188

Omnipotens Verbum per quod Deus Pater omnia condidit, vitis vera, summusque paterfamilias, qui vineam plantavit, et a mane usque ad undecimam horam intromissis operariis excolit, ut uberem fructum ex eadem colligere possit, eamdem vineam, [Col. 0018A] id est sanctam Ecclesiam, nullo tempore desistit colere ejusque palmites per omnia mundi climata nobiliter propagare. Ipse nimirum, qui est omnium verus rex saeculorum, et verus pontifex futurorum bonorum, verusque propheta, hominumque dominus et angelorum, oleo laetitiae prae participibus suis [Col. 0019A] ineffabiliter unctus (Hebr. I, 9) , inaestimabilisque consilii paternae dispensationis angelus (secundum oracula prophetarum, qui Spiritu sancto edocti, ceu stellae in hujus saeculi nocte fulserunt, et velut galli somnolentos antelucanum canendo excitantes, Dominici adventus mysteria vaticinati sunt), regiam virginem Mariam, de familia regis David ortam, de multis millibus unam elegit, omniumque virtutum copia gloriose insignitam sibi matrem effecit. Generosa Virgo virtutum insigniis adornata, Joseph justo divinitus desponsata, a Gabriele archangelo salutata (Luc. I) , de Spiritu sancto impraegnata, desideratum cunctis gentibus Salvatorem, quem sine delicto concepit, VIII Kal. Januarii sine dolore mundo peperit. Sic Dominus noster Jesus Christus [Col. 0019B] prima census ascriptione, Cirino Syriae praesidente, secundum ordinem totius prophetiae quae de ipso praedicta est, in Bethleem Judae oppido natus est. Praeclara, ut veraces Scripturae referunt, signa nascente Christo coelitus ostensa sunt; et angeli de salute hominum pie gratulantes cecinerunt: Gloria in altissimis Deo, et in terra pax hominibus bonae voluntatis! (Luc. II, 1-14.)

Anno itaque Caesaris Augusti XLII, ab interitu vero Cleopatrae et Antonii, quando et Aegyptus in provinciam versa est, XXVIII; olympiadis vero centesimae nonagesimae tertiae anno tertio, ab Urbe autem condita 752, id est eo anno quo compressis cunctarum per orbem terrae gentium motibus, [Col. 0019C] firmissimam verissimamque pacem, ordinatione Dei, Caesar Octavianus composuit, Jesus Christus Filius Dei sextam mundi aetatem adventu suo consecravit.

Ab initio mundi usque ad nativitatem Christi, secundum Hebraicam veritatem, anni 3952 numerantur; juxta computationem vero Isidori Hispalensis episcopi, aliorumque quorumdam doctorum, 5154 supputantur. Porro secundum computationem Eusebii Caesariensis et Hieronymi, ab Adam usque ad XVIII annum Tiberii Caesaris, quando Christus passus est, anni 5231 fiunt.

Omnis credentium multitudo in Spiritu sancto exsultet, aeternumque Creatorem indesinenter adoret; eique tota virtute sacrificium laudis immolet, [Col. 0019D] qui unicum Filium suum, sibi sanctoque Spiritui coaeternum et consubstantialem, incarnari constituit, et a reatu mortis servum indebita morte Filii absolvit! Clemens enim Conditor, qui plasma suum, quod ad imaginem et similitudinem sui fecerat, lapsum esse condoluit; inaestimabilique consilio inexhaustae profunditatis suae decrevit ut coaequalis sibi damnatum in ergastulo Filius servum visitaret, hominemque de captivitate propriis ad gregem humeris pie reportaret, novemque ordines angelorum sui restauratione numeri perfecte laetificaret!

Filius itaque Dei homo factus id quod fuit permansit, et quod non erat assumpsit; non commistionem passus, neque divisionem, cum Patre sanctoque Spiritu regens omnia per divinitatem, infirma [Col. 0020A] vero nostrae carnis tolerans per assumptam humanitatem. Legem, quam per Moysem dederat, inviolabiliter servavit, et omnem justitiam ipse legifer per omnia implevit. Nam octava die circumcisus est, et quadragesima die cum legali oblatione in templo Patri oblatus est (Luc. II, 21-23) .

Sed, quamvis Virgo mater divae prolis alligaret membra pannis involuta, et pedes manusque stricta cingeret fascia, tenerque infans inter arcta conditus praesepia vagiret pro humana, quam Patris velle susceperat, miseria; sublimis tamen Deus, orto in aethere novo sidere, monstratus est, et a magis orientalibus divinitus illustratis in Bethleem requisitus, ibique in cunabulis inventus, ac ut Deus adoratus est. Prudentes magi tria munera de thesauris [Col. 0020B] suis pretiosa protulerunt, aurum, thus et myrrham Christo sponte obtulerunt; quibus ipsum summum regem, verumque Deum, et mortalem hominem praeconati sunt. Electionis gentium primitiae in his consecratae sunt, quae de Saba aliisque nationibus late per orbem dispersis ad Christum in Bethleem properaverunt. In somnis ab angelo commoniti ne redirent ad Herodem, per aliud iter in suam laeti repedarunt regionem (Matth. II, 1-12) .

Tempore purgationis suae Virgo parens devota templum adiit, Deoque Patri puerum praesentavit, quem Simeon senex justus in ulnis suscepit. Felix silicernius in Deo exsultavit, quia diu exspectatum Salvatorem gentium vidit, per Spiritum sanctum [Col. 0020C] agnovit, manibus gestavit, eumque populis vitae et mortis esse dominum praedicavit, et multis admirantibus cum ingenti tripudio benedixit. Anna prophetes, filia Phanuel gaudens adfuit; vidua virtutibus pollens Christum agnovit, ipsumque palam omnibus qui redemptionem praestolabantur Jerusalem, jam venisse praecinuit. Parentes pro eo par turturum aut duos pullos columbarum obtulerunt (Luc. II, 24-38) ; quibus Ecclesiae nitida castitas et blanda simplicitas praefiguratae sunt.

Ecce nato in carne Domino non solum angeli coelorum, sed et omnis aetas mortalium et sexus, reddit testimonium. Virgo Maria Spiritus sancti cooperatione concepit, peperit et lactavit; eique per omnia efficaciter ipsius ope ministravit. Joannes [Col. 0020D] in utero matris Dominum laeto gestu suum salutavit, et repleta Spiritu sancto Elisabeth triplici prophetiae modo Ecclesiae de Messia et ejus genitrice prophetavit. Glorificaverunt angeli Deum, pro humana redemptione incarnatum; qui dum nos conspiciunt redimi, suum gaudent numerum repleri. Angelica visitatione pastores instructi Bethleem accurrunt; panem vivum, qui de coelo descendit, in praesepio quaerunt; infantem, qui coelis praesidet, pannis involutum inveniunt. Pastorum praeconiis audientium corda de Christi notitia gaudium et admirationem concipiunt. Zacharias et Simeon justi senes Christum confitentur, et de illo futura vaticinantur; quibus in Christi amore anus beata fideliter Anna comitatur. Bonis itaque felici jucunditate [Col. 0021A] gratulantibus, Herodes, inusitatis rumoribus auditis, contristatur impius, et jubet omnes a bimatu et infra in Bethleem perimi, et in cunctis ejus finibus. Translato Jesu cum intacta matre a Joseph in Aegyptum, Herodis furia crudeliter effusus est sanguis infantum, et campi Bethleem maduerunt cruore innocentum (Matth. II, 13-16) . Christus autem pro se trucidatos in suum transtulit thalamum, ubi feliciter laureati tripudiant in perpetuum.

Salvator XXXII annis et III mensibus in terris conversatus est, sed peccati expers dolum locutus non est, solusque inter mortuos liber ab omni culpa repertus est.

[Col. 0021B] In initio XXX anni Jordanis alveum expetiit, a Joanne baptismate intinctus aquas sanctificavit, et sic exemplum totius humilitatis sequacibus suis ostendit. Jesu baptizato et orante, coelum apertum est. Corporali vero specie sicut columba super eum Spiritus sanctus descendere visus est, et vox Patris de coelo audita est: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi complacui (Matth. III, 1-17; Marc. I, 9-11; Luc. III, 21, 22) . Merito Joannes praecellit inter natos mulierum, cui se Christus credit baptizandum, invisibilis se Spiritus exhibet videndum, suum de coelo Pater commendat Filium. Sic beato praecursori mysterium Trinitatis ostenditur in baptismo Salvatoris.

