movet, quos adeo angit laesio corporis ejus. Apparet inde maxime [Col. 0426A] verum esse quod dico, quod cum in ultimo occidente, imo in ipso pene occidui oceani littore positus sitis, tot interjectis terrarum spatiis, laboranti in Oriente Christiano nomini, summo quantoque potestis studio succurrere festinatis. Inde est quod apud Carnotum cum domino rege, et aliis Patribus Ecclesiae, ac regni majoribus, die indicta convenire decrevistis, meque sacro illi conventui interesse rogastis. Fateor, quod verum est, quia et excusare adventum meum erubesco, et tamen omnino venire non possum. Inter alia enim quae obstant, in quibus est ab ipso Natali Domini fere continuum corporis mei incommodum, inevitabili de causa antequam aliquid de istis scirem in initio pene Quadragesimae, eadem die qua conventus indictus est apud Carnotum multos [Col. 0426B] ex prioribus nostris nuntio, et litteris venire praeceperam Cluniacum. Causam, ex parte, adventus eorum dixi secreto venerando viro, domino abbati de Fontanel, qui mihi litteras vestras attulerat quam ab ipso, si placuerit, audire poteritis. Rogo ergo, et iterum iterumque rogo, ne hoc aegre feratis, vel cogitetis me in corde et corde loqui: quod non solum loquens vobis caveo, sed etiam semper cavere soleo. Non enim tantum usque Carnotum, hac tanta de causa venirem, sed nec usque ad ipsam, de qua agitur, Jerusalem, si necessitates commissae mihi Ecclesiae paterentur, ire ullo modo dubitarem. Si tamen contingeret alio tempore conventum alium vel in vestris vel in nostris partibus celebrari, nisi rursum inevitabilis causa obstaret, [Col. 0426C] sciat reverentia vestra me libentissime iturum, et cum conventu, et sine conventu tantae rei auxilium pro viribus praebiturum.

Orientalis Ecclesiae calamitatem, etc. Vide in Sugerio, Patrologiae tom. CLXXXVI.

[Col. 0426D] Doleo, et supra quam dicere possum doleo, quia sacro conventui vestro, quem apud Carnotum dominus rex consilio sapientiae vestrae et aliorum sapientum indixit, interesse non valeo. Credite intimo amico, credite vera dicenti, quia vere volo, sed non valeo; et quia non valeo, doleo. Quis enim non doleat se non interesse tam sancto collegio, ubi nullus proprium lucrum, ubi nullus quae sua sunt quaeret, sed quae Jesu Christi? Non enim res quaelibet agitur, sed de illa tractatur, qua major nulla, imo quae est omnium maxima. Nonne maxima omnium est providere, satagere, ne sanctum detur canibus, ne loca, in quibus steterunt pedes operantis salutem in medio terrae, rursum pedibus iniquorum proterantur, [Col. 0427A] ne regia Jerusalem a prophetis, ab apostolis, ab ipso omnium Salvatore dedicata, ne nobilis illa totius Syriae metropolis Antiochia iterum blasphemis, et nefandis hominibus subjiciantur, ne ipsa salutaris crux, jam ab impiis, ut dicitur, obsessa, ut olim a Cosrohe [Cosdroe] capiatur, ne ipsum sepulcrum Domini, quod hactenus, juxta prophetam, gloriosum toto in orbe fuerat (Isa. XI) , fortassis ut illi minari solent, radicitus avellatur? Huic ergo tam sancto, tamque necessario tractatui, ad quem humilitatem meam, venerande vir, invitare voluisti, libentissime, ut dixi, interfuissem, si ullo modo potuissem. Quae iter hoc meum impediunt, multa sunt. Sed inter alia, specialia duo sunt: unum, multiplex incommodum corporis mei: quod a Natali [Col. 0427B] Domini usque ad hoc tempus, pene assidue passus sum; aliud, conventus magnus priorum, quos, antequam de istis quae mandastis aliquid scirem, in ipso fere initio Quadragesimae, pro consilio inevitabilis rei, Cluniacum ea die qua conventus vester apud Carnotum indictus est, venire praeceperam. Suscipiat ergo, si placet, aequo animo unanimis, et charissima mihi reverentia vestra, non fictam, sed veracem excusationem meam; et apud se, et apud alios, excusatam habeat absentiam meam.

Visitante nos Dei misericordia, dignationis vestrae [Col. 0427C] nos visitavit gratia. Gratulamur, Pater benignissime, et quod ad parvitatem nostram magnitudo vestra descenderit gloriamur. Est si quidem vestra visitatio magna magnis quibuslibet gloriatio. Norunt alii quantum eis utilitatis vestrae contulerit praesentia sublimitatis. Ego certe non dicam enarrare dictu, sed nec ipso valeo comprehendere cogitatu quam utilis, quam jucundus vester mihi fuerit adventus ⁜ (181) . Abbas noster, dominus noster, apud nos anno praeterito XVI Kal. Decembris, missam celebrastis, in qua Spiritui sancto nos commendastis. In capitulo, divini nos sermonis eulogio cibastis. Corpus magistri nobis dedistis, ac beneficium Cluniacense concessistis. Mihi quoque, quam nec ancillae [Col. 0427D] nomine dignam sublimis humilitas vestra, tam scripto quam verbo, sororem vocare non dedignata est, singulare quoddam velut amoris et sinceritatis privilegium [Col. 0428A] donastis, tricenarium scilicet quod mihi defunctae conventus Cluniacen. persolveret. Indixistis etiam, quod donum illud sigillatis confirmaretis apicibus. Quod itaque sorori, imo ancillae concessistis, frater, imo dominus impleatis. Placeat etiam vobis aliud mihi sigillum mittere, in quo magistri absolutio litteris apertis contineatur ⁜ (182) , ut sepulcro ejus suspendatur. Memineritis, et amore Dei nostri Astralabii ⁜ (183) et vestri, ut aliquam ei vel a Parisiensi, vel ab alio quolibet episcopo praebendam acquiratis. Vale. Dominus vos custodiat, et praesentiam vestram quandoque nobis exhibeat.

Gavisus sum, et hoc non parum, legens sanctitatis vestrae litteras, in quibus agnovi adventum meum ad vos non fuisse transitorium: ex quibus adverti, non solum me apud vos fuisse, sed et a vobis nunquam postmodum recessisse. Non fuit, ut video, illud hospitium meum, velut memoria hospitis unius noctis praetereuntis, nec factus sum advena, et peregrinus apud vos, sed civis sanctarum, et domesticus, utinam Dei! Sic sacrae menti vestrae cuncta inhaeserunt, sic benigno spiritui vestro omnia impressa sunt, quae in illo fugaci seu volatico adventu meo dixi, quae feci, ut non dicam ea quae studiose a me [Col. 0428C] tunc dicta sunt, sed nec verbum forte negligenter prolatum ad terram caderet. Ita notastis omnia, ita tenaci memoriae ex sinceritatis affectu derivatae commendastis, quasi magna, quasi coelestia, quasi sacrosancta, quasi ipsius verba vel opera Jesu Christi. Forte moverunt vos ad illa sic retinenda, verba communis regulae, hoc est tam nostrae quam vestrae, quae de hospitibus praecipit, Christus in eis adoretur, qui et suscipitur. Forsitan et illa de praepositis, licet ego praepositus vobis non sim: Qui vos audit, me audit (Luc. X) . Utinam haec mihi semper gratia detur apud vos, ut mei memor esse dignemini, ut pro me omnipotentis misericordiam, cum sacro gregis vobis commissi collegio, deprecemini! Rependo, et ego in hoc vobis vicem quam possum, quia et [Col. 0428D] longe antequam vos viderem et maxime ex quo vestri notitiam habui, singularem vobis in intimis mentis meae recessibus verae, non fictae charitatis locum [Col. 0429A] servavi, donum quod de tricenario vobis praesens feci, absens ut voluistis, scriptum et sigillatum transmitto. Mitto etiam, sicut mandastis, magistri Petri absolutionem, in charta similiter scriptam et sigillatam. Astralabio vestro, vestrique causa nostro, mox ut facultas data fuerit in aliqua nobilium Ecclesiarum praebendam libens acquirere laborabo. Res tamen difficilis est, quia, ut saepe probavi, ad dandas in Ecclesiis suis praebendas, variis objectis occasionibus valde se difficiles praebere episcopi solent. Faciam tamen causa vestri quod potero, mox ut potero.

Noverit vestrae paternitatis dulcedo, domnum Petrum Vivianum duos de libris nostris habere, Glosulas videlicet continuas super Matthaeum, et beati Joannis Evangelium Glosulatum. Et quia satis eos retinuit, per annos scilicet viginti circiter, obsecramus humiliter vestram charitatem, ut dignetur ei praecipere, quatenus sine dilatione illos nobis procuret reddere. Memorem nostri paternitatem vestram, divina gratia incolumem diu custodiat. Sciatis denique quia si essetis abbas alter quilibet, et non tam celebris atque famosus, fracti foederis ac frustratae promissionis, quam de visitatione nostra vestra dignatio multoties fecit, aperta [Col. 0429C] fronte quaereremus satisfactionem.

Cantat Deo Propheta in psalmis: Quam dulcia faucibus meis eloquia tua, super mel ori meo! (Psal. CXVIII.) Possum et ego non mentiens scribere vobis quod longe dulciora sunt melle verba vel litterae vestrae mihi. Nam semper supremam arcem pectoris mei vobis vestrique ordinis viris servavi, instituta Carthusiensia universarum religionum institutionibus praetuli, a primis pene adolescentiae annis [Col. 0429D] sincero affectu sacrum religionis vestrae propositum colui. Unde quando vacare potuit, quaedam antiquiora vestri ordinis loca adire frequenter non pigritavi, inaccessibiles pene nivibus, et a glacie altissimas rupes non abhorrui, fratres inter illas montium, et rupium angustias omnipotenti Domino servientes, videre, visitare, atque cum eis in Domino jucundari, dulce habui. Hunc saporem, quo, cum adhuc testa rudis essem, imbutus sum, diu et per gratiam Dei etiam hucusque servavi, non quidem vos videndo, quod ut volui hactenus non potui, sed vos vestraque omnia charitate non ficta diligendo, colendo, venerando. Sed de fracto foedere, ac frustrata promissione, qua vos visitare multoties, ut dicitis, promiseram, arguor, et a tantis amicis dure [Col. 0430A] convenior. Audio quod si essem abbas alter quilibet, et non tam celebris atque famosus, aperta fronte de his digna quaereretur satisfactio. Sed ago gratias Deo, quia non sum abbas quilibet, sed tam celebris atque famosus, ut nemo vestrum audeat me aggredi, nec aperta fronte de fracto foedere, et frustrata promissione quaerere satisfactionem. Si enim non tantus, sed alter quilibet abbas essem, certum est quia impune non evasissem. Quis enim aliter credat? Nam a tam veracibus non aliter res quam sermo procederet. Sed tamen ut amicis, et hoc intimis satisfaciam, libens majoris nominis fastum depono, et me abbatibus, licet inferioribus, si tamen inferiores sunt, compono. Eligite quem vultis de toto orbe minorem, et de me ut de illo, si reus [Col. 0430B] esset, fracti foederis poenas sumite. Parcius tamen, ut vel parum pro parte mea agam, poena sumenda est, quia mala fide fractum foedus non est. Obstiterunt multa, quae foedus initum, et visitandi promissionem servari non permiserunt, negotia infinita, hiems supra solitum horrida, corporis multiplex incommodum, quo plusquam per dimidium annum natura laborat, nec adhuc plene hostem tandiu sibi infestum vincere potest. Ea de causa mitius, ut mihi videtur, puniendus est qui quod dicit, quod promittit, quod maxime vult, implere non potest. Habeo inde de re simili mecum, et pro me agentem magnum Apostolum. Voluit ille venire ad Corinthios, ut secundam gratiam haberent; voluit et per eos transire in Macedoniam, voluit et [Col. 0430C] iterum a Macedonia venire ad eos, et ab eis deduci in Judaeam. Voluit hoc, sed ut voluit non potuit. Excusat ipse seipsum, et excusando non tantum se, sed et me etiam contra vos secum excusat. Nunquid, ait, levitate usus sum, aut quae cogito, secundum carnem cogito, ut sit apud me, est et non? Quis loquitur? Magnus apostolus. Si interroges, quis magnus? Respondeo: Non est interrogandum. Ubi apostolo magnus additur, Paulus intelligitur. Hic ergo apostolus, et magnus, astruit se non esse levitate usum, si aliquando dixit, est; aliquando dixit, non. Intellexit enim semper quidem servandam esse veritatem verborum; sed non idcirco minus esse verba veracia, si ea mutari cogeret [Col. 0430D] multiplex varietas diversarum causarum. Quod et indicant verba sequentia: Fidelis autem Deus, quia sermo noster qui fit apud vos, non est in illo, est, et non; sed est in illo, est (II Cor. I) . Quod nullatenus veritate salva dicere posset, si verba simplici ex corde prolata, absque falsitatis nota, rerum necessitate cogente, mutari non posse videret. Verum est ergo quod dixi: Veniam ad vos; sed certa et rationabilis causa me impedivit, ut non venirem ad vos. Hac ergo de causa non fuit in ore meo, est, et non; sed fuit in illo, est. Excusatum ergo me esse arbitror, et nisi plus nimio duri exactores esse velitis, satisfecisse me aestimo. De libris a fratre Petro Viviano diu, et praeter voluntatem vestram, ut in litteris vestris legimus, retentis, [Col. 0431A] rescribo quod, si Deus permiserit, hominem conveniam, et prout officii mei ratio postulat, ut justum fuerit, vestra vobis restitui faciam. De reliquo, vos Deo, cui servitis; me autem nostrosque ipsi vobisque commendo. Quod tardius vobis scripsi, nolite imputare negligentiae meae, quae in casu isto non est, sed imputate infinitae importunitati causarum, quae fere semper mihi molesta est. Haec si saltem brevi temporis spatio, ne dicam momento, me mihi vacare permisisset, jam oculus vester ante duos aut tres menses epistolam meam vidisset.