Dominus Jesus, qui duodecimo aetatis suae anno [Col. 0021C] templo in medio doctorum sedit, nec docens sed interrogans inveniri voluit, annorum XXX baptizatur et exinde prodigiis Deus declaratur. Triennio signa facit et discipulos erudit. Triennalis ⁜ (12) aetas nostri Salvatoris intimat sacramentum nostri baptismatis, propter fidem sanctae Trinitatis et operationem Decalogi legalis. Legifer etiam noster sic admonet homines ne audeant infirma aetate praedicare, seu temere praelationes appetere; sed legitimum et maturum tempus ad sacerdotium, vel ad docendum studeant humiliter exspectare.

Amodo continuationem miraculorum Domini nostri Jesu Christi, quae in quatuor Evangeliorum libris scripta sunt, libet intueri, et veraciter compendioseque [Col. 0021D] paginis adnotare. Ut facilius ibidem perspecta passim ad mentem revocentur, seriem rerum, prout quatuor evangelistae descripserunt, investigo; ipsoque, qui linguas infantium facit disertas donante, breviter propinare peropto. Et quia chronographiam decrevi contexere, justum est ut in primis certitudinem temporum diligenti designem conamine, prout sancti evangelistae, aliique historiographi scriptis suis jamdudum enodavere.

Octavianus Caesar Augustus, Caii Julii Caesaris ex sorore Octavia nepos et haeres, Romanorum secundus, regnavit annis LVI et mensibus VI. Cujus XLII anno Christus natus est.

[Col. 0022A] Tiberius privignus Augusti, Liviae uxoris ejus ex priore marito filius, annis XXIII regnavit. Cujus XVIII anno Christus passione sua mundum redemit.

Post mortem Herodis Antipatri Ascalonitae prolis, qui XXXIV annis in Judaea regnum usurpavit, Archelaus filius ejus X annis super Judaeos tyrannidem exercuit. Cujus pro metu, Joseph, ut Matthaeus astruit, postquam angeli jussu de Aegypto rediit, cum puero et matre ejus in Galilaeam secessit, et Nazareth habitavit. Archelaus autem a Judaeis, ob intolerabilem animi ferocitatem, apud Augustum criminatus, decidit, et aeterno apud Viennam Galliae urbem exsilio disperiit. Regnum vero Judaeae, quo minus validum fieret, fratribus [Col. 0022B] ejus idem Augustus per tetrarchias scindere curavit. Porro Pilatus XII anno Tiberii Caesaris Judaeam missus, procurationem gentis suscepit, et inibi per X continuos annos usque ad ipsum pene finem Tiberii perduravit. Herodes, Philippus et Lysanias, ut Lucas refert (cap. III, 1) , cum illo Judaeam regebant, filii Herodis senioris, sub quo Dominus natus est.

Omne tempus, quo Dominus noster in terris docuisse describitur, intra quadriennii spatia coarctatur. Nam tunc, ut Josephus refert, Anna deturbato, pontificatum Judaeorum per successiones tenuerunt Ismael filius Baffi, Eleazarus Ananiae pontificis filius, et Simon Canufi filius, atque Josephus [Col. 0022C] Caiphas, qui Jesum pro gente moriturum prophetavit. Eusebius Caesariensis a VI anno Darii, qui post Cyrum et Cambisem regnavit, quando opera templi consummata sunt, usque ad Herodem et Augustum, numerat in Daniele hebdomades VII et LX duas, quae faciunt annos 483, quando Christus, id est Hyrcanus, de genere Machabaeorum novissimus pontifex, ab Herode jugulatus est, et juxta legem successio pontificum cessavit. Hippolytus vero regni Persarum 230 supputat annos, et Macedonum 300, et post illos usque ad Christum 30, id est ab initio Cyri regis Persarum usque ad adventum Domini 560 numerat annos.

Haec de temporum serie studioso lectori rimatus intimavi, quod sol justitiae sexta aetate ortus est in [Col. 0022D] novissima hora hujus saeculi. Amodo propositum opus de meo aggrediar Domino, cujus in omnipotenti benignitate confido, et opem, ut incoeptum digne peragam ad laudem ipsius, fideliter invoco.

Jesus, plenus Spiritu sancto, a Jordane in Galilaeam regressus est, ibique tertio die cum discipulis suis ad nuptias in Cana vocatus est. Deficiente vino, a matre rogatus, sex hydrias aqua repleri jussit, et mutatam in vinum deferri a ministris architriclino praecepit (Joan. II, 1-11) . Hoc signo gloriam suam discipulis suis primum manifestavit, per quod commutationem carnalis intellectus in [Col. 0023A] veteri lege designavit, et per Spiritus sancti gratiam in novitatem vitae transtulit. In desertum a Spiritu sancto ad agonem ductus est, et a Satana, qui hominem incomparabilis justitiae videns, admirabatur, tentatus est. Quadragenis diebus ac noctibus jejunavit, et sic, per jejunium et orationem omne genus daemoniorum a bonis vincendum, exemplo docuit (Matth. IV, 1-11; Marc. I, 12-13; Luc. IV, 1-13) . Antiquus serpens, gula, et vana gloria, et cupiditate, quibus primum Adam superavit (Gen. II) , secundum nihilominus Adam tentavit; sed ab illo tripliciter victus refugit. Et ecce accesserunt angeli, et ministraverunt Filio Dei (Matth. IV, 11) , qui victores Satanae in coelis remunerabit gaudio perenni.

[Col. 0023B] Salvator cum matre et fratribus Capharnaum descendit, ibique non multis diebus mansit. Inde, appropinquante Pascha, Jerosolymam ascendit, et in templum intravit. Vendentes oves, et boves, et columbas, et nummularios sedentes in templo invenit, et fulgore deitatis mire rutilans omnes ejecit. (Joan. II, 12-17) .

In die festo Paschae multi signa, quae Jesus faciebat, viderunt et in nomine ejus crediderunt. Tunc Nicodemus Pharisaeus, princeps Judaeorum, venit ad Jesum nocte, cupiens ejus secreta perfrui allocutione. Meruit ergo instrui de virtute baptismi, de regeneratione ex aqua et Spiritu, de sui descensione et ascensione, de serpentis aenei typica exaltatione [Col. 0023C] et Filii hominis indebita passione (Joan. III, 1-21) .

Post haec, Dominus venit in Judaeam. Illic cum discipulis suis demorabatur, et plura salutis insignia operabatur. Joannes autem erat baptizans in Ennon juxta Salim, ubi multae aquae erant; et conquaerentibus discipulis ejus et Judaeis, de Christo verax perhibuit testimonium (ibid. III, 22-23) . Deinde Jesus reliquit Judaeam et abiit iterum in Galilaeam, transivitque per Samariam. In civitate Samariae quae dicitur Sichar, juxta praedium quod dedit Jacob Joseph filio suo, erat fons Jacob. Jesus ergo fatigatus ex itinere sedit super fontem hora sexta, et mystica verba locutus est cum muliere Samaritana. Samaritani cum gaudio Salvatorem susceperunt, [Col. 0023D] et duobus secum prece multa diebus detinuerunt, devotique plures in eum crediderunt (Joan. IV, 5-42) . Inde Jesus in Galilaeam in virtute Spiritus abiit, et fama de illo per universam regionem exiit. Ipse in synagogis eorum docebat et magnificabatur ab omnibus. Nazareth Sabbato in synagogam intravit ad legendum. Optimus lector surrexit, librum Isaiae prophetae revolvit, et inventum pronosticon legit: Spiritus Domini super me, propter quod unxit me; evangelizare pauperibus misit me, et reliqua (Isa. LXI, 1) . Et cum plicuisset librum, ministro reddidit, resedit et dixit: Quia hodie completa est haec scriptura in auribus vestris. Mirabantur in verbis gratiae quae procedebant ejus ab ore (Luc. IV, 14-22) . Ipse Jesus testimonium perhibuit, quia propheta in [Col. 0024A] sua patria honorem non habet (Joan. IV, 44) . Exemplum esse verax de anterioribus protulit, quod ad solam, licet multae in Israel viduae essent, Sareptanam mulierem tempore famis Elias missus fuerit; multisque leprosis in egestate et aerumna relictis, solus, Eliseo vaticinante, Naaman Syrus in Jordane mundatus fuerit. Omnes in synagoga verbum Domini audientes ira repleti sunt (Luc. IV, 28) . Quod dictum fuerat, opere sacrilego verum esse comprobantes, surrexerunt. Amentes efficacem archiatrum extra civitatem ejecerunt, et usque ad supercilium montis super quo constructa est urbs, ut praecipitarent eum, duxerunt. Ipse autem transiens per medium illorum, inde descendit Capharnaum (ibid. 29-31; Matth. IV, 13-16; Marc. I, 21) .