[Col. 0431B] Quoniam apostolica mandata negligenter suscipere vel exsequi, pene crimen judico, idcirco de quibusdam jam altero ut compari anno, mihi a paternitate vestra scriptis, et injunctis, quia necdum ea exsecutus sum, me hac epistola apud Patrem excusare suscepi. Nec miretur sapientia vestra, tandiu me vobis inde scribere distulisse, quia pene simul, et rei cognitionem accepi, et stylum ad scribendum aptavi. Quam si prius agnoscere licuisset, quod nunc facere coepit manus, exsequi non distulisset. Scripsit ante annum reverentia vestra domno Lemovicensi episcopo, et mihi, ut in exemplari litterarum apostolicarum a quibusdam Brivatensibus clericis ⁜ (184) mihi oblato legi, quatenus Claromontensem [Col. 0431C] episcopum ⁜ (185) , cum socio jam dicto, die locoque congruo evocatum convenirem, et ut militem quemdam, quem pene per biennium captum tenuerat, redderet, praeciperem, et quaestionem quae de castello Alsone inter quosdam nobiles versabatur, vestra fultus auctoritate terminarem. Addita sunt quaedam alia de episcopo, quae nobis audienda, non diffinienda commissa sunt. Litteras illas clerici ab urbe detulerunt, nec mihi, sed eidem Claromontensi episcopo reddiderunt. Ut autem ipsi mihi testati sunt, hoc ea necessitate fecerunt, quia captivum suum, qui frater unius ex ipsis erat, aliter ab episcopo recipere nequiverunt. Qui statim ut eas habuit, nobis usque ad hanc diem invisibiles fecit. Ea causa est, qua a me apostolica praecepta impleta [Col. 0431D] non sunt. Non enim accepta implere neglexi, sed [Col. 0432A] non accepta implere non potui. Idem, et de Lemovicensi episcopo non quidem scio, sed scire me aestimo. Quem ergo haec culpa respiciat qua clarum est, dicere meum non est. Dicam tamen sequentia, quae idcirco tacenda non sunt, quia non uni, duobus, aut tribus, sed multis populis noxia sunt. Arverniam olim tam spatio terrarum, quam multitudine populorum, teste Caesare, et quibusdam aliis historicis, regnum juxta regnorum antiquorum quantitatem fuisse, multis, etsi non omnibus, notum est. Hujus tota pene cura deficientibus regibus, comitibus, magis Christianum populum infestantibus quam defendentibus, ad justum et lene regimen Ecclesiae, jam a longo tempore conversa est. Huic soli deficientibus, ut dixi, principibus vel infestis, [Col. 0432B] hucusque innixa est, sub hac se tutam ac securam mansisse gavisa est. Episcopi enim, qui ante istum terrae illi jure ecclesiastico principati sunt, et quod suum erat juxta sibi datam gratiam impleverunt, et quod regum vel principum fuerat in defendendo Ecclesiam, juxta quod licuit, suppleverunt. At nunc per viginti fere annos populus ille Dei tantus, tam numerosus, juxta Scripturae sanctae verbum de Judaeis olim dictum, mansit sine rege, sine principe, et (quod solum ei supererat), sine lege (quod pejus est), et sacerdote. Quomodo enim sacerdos dici potest qui, exceptis sacramentis pontificalibus, de pontificis officio, ex quo episcopari coepit, pene nihil implevit? Ubi enim ejus erga gregem commissum [Col. 0432C] vigil custodia? Ubi pastoralis sollicitudo? Ubi pereuntium et quotidie ad inferos sub ejus conspectu descendentium miseratio? Impugnat assidue alter alterum, acuunt pene universi in mutuam caedem gladios, conspirat frater in fratris interitum; castrorum Domini, inferioris nominis milites, burgenses, rustici populi, laicorum omne genus de illo clamant quod propheta Dei olim pessimo regi Israel locutus est: Vidi universum Israel dispersum in montibus, quasi oves non habentes pastorem. Si ab eo de malefactoribus justitia ecclesiastica exigitur, aut negatur, aut venditur. Sed hoc primo tempore. Jam enim non negatur, quia nec quaeritur. Tanta mutari posse in hominem melius, subditis desperatio facta est, ut cum innumeris aerumnis universi laborent, [Col. 0432D] totaque dioecesis ejus malis infinitis exuberet, non [Col. 0433A] sit jam fere qui de tantorum hominum numero ejus curiam adeat, suas apud eum querelas deponat, consilium quaerat, judicium vel justitiam exigat: quorum omnium nihil penes ipsum invenire se posse non dubitat. Manet otiosus inter negotia infinita, vidensque non lupum tantum, sed lupos innumeros in sibi commissas oves irruentes, fugit, ut magnus Gregorius ait, non mutando locum, sed subtrahendo solatium. Fugit, et eo fugiente lupi rapiunt, et dispergunt oves. Sed fortassis laicos negligit, et ut remotiores ab ordine vel proposito suo, contemnit. Fortasse illis contentis monachorum vel clericorum curam, quibus professione propinquior est, sibi assumpsit. Sed, o utinam quantum ad ipsum, clerici vel monachi laicis pares essent! Sed [Col. 0433B] prorsus non sunt. Nam cum effectum auxilium universis aequaliter neget, affectum tamen, quantum ex his quae in eo videntur aut ab eo audiuntur, longe majorem laicis quam clericis aut monachis exhibet. Redeunt illi ab eo contenti ad seipsos, et quia gladium spiritus, quod est verbum Dei, in ipso alligatum cernunt, convertuntur ad gladios proprios; et quod ille sermone pacare posset, hi multo effuso sanguine pacare non possunt. Habent tamen aliquid consilii, quando, ut dixi, deserti a suo episcopo seipsos vi armata ipsi tuentur. Sed quid clericis consilii? Quid monachis remedii? Carent vere sub tali episcopo, non tantum divino, sed et humano auxilio: divino, quia spirituali gladio non defenduntur; humano, quia saecularis gladius, quo ipsi uti non possunt, [Col. 0433C] eos defendere nequit, nec quisquam principum eum ad ipsos defensandos sibi assumit. Mutata est jam ex parte a longo tempore, sed nunc nostris diebus ex toto, apostolica sententia, quam de rege vel principe Paulus profert, Non enim sine causa gladium portat (Rom. XIII) . Quid ergo faciet clericalis vel monasticus ordo, maxime in terra illa, quantum ad hoc misera, ubi nec ecclesiastica censura protegitur, nec saeculari gladio defensatur? Taceo graviora, taceo peremptoria, quae a multis, ut mihi videtur, fide dignis ante multos annos audio, et frequenter a referentibus audire non cesso. Quorum quia testis esse nequeo, relator esse nolo. Audiet, ut credo, illa suo tempore vestra sublimitas, ab illis [Col. 0433D] qui ea nobis referunt, et qui coram vobis testificari poterunt. De caetero, si placet, excellentiae vestrae praesentium latorem commendamus, clericum nobilem, et in quantum scire possumus, honestum. Habet enim causam adversus eumdem episcopum. Quae si justa fuerit, licet non sit necessaria deprecatio nostra, rogamus tamen ut ei subveniat clementia vestra.

Quod personam vestram, et sacram sacri Templi vobis a Deo commissam militiam, inter omnes religionis professores, quodam proprio ac singulari affectu semper dilexerim, semper veneratus sim, novi ego, novit testis, et conscius meus in excelso, noverunt multi vestrorum, nostis ut credo, nec dubito quod nostis et ipse. Feci hoc a primordio institutionis vestrae, quae cum meo tempore exorta fuerit, velut rutilum novi sideris jubar mundo illuxisse, [Col. 0434B] et miratus pariter, et laetatus sum. Nec mirum hoc. Quis enim aliquam spem aeternae salutis habentium non laetetur? quis non totis animi praecordiis exsultet in Deo salutari suo, militiam regis aeterni, exercitum Domini Sabaoth, ad debellandum principem mundi, ad expugnandos inimicos crucis Christi, ex diversis orbis partibus congregatum, ad nova praelia velut e castris coelestibus processisse? Quis non laetetur, quis non exsultet processisse vos non ad simplicem, sed ad duplicem conflictum, in quo et contra spirituales nequitias, juxta Apostolum, animi virtutibus, et contra corporales hostes, corporis viribus dimicatis? In quorum uno quidquid sanctorum monachorum vel eremitarum est assumpsistis; in altero, omnium religiosorum propositum excessistis. [Col. 0434C] Militant quidem illi Deo, et licet castigando corpus suum et in servitutem redigendo laborent, tamen corpore a mundi tempestatibus, et maxime a bellorum tumultibus requiescunt. At vos, ut dictum est, et fortem armatum eisdem eorum artibus superatis, et contra illa ejus, quae aperte adversus Christum producit, infernalia castra, Sarracenorum dico agmina, pugnando assidue non cessatis. Estis monachi virtutibus, milites actibus: illud spiritualiter implendo, istud corporaliter exercendo. Exposuistis pro fratribus animas vitae, corpora morti, fudistis jam sanguinem necdum effusum, quem quotidie in bellis Deo offertis fundendum. Estis vere participes illius summae et praecipuae charitatis, de [Col. 0434D] qua Salvator: Majorem hac dilectionem nemo habet, quam ut animam suam ponat quis pro amicis suis (Joan. XV) . Haec est causa, qua semper, ut supra scripsi, singulariter vos dilexi, qua colui, qua veneratus sum. Feci hoc hactenus, et faciam per Dei gratiam, quandiu fuerit spiritus in naribus meis. Hac fiducia, qua semper diligens ab eo quem diligit diligi se sperat, spero et ego a vobis me diligi, et, [Col. 0435A] si quid suggessero, amicabiliter audiri. Nobilis vir, domnus Humbertus de Bello-Joco ⁜ (187) , nuper a partibus transmarinis veniens, ad partes nostras rediit, et cum immensa exsultatione ab omni illa terra susceptus est. Aberam ego quidem tunc, tractus negotiis ad alias partes; sed rediens, tantum ubique jubilum de ejus adventu reperi, quantum, nisi vidissem, vix unquam aestimare valerem. Gaudebant clerici, gratulabantur monachi, plaudebant rustici, totusque adjacentium nobis Ecclesiarum chorus velut quoddam novum canticum resonabat. Econverso, raptores dolebant, Ecclesiarum pervasores, monachorum, pauperum, viduarum, orphanorum, atque ignobilis, nec se suis viribus defendere praevalentis vulgi depraedatores, imo oppressores [Col. 0435B] gemebant, suaeque nequitiae objectum obicem, etsi non aperte verbis, cordibus tamen infandissimis murmurabant. Talis est enim, ut nosse vos credimus, Cluniaco adjacens terra vestra, ut, quia sine rege, sine duce, sine principe est, valde gaudeat, quando aliquam pacis materiam invenisse se sperat. Hanc, quia in isto et per istum ex plurima parte se invenisse confidit, gaudet, ut dixi, et spei suae gaudium dissimulare non potest. Ostendit jam dictus Humbertus ex quo venit, non frustra id de se sperari, cum et vicecomitem Matiscensem, terrae nostrae matutinum, vespertinum atque nocturnum lupum ita subegit, ut jure, quantum ad hoc pertinet, cum justo Job dicere possit: Conterebam molas [Col. 0435C] iniqui, et de dentibus illius auferebam praedam (Job XXIX) . Hoc et de multis aliis et cis Ligerim, et ultra Ligerim positis, parvissimo, hoc est ex quo rediit, tempore fecit. Sperat hoc idem de eo vestra Cluniacus, quae plus cunctis partium nostrarum monasteriis, vel Ecclesiis, ejus consilio et auxilio eget. Oro ergo, et sicut intimus vester ut nostis, amicus consulo, ut si quam adversus eum de reditu suo ad nos querelam habetis, interim seponatis, et quia sapiens et discretus vir est, ipsum sibi suaeque conscientiae judicio relinquatis. Credo enim quia magis eum tolerando quam querimoniis irritando, apud eum proficere poteritis. Novi enim, ut puto, animum ejus, et ex ipsius familiari collocutione adverti, quod Deum timeat, et quod totum, si lucrari [Col. 0435D] posset, mundum animae suae saluti postponat. Relinquite eum interim miserae terrae, et eam ejus ope ac defensione, quibus ultra quam dicere possim eget, aliquanto saltem tempore gaudere permittite. Et hoc militaris officii vestri proprium, atque ad hoc arma sumpsistis, ut Ecclesiam Dei ab infestantibus defendatis, et, juxta prophetam, etiam ad litteram ex adverso ascendentes, murum vos pro domo Israel opponatis (Ezech. XIII) . Sed forte dicitis: Contra paganos, non contra Christianos arma sumpsimus. Sed quis magis a vobis vel a vestris impugnandus est, Deum nesciens paganus, aut ipsum verbis confitens [Col. 0436A] et factis contra eum dimicans Christianus? Quis magis persequendus est, ignorans et blasphemans, an agnoscens et impugnans? An non Deum impugnant, an non persequuntur qui Ecclesiam ejus, qui populum emptum sanguine ejus absque ulla, ubi possunt vel audent, personarum, graduum, dignitatum exceptione, depraedantur, caedunt, verberant, quandoque etiam (quod saepe contingit, perimunt? Non est, non est vere minus defendendus consiliis, imo gladiis vestris, Christianus vim injuste patiens a Christiano, quam esset defendendus eamdem vim patiens a pagano. Acquiescite ergo, si placet, consiliis et precibus meis, et virum, in quo pene solo tota spes pacis nostrae consistit, nobis modo quo dixi dimittite. Experimini utrum utile [Col. 0436B] sit tam ipsi quam vobis consilium meum: quod nullo modo dicerem, si esse quolibet modo intelligerem contra Deum. Credo insuper, et hoc valde opto, quod vobiscum antequam a partibus Galliarum recedatis loquar, et tunc melius verbo quam nunc scripto, quae de hac re dicenda fuerint, supplebo.

Precor in exordio, ut placide verba mea auris paterna accipiat, et, si quid forte ex ignorantia secus [Col. 0436C] dixero quam oportet, benignitas vestra, quae sapientibus et insipientibus debitrix est, animo aequo supportet. Nobilis vir, domnus Humbertus de Bello-Joco nuper a partibus transmarinis rediens, tanta cum exsultatione ab universa nobis adjacente terra susceptus est, ut vix hoc credere possem, nisi post a quodam itinere regressus (nam tunc forte absens eram) ipse vidissem. Gaudebant clerici, laetabantur monachi, exsultabant burgenses, ipsique qui praeda raptorum, imo qui cibus luporum esse solebant, rustici, agricolae, pauperes, viduae, orphani, omneque vulgi genus, ita ut vix se caperent, gratulabantur. E converso pauperum depraedatores, ecclesiarum destructores, clericorum ac monachorum oppressores, etsi non palam, quia non audebant, [Col. 0436D] apud seipsos gemebant, fortemque obicem nequitiae suae oppositum, plusquam dicere possim, dolebant. Est enim misera illa terra nostra, ut novit sapientia vestra, cunctis pene terrarum partibus in hac parte miserior: quod sine rege, sine duce, sine principe, vel defensore existens, exposita est ferarum dentibus, et, ut scriptum est, quod ad litteram nunc accipio, omnes bestiae agri ludunt ibi (Job XL) . Nam si qui in ea nomen ducum, comitum, vel principum occupant, ita se habent, ac si non ad defensandum, sed ad devorandum populum Dei principarentur. Qui quanto sunt majores, tanto pejores; [Col. 0437A] quanto fortiores, tanto ferociores impotentum et pauperum oppressores. Eapropter gens avida pacis, et ad eam totis animi votis anhelans, adventum jam dicti Humberti, non aliter quam sibi hac de causa a Deo directi amplexi sunt. Et ne in frustra sperasse viderentur, ex plurima hoc jam parte experti sunt. Nam, ut quod verum novi domino et Patri fatear, ita in adventu suo alteratus apparuit, et in tantum mutatus ab illo quem noveram, ut quantum ad verba ejus vel facta pertinet (nam cordium scrutator non sum), vere cum antiquo illo dicere posset: Non sum qui fueram, et nos de ipso illud divinum, hoc est: Mutatio dexterae Excelsi (Psal. LXXVI) . Ita in brevi quidquid guerrarum in circuitu nostro fremebat compescuit, ita militum [Col. 0437B] castrensium discordias solo verbo sedavit, ut ejus maxime timore, et inter illos pax reformaretur, et Ecclesiis vel pauperibus, eorum tyrannidem formidantibus, securitas redderetur. Jam nihil mercatores in stratis publicis, nihil agricolae in agris hostile metuebant, tota jam pene terra illa, inter Ararim et Ligerim posit novo quodam pacis lumine perfusa, gaudebat. His tam bonis ei principiis illecta, longe majora et meliora sperabat. Cum in his omnes laetarentur, et praecipue Cluniacus vestra, cujus se defensioni totam devoverat, tam pro his quae videbat, quam pro his quae sperabat, non minimum exsultaret, ecce subito tristis fama gaudia nostra turbavit, dicens eum non cum plena gratia a vobis [Col. 0437C] recessisse, atque habitum religiosum absque vestra licentia in saecularem mutasse. Multorum quippe relatione persuasum nobis fuerat, hoc tam assensu vestro quam judicio sedis apostolicae factum. Quod postquam non sic esse didicimus, noluimus impeditum pacis bonum, et servavimus erga ipsum eum quem debuimus modum. Sed attende, Pater, attende et vide si quomodo salva justitia, homo tam utilis, et, quantum ad opera principe digna, in partibus nostris pene solus, nobis et paci communi restitui possit. Ut enim quod multi nostrorum sentiunt dicam, si de canonicali, si de monastico, si de eremitico, si de quolibet antiquitus instituto ordine recessisset, jure illum ad illicite dimissa, censura ecclesiastica redire compelleret. At cum non nisi de militia ad militiam transierit, cum gladium, quem [Col. 0437D] contra Sarracenos assumpserat, contra falsos Christianos Sarracenis deteriores transtulerit, cum ab uxore sua (quod majus est), ut a pluribus et fide dignis accepi, non legitime recesserit; videat sapientia vestra utrum cogendus sit an tolerandus, quousque rei veritas lucide declaretur, et tanta de tanto viro quaestio judicio apostolico terminetur. Videat certe et recogitet toti Ecclesiae Dei praelata prudentia, et discretio vestra utrum personae, quae, juxta Scripturam, remoto altiore sacramento, etiam ad litteram de duabus una caro factae fuerant, ita ab invicem secerni possint vel debeant, ut una videatur servire Deo sub religioso habitu, alia serviat mundo sub saeculari vestitu, imo, ut clarius loquar, [Col. 0438A] una vivat caste, altera impudice: una non jungatur, nisi uni et soli Deo, altera per innumera stupra et adulteria, uni et soli integre et perfecte prostituatur diabolo.