[Col. 0024B] Venit iterum in Cana Galilaeae. Regulus, cujus filius infirmabatur Capharnaum, Jesum venientem a Judaea in Galilaeam rogabat ut descenderet, et filium ejus sanaret. Dixit ei Jesus: Vade, filius tuus vivit (Joan. IV, 46-50) . Protinus aeger convaluit, pater credidit, domumque in crastinum remeavit, et sospite filio gaudentem familiam reperit, et cognoscens quod contigerat cum tota domo credidit. Hoc, ut Joannes perhibet, secundum fuit signum quod fecit Jesus, cum venisset a Judaea in Galilaeam (ibid. 54) .

Cum audisset Jesus quod Joannes traditus esset, relicta Nazareth, quae dicitur flos, habitavit in Capharnaum, quae villa pulcherrima interpretatur, qua [Col. 0024C] Ecclesia designatur. Nazareth quippe, unde Christus Nazaraeus dictus est, in Galilaea juxta montem Thabor viculus est. Capharnaum vero oppidum est in Galilaea gentium juxta stagnum Genesar situm, in finibus Zabulon et Nephthalim (Matth. IV, 13) , ubi prima captivitas Hebraeorum facta fuit ab Assyriis. Exinde, id est tradito Joanne, coepit Jesus praedicare (ibid. 17) , quia evacuata voce sequitur verbum, et desinente lege sequitur Evangelium, ut sol auroram. Poenitentiam, inquit, agite; appropinquavit enim regnum coelorum (ibid.) .

Ambulans Jesus juxta mare Galilaeae invenit Simonem Petrum, et Andream fratrem ejus, et filios Zebedaei, Jacobum et Joannem, et vocavit eos. At illi continuo, relictis retibus, secuti sunt eum (ibid. 18-22; Marc. I, 16-20; Luc. V, 2-11) . Simon interpretatur obediens, Petrus agnoscens, Andreas fortis vel virilis, Jacobus supplantator, Joannes Dei gratia. Interpretationes istae sanctis praedicatoribus apte congruunt. Nam sine obedientia nullus ad Dominum intrat, absque fortitudine nullus perseverat, et qui vitia supplantat, Dei gratiae omne bonum quod habet ascribat

Circuibat Jesus totam Galilaeam, docens in synagogis eorum et praedicans evangelium regni, et sanans omnem languorem et omnem infirmitatem in populo. Et abiit opinio ejus in totam Syriam, quae regio pertingit ab Euphrate usque ad mare magnum, a Cappadocia usque ad Aegyptum. Et obtulerunt ei omnes male habentes, variis languoribus animarum et corporum, et tormentis, id est acutis passionibus, [Col. 0025A] comprehensos, et qui daemonia habebant et lunaticos, et paralyticos, et curavit eos. Turbae ergo multae secutae sunt eum de Galilaea et Decapoli, de Jerosolymis et Judaea, et de trans Jordanem (Matth. IV, 23-25; Marc. III, 7, 8; Luc. VI, 17) , intentione quinquepartita. Alii enim propter coeleste magisterium, ut discipuli, alii propter curationem infirmitatum, alii sola fama et curiositate, volentes experiri verane essent quae dicebantur, alii propter invidiam, volentes eum in aliquo capere et accusare; quidam etiam sequebantur eum propter corporalem victum.

Videns autem turbas Jesus, ascendit in montem; et cum sedisset, ad eum accesserunt discipuli ejus. Et aperiens os suum (Matth. V, 1, 2) , qui olim aperuerat ora prophetarum, edidit prolixum sermonem [Col. 0025B] omni perfectione plenum, in quo pulchre et utiliter apostolos erudit et informat; ut, qui per Moysem in Sinai monte legem dederat, in Galilaea in monte Thabor, suos doceat et perfectione totius justitiae imbuat.

Nam de octo beatitudinibus plane disseruit et caeteris mandatis legis, quam non solvere, sed adimplere venit (ibid., 17) ; et praecepta novae legis arctiora quam Veteris Testamenti dicit, dum inimicos etiam diligi praecipit (ibid., 44) , et misericordiam in occulto faciendam, et multa alia perfectae vitae jussa depromit. De thesauro in coelo condendo, de eo quod nullus possit duobus dominis servire, de volatilibus et liliis agri (Matth. VI, 24, 28) , de festuca et trabe in oculo, de margaritis ante porcos non [Col. 0025C] mittendis, de introitu ad vitam per angustam portam, de cavendo a falsis prophetis, de domo aedificanda supra petram (Matth. VII, 3, 6, 24; Luc. VI, 18-49) , verus Doctor doctorum incomparabiliter peroravit.

Cum consummasset Jesus perfectionis verba, turbae admirabantur super ejus doctrina. Erat enim eos docens, sicut Deus omnium potestatem habens, non sicut Scribae et Pharisaei (Matth. VII, 28, 29; Marc. I, 22; Luc. IV, 31) , qui servi erant Moysi, et ea tantum docebant quae infirmis data erant.

Cum autem descendisset de monte, secutae sunt eum turbae multae. Leprosum vero suppliciter adorantem Salvator manu tetigit, et confestim mundavit, [Col. 0025D] ipsumque se sacerdotibus ostendere cum legali sacrificio praecepit (Matth. VIII, 1-4; Marc. I, 40-45; Luc. V, 12-14) . Quo jussu confessionem et poenitentiam peccatorum insinuavit.

Capharnaum fidem Centurionis approbavit, et puerum ejus, pro quo suppliciter rogavit, jacentem paralyticum et male tortum, verbo sanavit (ibid. 5-13; Luc. VII, 1-10) .

Sabbato, dum doceret in synagoga, daemon per hominem exclamavit: Quid nobis et tibi, Jesu Nazarene? Venisti perdere nos? Scio te, quia sis Sanctus Dei. Et comminatus est ei Jesus, dicens: Obmutesco, et exi de homine. Discerpens eum spiritus nequam, egressus est; et homo, cunctis qui aderant mirantibus, sanatus est (Marc. I, 23-28; Luc. IV, 33-37) . Mox de synagoga exivit, in domum Simonis intravit, socrum ejus febricitantem vidit, et rogatus ab amicis ejus manum tetigit. Protinus fugata febre, mulier sana surrexit, et coelesti medico gratanter ministravit. Vespere autem facto, cum sol occubuisset, multos ei obtulerunt daemoniacos et variis languoribus vexatos (Matth. VIII, 14-17; Marc. I, 29-34; Luc. IV, 38-41) . Verus archiater singulis manus imposuit, verbo spiritus ejecit, et omnes male habentes curavit. Occubitu solis mors Domini designatur; postquam gentiles, quos daemon possidebat, per fidem liberantur, et aegroti a morbis peccatorum, emendatioris vitae remedio sanantur.

Multas turbas videns circum se, sero jussit discipulos suos ire trans fretum; eoque ascendente in [Col. 0026B] naviculam, discipuli ejus secuti sunt eum (Matth. VIII, 18, 23) . Dignum erat ut, sicut in terra fecerat miracula, sic etiam in mari faceret, ut se terrae marisque dominum esse comprobaret.

Ingressus ergo in naviculam, mare turbari fecit, ventos commovit, fluctusque concitavit. Ipse vero dormiebat corpore, sed vigilabat mente; quem orta tempestate discipuli suscitaverunt, dicentes: Domine, salva nos; perimus. Tunc surgens, imperavit ventis et mari, et facta est tranquillitas magna (ibid. 24-26; Marc. IV, 35-49; Luc. VIII, 22-25) . Sic idem in salo hujus saeculi Emmanuel quotidie operatur, dum navis Ecclesiae suae diversarum procellis tribulationum jactatur, et pene discriminum enormitate periclitatur. Sed quia cum fide flebiliter a suis invocatur, [Col. 0026C] praesto adest, et virtute deitatis suae mirabiliter eis suffragatur, et continuo sedatis tentationibus fortiter opitulatur.

Trans fretum cum venisset in regionem Gerasenorum, duo saevi nimis, habentes daemonia, de monumentis egressi sunt, et occurrentes ei exclamaverunt: Quid nobis et tibi, Jesu fili Dei? Venisti huc ante tempus torquere nos? Si ejicis nos, mitte nos in gregem porcorum. Et ait illis: Ite. At illi porcos invaserunt totumque gregem in salum praecipitaverunt (Matth. VIII, 28-32; Marc. VI, 1, 17) . Sic a legione daemonum ad duo millia porcorum grex praecipitatus est, et in mari suffocatus (Luc. VIII, 26-37) . [Col. 0026D] Pastores autem fugerunt, et venientes in urbem omnia nuntiaverunt (Matth. VIII, 33) . Hominibus itaque sanatis, porcisque praecipitatis, Geraseni de ista civitate nimis territi exierunt; Dominumque, ut a finibus eorum transiret, stulti rogaverunt.