Inde est quod nec nudis, ut audivi, verbis, mulier, quae ei juncta fuerat, ab aliquo audita est castitatem vovisse, quam etsi solis verbis vovisset, votum tale quid esset? Si plane hujusmodi vota, aut ex odio aut ex levitate, aut ex intentione liberius peccandi facta, viris Christianis, et eorum uxoribus passim indulta fuerint, videat Pater Ecclesiae quam late pateat perditionis campus, quotque millia virorum ac mulierum avidis faucibus absorpturus sit hac occasione infernus. Unde, licet ut minus sapiens loquar, dando ei consilium, a quo accipere [Col. 0438B] debeo, videretur mihi justum, videretur canonicum, ut aut si vota horum conjugum, rei veritate diligenter perspecta, irrita esse debent, rursum in invicem redire cogerentur, aut si stare, uterque Deo sub certo religionis proposito servire compelleretur. Alioquin salvato isto, perdito illo, imo (quod verius est) alterius causa condemnato, illo in saeculo pereunte, altero nec in religioso proposito se salvare valente, quid proderit unius conversio, ubi utriusque certa sequetur perditio? Quando enim honorabile connubium et thorus, juxta Apostolum (Hebr. XIII) , immaculatus servari poterit, ubi unus castitati, alter libidini; unus sanctitati, alter impuritati; unus munditiae, alter nequitiae operam dabit? [Col. 0438C] Quando et illud servabitur, quod idem Apostolus dicit: His autem, qui matrimonio juncti sunt, praecipio non ego, sed Dominus, uxorem a viro non recedere? Quod si recesserit, manere innuptam, aut viro suo reconciliari, et vir uxorem ne dimittat. (I Cor. VII.) Quid dicis, Apostole? Quid dicis, praecipio non ego, sed Dominus? Nonne quod tu praecipis, praecipit Dominus? Nonne tu ipse dixisti: An experimentum quaeritis ejus, qui in me loquitur Christus? (II Cor. XIII.) Cum ergo in te loquatur Christus: nonne quod praecipis, praecipit et Christus? Verum est, inquit, verum est. Quod Christus dicit, dico et ego: quod ego dico, dicit et Christus. Sed ne forte mei temporis rudibus adhuc in fide hominibus, minoris pretii mea viderentur verba quam Christi: proposui ab ipso verba ejus, quibus magis [Col. 0438D] auctoritate majoris nominis acquiescere cogerentur, boni, sed novi auditores ejus. Est et aliud, unde non tamen rudibus, sed universis haec dicens consulere volui: ut intelligerent rem, de qua agitur, non a me pro velle dispensandam, sed ut a Domino tradita est, conservandam. Sunt enim quae dispensare pro velle, juxta rationem possumus: sunt et alia, quae non ut statuta sunt, dispensative mutare nec possumus nec debemus. De his quae mutare possumus, sunt quae subjeci. Caeteris ego dico, non Dominus: Si quis frater uxorem habet infidelem, et haec consentit habitare cum eo, non dimittat illam. Et si qua mulier virum habet infidelem, et hic consentit habitare cum illa: non dimittat virum (ibid.) . Et paucis verbis [Col. 0439A] interpositis, Quod si infidelis discedit, discedat. Non est enim servituti subjectus frater aut soror in ejusmodi (I Cor. VII) . Quod si in hujusmodi non est servituti subjectus frater aut soror, liberum est Christiano paganam uxorem, aut Christianae uxori paganum virum dimittere. Liberum est plane his et cohabitare, si voluerint, et ab invicem recedere si voluerint. Idcirco quia ista dispensari possunt, haec ego dico, non Dominus. Sed Dominus, non ego, praecipit, ubi uterque fidelis, scilicet Christianus est: uxorem a viro non discedere, nec virum uxorem dimittere. Hic plane, hic, inquit Apostolus, dispensatio admittenda non est. Nimium praesumpsi, et profusius quam debui loquendo, et velut Patrem ac magistrum docendo. Sed non doceo Patrem filius, non doceo [Col. 0439B] magistrum discipulus. Absit a me tanta praesumptio! Non doceo doctorem, non instruo magistrum: sed oro, precor, supplico, ut vestra apostolica, quae omnibus invigilat, sollicitudo, nobilis viri saluti, quem valde praemissis de causis periclitari timeo, provideat; et si, ut supradixi, salva justitia fieri potest, terrae nostrae, cui longe magis quam transmarinae necessarius est, benigne illum dimittat. Ibi enim pro uno et solo, apud nos autem pro decem millibus computabitur.

Multa saepe audit a multis praelata orbi terrarum [Col. 0439C] vestra apostolica sollicitudo: quae quandoque bona sunt, quandoque mala, quandoque optima, quandoque pessima. Sed nunc in partibus nostris tale quid contigit, de quo vere illud Scripturae dicere possumus. Nunquam sic apparuit in Israel (Judic. XIX) . [Col. 0440A] Brivatensis Ecclesia juri apostolico, nullo alio episcopo mediante, subjecta, juxta propriae institutionis morem, magna et nobilis diu permansit; sed ab aliquanto tempore, ab antiquo et bono proposito degenerans, dictum etiam sibi a propheta fatetur: Argentum tuum versum est in scoriam: vinum tuum mistum est aqua (Isa. I) . Plurima sunt quae ostenderent verum esse quod dico, nisi plus nimio vobis longus esse timerem. Hoc tamen breviter dico nefarium opus, quod nuper in illa Ecclesia contigit, vix nisi merito malorum praecedentium accidere potuisse, ut, juxta Joannis apostoli revelationem, qui in sordibus est, sordescat (Apoc. XXII) . Sed jam rem ipsam Pater audiat. Aureum ecclesiae phylacterium ⁜ (188) , fur, nescitur quis, nuper furatus est. Auditum [Col. 0440B] est a clericis. Cumque olim civitas plena indicii, ordine judiciario et canonico rem inquirere, examinare, ac censura ecclesiastica terminare debuisset, posthabito Deo, abjecta fide, spreta non solum canonicali, quod nomen eis tantum superest, verum etiam Christiana religione, ac si non esset Deus in Israel, miserunt ad consulendum Beelzebub, Deum Accaron (IV Reg. I) . Qui qualiter ab eis consultus sit, qualiter eis responderit a praesentium latore, vel ab ejus sociis plenius audietis. Nec enim, ut ex auditis collegi, minus fuit magum illum, a quo ea se audisse dixerunt, consulere, quam Moloch Moabitarum daemoni sacrificare. A quo responso accepto, imposuerunt praesentium latori commissum sacrilegium. Negavit ille; nec [Col. 0440C] scelus admisisse, vel in aliquo esse conscium, constanter, et, ut credo, veraciter protestatus est. Addidit paratum se esse, die ab eis constituta ecclesiasticum judicium ⁜ (189) subire, et quidquid inde discernerent exsequi. Et ne de his quae se facturum [Col. 0441A] spondebat, vel in modico dubitare posset, seipsum usquequo cuncta perficeret, eis in obsidatum dedit, pecuniam suam resque omnes sacramento eis obligavit, satisfactiones etiam, tam parentum suorum quam multorum amicorum, supradictis adjunxit. Indicta est causae agendae vicesima dies. Praeceptum est ut ad diem illam sic praeparatus veniret, quatenus ignis praejudicio, non judicio, se, si posset ab objecto crimine expurgaret. Adjunctum est ab eisdem scire se quidem quod imperabant, non esse canonicum; sed canonicorum conventum nullo ei modo alio crediturum. Ventum est ad diem. Rogus maximus exstructus est ⁜ (190) , per cujus medium pedes transiret, probaturus suam super objecto crimine innocentiam, si tamen intactus evaderet. [Col. 0441B] Compulsus ille tam vehementi perversorum, ne dicam impiorum, hominum violentia, quod cogebant concessit, atque se per ignem transiturum, constantia resumpta promisit. Rogavit hoc solum, ut virtus et justitia omnipotentis Dei, exorcismi more, super pyram ⁜ (191) illam flammeam invocaretur, et ut aliquando factum audierat, in nomine ipsius benediceretur. Quod optimi et pii judices prorsus negarunt. Perstat adhuc ille, et etiam per non benedictum ignem, conscientiae, ut arbitror, testimonio confisus, transiturum se spondet. Quod verentes illi, ne forte opere quod dicebat impleret, missis ministris ignem jam paratum destruunt, ac, nequitia inaudita, nec modo quem ipsi proposuerant, eum purgari permittunt. Invadunt statim omnia [Col. 0442A] ejus, et, ac si re justissime judicata, reoque clare convicto, nihil ei prorsus de rebus quas ipsis, ut supradictum est, obligaverat, derelinquunt. Quid faceret tot, tantis, tam inauditis violentiis oppressus homo? Nihil illi jam reliqui erat. Unum quod habuit, unum quod potuit, fecit. Ad illud unum praecipuum et singulare oppressorum praesidium confugit: illud unum et ultimum miserorum asylum, apostolicum dico auxilium, elegit, tabernaculum scilicet, quod est in umbraculum diei ab aestu, et in securitatem, et in absconsionem a turbine et a pluvia (Isa. IV) . Ista, Pater, in vobis, et de vobis sperans, ubi praesensit ad rapinam bonorum suorum falsos, imo nullos judices inhiare terminum vel obicem apostolicae appellationis interposuit, quam, [Col. 0442B] ut putabat, non liceret eis transgredi. Sperabat enim eos non ausuros quod ausi sunt, non dicturos quod dixerunt, non facturos quod fecerunt. Sed frustra hoc speravit, quia spes ejus frustrata est eum. Quos enim mitiores futuros inde speraverat, longe ferociores invenit. Nam post factam appellationem, tota illa rerum ipsius rapina ab eis facta est, quae supra a me conscripta est. Addita est insuper verborum contumelia, quae apud imperatores saeculi reos majestatis faceret, et poena ad minus capitali puniret. Sed quamvis Ecclesia non habeat imperatoris gladium, habet tamen super quoslibet minores, sed et super ipsos imperatores imperium. Unde ei sub figura prophetici nominis dicitur: Constitui te super gentes, et regna, ut evellas et destruas, [Col. 0443A] et disperdas et dissipes, et aedifices et plantes (Jer. I) . Qua de re si non potest occidere, potest evellere. Si non potest occidere, potest destruere. Dixit plane, ut audivi, Brivatensis abbas, appellanti clerico, quid appellas? Quid nobis papam opponis? Tantis papa implicitus est, tantis involutus negotiis trans Rhodanum, quod nunquam cogemur respondere ei cis Rhodanum. Haec, Pater, omnia, ut scripsi, accepi; a talibus tamen, quorum religioni, maturitati, veritati credere compulsus sum. Fortassis et vos, si illos audiretis, et agnosceretis, crederetis quod credidi, diceretis quod dixi. Ut ergo jam et meis verbis, et vestris auribus, ut dignum est, parcam, oro, obsecro, supplico, ut causam pauperis, sed prudentis et in pluribus utilis, ut me agnovisse [Col. 0443B] existimo, clerici, vobis assumatis, et contra potentes et violentos adversarios defendatis. Nostis enim, quod sedes vestra sedes est illius cui dicitur: Justitia et judicium praeparatio sedis tuae (Psal. LXXXVIII) ; et cui rursum: Justitia plena est dextera tua (Psal. XLVII) ; et de quo iterum: Qui facit judicium injuriam patientibus (Psal. CXLV) . Quod si alteri quam vobis loquerer, adderem illud Isaiae: Quaerite judicium, subvenite oppresso, judicate pupillo, defendite viduam; et venite, et arguite me, dicit Dominus (Isa. I) . Quae universa congruo effectui religio et sapientia vestra mancipabit, si praeposito, qui majoris in Ecclesia illa nominis est, si abbati, si Odiloni de Magone, si Joanni de Cornone, [Col. 0443C] si tandem et illis, qui tanti sacrilegii, imo idololatriae participes fuerunt, auctoritas vestra praeceperit, ut clerico ablata omnia in integrum restituant, et post restitutionem, super tam nefanda, quae eis objiciuntur, die data, quod justum fuerit facturi et exsecuturi, praesentiam suam vobis exhibeant. Hoc enim super omnia et clericus rogat, et nos precamur, ne alicui praeter vos judici causam istam terminandam committatis. Quod cum factum fuerit, cum res sub judicio majestatis vestrae constiterit, recordamini quid Helias profano regi daemonem consulenti et aegrotanti dixerit: Quia hoc fecisti, de lectulo, super quem ascendisti, non descendes, sed morte morieris (IV Reg. I) . Quare hoc ultimum adjunxerim, intelligit sapientia vestra.

Si liceret, si Dei dispositio non obstaret, si in hominis potestate esset via ejus, maluissem, charissime, beatitudini tuae nexu indissolubili adhaerere, quam vel principari inter mortales alicubi, vel regnare. Quid enim? Nonne regnis omnibus terrenis praeferri a me deberet grata non solum hominibus, sed et angelis ipsis cohabitatio tua? Concivem te illorum si dixero, licet nondum spes in rem transierit, per misericordis Dei gratiam mendax non ero. Si plane mihi datum fuisset, usque ad ultimum [Col. 0444A] spiritum tecum hic esse, daretur fortassis post hac, ubi et esses, etiam perpetuo esse. Quo enim currerem nisi post te, tractus odore unguentorum tuorum a te? Quod quia semper non datur, utinam vel saepe daretur! Et quia nec illud est, utinam saltem frequenter videam missos a te! Et hoc quia raro contingit, volo, ut vel in proximo sanctitas tua amantem se per suum Nicolaum usque ad octavas Domini mecum mansurum visitet, in quo vester, ut mihi videtur, ex parte, et meus ex toto spiritus requiescit. Videbo te, sancte frater, in illo, audiam te per illum; et quaedam, quae secreto nota fieri volo sapientiae tuae, mandabo per ipsum. Sanctae animae tuae, sanctisque sub regimine tuo omnipotenti Domino servientibus, me nostrosque [Col. 0444B] quantis possum viribus, quanta possum devotione, commendo.