Gerasa est urbs in Arabia trans Jordanem, juncta monti Galaad, quam tenuit tribus Manasse, non longe a stagno Tiberiadis, ubi sues demersi sunt. Quae interpretatur colonum ejiciens, vel advena appropinquans; gentiles significans, ad quos salvandos Filius Dei accessit, dum carnem humanam assumpsit. Duo, quos legio daemonum possidebat, duos figurant populos, Judaeorum et gentilium; quibus dominabatur universitas vitiorum. In sepulcris habitabant, quia mortuis operibus, id est peccatis, [Col. 0027A] serviebant. Satanae debilitas in hoc manifeste patescit, quod nec porcis sine permissu Dei nocere potuit.

Nota quod, dum praedestinati ad vitam ad Dominum convertuntur, et sana ratione utentes salvantur, spurci tumidique idololatrae, et omnes reprobi nequitiis inhaerentes, qui per porcos designantur, in stagno lutulentorum actuum sorditati condemnantur.

Ascendens Jesus in naviculam transfretavit et Capharnaum venit. Ibi cum esset, multi ad eum convenerunt; et domum implentes, verbum ejus audierunt. Tunc a quatuor viris paralyticus delatus est, et grabatum in quo jacebat, nudato tecto, ante [Col. 0027B] illum demissum est. Porro clemens Dominus fidem portitorum vidit et paralytico peccata dimisit, eique, murmurantibus Scribis, ait: Surge, tolle lectum tuum, et vade in domum tuam. Statim ille surrexit, et, sublato coram omnibus grabato, in domum suam abiit (Matth. IX, 1-7; Marc. II, 3-12; Luc. V, 18-26) .

Inde Jesus transiens Matthaeum in teloneo sedentem vocavit, et secutum ex publicano apostolum et evangelistam sublimavit (Matth. IX, 9) . Discumbente Domino in domo Levi, Pharisaei murmurabant; eique, quod cum publicanis et peccatoribus manducaret, derogabant; sed benignus doctor pravos eorum meditatus attendit, utilemque sententiam proferens, ait: Non est opus valentibus [Col. 0027C] medicus, sed male habentibus. Non veni vocare justos, sed peccatores (ibid. 10-13; Marc. II, 15-17; Luc. V, 29-32) . Dominus ideo peccatorum convivia frequentabat, ut invitatores suos docendo invitaret, et transferret ad coelestes epulas.

Dum loqueretur Jesus cum discipulis Joannis, et reprehensus esset a Pharisaeis cur discipuli ejus, ut Joannis, non jejunarent; aptam protulit similitudinem de filiis sponsi non lugentibus quandiu cum illis est sponsus, et de commissura panni rudis in vestimentum vetus, et de vino novo in utres veteres non mittendo (Matth. IX, 14-17; Marc. II, 18-22; Luc. V, 33-39) . Sic probat arctas observationes novae legis non esse carnalibus imponendas nondum [Col. 0027D] renovatis, donec palam patesceret renovatio spiritualis per mysterium Dominicae passionis et resurrectionis.

Loquente Jesu ad turbas, Jairus archisynagogus accessit, ad pedes ejus procidit, eumque adorans dixit: Domine, filia mea modo defuncta est; sed veni, impone manum tuam super eam, et vivet. Benignus opifex surrexit, et cum illo protinus abiit. Turba vero multa sequebatur illum, et comprimebat. Mulier autem quae fluxum sanguinis patiebatur duodecim annis, quae omnem substantiam suam erogaverat medicis, quibus falsi theologi, seu philosophi, legumque designantur saecularium doctores, nec ab ullo potuit curari, accessit retro, et tetigit fimbriam vestimenti ejus. Dicebat enim intra [Col. 0028A] se: Si tetigero fimbriam vestimenti ejus tantum, salva ero. At Jesus conversus et videns eam, dixit: Confide, filia; fides tua te salvam fecit. Confestim fons sanguinis ejus siccatus est, et salva facta est (Matth. IX, 18-22; Marc. V, 22-34; Luc. VIII, 41-48) .

Deinde Christus, cum in domum principis venisset, et tibicines turbamque tumultuantem vidisset, dixit: Recedite; non est mortua puella, sed dormit. Et deridebant eum. Ejecta turba, conclavim intravit, secumque Petrum et Jacobum et Joannem et patrem et matrem puellae introduxit, manum ejus tenuit, ipsoque jubente puella surrexit, illique dari manducare praecepit, et fama haec in universam terram exiit (Matth. IX, 23-26; Marc. V, 35-43; Luc. VIII, 49-56) . Jairus interpretatur illuminans, vel illuminatus, et significat Moysem aliosque legis doctores; duodennis autem filia, Synagogam; haemorreusa vero, gentium Ecclesiam, quae prius per Christum fidem tetigit et sanitatem a profluvio idololatriae, carnaliumque voluptatum, gratiosa praeripuit. Tandem, sicut puella jussu Domini postea revixisse dicitur, sic Israel, cum plenitudo gentium introierit, salvabitur.

Inde Jesu transeunte, secuti sunt eum duo caeci, clamantes: Miserere nostri, fili David. Oculos eorum tetigit, eosque illuminavit. Egressis illis, ecce obtulerunt ei hominem mutum et daemonium habentem. Ejecto autem daemone, locutus est mutus [Col. 0028C] et admiratae sunt turbae, dicentes: Nunquam apparuit sic in Israel. Pharisaei vero dicebant: In Beelzebub principe daemoniorum ejicit daemones (Matth. IX, 27-34) .

Jesum in deserto turbae requirebant, et inventum, ne discederet, sibi detinere optabant (Luc. IV, 42) . Cum turbae irruerent, ut verbum Dei audirent, Jesus in navem Simonis ascendit, eumque a terra in stagnum Genesareth reducere pusillum rogavit. Ibi sedens turbas docuit, et, ut loqui cessavit, Simoni, qui tota nocte frustra laborarat, dixit: Duc in altum, et laxate retia vestra in capturam. Quod cum fecissent, copiosam concluserunt multitudinem piscium, qua satis onustum rumpebatur rete eorum (Luc. V, 1-11) .

[Col. 0028D] In diebus illis exiit in montem orare, et pernoctans erat in oratione Dei. Die facto, discipulos suos vocavit, et duodecim ex ipsis elegit, quos et apostolos, id est missos, nominavit. Duodecim autem apostolorum nomina haec sunt: Simon Petrus et Andreas frater ejus, Jacobus Zebedaei et Joannes frater ejus, Philippus et Bartholomaeus, Thomas et Matthaeus, Jacobus Alphaei et Thaddaeus, Simon Chananaeus, et Judas Iscariotes, qui et tradidit eum (Matth. X, 1-4; Marc. III, 16-19; Luc. VI, 13-16) .

Sacratus apostolorum numerus non vacat a mysterio. Duodenarius enim numerus designat eos per quatuor climata mundi fidem sanctae Trinitatis [Col. 0029A] praedicaturos. Quaternarius numerus triplicatus duodecim facit, quorum figura in multis antea praecessit. Apostoli figurati sunt XII filiis Jacob, XII principibus plebis Israel, XII fontibus repertis in Helim, XII lapidibus altaris, XII lapidibus de Jordane elevatis, XII bobus sub mari aeneo, XII stellis in corona sponsae, XII fundamentis, XII portis supernae Jerusalem, quam refert Apocalypsis. Multis et aliis figuris praenotati sunt, quibus ad dispensanda populis Dei mysteria insigniter excellunt.

Gloriosus Emmanuel totam Galilaeam circuivit; in villis, castellis et urbibus, id est parvis et magnis, absque discretione personarum, evangelium praedicavit. Non potentiam nobilium, sed salutem credentium attendit, et post mellifluam praedicationem, [Col. 0029B] curavit omnem languorem et infirmitatem; ut quibus non suaserat sermo, persuaderet operis magnitudo.

Videns turbas Jesus, misertus est eis, quia vexati erant et jacentes, sicut oves pastorem non habentes. Duodecim itaque convocavit, et potestatem illis dedit ut immundos spiritus ejicerent et omnem infirmitatem curarent. Euntes, inquit, praedicate, dicentes quia appropinquabit regnum coelorum. Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate, daemones ejicite. Gratis accepistis, gratis date. Nolite possidere aurum, neque argentum, neque pecuniam in zonis vestris; non peram in via, neque duas tunicas, neque calceamenta, neque virgam (Matth. IX, 35; X, 10; Marc. VI, 6-9) .

Multa quoque alia coelestis Magister saluberrima protulit monita, quae veraces ejus symmistae, Matthaeus et Lucas, scriptis memoriae commendaverunt.

Ibat Jesus in civitatem Galilaeae, quae vocatur Naim, quae in secundo milliario Thabor montis contra meridiem juxta Endor sita est. Dum portae urbis appropinquaret cum copioso agmine, quod comitabatur; ecce defunctus juvenis unicus viduae filius efferebatur. Quam cum Dominus flentem vidisset, misericordia motus super illam, dixit: Noli flere. Bajulis stantibus accessit, loculum tetigit et exanimi dixit: Adolescens, dico tibi, surge. Illico [Col. 0029D] revixit, resedit et loqui coepit; vitaeque reparator illum matri sanum restituit. Timor omnes invasit videntes. Divino nutu multa Dominum turba sequebatur, multa viduam comitabatur; ut, viso tanto miraculo, multi testes, multi fierent Dei laudatores (Luc. VII, 11-17) .

Joanni renuntiantur in Herodis carcere miracula Christi. Unde ab ipso mittuntur duo discipuli, ut diligenter per ipsam perscrutentur Dei sophiam secreta de provisione coelesti. Regressis Joannis nuntiis, multa de ejus magnitudine loquitur, et pueris in foro sedentibus generationem comparat Judaeorum (Matth. XI, 2-19; Luc. VII, 18-32) . Tunc coepit Jesus exprobrare civitatibus, in quibus [Col. 0030A] factae sunt plurimae virtutes ejus, quia non egissent paenitentiam in praedicatione ejus. Huc usque generationem Judaicam communiter redarguerat, nunc quasi nominatim civitates eorum increpat; praecipue Corozaim, id est mysterium meum, Bethsaidam, id est domum fructuum, et Capharnaum, quia, visis signis et operibus, converti noluerunt (ibid. 20-24; Luc. X, 12-15) .

Deinde Jesus Deo Patri gratias agit, quia sapientibus saeculi secreta sua abscondit et parvulis revelavit (Matth. XI, 25-30) .

Pharisaeis reprehendentibus quod discipuli Sabbatis, dum per sata irent, spicas vellerent, et manibus confricantes manducarent, Salvator eos excusavit, et exemplo de David et Abiathar sacerdote [Col. 0030B] prolato, dixit: Sabbatum propter hominem factum est, et non homo propter Sabbatum. Itaque Dominus est Filius hominis etiam Sabbati (Matth. XII, 1-8; Marc. II, 23-28; Luc. VI, 1-5) .

Introivit iterum Sabbato in synagogam, et sanavi hominem qui habebat manum aridam. Pharisaei livore commoti quod Jesus omnia gloriose agebat, exeuntes cum Herodianis consilium fecerunt quomodo eum perderent. Quapropter inde secessit et secuti sunt eum multi; et curavit omnes.

Tunc oblatus est ei daemonium habens, caecus et mutus, et curavit eum, ita ut loqueretur et videret. Scribis autem et Pharisaeis opera Christi depravare sinistra interpretatione nitentibus, et ab eo signum de coelo petentibus, ipse profunda et spiritualia [Col. 0030C] disseruit, quibus malos redarguit et bonos instruxit. Generationi quoque nequam nullum nisi Jonae signum esse dandum perhibuit; cui reginam Austri, quae de finibus terrae sapientiam Salomonis audire venit, et poenitentes Ninivitas meriti comparatione praeposuit (Matth. XII, 9-45; Marc. III, 1-5; Luc. VI, 6-10) . Matre vero ejus et fratribus foris stantibus, et cum illo loqui quaerentibus, extendens manum in discipulos suos, dixit: Quicunque fecerit voluntatem Patris mei, qui est in coelis, ipse meus frater, et soror, et mater mihi est (Matth. XII, 46-50; Marc. III, 1-35; Luc. VIII, 19-21) .

In illo die exiens Jesus de domo, sedebat secus mare, et congregatae sunt ad eum turbae multae.

[Col. 0030D] In naviculam ascendens, sedit, et turbae stanti in littore multa in parabolis edidit. De agricola, qui exiit seminare, idoneam operationi suae similitudinem ostendit; et de ipsis seminibus, quorum pars periit, quia secus viam aliud cecidit, et conculcatum est ab hominibus, et volucres coeli comederunt; aliud in petrosa, aliud in spinas, et variis eventibus suffocata sunt. Quid significent ista, breviter et liquido mihi adnotabo. Semen est verbum Dei, sator autem Christus, volucres daemonia. Via est prava mens, malarum cogitationum sedulo meatu trita et arefacta. Petra est protervae mentis duritia. Terra est lenitas animae obedientis. Sol vero fervor est persecutionis saevientis. Spinae sunt corda divitiarum ambitione [Col. 0031A] sollicita. Bona terra est devota et fidelis mens, quae fructum reddit centesimum, et sexagesimum, et tricesimum. Centesimum fructum reddit, qui universa aeternitatis intentione facit; sexagesimum, id est opus perfectum cum doctrina, propter sex et decem; tricesimum, id est fidem cum doctrina, propter tria et decem. Item aliter: Centesimus fructus virginum est, et martyrum pro societate vitae, seu contemptu mortis; sexagesimus viduarum est, propter otium interius, quia non pugnant contra consuetudinem carnis. Solet enim otium sexagenariis concedi post militiam. Tricesimus vero conjugatorum est, quia haec aetas praeliantium est (Matth. XIII, 1-23; Marc. IV, 1-20; Luc. VIII, 4-15) .

Deinde verus Propheta, confluentibus turbis, alias [Col. 0031B] propinat parabolas, de bono semine seminato et de zizaniis, de grano sinapis, et de fermento, quod acceptum mulier in farinae satis tribus abscondit, donec fermentaretur totum. Salvator sedens in navi, quasi dives paterfamilias invitatos diversis reficit cibis, ut unusquisque secundum naturam stomachi alimenta susciperet varia. Diversis ergo utitur parabolis, ut satisfaciat voluntatibus variis (Matth. XIII, 24-35; Marc. IV, 26-33; Luc. XIII, 18-21) .

Dimissis turbis, in domum venit, et interrogantibus discipulis parabolam zizaniorum declaravit (Matth. XIII, 36-43; Marc. IV, 34) . Tunc etiam de thesauro abscondito in agro, de negotiatore et margarita, de retibus missis in mare adjecit, et quid figuraret exposuit. Inde in patriam suam [Col. 0031C] transiit, et in synagogis eorum eos docuit, ita ut omnes mirarentur (Matth. XIII, 44-58; Marc. VI, 1-6) .

Rogatus a Pharisaeo, Salvator in domo ejus manducat. Mulier vero, quae peccatrix fuerat, discumbentis Domini pedes lacrymis rigat, capillis capitis sui tersit et unguento unxit. Omnia, quibus illicite usa prius ad peccatum fuerat, Deo penitus ⁜ (13) devota immolat. Quot in se habuit oblectamenta, tot de se invenit holocausta. Falsa tumens justitia Pharisaeus aegram reprehendit de aegritudine et medicum de subventione, a quo duorum parabola redarguitur debitorum; proprioque judicio ut freneticus convincitur, qui funem portat ex quo ligetur. Peccatricis [Col. 0031D] bona poenitentis enumerantur, et mala falsi justi corriguntur a Judice, cujus oculis intima quaeque nuda panduntur. Tandem Jesus Mariae peccata remisit, quoniam ipso teste multum dilexit. Fides, inquit, tua te salvam fecit: vade in pace (Luc. VII, 36-50) .

Evangelizante Domino et discipulis ejus, mulieres sequebantur, et de suis facultatibus eis obsequebantur, Maria scilicet Magdalene, et Joanna uxor Cuzae procuratoris Herodis, et Susanna, et aliae multae divinitus inspiratae. Consuetudinis Judaicae fuit, nec ducebatur in culpam, more gentis antiquo, ut mulieres de substantia sua victum atque vestitum [Col. 0032A] praeceptoribus ministrarent. Hoc, quia scandalum facere poterat in nationibus, Paulus se abjecisse memorat. Susanna interpretatur lilium; Joanna, Dominus gratia ejus, vel Dominus misericors; Maria, amarum mare; Magdalene, turrensis. Interpretationibus nominum suorum evidenter depromitur, quibus praerogativis meritorum ministrae Domini decorantur (Matth. XXVII, 55; Marc. XV, 40, 41; Luc. VIII, 1-3) .