Si meus es, ut dico, si opinio mea non me fallit, licet homo sub potestate sis, mando tamen, et omnino volo ut venias. Distuli diu mandare hoc, cum id tamen in animo fixum haberem, non quia dissimulabam, sed quia tempus congruum exspectabam. Sum enim semper, ut nosti, instabilis etiam in statu, ignorans quandiu quolibet in loco mansurus, quando vel quo inde sim recessurus. Unde quia saltem nunc quodam corporis infortunio, Cluniaci usque ad Christum natum manere cogor, veni, nec [Col. 0444C] dissimules, quia fortasse si differres, me ibidem usque ad terminum nescio quem invenire non posses. Qua de causa tantum instem, cum veneris exponam. Domino abbati tuo aliis litteris, ut te mihi dirigat, nil rogans, velut pro imperio mandavi. Historiam magni Alexandri Augustinum nostrum contra Julianum, si tamen jam vester ex illo correctus est, et si qua alia bona habueris, tecum defer.

Quid facis, o bone vir, etc. Vide inter epistolas [Col. 0444D] S. Bernardi, Patrologiae tom. CLXXXII.

Soleo plerumque plurima, quae miranda videntur, mirari, et ea scripto saepe, prout videtur congruum, commendare. At nunc non quaelibet alia, sed meipsum (quod magis mirum est) miror. Miror plane me tandiu vobis permansisse mutum, cum praeter vos fere omnes alii me sibi hactenus non senserint taciturnum. Scripsi et scribo frequenter aliis, quibus nec ita ut vobis mente adhaereo, nec eis illum, quem vobis in intimis animi recessibus [Col. 0445A] tam dulcem, tam sincerum, tam sublimem veri amoris locum reservo. Debuissem plane, quod me neglexisse non parum poenitet, qualescunque libros meos epistolis vobis missis implesse, et rescriptis a vobis velut gemmeis floribus adornasse. Exundabat dives materia scribendi, nec rerum verarum inopia falsa vel adulatoria fingi cogebat. Quid enim magis vel rapere cor meum ad amandum, vel movere manum ad scribendum poterat, quam tam sancta, tam benigna, tam longaeva in sancto proposito a primis fere adolescentiae annis usque ad senilem magis labore divino quam annorum numero fractam aetatem perseverantia vestra? Quid magis movere poterat, quid magis movere debebat, quam illa jam antiqua, cujus vos non immemorem esse [Col. 0445B] credo, mihi et vobis paucis paucisque aliis nota rerum Cluniacensium recordatio? Non excidit mente, qualiter primo juventutis vestrae tempore, inter antiquos illos reipublicae nostrae senatores, vos insignem viderim. Non excidit quantum eruditio et religio vestra sacrum illum ac magnum Cluniacensium ovium gregem decoraverit, quam splendide prae cunctis pene aliis in ordinis commissi custodia effulserit. Taceo, nec vivens oblivisci potero, quod a coepto sanctae religionis proposito, in diversis ecclesiasticorum honorum gradibus, vultus vestri non sunt in diversa mutati, sed tam apud nos quam semotus a nobis, prior, abbas, summusque tandem pontifex Dei, merito virtutis ac scientiae bonus semper, juxta Apostolum, odor Christi in omni [Col. 0445C] loco fuistis (II Cor. II) . Non estis reveritus in causa Dei potentes tyrannos, nec ipsos magnos magnique nominis reges; sed quantum in vobis fuit, Ecclesiam Dei super gentes et regna ab eo constitutam, cuilibet mortalium indecenter ancillari, aequo animo nunquam tulistis. Praeter haec teneo et illud, quod nulla cura, nulla magnarum rerum quantacunque distensio, memoriam nostri, amorem vestrae Cluniacensis Ecclesiae, aliquo tempore, qualibet occasione, a corde vestro avellere potuit. His de causis, si fieri posset, et hoc dispositio divina permitteret, mallem vestra quam mortalis cujuslibet non solum frequenter, sed et continue uti praesentia, ut vobis colloqui, vobiscum in Domino jucundari, [Col. 0445D] imo quod super omnia optarem, quodque utriusque nostrum professio exigit, cogitando de ipso, loquendo de ipso, disputando de ipso, in mensa sapientiae, quae vobis non est ignota, assidue deliciari. Hoc quia non semper nec saepe datur, utinam vel raro daretur! Quod saltem ultimum, quia de duobus primis despero, ut a vobis impleatur, summopere postulo. Postulo, inquam, ut desiderabili praesentia vestra, meo vestrorumque filiorum Cluniacensium desiderio in brevi satisfiat, quia justum est ut satisfaciatis in hac parte desiderio, ut dixi, filiorum vestrorum, gratia illius qui implet in bonis desiderium suorum. Et ne forte dicat vel cogitet quisquam justius est ire abbatem inferioris ordinis ad archiepiscopum superioris ordinis, [Col. 0446A] quam econverso, respondeo: Justum est, dignum est. Sed non posset sequi abbatem ille, cujus causa maxime haec dicta sunt, totus grex suus, et poterit absque grege suo longe facilius visitare abbatem episcopus solus. Valeat sancta et tota jam coelestis, frater charissime, beatitudo tua. Airaldum clericum, natura nostratem, beneficio vestratem, ex parte mea monete, ut quod mihi promisit, nil ultra moratus persolvat. Quod promisit, hoc est cantus prosae a me in laude Matris Domini anno altero factae, et cantus responsorii, de eadem materia a me similiter compositi, quod sic incipit:

Indica mihi quem diligit anima. Quando veniam et apparebo ante faciem tuam, quando videbo te, quando consolaberis me? Consolaberis, inquam, quia consolatio abscondita est ab oculis meis, donec videam et desideratam et desiderandam praesentiam tuam, et tristis est anima mea usque ad te. Minime quidem deserit me quocunque iero dulcissima tui memoria; sed quanto memoria dulcior, tanto absentia molestior est. Absit autem ut me consoletur illa verisimilis, sed non vera sententia! [Col. 0446C] Praesentiores, inquit, sunt qui se animis, quam qui oculis intuentur, et plus est corde connecti quam corpore. Quasi vero conspectus et conversatio non habeant aliquid vivae voluptatis, quae non potest absentibus provenire. Sed haec, sicut arbitror, ex ratione, non ex affectione locutus est ille Romanae eloquentiae splendor, cum quo eloquentia nata est, et educta in lucem. Tullius hic est, de quo et dictum est, quia quae studio informaverat, actu urgebat, arte exsequebatur, pectus in linguam facillima transferens facultate. Quid facio? Evagatus sum a negotio meo, nec disgressio, sed transgressio est quod feci. Quis mihi recompensabit, quod non vidi pariter duo illa magna luminaria, et in firmamento [Col. 0446D] coeli, videlicet loco illo quem elegit Dominus ex omnibus locis terrarum, ut esset nomen suum ibi? Irascor occupationibus meis; quibus factum est, non ut non vellem, sed ut non possem, et etiam ut nescirem. In causa fuit causa fratris tui, domini mei Vizeliacensis abbatis, ad quam ex praecepto tuo oportuit me pugnare ad bestias, ut non praevaleret homo. Additus est, juxta prophetam, annus ad annum, evolutae sunt solemnitates (Isa. I) , et dies pro anno datus est mihi, ex quo non vidi, non dicam dominum, sed dilectum. Cedit quippe fastus, cum accedit affectus, et personalis reverentia deperit, cum coeperit familiaris amicitia perorare. Honoret sane qui horret, qui stupet, qui metuit, qui miratur; vacant haec omnia penes amantem. [Col. 0447A] De te autem jam mihi pridem persuasum est hoc, cujus altitudo adaequata est, cujus singularitas associata est, ita ut exemplo esse possit et his qui fuerant in exemplo. Cujus autem culpa est, quod tandiu fraudatus sum desiderio meo? Mea non est, tam propter infirmitatem, quam propter occupationem, quae mihi a te fuit injuncta. Nunquid tua? Absit! Duplici enim epistola et provocasti me et evocasti, scribens Patri meo in haec verba: Mitte mihi Nicolaum tuum, in quo tuus, ut mihi videtur ex parte, et meus ex toto spiritus requiescit. O vocem amoris, vocem, cui vicem ego rependere non possum omnibus diebus vitae meae. Si inveni gratiam in oculis tuis, si te tangit aliqua recordatio Nicolai tui, scribe Patri meo per nuntium tuum, et priori [Col. 0447B] nostro, et Gaucherio tuo (horum enim omnium negotiis intricatus et implicatus sum) ut in sancto Pascha mittant me ad te, ita ut noverim virtutem de stylo, imo stylum de virtute exisse, quia desiderio desideravi hoc Pascha manducare tecum, amantissime Pater. Ita autem fiat, ut aliquot diebus liceat mihi commorari tecum, et si non satiari, saltem refocillari praesentia tua. Confiteor enim, et si necesse est, profiteor, quia pene nihil aliud libet, dum non praesto est quod multum libet. Rescriptum autem litterarum illarum, quas mittes, mitte mihi secreto; et tunc si potero perferam ad te Alexandrum magnum, referam Augustinum tuum, et quaecunque bona manus mea poterit invenire. [Col. 0447C] Nunc appareat totum illud gratiae, quod habeo in oculis tuis. Sanctissimae animae tuae commendo me quia tuus fui, tuus sum, tuus ero quandiu fuero, in visceribus Jesu Christi. Per praesentium latorem communica mihi de verbis illis coelestibus et dulcibus, ut interim speculum videam, donec videam vultum. Si in Pascha non potest evenire quod mando, saltem post Pascha. Scio ego quod dominus abbas dixit tibi ne mandares me sine necessitate, sicut et mihi dixit; sed necessitas est, et summa necessitas te videre, quamvis in multis occupatus sim. Quid plura? Praecipe ut veniam.

[Col. 0447D] Legi melleas litteras a te mihi, charissime, missas, quibus festinanter vel negligenter respondere, impium et amori mutuo inimicum putavi. Timui ne alienus et festinans ad reditum cursor, non plene, nec ut vellem, jussa exsequeretur. Unde hunc statim fere ut litteras illas accepi, cum brevibus istis remisi. Mittam evestigio proprium, qui nil negligere de injunctis audeat, teque ac domnum Claraevallensem, quocunque pes vester ierit, prosequatur. Dabo operam ne vel frustra scripseris, vel ipse domno abbati rursum ut nuper contigit, de tuo ad nos tandiu optato adventu, incassum rescribam.

[Col. 0448A] Si de amico, et tanto licet conqueri, queror, et ei quod a quibusdam cuidam dictum est, dico. Pater, et si rem grandem dixisset tibi amicus, certo facere debueras. Quanto magis quia nunc scripto, nunc verbo, dixit, rogavit, ausuque familiari praecepit: Mitte Cluniacum Nicolaum tuum? Nec nego tamen rem grandem, sed iter grande non est. Quid si tu tantum semel mihi scripsisses, mitte ad me hunc vel illum, aut plures? Quid ego? quid ego, inquam, facerem, nisi quod soleo? Soleo quippe non solum roganti cedere, sed et imperanti obedire. Sed quaeris causam. Nunquid non illa sufficit, videre [Col. 0448B] dilectum? Tuus quidem est, sed dilectus mihi est. An non placet tibi, si diligo quae tua sunt? An non placet tibi, ut eum, quem tu, ut arbitror, multis tuorum tenerius diligis, ipse affectuosius diligam? Et quae major probatio verae amicitiae, quam amare quod amicus amat? Diligo eum causa tui, diligo et causa sui: causa tui, quia tibi obsequitur; causa sui, quia a tempore domini Trecentis episcopi, multis hoc meritis promeretur. Nihil hactenus pro illis omnibus ei retribui, nisi quia semper in Domino eum sincere dilexi. Cumque alii obsequia obsequiis, beneficia beneficiis soleant rependere, nonne ultra omnem modum ingratus viderer, si absque sumptibus, si absque expensis, solam saltem gratiam [Col. 0448C] amanti negarem? Hanc ut saltem verborum signis non ex toto erga illum evanuisse probem, mirum est, si saltem semel in anno, hunc videre, huic loqui, cum hoc de Scripturis aut sanctis aut philosophicis, quibus usque ad summum refertus est, in Domino deliciari quaero? Si de Deo, si de divinis, de summe utilibus animae causis loqui, non conferre otiosum est; Nicolai ad nos otiosus adventus est. Si amorem personae tuae cordibus nostrorum inserere, si quae vestri ordinis sunt omnibus commendare, si tandem universitatem vestram corpori congregationis nostrae charitatis glutino unire otiosum est; Nicolai ad nos otiosus adventus est: Eructat cor ejus semper nobis de vobis vestrisque verbum bonum, quaerit bona genti suae, rogat ea [Col. 0448D] quae ad pacem sunt Jerusalem. Haec sunt ludicra otiosa, vel vana Nicolai apud nos. Cur ergo, mi charissime, unus saltem mihi per mensem non conceditur, cum ego Petrum, cum Robertum tibi sanguine proximos, cum Garnerium, cum quosdam alios tractus amore tui tibi non mense uno, sed perpetuo concesserim? Quot ego abbates, quot monachos, aliis, ne dicam alienis Ecclesiis, litteris tuis vel consiliis victus concessi? Nec me poenitet amico cessisse, cui et adhuc in pluribus paratus sum cedere. Sed justum est ut et ipse vicem reddat, justum, ut semper sibi cedenti, et ipse aliquando cedat. Est istud magis lucrosum vestris quam nobis, quia nullo post te, venerande vir, nullo, inquam, interprete efficacius ad persuadendum apud nos perorare [Col. 0449A] poterunt, nec copiosius hamo aliquo in mari vel flumine Cluniacensi piscari. Sed recolo quid mihi nuper sanctitas tua Cluniaci constituta dixerit. Ad quid vultis Nicolaum? Respondi: Non est tale quid, non est magnum. Sed fateor, mi charissime, da veniam, si excessi; magis indignantis quam (quod verum est) confitentis verba fuerunt. Duplex vere tunc fui, nescio quo casu, quod esse saepe non soleo, duplex plane tunc fui in verbo. Aliud tunc corde servatum est, aliud lingua depromptum est. Ita certe mens tacita suggessit. Quid quod vis toties profitereris? Fortassis ut jam bis, ita et nunc tertio petitis frustrareris. Rogasti, nec auditus es. Quid iterum preces funderes? Respondere volui quod caecus ab utero Pharisaeis: Dixi vobis et audistis. Quid iterum [Col. 0449B] vultis audire? (Joan. IX.) Respondere hoc volui, sed nolui. Ecce confiteor. Prosit quod confessus sum. Prosit quia veritatem falsitatis tegmine non velavi. Prosit ut quia, sicut dicitur, inter amicos omnia nuda, dolum nubilo pectoris tectum coram amico nudavi. Dico, prosit. Sed ad quid? Ut horreis tuis aliquid mei causa demas? Ut cellariis aliquid subtrahas? Ut de argenti aurique thesauris, etiam si adessent, quidquam imminuas? Quid ergo? Ut Nicolaum mittas. Nec nunc tantum, sed et quando post haec petiero. Nam cavebo, si potero, ne quid postulem quod jure negandum sit, vel quod tibi, ne dicam mihi, in aliquo obsit. Fiat ergo mihi, fiat quod volo, ut hoc Pascha proximum Nicolaus apud nos faciat, et more suo cor vestrum nobis, vobisque [Col. 0449C] nostrum rediens a nobis refundat.