Die festo Judaeorum Jesus Jerosolymam ascendit, hominemque qui per XXXVIII annos languerat sanavit ad probaticam piscinam, quae cognominatur Hebraice Bethsaida, ubi sacerdotes lavabant carnes pecudum, unde legali ritu faciebant Deo sacrificia. Piscina haec quinque porticus habebat, in quibus [Col. 0032B] multitudo magna languentium jacebat, caecorum, claudorum, aridorum, exspectantium aquae motum. Porro Angelus Domini descendebat in piscinam et movebatur aqua; et qui prius descendisset in piscinam post motionem aquae, sanus fiebat a qua cunque tenebatur infirmitate. Jubente Christo, statim sanus factus est homo, grabatumque suum sustulit Sabbato. Murmurantibus inde Judaeis et blasphemantibus, Sophia Patris respondit, arcana divinitatis suae, ut Joannes Theologus refert, multipliciter manifestavit, et lucernae suae Joanni Moysique insigne testimonium perhibuit ⁜ (13*) .

In illo tempore Herodes tetrarcha famam Jesu audivit, puerisque suis dixit: Hic est Joannes Baptista; ipse surrexit a mortuis; ideo virtutes operantur [Col. 0032C] in eo. Herodes enim Joannem tenuit, eumque alligavit et in carcere posuit, propter Herodiadem quam Philippo fratri suo tulerat, sibique, contradicente Joanne, sociaverat. Versipellis adulter praeconem veritatis occidere voluit, sed populum, a quo Dei vates venerabatur, timuit. Joannem etiam Herodes metuebat, quem virum justum et sanctum sciebat; sed amor mulieris eum vicit, cui districto Dei judicio contigit ut propter appetitum adulterae sanguinem funderet sancti prophetae. Herodes die natalis sui coenam fecit principibus et tribunis et primis Galilaeae. Ibi filia Herodiadis, dum saltasset, et Herodi simulque recumbentibus placuisset, juramento a rege sibi facto quod quidquid postularet ab [Col. 0032D] eo impetraret, instinctu matris perfidae, in disco sibi petiit dari caput Joannis Baptistae. Funestus rex spiculatorem misit, caput Praecursoris Christi amputari jussit, quod mox pro saltationis pretio allatum est in disco puellae, et in impuro convivio cruentae factae sunt epulae. Discipuli vero Joannis corpus in Samaria sepelierunt, et venientes ad Jesum, haec nuntiaverunt (Matth. XIV, 1-12; Marc. VI, 14-29; Luc. III, 19, 20; IX, 7-9) .

Salvator, audita nece Baptistae sui, inde secessit, et seorsum trans mare Galilaeae, quod est Tiberiadis, in desertum locum abiit; non timore mortis, sed parcens inimicis suis, ne homicidio jungerent homicidium, [Col. 0033A] si crebro visis ejus miraculis in zelum irritarentur lethiferum. Distulit itaque in diem Paschae interitum suum, et nobis praebuit exemplum vitandi temeritatem tradentium.

Cum audissent turbae, pedestres eum secutae sunt. Videns Jesus turbam multam, misertus est ejus et curavit languidos eorum. Vespere facto, quinque panes hordeaceos et duos pisces accepit, aspiciens in coelum, benedixit, fregit, discipulisque, ut apponerent turbis, dedit. Turbas vero super fenum discumbere jussit. Ministrantibus apostolis, quinque millia virorum, exceptis mulieribus et parvulis, manducaverunt et saturati sunt, et de reliquiis XII cophini fragmentorum pleni sublati sunt (Matth. XIV, 13-21; Marc. VI, 30-44; Luc. IX, 10-17; Joan. VI, 1-13) .

Haec omnia mysteriis plena sunt. Jesus de Judaea secedit, in desertum gentium venit. Turbae sequuntur. Languidos, eorum misertus, curat. Quinque panibus hordeaceis Mosaicae legis, et duobus piscibus prophetiae et psalmorum, pavit. Et hoc vespere, id est fine saeculorum propinquante, peregit; cum ipse sol justitiae pro nobis occubuit.

Homines, cum vidissent quod fecerat signum, dicebant: Quia hic est vere propheta qui venturus est in mundum. Jesus ergo, cum cognovisset quia venturi essent ut eum raperent et regem facerent, discipulos jussit in naviculam ascendere, eumque trans fretum praecedere, et ipse dimissa turba fugit in [Col. 0033C] montem solus orare. Vespere facto, navicula in medio mari jactabatur fluctibus, et pene tota nocte in remigando laborantibus ventus obstabat contrarius. Quarta vigilia noctis, cum remigassent quasi stadia viginti quinque vel triginta, venit ad eos ambulans super mare; et videntes, timuere quia putabant eum phantasma esse. Prae timore clamantibus, statim dixit Jesus: Ego sum; nolite timere. — Domine, inquit Petrus, si tu es, jube me venire ad te super aquas. At ipse ait: Veni. Descendens Petrus de navicula, ambulat super aquam, ut veniret ad Jesum. Videns vero ventum validum, timuit; et cum coepisset mergi, clamavit: Domine, salvum me fac. Continuo Jesus manum extendit, et se in periculo invocantem apprehendit: Modicae, inquit, fidei, quare dubitasti? [Col. 0033D] Ascendente Jesu in naviculam, cessavit ventus; et ista videntes adoraverunt et Filium Dei confessi sunt (Matth. XIV, 22-33; Marc. VI, 45-52; Joan. VI, 14-21) .

Nota quod Joannes describit miraculum panum prope Pascha factum fuisse; Matthaeus vero et Marcus commemorant hoc statim occiso Joanne factum esse. Unde colligitur Joannem imminente Pascha decollatum, annoque sequenti, cum Pascha denuo rediret, mysterium Dominicae passionis esse completum.

Jesus cum discipulis suis in terram Genesareth venit, et ab incolis gratanter susceptus, languidos eorum curavit. Nempe Salvatoris benignitate illecti, in universam regionem miserunt, eique omnes male [Col. 0034A] habentes obtulerunt; eumque, ut vel fimbriam vestimenti ejus tangerent, rogaverunt. Quicunque ergo tetigerunt, salvi facti sunt (Matth. XIV, 34-36; Marc. VI, 55-56) . Ibi contra Scribas et Pharisaeos, qui de Jerosolymis accesserant, plura protulit, et superstitiosas seniorum traditiones redarguit (Matth. XV, 1-9; Marc. VII, 1-13) .

Turbae in naviculas ascenderunt, et Capharnaum, quaerentes Jesum, venerunt Jerusalem. Quibus ipse dixit: Amen, amen, dico vobis: quaeritis me, non quia vidistis signa, sed quia manducastis ex panibus et saturati estis. Operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam, quem Filius hominis vobis dabit; hunc enim Pater signavit Deus (Joan. VI, 22) .

Haec et plura his similia de pane coelesti et vita [Col. 0034B] aeterna docuit in synagoga Capharnaum, quae Judaei non intellexerunt, habentes cor lapideum. Dixerunt ergo: Durus est hic sermo. Plures malitia excaecati murmuraverunt, et scandalizati ab illo recesserunt. Dixit ergo Jesus ad duodecim: Nunquid et vos vultis abire? Respondit Simon Petrus: Domine, ad quem ibimus? verba vitae aeternae habes. Et nos credimus et cognovimus quia tu es Christus Filius Dei (ibid. 61-70) .

Post haec ambulabat Jesus in Galilaeam; non enim volebat in Judaeam ire, quia Judaei quaerebant eum interficere. Tunc, ut symmista Joannes refert, cognati ejus, qui pro ritu Judaico fratres vocabantur, ipsum ad scenophegiam invitaverunt, ut palam sese ostenderet mundo. Illis ascendentibus, qui mundi [Col. 0034C] quaerebant gloriam, ipse mansit in Galilaea. Sed jam die festo mediante, ascendit in templum. Mirantibus cunctis de doctrina ejus, docuit. Pharisaei turbam dissentientem de illo audierunt, et ministros ut eum apprehenderent miserunt. Sed nemo in eum misit manus, quia nondum venerat hora ejus. In novissimo die magno festivitatis, stabat Jesus et clamabat, dicens: Si quis sitit, veniat ad me et bibat. Qui credit in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre ejus fluent aquae vivae. Hoc dixit de Spiritu, quem accepturi erant credentes in eum. Nondum enim erat Spiritus datus, quia Jesus nondum fuerat glorificatus. Cum audissent sermones ejus, quidam dicebant: Hic est vere propheta. Alii dicebant: [Col. 0034D] Hic est Christus. Quidam autem dicebant: Nunquid a Galilaea Christus surgit? Nonne Scriptura dicit: Quia ex semine David, et de Bethleem castello, ubi erat David, venit Christus? Dissensio itaque in turba propter eum facta est. Ministri vero, qui missi a pontificibus et Pharisaeis, ut Jesum comprehenderent, fuerant, auditis sermonibus ejus, obliti sunt propter quod venerant. Redierunt ergo immunes a crimine, pleni admiratione. Atrocibus magistris discutientibus proterve cur eorum clientes vinctum sibi non adduxissent Doctorem vitae, illi coelitus illustrati verax testimonium perhibuerunt Christi doctrinae. Dixerunt enim: Nunquam sic locutus est homo, sicut hic loquitur homo. Quia nimirum ille, qui loquebatur, Deus erat et homo. Superbis principibus [Col. 0035A] veritati nequiter derogantibus, Nicodemus auctoritate legis compescuit eorum nefarios ausus. Denique nullo perfecto negotio, vacui fide et omni fraudati utilitate, suos lares repetierunt (Joan. VII, 1-53) .