Quid dicam? Taedet animam meam vitae meae. Quare? Quia non quod volo, hoc ago, sed quod odi, illud facio. Datum est mihi hoc, et nescio si desuper, ac velut inseparabile accidens fere a puero mihi inhaesit, ut pene semper impellar ad haec quae nolo, et repellar ab his quae volo. Et licet haec dicam, non sum tamen de illis qui non sunt contenti sorte sua, qui propria fastidiunt, aliena ambiunt. Non sum de illis de quibus quidam satis notus,

Ait Salomon: Vinum novum, amicus novus. Veterascat, et cum suavitate bibes illud (Eccli. IX) . Sic tu mihi frater esse videris. Ago gratias Deo, quod novus amicus es. Spero in ipso, quia veterasces in amicitia; et qui adhuc novus places, multo magis veterascens placebis. Nam quanto sincerus amor prolixior, tanto suavior esse solet. Placuit semper mihi, ex quo te vidi, esse tuum; et mores placidi et benigni ut te multum diligerem suaserunt. Jube igitur amodo quod volueris, obedire parato. Sed et tu jure amicitiae, imperanti obedi. Rogo dominum abbatem, ut mihi ante festum Nicolaum suum ac tuum mittat. Fac apud ipsum ut quod postulo fiat.

Quia jam non novus, sed multorum annorum amicus es, non laboro apud te in loquendo; nec ad id, quod intendo, longa insinuatione utor. Nam qui amicus est, non exspectat preces, sed velle amici. Quod ut agnoscit, statim implere laborat. Velle meum est, ut frater Nicolaus nobiscum Pascha faciat. Jam quod volo agnoscis. Tuum est amodo, ut non frustra velim, neque frustra scripserim. Rogavi inde dominum abbatem; si necesse fuerit, roga et tu.

Legi litteras a vobis scriptas mihi, in quibus incommodo meo compatimini, et non spirituali suffragio tantum, sed et arte physica mihi mederi conamini. Ago gratias sollicitudini piae, et affectum filialem ea, qua decet, benigna dulcique mente complector. Sed miror unde Jesu Christi scholasticae Hippocratis scholas redolent, unde merces Babylonicas Jerusalem filiae mercatae sint. Non contemno quidem adjumenta medicinalia, corruptae plerumque naturae medentia, maxime cum legam medicinam ab Altissimo creatam (Eccli. XXXVIII) , Christumque [Col. 0451D] dicentem audiam: Non egent qui sani sunt medico, sed qui male habent (Luc. V) . Accuso tamen hostes naturae, interfectrices carnis propriae, crucifixas cum crucifixo, rursum de vita, rursum de remediis vitae, rursum de statu corporum cogitare. An mente excidit verbum solemne Agathae virginis: Medicinam carnalem corpori meo nunquam exhibui? An illa tantum ancilla Christi? an illa tantum sponsa Christi? Nonne et vos ancillae? nonne et vos sponsae? Et martyr illa quidem et virgo, longe vobis praestantius, longe vobis sublimius. Sed non abhorret ab ipsa vestrum propositum, quando et sui generis martyrio Deo servitis, et virgineo flore coelestium camporum speciem decoratis. Laetor plane, laetabor non parum, mihi credite, filiae: si de propagine [Col. 0452A] mea, si de sanguine meo, sublimes ille totoque orbe celebres virgines, Agatha, Agnes, Fides, ac reliquae, ipsaque (quod longe dignius est) Virgo virginum, vos pedissequas quandoque habuerint, ego quidem, ut dixi, si illae vos famulas, ne dicam socias, habere dignatae fuerint, gaudens gaudebo in Domino, et exsultabo in Jesu salutari meo. At vos, o meae, ut sic dicam, virgines, o ancillae, imo regis aeterni sponsae, si tamen non de fatuis, sed de prudentibus virginibus fueritis, cum talium vos socias esse contigerit, quanto gaudio tripudiabitis, quanta laetitia exsultabitis! Quae jucunditas illa, miseris mortalibus ignota, qua torrente voluptatis ipsius potatae insatiabili satietate ab illo, apud quem est fons vitae, post has tam densas, tam odibiles Aegypti [Col. 0452B] tenebras, in lumine ejus videbitis lumen? Quid erit tunc, quid fiet tunc apud vos, quando post Marciniacensem carcerem, in liberum puri aetheris fulgorem evaseritis, et in illa quae sursum est Jerusalem, quae est, juxta Apostolum, mater nostra (Gal. IV) ; carne vestra, et corde exsultante in Deum vivum, dixeritis, cantaveritis: Sicut audivimus, sic vidimus in civitate Domini virtutum, in civitate Dei nostri? (Psal. XCVIII.) Quid erit, quando coelorum rex Jesus, pro brevi continentia et sanctitate, clementi dextera alluserit puellis suis, ancillis suis, virginibus suis? Quanta illa, quamque incogitabilis felicitas, ut alios taceam, ipsis summis apostolis in vita illa, quam promisit non mendax Deus, non ubique Christum [Col. 0452C] sequentibus, et vos cum utriusque sexus choro virgineo, Agnum Virginis filium virginali fiducia sequi quocunque ierit? Fulgebunt quidem illi, ut sol in regno Patris sui, et sicut stellae lucentes in perpetuam aeternitatem, longe majorem, longe celsiorem pro meritis sui generis gloriam obtinebunt. Non poterunt tamen adaequari vobis in hac parte, nec illud privilegium, quod sola felix virginitas promeretur, licet inaestimabiliter rutilans sanctorum innumerabilium legio possidebit. Hinc Augustinus noster (De virg., l. I, c. 27-30) : Pergite itaque, sancti Dei, pueri ac puellae, mares ac feminae, caelibes et innuptae, pergite perseveranter in finem, laudate Dominum dulcius, quem cogitatis uberius. Sperate felicius, cui servitis instantius. Amate ardentius, cui [Col. 0452D] placetis attentius. Lumbis accinctis et lucernis ardentibus, exspectate Dominum quando veniat a nuptiis. Vos affertis ad nuptias Agni canticum novum, quod cantabitis in citharis vestris. Non utique tale, quale cantat universa terra, cui dicitur: « Cantate Domino canticum novum, cantate Domino, omnis terra (Psal. XCV) .» Sed tale nemo poterit dicere nisi vos. Sic enim vos vidit in Apocalypsi quidam, prae caeteris dilectus ab Agno, qui discumbere super pectus ejus solitus erat, et bibebat, et eructabat mirabilia super coelestia Verbum Deum. Ipse vos vidit duodecies duodena millia sanctorum citharaedorum, illibatae virginitatis in corpore, inviolatae veritatis in corde. Et quia sequimini Agnum quocunque ierit, scripsit ille de vobis (Apoc. XIV) . Quo ire putamus hunc Agnum, quo nemo eum sequi, vel [Col. 0453A] audeat, vel valeat, nisi vos? Quo putamus eum ire? in quos saltus et prata? Ubi, credo, sunt graminea gaudia, non gaudia hujus saeculi vana, et insaniae mendaces, nec gaudia, qualia in ipso regno Dei caeteris non virginibus, sed gaudia a caeterorum omnium gaudiorum sorte distincta. Gaudia propria virginum Christi, non sunt eadem non virginum quamvis Christi. Nam sunt quidem aliis alia, sed nullis talia. Gaudia propria virginum Christi de Christo, in Christo, cum Christo, post Christum, per Christum, propter Christum. Ite, in haec sequimini Agnum, quia et Agni caro utique virgo. Hoc enim se retinuit auctus, quod matri non abstulit conceptus, et natus. Merito sequimini virginitate cordis et carnis quocunque ierit. Quid est enim sequi, nisi imitari? [Col. 0453B] «Quia Christus pro nobis passus est, vobis relinquens exemplum,» sicut ait apostolus Petrus, «ut sequamini vestigia ejus (I Petr. II) .» Hunc in eo quisque sequitur, in quo imitatur, non in quantum ille Filius Dei est, unus per quem facta sunt omnia, sed in quantum filiis hominum, quae oportebat, in se praebuit imitanda. Et multa in illo ad imitandum omnibus proponuntur; virginitas autem carnis non omnibus. Non enim habent quid faciant, ut virgines sint, in quibus jam factum est, ut virgines non sint. Sequantur itaque Agnum caeteri fideles, qui virginitatem corporis amiserunt, non quocunque ille ierit, sed quousque illi potuerint. Possunt autem ubique, praeter quam cum in decore virginitatis incedit. Sed ecce ille Agnus graditur itinere virginali. Quomodo post [Col. 0453C] cum ibunt qui hoc amiserunt quod nullatenus recipiunt? Vos ergo, vos ite post eum, virgines ejus; vos illuc ite post eum, quae propter hoc unum quocunque ierit sequimini eum. Ad quodlibet enim aliud sanctitatis, quo eum sequantur, hortari possumus conjugatos, praeter hoc quod irreparabiliter amiserunt. Vos itaque eum sequimini, tenendo perseveranter quod vovistis ardenter. Facite cum potestis, ne virginitatis bonum a vobis pereat, cui facere nihil potestis, ut redeat. Videbit vos caetera multitudo fidelium, quae Agnum ad hoc sequi non potest. Videbit, nec invidebit; et collaetando vobis, quod in se non habet, habebit in vobis. Nam et illud canticum novum proprie vestrum dicere non poterit. Audire autem poterit, et [Col. 0453D] delectari tam excellenti bono. Sed vos quae et dicetis et audietis, quia quod dicetis, a vobis audietis. Felicius exsultabitis, jucundusque regnabitis. De majore tamen vestro gaudio nullus moeror erit. Agnus quippe ille quem vos, quocunque ierit, sequimini, nec eos deserit, qui eum quo vos non valent sequi: et vobis praeibit, et ab eis non abibit, cum erit Deus omnia in omnibus. Et qui minus habebunt, a vobis non abhorrebunt. Ubi enim nulla est invidia, concors est differentia. Praesumite itaque, fidite, roboramini, permanete: quae vovetis et redditis Domino Deo vestro vota (Psal. LXXV) perpetuae continentiae, non propter praesens saeculum, sed propter regnum coelorum.

Quanta, filiae, quanta virginitatis est laus! Merebitur [Col. 0454A] si perstiterit Margarita mea. quod non meretur Magdalena Maria. Quare hoc? quia non patientia, non humilitas, nec ipsa charitas, non quaelibet alia virtus soror dicitur angelorum, sed virginitas. Hinc beatus Hieronymus: «Bene angelus ad Virginem mittitur, quia semper est angelis cognata virginitas. Profecto in carne praeter carnem vivere, non terrena vita est, sed coelestis. Unde in carne angelicam gloriam acquirere, majus est meritum, quam habere. Esse enim angelum felicitatis est, esse vero virginem virtutis: dum hoc obtinere viribus nititur cum gratia, quod habet angelus ex natura.» Hinc rursum Augustinus (De virg. l. I, c. 53, 54, 56) : Ecce jam tales estis, quia et tales esse debetis. Haec addita virginitati, Angelicam vitam hominibus, [Col. 0454B] et coeli mores exhibent terris. Si ergo nuptias contempsistis filiorum hominum: toto corde amate speciosum forma prae filiis hominum. Vacat vobis, liberum est cor a conjugalibus vinculis. Inspicite pulchritudinem amatoris vestri, cogitate aequalem Patri, subditum etiam et matri, in coelis dominantem, et in terris servientem, creantem omnia, creatum inter omnia. Illud ipsum quod in eo derident superbi, inspicite quam pulchrum sit, internis luminibus inspicite vulnera pendentis, cicatrices resurgentis, sanguinem morientis, pretium credentis, commercium redimentis. Haec quanti valeant, cogitate: haec in statera charitatis appendite, et quidquid moris in nuptias vestras impendendum habebatis, illi impendite. Bene quod interiorem vestram pulchritudinem quaerit, ubi vobis [Col. 0454C] dedit potestatem filias Dei fieri. Non quaerit a vobis pulchram carnem. Non est qui de vobis quisquam mentiatur, et faciat saevire zelantem. Videte cum quanta securitate ametis, cui displicere falsis opinionibus non timetis. Vir et uxor amant se, quoniam vident se; et quod non vident, timent in se. Nec certi gaudent ex eo quod in manifesto est, dum in occulto suspicantur plerumque quod non est. Vos in isto quem oculis non videtis, et fide conspicitis, nec habetis quod reprehendatis: nec eum metuitis, ne falso forsitan offendatis. Si ergo magnum amorem conjugibus deberetis, eum propter quem conjuges habere noluistis, quantum amare debetis? Voto vobis figatur in corde, qui pro vobis fixus est in cruce. Totum teneat [Col. 0454D] in animo vestro, quidquid noluistis occupari connubio. Parum vos amore non licet, propter quem non amastis et quod liceret. Sic amantibus mitem et humilem corde, nullam vobis superbiam pertimesco.

Inde et sanctus Ambrosius (De virg., l. I, c. 8) : Vobis autem, virgines sanctae, speciale praesidium est, quod pudore intemerato sacrum Domini servatis cubile. Neque mirum, si pro vobis angeli militant, quae angelorum moribus militatis. Meretur eorum praesidium castitas virginalis, quorum vitam imitatur. Et quid pluribus exsequar laudem castitatis? Castitas etiam angelum fecit. Qui eam servavit, angelus est; qui perdidit, diabolus. Hinc etiam nomen accepit. Virgo est, quae Domino nubit; meretrix, quae deos [Col. 0455A] facit. Nam de resurrectione quid dicam, cujus praemia jam tenetis? «In resurrectione autem neque nubunt, neque ducunt uxores: sed erunt sicut angeli Dei in coelo (Matth. XXII) .» Quod nobis promittitur, vobis praesto est, votorumque nostrorum usus apud vos est. De hoc mundo estis, et non estis in hoc mundo. Saeculum vos habere meruit, tenere non potuit. Quam praeclarum est autem, angelos propter intemperantiam suam in saeculum cecidisse de coelo: virgines vero propter castimoniam in coelum transisse de saeculo! Beatae virgines, quas non illecebra sollicitat corporum, non colluvio praecipitat voluptatum. Cibus parcimoniae, potus abstinentiae, docent vitia nescire, qui docent causas nescire vitiorum. Item idem Ambrosius (De virg., l. I, c. 8) . « Hortus conclusus, soror mea [Col. 0455B] sponsa, hortus conclusus, fons signatus (Cant. IV) ,» eo quod in hortis hujusmodi impressa signaculis imagine Dei, sinceri fontis unda resplendeat, ne volutabris spiritualium bestiarum sparsa coeno turbentur. Hinc ille murali septus spiritu pudor clauditur, ne pateat ad rapinam. Itaque sicut hortus furibus inaccessus, vitem redolet, flagrat oleam, rosam renidet, sic in vite religio, in oleo pax, in rosa pudor sacratae virginitatis inolescant. Hic est odor, quod Jacob patriarcha flagravit, quando meruit audire: «Ecce odor filii mei, sicut odor agri pleni (Gen. XXVII) .» Nam licet plenus omnibus fere fructibus fuerit ager patriarchae sancti: ille tamen fruges majore virtutis labore germinavit, hic flores. Accingere itaque virgo, et si jus hujuscemodi tibi, ut hortus aspiret, propheticis eum [Col. 0455C] claude praeceptis: «Pone custodiam ori tuo, et ostium circuitus labiis tuis (Psal. CXL) ; ut etiam tu possis dicere: « Sicut malum inter ligna silvarum, sic dilectus meus inter filios. Sub umbra illius, quam desiderabam, sedi: et fructus ejus dulcis gutturi meo (Cant. II) . — « Inveni quem diligit anima mea: tenui eum, nec dimittam (Cant. III) .»