Jesus inde in montem Oliveti perrexit, iterumque diluculo in templum venit. Ibi Domino sedente et docente, omnis populus ad eum venit, et adductam mulierem in adulterio deprehensam justitia condemnavit, sed dulcedine pietatis suae absolvit (Joan. VIII, 1-4) . Pharisaica fraus muscipulam Christo praestruere putavit, dum opinionem ejus erga plebem offuscare tentavit, et ipsum aut crudelem aut injustum probabiliter ostentare sategit. Nam si ream juxta decretum Moysi condemnasset, quasi saevum [Col. 0035B] et oblitum misericordiae quam praedicabat, derisisset; et sic odiosum turbis, a quibus diligebatur, faceret. Si vero moecham pro clementia lapidari prohibuisset, quasi legis adversarium et fautorem scelerum condemnasset. Vera Sophia velut araneae fila dolos sceleratorum disrupit et, regia dignitate utrobique servata, absque impedimento pertransiit. Ait enim: Qui sine peccato est vestrum, primus in illam lapidem mittat (ibid. 7) .

In primo commate temperantia est miserantis, in sequenti justitia judicantis. Inclinans se deorsum, digito scribebat in terram, ancipitique verbi sui gladio penetravit insidiatorum conscientiam. Sic servavit ecce per omnia et justitiae districtionem et pietatis mansuetudinem. Tandem fraudulenti quaesitores [Col. 0035C] Domini sententia percussi erubuerunt, moecham reliquerunt et incipientes a senioribus exierunt. Deinde summus Judex sibi derelictam, quae accusabatur, clementer sublevavit. Vade, inquit, et amplius noli peccare (ibid. 11) . Ecce tanquam pius praeterita peccata ignoscit, et quasi justus, ne amplius peccare praesumat, interdicit.

In gazophylacio Jesus plurima locutus est de vera luce et libertate, de exaltatione sui et de servitio peccati, de mendacio et veritate. Insanientes pro bonis a Christo benedictis responderunt Judaei: Samaritanus es et daemonium habes (ibid. 48) . Injuriatus patienter respondit, humiliter docuit et divina salvandis protulit. Porro magis efferati ad lapides [Col. 0035D] cucurrerunt, ac ut in eum jacerent tulerunt. Jesus autem abscondit se et exivit de templo (ibid. 59) .

Praeteriens, hominem a nativitate caecum vidit, in terram exspuit, lutum ex sputo fecit, et super oculos ejus livit, eique dixit: Vade, lava in natatoria Siloe. Abiit ergo et lavit, et venit videns (Joan. IX, 1-7) . Hoc Sabbato factum est, unde inter Judaeos ingens schisma exortum est. Illuminatus illuminatori suo testimonium perhibens, de synagoga ejectus est; sed ab illo, quem merito amabat, cognitus et receptus est. Tunc Jesus tractavit de ostio et ovili et ovibus, de bono pastore et mercenario. Verba ejus multi susceperunt, et plures econtra perperam respuerunt (Joan. X, 21) .

[Col. 0036A] Egressus inde Jesus secessit in partes Tyri et Sidonis, ibique a muliere Chananaea interpellatus est pro filia daemoniaca, precibus multis. A discipulis etiam rogatus, post aliquantulam difficultatem acquievit; et, laudata matris fide et humilitate, filiam a daemonio liberavit (Matth. XV, 21-28; Marc. VII, 24-30) .

Exiens de finibus Tyri, metropolis Chananaeorum, venit per Sidonem Phoenicis urbem ad mare Galilaeae, inter medios fines Decapoleos. Ibi surdum et mutum de turba seorsum apprehendit, digitos que suos in auriculas ejus misit; et exspuens, linguam ejus tetigit. Suspiciens autem in coelum, ingemuit et ait illi: Ephpheta, quod est adaperire. Statim apertae sunt aures ejus et solutum est vinculum [Col. 0036B] linguae ejus et loquebatur recte. Et mirati sunt qui noverunt, dicentes: Bene omnia fecit; et surdos fecit audire, et mutos loqui (Marc. VII, 31-37) .

Secus mare Galilaeae veniens, in montem ascendit et multas turbas ad eum accedentes docuit. Ibi mutos et claudos, caecos, debiles et alios multos ad pedes ejus projectos curavit; ita ut turbae mirarentur, dum viderent mutos loqui, claudos ambulare et caecos videre (Matth. XV, 29-31) .

Haec similiter in sancta Ecclesia Dominus spiritualiter operatur, cujus ope turba peccatorum quotidie salvatur. Muti sunt qui Dominum non laudant, nec fidem confitentur. Caeci sunt qui non intelligunt, etiamsi obtemperent jubentibus. Surdi sunt qui [Col. 0036C] non obtemperant, etiamsi intelligant. Claudi sunt qui praecepta non implent divina, et vadunt per pravi operis devia. Tales quotidie divinitus sanantur, ac ad viam salutis perducuntur. Timentes Dominum, qui signa corporalia videbant, laeti regem sabaoth magnificabant. Nunc quoque pro conversione reorum fideles exsultant, et Dominum Israel, qui bona cuncta facit, pie magnificant.

Jesus, convocatis discipulis suis, dixit: Misereor turbae, quia triduo jam perseverant mecum, et non habent quod manducent; et dimittere eos jejunos nolo, ne deficiant in via. Deinde praecepit turbae super terram [Col. 0036D] discumbere, septem panes ac pisciculos paucos accepit, gratias egit, fregit, discipulisque suis dedit. Discipuli autem populo dederunt, et comederunt omnes, et saturati sunt. Quod superfuit de fragmentis, tulerunt septem sportas plenas. Erant autem, qui manducaverunt, quatuor millia virorum, extra parvulos et mulieres. Et dimissa turba, in naviculam ascendit, et in fines Magedam vel Dalmanutha circa Genesar venit (ibid. 32-39; Marc. VIII, 1-10) . Illic Sadducaei et Pharisaei eum tentaverunt, ac ut eis de coelo signum ostenderet rogaverunt, parvipendentes quod de septem panibus quatuor millia hominum paverit, et reliquiis septem sportas repleverit. At ille proterviam eorum redarguit, eisque signum, nisi signum Jonae prophetae, denegavit, et relictis [Col. 0037A] illis navem ascendit et trans fretum abiit (Matth. XVI, 12; Marc. VIII, 11-21) .

Bethsaidae rogatus est ut caecum tangeret. Ille vero manum caeci apprehendit, eum extra vicum eduxit; et, exspuens in oculos ejus, manus suas imposuit; et ab eo, si aliquid videret, interrogavit. At ille ait: Video homines quasi arbores ambulantes. Iterum manus super oculos ejus imposuit. Ille coepit videre et restitutus est, ita ut clare videret omnia. Tunc ait illi: Vade in domum tuam, et, si in vicum introieris, nemini dixeris (Marc. VIII, 22-26) .

Egressus Jesus, in castella Caesareae Philippi venit, et a discipulis suis in via, quid homines opinarentur de illo interrogavit. At illi dixerunt: Alii Joannem Baptistam, alii Eliam, alii Jeremiam, aut unum ex [Col. 0037B] prophetis. Dicit illis Jesus: Vos autem, quem me esse dicitis? Respondens Simon Petrus dixit: Tu es Christus, Filius Dei vivi. Respondens autem Jesus, dixit ei: Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in coelis est. Et ego dico tibi quia tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam; et portae inferi non praevalebunt adversus eam. Et tibi dabo claves regni coelorum, et quodcunque ligaveris super terram, erit ligatum et in coelis; et quodcunque solveris super terram, erit solutum et in coelis (Matth. XVI, 13-19; Marc. VIII, 27-29; Luc. IX, 18-20) . Tunc praecepit discipulis suis ut nemini dicerent quia ipse esset Jesus Christus. Exinde coepit Jesus ostendere discipulis suis quia oporteret eum ire Jerosolymam, et [Col. 0037C] multa pati a senioribus et Scribis et principibus sacerdotum, et occidi et tertia die resurgere. Assumens eum Petrus separatim, coepit illum affectu amoris increpare, dicens: Absit a te, Domine! non erit tibi hoc. Qui conversus, dixit Petro: Vade retro me, Satana. Scandalum mihi es, quia non sapis ea quae Dei sunt, sed quae hominum. Postquam Dominus mysterium suae passionis et resurrectionis ostendit, hortatur eos una cum turba ad sequendum suae passionis exemplum, promittens quod perpessos comitetur praemium (Matth. XVI, 20-28; Marc. VIII, 30-39; Luc. IX, 21-27) .