Post ista tam sublimia, ac dulcia sanctorum verba, audite, mihi charissimae, excelsi nominis ac famae Hilarium, ipsam carnalem filiam suam ad virginitatem, tam corporis quam animae conservandam, proposita quadam veste divina, ac margarita coelesti, toto conamine invitantem, atque exhortantem:

Anno primo, ait sanctus Hilarius ( Epist. ad filiam), [Col. 0455D] vestem vidi. Vidi, filia, vidi, quod eloqui non possum. Nunquid non ait sericum secundum subtilitatem ejus spartum erat? Nunquid candori ejus nives comparatae non nigrescunt? Nunquid aurum juxta fulgorem ejus non lividatur? Ipsi enim multi colores ejus, amoena cuncta vincebant: et nihil prorsus poterat ei comparatum aequari. Post quae vidi margaritam. Qua visa, statim concidi. Non enim potuerunt oculi mei sustinere tantum ejus colorem. Nam nec coeli, nec lucis, nec maris, nec terrae species, pulchritudini ejus poterat comparari. Haec quidem Hilarius filiae. Sed adhuc in fine omnium veniat magnus Cyprianus Carthaginensis, cunctis praecedentibus aequalis officio, par magisterio, major martyrio. [Col. 0456A] Ait enim ( De habit. virg.): Nunc nobis ad virgines sermo est, quarum quo sublimior gloria, major et cura est. Flos est ille ecclesiastici germinis: decus, atque ornamentum gratiae spiritualis. Laeta indoles laudis et honoris, opus integrum atque incorruptum Dei: imago respondens ad sanctimoniam Domini, illustrior portio gregis Christi. Gaudet per illas, atque in illis largiter florens Ecclesiae matris gloriosa fecunditas, quantoque plus copiosa virginitas numero suo addit, gaudium matris augescit. Ad has loquimur, has hortamur: affectione potius quam potestate. Aequales enim sunt angelis Dei, cum sint filiae resurrectionis. Quod futuri sumus, jam vos esse coepistis. Vos resurrectionis gloriam in isto saeculo jam tenetis. Per saeculum sine saeculi contagione transitis, [Col. 0456B] cum castae perseveratis, et virgines, angelis Dei aequales estis. Tantum maneat et duret solida et illaesa virginitas, et ut coepit fortiter, et jugiter perseveret. Quomodo portavimus imaginem ejus, qui de limo est: portemus et imaginem ejus, qui de coelo est. Hanc imaginem virginitas portat, portat integritas, sanctitas portat, et veritas. Portant disciplinae Dei memores justitiam cum religione retinentes, stabiles in fide, humiles in timore. Ad omnem tolerantiam fortes, ad sustinendam injuriam mites, ad faciendam misericordiam faciles: fraterna pace unanimes, atque concordes. Quae vos singula, o bonae virgines, observare, diligere, implere debetis: quae Deo et Christo vacantes, ad Dominum, cui vos dicastis, et majore, et meliore parte praeceditis. Provectae annis, junioribus [Col. 0456C] facite magisterium. Minores natu, praebete comparibus incitamentum. Hortamentis vos mutuis excitate, aemulis virtute documentis ad gloriam provocate. Durate fortiter, spiritualiter pergite, pervenite feliciter: tantum mementote tunc nostri, cum incipiet in vobis virginitas honorari.

Isti, charissimae, de quorum libris velut de pratis florentissimis hos amoenos flores excerpsi, de summis sacerdotibus Dei sunt, doctores Latinae Ecclesiae, imo nisi multiplex diversarum linguarum barbaries obstaret, totius Christiani orbis existunt. Horum vobis margaritas ostendi, horum ex aliqua parte super aurum et topazion pretiosos et concupiscibiles thesauros coram vobis effudi. Superest, [Col. 0456D] ut quod gratis offertur, ardenti animo suscipiatis, summo studio et cautela servetis, meque de salute vestra plus cunctis mortalibus sollicitum, cum angelica virginitate, altissima humilitate, sublimissima charitate Jesu Christo, ut ancillae, imo ut ejus sponsae amabiles factae fueritis, vobiscum gaudere faciatis. Recordamini beatae matris meae, sanctae aviae vestrae, recordamini, inquam, quanta fide, quam ignoto ac de supernis concepto charitatis fervore, vos adhuc puellulas, nec inter dexteram vel sinistram discernere valentes, mundo furata fuerit, diabolo subtraxerit, Deo obtulerit, sanctis sororibus adjunxerit. Metuebat illa, sicut ab ore ejus saepe apud Marciniacum audivi, ne forte ab hac misera valle lacrymarum, nutu vocantis Domini [Col. 0457A] ante raperetur, quam vos de laqueo venantium ereptas videret: antequam in schola virtutum numero sanctarum adjunctas superstites sibi relinqueret. Respexit benignus Salvator ex alto humilitatem et preces ancillae suae, et ille qui replet in bonis desiderium suorum, et qui voluntatem timentium se facit, ejus desiderium tandem implevit. Sociavit vos choro virgineo, corpore. Videte, videte ut et sociaverit mente. Non sunt quidem omnes vobis cohabitantes virgines carne; sunt tamen, ut ait Pater Augustinus, virgines fide. De quibus solemni die Natalis Domini solemniter clamat: Ubi jam non potest esse a concubitu caro integra, sit in fide virgo conscientia, secundum quam virgo est omnis Ecclesia. Juxta quem sensum, tam de virginibus quam de [Col. 0457B] continenter sancteque viventibus apostolica tuba frequenter intonat: Despondi vos uni viro virginem castam exhibere Christo (II Cor. XI) . In hoc choro virgineo feliciori sorte constitutae, hoc est, non solum spiritu, sed et corpore illibatae, juxta monita eorum, quos praemisi, sanctorum, vitam vestram disponite, mores componite, bonum certamen certate, cursum a teneris annis inchoatum, instanter currendo, feliciter consummate. Imitamini sorores vestras et matres, cum quibus Deo servitis. Specialiter vero quam commemoravi felicem aviam vestram, quae vos ad Deum praecessit, et quae ut eam sequamini, non solum dum viveret, sed et nunc etiam mortua invitat. Date mihi, obsecro, vocem magni Apostoli, ut possim unicuique vestrum securus [Col. 0457C] dicere quod ille Timotheo discipulo scripsit. Gaudio impleor, recordationem accipiens ejus fidei, quae est in te non ficta, quae et habitavit primum non quidem, ut ille ait, in avia tua Loide, et matre tua Eunice, sed in avia tua Raingarde, et in patre tuo Hugone, certus sum autem, quod et in te (II Tim. I) .

Nuper in procinctu Romani itineris constitutus scripsi vobis ac fratribus ab Herbins monasteriolo [Col. 0457D] nostro, quod ad vos jam perlatum credo, et tam propositum adeundi vos, quam causam, quae ad remanendum compulit nos, litteris indicavi. Scripsi tunc generaliter, scribo nunc singulariter. Scribo ab ipsis Alpium faucibus, et excuso, quod in litteris illis nominis vestri, vel officii mentionem solito more non feci, oblivio sola in causa fuit. Hanc, ut arbitror, mihi ingessit itineris festinantia, et navis ad transferendum nos ultra Isaram flumen parata. Volo tamen te, charissime, scire, affectum illum meum, quo montana vestra adire decreveram, magis causa te visitandi, quam locum licet sanctum videndi fuisse. Illum enim ac fratres alios, et a multis jam annis saepe videram; te vero ex quo istud arduum et coeleste propositum assumpsisti, nunquam [Col. 0458A] visitaveram. Non fueram, nec sum immemor quanto me semper affectu colueris, quam de devoto ac sincero animo ab ipsis adolescentiae tuae annis, ad divina anhelaveris, quam frequenter eo spiritu Cluniacum tuam, et vere tuam visitaveris, quanto insuper tempore in ipso claustro fratribus nostris tuisque adjunctus Deo militaveris. Placuit dehinc spiritui illi, qui ubi vult spirat, ut te de virtute ad virtutem proveheret, et ascensiones in corde tuo disponens, de bonis ad meliora, de altis ad altiora transferret. Statuit, et per gratiam suam perseveranter statuet supra petram pedes tuos, et diriget in viam mandatorum suorum gressus tuos. Constituit te in gradu illo vitae, quo altior aliquis, aut vix, aut nusquam apparet. Ea de causa te invisere, [Col. 0458B] et profectui tuo, quo violenter regnum Dei rapere contendis, proposueram congaudere. Decreveram renovare tecum antiquas illas et sanctas felicis memoriae domni Guidonis praedecessoris tui mecum saepe habitas collationes, quibus velut scintillis ab ejus ore prodeuntibus accendebar, et omnium pene humanarum rerum oblivisci cogebar. Contulissem tecum et de quibusdam hoc in tempore necessariis, quae nec chartis committere, nec multorum auribus credere volebam. Haec quia, charissime, ad praesens non dantur, precare instanter Omnipotentis misericordiam, ut saltem in posterum concedantur. Iter meum sociosque itineris, ut speciali et intimo amico commendo: quod tanto majoribus auxiliis eget, quanto majoribus hoc hiemali [Col. 0458C] tempore periculis formidabile est. Fratrem Petrum de Wapingo olim in Christi militia, ut ipse vidi, tironem, nunc veteranum, fratremque Gaufridum, qui tanto tempore bonum certamen certavit, jamque pene cursum consummavit, ex parte mea oro ut affectuose salutes, meque nostrosque ipsorum sanctae vitae, ac precibus intente commendes. Nescio enim, si quis alter primi illius mei temporis miles adhuc superstes sit. Similiter et illum nobilem carne et spiritu Otmarum conversum de Valboneis, omnesque pariter quando simul convenerint saluta.

Vere hic est affectus antiquae et firmiter plantatae dilectionis vestrae. Qui enim expeditiores, propter nivis impedimentum ad nos transire vix possunt. At affectuosam erga nos devotionem vestram, nec personae dignitas, nec longi itineris onerosa retinet gravitas. Pro incoepto labore gratias agimus, pro non subeundo preces effundimus. Novimus effectum novimus conatum. Maneat, qui solet amor, quandoquidem gratissima visitationis vestrae frustramur laetitia. Quam etsi ad praesens non habemus, de futuro per Dei gratiam non desperamus. Praestabit id [Col. 0459A] qui abstulit, opportuno tempore Deus. Quam licet multum Domini et fratres mei desiderent, ego te ex debito avidius esurio. Nonne enim sum ego ille, quem pauperem et inopem non spernebatis; sed amabatis, fovebatis, et ad opus suave religionis piis studiis instruebatis? Cluniacens. ordo, Cluniacens. disciplina, Cluniacens. amabilis et honorabilis conventus, ut vere fatear, me semper ad meliora et arctiora provocavit, pro certo etiam et adhuc provocat. Quid enim? Potest avelli ab homine, cujus anima Deo subjecta est, chori, claustri, dormitorii, refectorii Cluniacensis, caeterarumque nobilium officinarum omni homini aemulanda disciplina? Sed non omnes vident quod vidi ego. Non omnibus notum, quod mihi patuit. Gratias Deo. Quid [Col. 0459B] plura? Vester sum, fui, et ero in aeternum, quia vere et vos Christi Domini estis. Servate orationibus quod sacris aedificastis exemplis. Domum Chartusiae, et omne propositum nostrum qualecunque sit, sanctis intercessionibus vestris commendamus, benignissime Pater.

Relatum est mihi, Pater, quod quidam monachorum Bremensium adeant majestatem vestram, causa insimulandi abbatem suum apud vos. Quid [Col. 0459C] dicturi sunt, nescio. Unum me scire confido, quod nihil poterunt rationabile praetendere, unde paternam commotionem mereatur incurrere. Vidistis ipse nuper hominem, sed, ut puto, mihi plenius ejus esse notum est, utpote illius quem pene puerum suscepi, quem educavi, cujus conversationem bonam, cujus famam integram, tam in Cluniaco quam extra, multis jam annis probavi. His de causis, hoc merito, ego quidem eum aliquantis et magnis prioratibus praetuli, vos vero ut accepi, simili fama eum vobis commendante, magnae abbatiae praetulistis. Magnae dico, possessionibus, sed parvae, miserae, et ruinosae, habitatorum, ut mitius loquar, erroribus. Vidi ipse hoc ex parte, in procinctu veniendi ad vos constitutus, quando ab eodem invitatus abbate, [Col. 0459D] Natalem Domini hoc anno in eadem abbatia celebravi. Vidi monasterium pene tugurium, vidi locum parum a solitudine distantem, vidi omnia velut ab initio, non solum innovanda, sed a primo etiam lapide fundanda. Monachos nobis quidem devotos, sed velut novitios de novo instruendos. Facile mihi fuit ex fructu arborem cognoscere, de habitaculis habitatores judicare. Hi nondum exuti veteri homine, neque induti novo, quoniam a vestro abbate coguntur in pectore veteri nova meditari: malunt esse oves absque pastore, et requiescere in faecibus suis quam contraire voluptatibus aut voluntatibus solitis. Haec est causa, qua id quod dixi aggressi sunt, ut percusso pastore dispergantur oves gregis. Noverit [Col. 0460A] autem sanctitas vestra quod, exceptis paucissimis magis exmonachis quam monachis, omnes ei quoscunque in partibus illis audire potui, laudabile testimonium ferunt, dicentes eum religiosum in spiritualibus, prudentem in temporalibus. Providete ergo ei, si placet, ut filio vestro, et abbati vestro, ne quod plantavit manus vestra, inimicus homo eradicet, ne glorietur impia pars, et dicat: Praevalui adversus eum (Psal. XII)

[Col. 0460B] Importunitatem, qua frequentibus litteris, patrem fatigo, saepius excusavi. Excusavi plane; sed urgentibus causis importunus esse non cesso. Indulge, Pater, si placet. Vides quia tam in his quam pene in omnibus aliis non quod volo, hoc ago; sed quod odi, illud facio. Memorem esse credo paternitatem vestram quod de nobili viro, domno scilicet Guidone de Domna, vobis Signiae verbum fecerim, et ut causa pro qua interdicti sententiae se subjectum esse dolebat, in partibus nostris juste examinanda, diffinienda, mandato vestro personae idoneae committeretur, rogaverim. Responsum mihi est a benignitate vestra Viennensem metropolitanum, qui auctor illius negotii fuerat, [Col. 0460C] mandatum a vobis in proximo venturum, a vobis super his conveniendum, audito eo congruum illi quaestioni vos finem impositurum. Rediens ergo a vobis, et per Italiam jam proximus Alpibus iter faciens, audivi eum festinato ad vos tendere, et jam urbi proximum esse posse. Unde et ego festinanter cursorem post ipsum ad vos cum litteris praesentibus misi, orans ut, si potest fieri, aut antequam a vobis recedat, causam jam dicti nobilis viri sapientia vestra more, quo solet, diffiniat; aut sicut praesens rogavi, in provincia Viennensi, vel Lugdunensi, si cui placuerit, terminandam committat. Et ne forte miretur sagax prudentia vestra me velut rem alienam mihi superfluo assumpsisse, noverit non esse hanc rem alienam, sed propriam, quia [Col. 0460D] ille cujus est, non alienus, sed noster est. Noster est amore, noster et genere, noster et beneficio: Amore quantum ad se, genere quantum ad suos, beneficio quantum ad utrosque. Quantum ad se, quia nos nostraque prae cunctis mundi monasteriis diligit; quantum ad suos, quia patres, avi, et atavi ejus, idem fecerunt; quantum ad utrosque, quia tam ipse quam illi monasteria, ab eisdem fundata et Cluniaco tradita, multis et magnis possessionibus atque redditibus ditaverunt. His de causis, negotia ejus non peregrina reputo, sed domestica; non aliena, sed propria. Et quoniam is de quo vos sollicito, et super quo majestati apostolicae preces effundo, absens est, nec facile militaris homo, et saeculo innumeris curarum catenis astrictus, [Col. 0461A] vos adire potest, verba ejus mediantibus litteris istis breviter prolata, si placet, audite. Dicit credere se, uxorem, super qua arguitur, sibi legitime ac juste nupsisse. Vivit quidem altera, cui primo conjugali foedere vinctus dicitur, sed illam nunquam suam fuisse conjugem astruit. Causam, imo causas, quibus conjux ejus nec fuerit, nec sit, nec esse possit, tales proponit: Primam, quia contradicente suo Gratianopoli episcopo, illam accepit; secundam, quia infra annos nubiles existenti, nec assensum canonicum praestare valenti, adhaesit; tertiam, quia consanguinitatis linea ei proxime junctus est; quartam, quia rem conjugii nullo unquam tempore vel momento cum ipsa, quamvis multum voluerit, ullo modo habere valuit: quintam, quod [Col. 0461B] sicut hanc primam contradicente omnino ut dictum est, episcopo suo accepit; sic istam, volente, concedente, imperante, imo pene compellente eodem pontifice admisit; sextam, quod in reditu vestro a Galliis ad Italiam, in montanis Jurensibus inter pontem Arleium et Villam Juniam ei praecepistis, ut saepe nominato domno Viennensi archiepiscopo in omnibus obediret, indeque salutem suam non dubiam, sed certam speraret; septimam, quod priusquam haec omnia discuterentur, postquam tam per se quam per alios religiosos vel saeculares viros, judicium justitiae paratum se esse subire, non semel tantum, non bis tantum, episcopo suo, et dixit, et mandavit: ab ipso interdicti sententiae submissus [Col. 0461C] est. Aestimat vir jam satis dictus, quodlibet ex his capitulis unum, et semotis aliis, solum ad divortium inter se et illam primam mulierem non conjugem, faciendum, plene sufficere posse. Quanto magis omnia simul? Videat haec omnia, et discutiat Pater universalis: et qui curam paternam universis Ecclesiae filiis debet, animae, nec de inferioribus, nec de vilioribus sibi commissae provideat, et aut coram se, ut jam dixi, si fieri potest, rem ipsam diffiniat, aut probis partium nostrarum viris, si placet, diffiniendam committat. Dolet enim multum homo, et quod vix, aut nunquam cuilibet antecessorum suorum contigit, interdicti ecclesiastici [sententiam] se incurrisse, vere ut Christianus ultra quam de laico sit credibile, deflet. Vidi ipse, et [Col. 0461D] verax apud Patrem testimonium fero, quia dum die quadam inter castrum de Visilia, et castrum de Domna, mecum iter faciens de his ageret, subito in tam amaros fletus et singultus erupit, ut etiam nos, et quosdam nobiscum, qui proximi equitabant, in fletus et lacrymas commoveret. Moveant ergo viscera paterna absentis, et nobilis filii lacrymae, qui, et sicut fidelis Christianus dolet sibi ecclesiasticae communionis gratiam subtrahi, et de uxore dimittenda vel retinenda, re ad examen procedente, paratus est praecepto apostolico et ecclesiastico obedire.

Placentinus clerus, consules et populus, quia benignae paternitati vestrae ad praesens displicet, multum et multum dolens, placeret super omnia, quae in terris sunt, volens, elegit me sicut advocatum sibi, sperans, quod mediante me preces suae apud Patrem facilius admittantur, et fortassis etiam exaudiantur. Facit hoc ex gratia, quam credit mihi servari penes vos, aestimans non ex toto frustrari vota sua, adjuncta suis precibus deprecatione mea. Quod utrum ita sit, utinam sic experiar nunc in [Col. 0462B] assumpta causa, sicut vestri gratia saepe expertus sum tam in propria quam in aliena! Sum eis debitor, tam charitate communi quam dilectione singulari. Novit hoc, ut arbitror, sapientia vestra, et ad aures majestatis vestrae, ut puto, pervenit quod ante quinquennium, quando videndi et visitandi vos gratia Romam pergebam, super injuria mihi, imo et vobis a marchione Opizone illata fecerint, quantum inde doluerint, quanta vi fugitantem et latibula quaerentem bestiam de fovea sua ad publicum protraxerint, quidquid sorbuerat totum usque ad obolum revomere compulerint, satisfacere jam ipsum quam sceleris socios, pro arbitrio meo, vellent nollent, coegerint. Fecerunt hoc, ut [Col. 0462C] dixi, non soli mihi, quia quod factum est filio, factum est et Patri. Ea de causa de ingratitudine merito condemnarer, si pro ipsis, ubi causa rationabilis exigit, qualiscunque pretii preces meas indignationi paternae opponere formidarem. Dicunt, dicunt isti, quorum causam assumpsi, et hoc, ut ab eis accepi, sacramento probare parati sunt, se nihil eorum, super quibus arguuntur, ad injuriam majestatis vestrae fecisse, nihil in aeternum facere proposuisse. Sed dicitur eis episcopum a suo Ravennate metropolitano domini papae insuper praecepto consecratum; et suscipere noluistis; quodque est deterius, nunquam vos eum in perpetuum suscepturos juramento firmastis. Ad haec illi: Metropolitanus noster, non Ravennas, non Aquileiensis, [Col. 0462D] non quilibet alter, sed Romanus pontifex est. Probamus hoc innumeris testibus, probamus Placentinum electum a multis retro saeculis, a summo et universali praesule, non ab alio consecratum. Producimus inde pro exemplo, praeter antiquiores, Urbanum secundum, Calixtum secundum, qui electis nostris consecrationis manum imposuerunt, et exemplo suo, quid posteris servandum esset, lucide ostenderunt. Servetur urbi nostrae concessa a tantis pontificibus dignitas, et parati sumus facere vel subire quidquid apostolica si forte in his deliquimus, imperaverit majestas. Haec, Pater, illi. Ego vero his subjungo: Miserere, Pater, miserere tantae urbis, nulli fere in Italia secundae. Miserere tanti populi, qui si aliter egit quam debuit, paratus est juxta [Col. 0463A] praemissa obedire, et cuncta imperata servare. Attende, attende, inquam, discreto illo more tuo, quia, etsi deliquerunt, tamen quod multitudo delinquit, impunitum esse solet. Considera, licet ut minus sapiens loquar, velut docendo doctorem, quod bonus ille Pastor, cujus vices in terra geris, vulneratus est propter infirmitates nostras, et se vicariis suis ad imitandum proponens, ait: Non egent, qui sani sunt, medico, sed qui male habent (Luc. V) . Vide quod proximi sunt periculo, et periculo mortis aeternae, si non condescendis, si rigorem tuum servare volueris, si dixeris: Non placabor nisi episcopum a Ravennate sacratum susceperint, non quiescam nisi sacramenta sua irrita fecerint. Timeo, timeo, domine, ne severitate hac [Col. 0463B] magis Ecclesia deficiat quam proficiat, ne rigor iste magis appareat ruinosus, quam fructuosus. Formido ne de Placentia civitate in hac republica nostra Christiana dicatur, quod olim de tribu Benjamin tempore Judicum apud Judaeos dictum est: Ablata est una tribus de Israel (Judic. XXI) . Si recensuerit, recolet sapientia vestra quot et quantae a sede apostolica dispensationes, paganorum, haereticorum, ipsorum etiam catholicorum tempore factae fuerint, nec ob aliud, nisi quia magni, et discreti Patres, spiritu consilii, et timoris Dei illustrati, videbant se magis Ecclesiae Dei salva fide, et charitate posse proficere utiliter condescendendo quam inutiliter austeriora servando. Extenderetur epistola in immensum, si exempla vellem [Col. 0463C] proponere quae occurrunt. Sed quia non est necessarium talia cuncta scienti, ipsum ad se remitto, et ut in libro singularis memoriae suae haec relegat, exoro Verbum tamen memorabile magni Patris, et summi Ecclesiae Dei post apostolos doctoris Augustini ad mentem, si forte excidit, revoco. Dico sententiam, non verba ex ordine. Insertionis, inquit, tale genus est, ut non possit inseri ramus aliunde allatus arbori, nisi fiat quantulumcunque vulnus in arbore. Sic quandoque vel suis, vel alienis Ecclesia ex charitate condescendendo laeditur, ut qui alienatus vel alienus fuerat, inseratur. Sed nimium forte processi. Fecit hoc fiducia, ex paterna benignitate concepta. Ut ergo jam finis fiat, [Col. 0463D] oro, rogo, supplico et corde, imo ipso corpore, ante pedes sanctitatis vestrae, licet absens prosternor, ut Placentinis vestris, vobis toto conatu placere quaerentibus, condescendatis, et errorem eorum modo quo placuerit corrigatis, tantum ut eos, ut Ecclesiam suam, ut episcopum suum, vobis, [Col. 0464A] non alteri; Romanae Ecclesiae, non Ravennati, vel cuilibet alii conservetis.

Si Dei dispositio paternitati vestrae me proximum loco fecisset, optassem et omnia a me facta vobis referre, et de faciendis vobiscum consilium inire. Nunc remotus opto saepe facere quod semper non possum. Unde notum facio benignitati vestrae, quid post regressum meum a vobis factum sit de castro, quod super ipsum, ut ita dicam, Cluniaci caput, Hugo Discalceatus aedificabat ⁜ (192) , contigerit. [Col. 0464B] Questus fueram inde, ut nostis, apud vos: et vestra providentia duro anathemati illud submiserat. Rediens igitur, inveni non tantum inchoatum, sed et fortibus jam muris cinctum, et excepta lapidea turri, cujus jam materiam pene totam jam dictus Hugo congregaverat, lignea interim jam erecta, fere ex integro consummatum. Inveni et nostros villam quamdam juris nostri, quae Clarummane dicitur, castro illi valde proximam fossatis, et munitionibus ambisse, et prout brevitas temporis permiserat, communitam, castro Hugonis pro castro opposuisse. Inveni universos adjacentes nobis, milites, castellanos, ipsos insuper comites et duces Burgundiae nostrae, velut aureae, ut dicitur [Col. 0464C] fortunae inhiare, et quasi argentei fumi nidore attractos, ad arma sumenda nostros undique concitare. Dicebant multa, amicorum condolentium, vel consultantium specie: quae ego audita, in quam partem vergerent, advertens, aurem eis pacificam, velut bene consulentibus exhibebam. Instabant et multi ex nostris, sed quo spiritu, ipsi viderint, asserentes credendum esse prudentibus viris, qui cum amici essent, et in re militari assueti, non hortarentur ad inutilia, nec suaderent dissuadenda. Aderant e converso longe plures his, affirmantes nihil unquam lucratam esse Cluniacum militaribus armis, aut vecordem, aut hostem esse, qui monachis pugnare suadeat, qui cucullatum gladio praecingat, pro admirabili habendum prodigio, si tale [Col. 0464D] monstrum ad bella procedat. Ridendos esse, et subsannandos esse ab orbe terrarum, hujusmodi milites vel athletas nec jam illuc velle venire saeculares ad suscipiendum religionis habitum, quem ab ipsis religiosis jam viderent depositum. Praeter haec damna innumera inde posse oriri, cum brevi [Col. 0465A] tempore bellica clades, etiam longe majores quam Ecclesia illa habeat redditus, possit assumere, et consumendo paulatim in se ipsa deficere. Ad ultimum homines aliis assuetos studiis, bellicarum artium prorsus ignaros, hostibus callidis, et in his a lacte educatis, non nisi praedam vel escam existere. Haec ut sanioris consilii esse claruerunt, mediante Hugone de Berziaco, et quibusdam aliis militibus, ex parte autem nostra, fratre Enguizone praecipue, et quibusdam aliis instantibus, concordia hujusmodi facta est. Dejicit ipse castri constructor, et diruit ab ipsis fundamentis, suis vel suorum manibus castrum, seque nunquam deinceps aliquid ibidem aedificii facturum juramento confirmat. Dat insuper et montem ipsum Ecclesiae. Addit et juramento, [Col. 0465B] se a castro Buxeriae usque Cluniacum, in aliquo prorsus loco, munitionem aliquam nunquam ulterius esse facturum. Interdicit et hoc cunctis haeredibus suis, et instrumentum istud continens, auctoritate et testimonio Lugdunen. Archiepiscopi et coepiscoporum ejus, Guil elmi comitis, et aliorum terrae illius nobilium, sese facturum spopondit. Nos autem his de causis, dedimus ei ducentas et viginti libras. Haec praecipue ea de causa facta noverit sublimitas vestra, quia memores consilii quod nobis dedistis, maluimus in pacis conditionibus expendere multa quam sub dubia belli forte consumere infinita.

Quoniam sanctitati vestrae, mihi tam dulciter, tam benigne scribenti, tot diebus rescribere distuli, nolite mirari. Irruerat forte tunc tantus negotiorum turbo, tantaque causarum congeries me undique suffocabat, ut non dicam scribere, sed vix mihi vivere tunc liceret. Exundabat, disrupto obice, immensa vis aquarum: quas, Romanum iter, me absente paulatim congregans, stagni more aliquandiu continuerat, in praesentem largissime profundebat. Exclamare tunc merito poteram: Salvum me fac Deus, quoniam intraverunt aquae usque ad [Col. 0465D] animam meam (Psal. LXVIII) . Haec fuit causa qua illi, cui me totum debeo, debitum respondendi, paucis licet diebus, subtraxi. Nunc tandem respirans, occurro, ut possum verbis, tanto tanti amici affectui, post verba in proximo, per Dei gratiam occursurus et ipse. Magnificavit vere Dominus facere nobiscum, et ut verba illa vestra, humanum pene os excedentia sonant, prosperum fecit iter nostrum, et gratia sua, studio vestro, precibus vestrorum, duxit et reduxit incolumes: tribuit nobis secundum cor nostrum, et implevit petitiones nostras. Facta sunt nobis etiam ad litteram prava in directa, et aspera in vias planas. Alpes ipsae gelidae, et perpetuis nivibus condemnati scopuli, illius sui antiqui horroris pene obliti sunt. Aer [Col. 0466A] ipse, qui, ut post reditum nostrum accepi, nostrae se Galliae, hibernis mensibus importuniorem solito nimiis imbribus praebuit: quinque solis diebus exceptis, toto, quo in Italia demoratus sum, tempore, tam terreno itinere quam fluviali (nam aliquantis diebus ac noctibus Padus nos navigantes detinuit) jucundum se semper ac serenum exhibuit. Lutosas vias, quibus maxime angi, imo cunctis id minantibus infigi verebamur, fere lapideas siccitate invenimus. Fratres quosdam itineris socios, purae ac simplicis vitae viros fluctibus mersos, et jam jamque exstinguendos, ab ipsis ut sic loquar, mortis faucibus, vivos recepimus. Ipse plus solito audax, dum pontem quemdam, quia peditem ire pigebat. conscendere eques conarer, ultimos mulae meae [Col. 0466B] pedes tenacissimo retrahente luto, in subjacentem eidem ponti quamdam abyssum pene prolapsus sum. Sed Dei virtute mulae vires addente, subito me cum eadem super pontem inveni, sicque praeter timorem, nihil triste passus, evasi. Quid multa? Talis non in eundo, talis in redeundo, non fortuna, sed gratia assidue comitata est, ut nihil mihi, nihil nostris praeter votum contigerit, excepto defectu, vel morte bestiarum, de quibus Deo cura non est. Laeta plane in via cuncta reperi, sed laetiora apud Patrem inveni. Bonum illum habui in principio, meliorem in processu, optimum in fine, imo (ut quod verius ex corde haurio fatear) optimum semper. Cumque vultus ille illius, in quo vere apostolicus vigor et forma relucet, pro varietate causarum, [Col. 0466C] personarum, et eventuum mutaretur, et aliis atque aliis nunc jucundum, nunc nubilum discretissime sese praebet, mihi tamen nunquam in diversa mutatus est. Qualem veniens reperi, talem recedens reliqui. Notabam, saepe austeriorem vel moestiorem, quam frequenter induere aliis de causis cogebatur, speciem; ipsum aut privatim, aut publice me alloquente, de judicis forma in patris gratiam commutare. Praeferebar omnibus etiam majoribus gradu, nec patriarchalis dignitas, cum etiam Ravennas adesset, praeire meipsum plerumque impellente sinebatur. Senatui Romanorum, episcoporum, vel cardinalium, non tantum adjungebar, sed et quandoque adjungi cogebar. Excludebantur [Col. 0466D] universi non Romani a Romanis consiliis: solus aut pene solus ad mysteria jurata vocabar. Ista in publico. Jam secretiora, et remota ab aliis colloquia, quis explicet? Dico, dico quod verum est. Nemo me putet aliter loqui quam sentio. Ut aliquid arrogantius dicam, hoc apud me fas non est. Nunquam amicum fideliorem, nunquam fratrem sinceriorem, nunquam Patrem puriorem in hujusmodi colloquiis expertus sum. Auris patiens ad audiendum, lingua prompta et efficax ad respondendum, non ut major minori, sed ut aut par pari, aut quandoque ut inferior superiori. Nihil fastus, nihil dominium, nihil majestas; sed totum sibi hominem aequitas, totum humilitas, totum ratio vendicabant. Si quid ibi vel alibi petii, aut [Col. 0467A] indultum est, aut rationabiliter, ita ut queri non possem, negatum.

Haec dicens non glorior, sed vestra vota in me per ipsum impleta declaro. Et novum quidem non est, Cluniacense monasterium in qualicunque pastore suo a summo pontifice honorati; sed novum est nihil sinistri in ejus actu, nihil in verbis, nihil in ipso gestu erga ipsum potuisse notari. Videram eum primo anno apostolatus ipsius Romae, post videram Cluniaci, videram Antissiodori, videram Catalauni, videram Remis, videram alibi: sed talis nunc apparuit, quasi nunquam vidissem. Qualem deinde totius Romanae curiae erga me ac nostra statum invenerim, succincte refero, aut amicorum fidelium, ut dulcissimorum fratrum, ut ex mero, et [Col. 0467B] sincero corde, quantum agnosci potuit, familiarium. Vestri omnes, maxime singularis ille vir dominus Hostiensis, non minus, non inferius mihi astitit, quam vobis si praesens essetis astaret. Ad illum explicandum, quia brevis sermo non sufficit, pareo litteris, sed per Dei gratiam cum praesens fuero, non parcam verbis. Hortatur dehinc textus epistolae dulcis et sanctae, tempus et opus esse, ne reddam retribuentibus mihi mala; monet ut nunc illi qui voluerunt, sed non potuerunt aliud agere, experiantur clementiam nostram, et affectus Patris filios recedentes resignet visceribus suis. Instat ut sentiant nos in gremio sedis apostolicae plus Patris quam judicis invenisse, et gladium jam ad percutiendum exertum, in vaginam pietatis esse repositum, [Col. 0467C] et reliqua in hunc modum. Ad haec ego: Non est, non est hic labor difficilis, aut insuetus apud me. Natura ipsa satis ad indulgendum me provocat, usus ipse indulgendi instigat. Assuetus sum pati, assuetus et indulgere. Declarat hoc, quod tamen non superbe jactito, de Pontiano schismate, in quod cum innumeri declinaverint, ac nefanda, et in ordine monastico inaudita fecerint; nunquam gladium meum, nunquam mucronem, nunquam frameam experti sunt, vix unquam asperum ab ore meo verbum audierunt. Feci hoc tunc, feci et postea saepe, et si non de tam gravibus, tamen de gravibus, et juste forsan nisi tolerantia intercessisset, graviter puniendis excessibus. Facio et adhuc frequenter, [Col. 0467D] nec, ut sic dicam, facere hoc assidue cesso. Sed quid? Nunquid ita semper? Nunquid semper misericordiam Deo cantabo, et nunquam judicium? Nunquid universae viae Domini, misericordia tantum? Nonne et veritas? Nunquid semper prohibebit quilibet miles Dei gladium suum a sanguine? Si hoc, non tantum rex, sed et miles ejus frustra gladium portat. Frustra et leguntur verba illa, orbi Christiano nota: Vis non timere potestatem? Bonum fac, et habebis laudem ex illa (Rom. XIII) . Si autem male feceris, time. Sed dicet quispiam: Ecclesia non habet gladium, Christus illum abstulit, cum Petro dixit: Converte gladium in vaginam. Omnis qui acceperit gladium, gladio peribit (Joan. XVIII) . Verum est, inquam, verum est. Non habet Ecclesia [Col. 0468A] gladium regis, sed habet virgam pastoris. De qua Apostolus: Quid vultis? in virga veniam ad vos, an in spiritu mansuetudinis? (I Cor. IV.) Et quid dico, habet virgam? imo habet et gladium, secundum eumdem: Et galeam salutis assumite, et gladium spiritus, quod est verbum Dei (Ephes. VI) . Hic gladius si quieverit, si semper latuerit, si nunquam exertus, nulli unquam terrori fuerit, quid erit? Multiplicabuntur forte, juxta Salomonem, contra remissam manum bestiae agri, nec juxta cujusdam amici Job verba, pacificae erunt illi. Et quid faciet pravorum perversitas, quos in malis suis deteriores reddet impunitas?

Transeo Phineem, praetereo Heliam, taceo Machabaeos, quos diros scelerum ultores legit et cantat [Col. 0468B] Ecclesia. Virum illum, mitissimum super omnes homines, qui morabantur in terra, propono. Nomen ejus quis nesciat? Is cum tantus virtute mansuetudinis fuerit, Dei suasque injurias ulcisci, horribili mortis exemplo non timuit. Res notissima diu protrahenda non est. Quid loquerer Samuelem pro inimicis orantem? quid David toties, et toties hostibus nequissimis parcentem? Et ille tamen manu non aliena, sed propria, pinguissimum regem Amalechitarum in frusta concidit, et iste non in solo mysterio dixit: Persequar inimicos meos, et comprehendam illos, et non convertar donec deficiant (Psal. XVII) . Persecutus est enim hostes, saepe etiam realiter, et comprehendit, nec conversus est donec deficerent. Quid ipse Salvator, quid plane ipse pius [Col. 0468C] Jesus egit? Flagella quidem pertulit, sed et flagella intulit. Mercatores in loco mercationi incongruo illicite mercantes, de templo Dei non per ministros, sed per seipsum verberando ejecit, quando discipuli de ipso dictum in psalmo recordati sunt: Zelus domus tuae comedit me (Psal. LXVIII) . Quorsum ista? videor, ut dicitur, Minervam docere, guttulis Rhodanum infundere, ad nemus ligna convehere. At nihil horum ego facio. Quid ergo? unum est quod intendo, unum quod specialissimo et sanctissimo amico suggero. Credit forte vel existimat, dum haec legit, beatitudo tua, me super hujusmodi homines insanire, et velle tormentis eorum vel suppliciis saturari. Non fui, non sum, nec esse possum tortor [Col. 0468D] eorum qui, licet fratribus suis maligne detrahendo, susurrando, obloquendo, multum deliquerint, licet carnes eorum dente canino laniaverint, ipsa sua viscera unguibus propriis discerpserint, corpus Ecclesiae suae in quibusdam ejus membris, nequiter, ut ego novi, laceraverint, habeant, si sic vobis utile videtur, veniam, ne mereantur praemium. Horum uno si beneficio abuti noluerint, provocari poterunt ad melius, altero deterreri poterunt, ne cadant in deterius. Sed dicetur: Non erit plena charitas si non, nocuerit, sed ea erit integra, si profuerit. Eia. Velim nolim, perfectus esse compellar. Ero (quod non putaveram), perfectus, sicut Pater meus coelestis perfectus est. Non ulciscar in hostes, imo benefaciam hostibus. Praeferantur, [Col. 0469A] principentur, regnent, sed sine me. Sine me quomodo? Habeant dignitates. Habeant honores, si dici debet, monasticos a me, sed non circa me. Habeant extra positi, et res meas, et etiam, si merentur, cor meum; non ambiant latus meum. Nulla, ut nostis, et ut ait ille quem nostis, ad nocendum efficacior pestis quam familiaris inimicus. Proverbium est, etiam vulgatum: Primo falli incommodum est, secundo stultum, tertio turpe. Et ut aliquid divinum subinferam: Amici, ait Salomon, sint tibi multi, consiliarius unus de mille (Eccli. VI) . Videor ex parte loqui ut filius saeculi, cum, teste Deo, non multa mihi sit cura de saeculo. Esset vero fortassis, vel parva, vel nulla, si permitterent filii saeculi. Sed quia ipsi prudentiores sunt filiis lucis [Col. 0469B] in generatione sua, utinam mihi daretur simplicitas columbae ad illorum vitandam nequitiam, et serpentis prudentia ad precavendam malitiam! De his ita ad praesens.

De reliquis quae hanc materiam sequuntur, sacri oris vestri verbis, quid dicam? Non invenio, non sufficio. Sufficio tamen non quidem ad respondendum, sed ad rependendum tanto amori totum, et integrum mei animi vel cordis affectum. Occurram, occurram certe, ubi vobis vel vestris visum fuerit: occurram inquam servo meo, ut a vobis habeo, vel apud Divionem, vel apud ipsam Claramvallem. Agnosco enim, et vere agnosco quod dixistis, quia quantum pepercero vobis, parcam et mihi. Munus [Col. 0469C] quod pro magno vos habiturum scripsistis, vobis concessi, donec optabili colloquio perfrui merear. De Germano quod magis innuistis quam dixistis, facio quantum valeo. Caetera diei exspectatae reservo. De subpriore ea, quae subjunxistis, ut legi, non modice miratus sum. Conveni statim hominem, et cuncta fere quae de eo vobis suggesta fuerant, ab ipso falsissima esse audivi. Veritus sum meorum sibilos serpentium, ne similia his, quae hoc anno profuderunt, vestris auribus insibilassent. Et vere major pars materiei, quam epistola vestra continet, ab ipsis infusa videtur. Hi licet paucissimi, et ut putant, secretissimi, odiunt quod diligo, diligunt quod odio. Sed hoc quidem gratis, ut psalmus ait (Psal. LXVIII) ; et Salvator meminit. Diligo ego hominem [Col. 0469D] illum, quia longe plusquam appareat prudens est, utilis est, necessarius est, fidelis est. Hoc forte ultimum, et solum in ipso oderunt. Scripturus est ipse vobis, excusaturus quod non fecit, nec negaturus quod fecit; satisfacturus per omnia si quid vel in modico vos offendit. Credite viro, qui, sicut novi, fide dignus est. Valete.

Ut absque prooemio loquar, quid plane, quid est? Et tu ille es, cui dicatur: Modicae fidei, quare dubitasti? (Matth. XIV.) Sed nec ego Christus sum, nec tu Petrus es. An, bone vir, ut cum stomacho loquar, me putasti alium esse factum? Ergone tam firmas radices fixerat opinio mei amoris erga te, ut [Col. 0470A] quem in fortissimam quercum evasisse credideram, vix in vimen tenerrimum coaluisse agnoscam? An forte putasti, cum mutatis regionibus mutasse me et animum, et infectum peregrini aeris tactu, ut aliquid fabulosum interseram, Circe medicaminibus de homine bestiam factum, in monstrum aliquod erupisse; cum dicat quem nosti:

Non adeo, non adeo in me praevaluit Romanum vel Campanum littus, ut quod eram me oblivisci cogeret, et non in melius, sed in deterius commutaret. Mirum esset, si longo tempore hoc: magis autem mirum, si in tam brevi efficere potuisset. Sed non est ita. Non sum quidem qui fueram, sed [Col. 0470B] corporis, quod momentis singulis in omnibus fit, alteratione, non animi mutatione. Quod si forte, quia silvi, mutatus esse credor, credatur idem, et quando loquor, quia non semper loquor: credatur et quando dormio, quia non semper dormio, et sic de reliquis corpori vel animo accidentibus. Sed non fuit causa silendi, imminutio diligendi. Quod silui, quod per tam longum iter de tam longo itinere nihil tibi, charissime, si tamen hoc te esse adhuc non dubitas, scripsi, factum est, non quia nolui, sed quia non potui. Quid poteram positus in itinere scribere, qui vix poteram vivere? Vivere dico, non quod, Deo gratias, amicis, fratribus ac filiis tam orantibus quam studentibus, aliquid mihi praeter votum contigerit, sed quia integra pene semper die [Col. 0470C] equitanti, media nocte edenti, valde mane surgenti, in agone continuo desudanti, quis animus ad meditandum, quae lingua ad dictandum, quae manus ad scribendum parare se poterat? Haec praeter alia multa quae commemorare longum est, impedimenta, et Transalpinum et Cisalpinum mihi silentium indixerit. Fuit et illud, quod domno abbati actuum meorum vel eventuum primam notitiam, ut par erat, ante omnes alios reservabam. Jam et si post reditum aliquandiu silui, mirum non est, sed quia adhuc loqui potui, valde mirandum est. Quomodo istud? Laeta quidem, jucunda, et arridentia cuncta reperi, et praeter devotum clericorum, et laicorum occursum, fratrum, quod mihi magis cordi erat, [Col. 0470D] tam vocis canticum quam cordis jubilum inveni. Laetabar in eis, et non in me, sed in Domino gloriabar, quod pium et valde ducem animorum suorum affectum erga me qualemcunque pastorem suum oves non meae, sed Christi, non solum cantibus, sed et lacrymis ostendebant. Mirabar vix quinque mensium absentiam meam in tantam amoris flammam ex occultis subito prodiisse, ut mirum videri posset, si quinquennii mora tantam parere potuisset. In his constitutus, vixque quatridui metas excedens, statim post lilia gaudiorum, spinas intravi negotiorum. Inundaverunt aquae super caput meum, et pene dixi perii. Invocavi mox nomen Domini, unde necdum submersus sum; meum erit a modo tuumque ac meorum, ne submergat. Aquae [Col. 0471A] istae populi fuerunt, et gentes, ab Italia ⁜ (193) , Germania, Hispaniis, Anglia, ab ipsa nostra Gallia Cluniacum dirivatae, ibique simul per totam illam absentiam meam, in immensos causarum cumulos congregatae. Haec ut me praesentem senserunt, ac si in caput meum conjurassent, quaecunque diu continuerant profuderunt. Feci quod potui, et evasi ut potui; haec qui non advertit, qui non recogitavit, qui non consideravit, quid meruit? Sed indulgebo, dabo veniam, prosequar morem meum. Nolo in uno reo mansuetudinem meam perdere, quam in multis millibus soleo conservare. Jam vero in itinere meo super quo certificari rogasti, quid egerim, quid dixerim, quid invenerim, ad litteras, quas domino Clarevallensi facio, per eas de his omnibus instruendum [Col. 0471B] te mitto. Ibi cuncta leges, ibi cuncta reperies. Scripsi ei, ut ostendat eas tibi. De consanguineo [Col. 0472A] meo, abbate Miratorii mirando, et admirabili, quid dicam non invenio. Invenirem vero fortassis, nisi brevitatis studium finire me epistolam cogeret. Praeter hoc tempus breve, Pentecoste urgens, cursor festinans, cursum verbi impediunt, et animum maximos tumultus suos exprimere gestientem reprimunt. Nec illam Miratorii materiam, etiam si tota ei dicaretur, brevis epistola expleret, cui vix liber integer sufficere posset. Da operam, quaeso, ut dies colloquii inter me, et dominum Clarevallensem, tertia post Pentecosten Dominica apud Divionem, si fieri potest, habeatur. Dominum abbatem, ut te nobis citissime mittat, rogavi. Tu vero nullo modo citius venire graveris. Es enim mihi, et propter ista, et propter quaedam alia, multum necessarius. Cursori, [Col. 0472B] quod tandiu moratus est, noli imputare, sed mihi; excusaque eum apud caeteros. Vale ⁜ (194)