Post dies sex, assumpsit Petrum et Jacobum et Joannem fratrem ejus, et duxit illos in montem excelsum [Col. 0037D] seorsum, et transfiguratus est ante eos. Et resplenduit facies ejus sicut sol, vestimenta autem ejus facta sunt alba sicut nix. Et ecce apparuerunt illis Moyses et Elias, cum eo loquentes; et ecce nubes lucida obumbravit eos. Et ecce vox de nube, dicens: Hic est Filius meus dilectus, in quo mihi bene complacui; ipsum audite. Audientes discipuli ceciderunt in faciem suam et timuerunt valde. Et accessit Jesus et tetigit eos, dixitque ad eos: Surgite, et nolite timere. Levantes autem oculos suos, neminem viderunt nisi solum Jesum. Et descendentibus illis de monte praecepit Jesus, dicens: Nemini dixeritis visionem, donec Filius hominis a mortuis resurgat. Tunc inquirentibus discipulis dixit quod Elias venisset. Et intellexerunt quod ille de Joanne Baptista [Col. 0038A] dixisset. In sequenti die, cum ad turbam venisset, confestim omnis populus videns eum stupefactus est et accurrentes salutabant eum. Tunc quidam de turba ad eum accessit, et ante eum genibus provolutus dixit: Domine, miserere filio meo, quia lunaticus est ab infantia et male patitur. Frequenter eum daemon in ignem et in aquas misit, ut illum perderet; et discipulis tuis obtuli eum et non potuerunt curare eum. Cumque Jesus illum afferri jussisset, et aeger allatus fuisset, statim spiritus conturbavit eum et elisus in terra volutabatur spumans. Cumque Jesus daemonium increpasset, et exire ab eo, nec amplius introire jussisset, daemon clamans, multumque discerpens eum, exit. Et ille elisus ad terram corruit, ita ut multi dicerent quia mortuus est. Jesus autem [Col. 0038B] tenens manum ejus, elevavit, patrique suo sanum reddidit. Deinde discipulis secreto interrogantibus cur non potuissent curare illum, dixit: Propter incredulitatem vestram. Amen dico vobis: si habueritis fidem sicut granum sinapis, dicetis monti huic: Transi hinc; et transibit, et nihil impossibile erit vobis; hoc autem genus non ejicitur nisi per orationem et jejunium. Conversantibus illis in Galilaea, dixit: Filius hominis tradendus est in manus hominum et occident eum et tertia die resurget. Et contristati sunt vehementer (Matth. XVII, 1-22; Marc. IX, 1-26; Luc. IX, 28-47) .

Et cum venissent Capharnaum, accesserunt qui didrachma accipiebant, ad Petrum, dicentes: Magister vester non solvit didrachma? At ille ait: Etiam. [Col. 0038C] Cum intrasset domum, praevenit eum Jesus, dicens: Reges terrae, a quibus accipiunt tributum? a filiis an ab alienis? At ille: Ab alienis. Christus et secundum carnem, et secundum spiritum filius regis erat, vel ex stirpe David genitus, vel omnipotentis Patris Verbum. Vectigal ergo, ut filius regis, non debebat, sed qui humilitatem carnis assumpserat, omnem justitiam adimplere volebat. In omni regno intelligendum est liberos esse filios, non vectigales. Dixit Jesus Petro: Liberi sunt filii. Sed ne scandalizemus eos, vade ad mare et mitte hamum; et eum piscem, qui primus ascenderit, tolle; et aperto ore ejus, invenies staterem; illum sumens, da eis pro me et te (Matth. XVII, 23-26) . Piscis iste Christus est [Col. 0038D] in mari, id est in vita mortali. Stater, id est didrachma, significat confessionem, quae pro Petro datur quasi pro peccatore, pro Christo vero quasi pro Agno immaculato, qui peccatum non fecit.

Orta inter apostolos quaestione quis eorum major esset in regno coelorum, advocans Jesus parvulum, statuit eum in medio eorum: Amen dico vobis, nisi conversi fueritis et efficiamini sicut parvuli, non intrabitis in regnum coelorum. Quicunque ergo humiliaverit se sicut parvulus iste, hic est major in regno coelorum, et reliqua, quae locutus est de humilitate et mansuetudine, de cavendis pusillorum scandalis et fratribus benigne castigandis. Deinde de indulgentia fraterna tractavit, et parabolam de [Col. 0039A] rege proposuit, qui servo supplicanti decem millia talenta indulsit, et de eodem servo qui centum denarios conservo suo condonare noluit (Matth. XVIII, 1-35; Marc. IX, 32-49; Luc. IX, 46-48) .

Consummatis sermonibus post tributum, de humilitate commendanda et innocentia, de correctione et venia, pius doctor a Galilaea migravit et in fines Judaeae trans Jordanem venit. Ibi sequentes turbas curavit (Matth. XIX, 1, 2) .

Interrogantibus Pharisaeis si licet viro uxorem dimittere, firmam legem conjugii protulit, dicens: Quod Deus conjunxit, homo non separet (Matth. XIX, 6; Marc. X, 9) . Tunc oblati sunt ei parvuli, ut manus eis imponeret et oraret. Discipuli autem comminabantur offerentibus. Jesus vero indigne ferens ait: [Col. 0039B] Sinite parvulos venire ad me et nolite eos prohibere; talium est enim regnum coelorum (Matth. XIX, 13-15; Marc. X, 13-16; Luc. XVIII, 15-17) . Genu flexo adolescenti, viam salutis aeternae quaerenti, postquam praecepta legis intimarat, adjecit: Si vis perfectus esse, vade, vende quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo; et veni, sequere me. Ille autem his auditis, quia multas habebat possessiones, abiit tristis. Tunc dixit Jesus: Amen dico vobis quia dives difficile intrabit in regnum coelorum. Facilius est camelum per foramen acus transire, quam divitem intrare in regnum coelorum (Matth. XIX, 16-24; Marc. X, 17-25; Luc. XVIII, 18-25) . Petrus, audita spontaneae paupertatis laude, dulciter exhilaratus ait ad Dominum: Ecce nos reliquimus omnia, et secuti sumus [Col. 0039C] te. Quid ergo erit nobis? Jesus autem dixit eis: Amen dico vobis quod vos, qui secuti estis me, in regeneratione cum sederit Filius hominis in sede majestatis suae, sedebitis et vos super sedes duodecim judicantes duodecim tribus Israel. Et omnis qui reliquerit domum, vel fratres, aut sorores, aut patrem, aut matrem, aut uxorem, aut filios, aut agros propter nomen meum, centuplum accipiet et vitam aeternam possidebit. Multi autem erunt primi novissimi et novissimi primi (Matth. XIX, 25-30; Marc. X, 26-31; Luc. XVIII, 26-30) .

Deinde parabolam proposuit de patrefamilias, qui conduxit operarios in vineam suam diversis horis, et aequalem mercedem unius denarii dedit unicuique, [Col. 0039D] incipiens a novissimis usque ad primos (Matth. XX, 1-16) . Varietates horarum typice intelliguntur secundum aetates labentis saeculi. Mane primo laboravit Abel, tertia Noe, sexta Abraham, nona legislator Moyses. Undecima hora Christus venit, et gentiles populos, cur in foro hujus mundi otio vacarent, redarguit; et per fidem in Ecclesiae suae vinea operari praecepit. Aliter etiam possunt diversitates horarum ad unumquemque distingui per momenta aetatum. Mane, pueritia est; tertia, adolescentia; sexta, juventus; nona, senectus; undecima est decrepita aetas, vel veterana. In his omnibus aliqui ad conversionem perducuntur, et denario perennis vitae remunerantur. De similitudine hac modernus versificator sic ait:

Hactenus opera quae Dominus in initio praedicationis suae fecit per biennium, prout ex dictis ediscere potui evangelistarum, pro salubri exercitatione perscrutatus sum, brevique relatu mihi adnotare conatus sum. Amodo libet anni tertii gesta investigare, insigniumque pondus rerum compendiose coarctare; postquam ipse Dominus de Galilaea coepit in Judaeam migrare, ut mysterium paternae [Col. 0040B] dispensationis in Jerusalem consummaret, et arcana legis et prophetarum sua nobis ineffabili operatione reseraret. Primo quidem in Judaea docuit, trans Jordanem, ad orientem; post et citra Jordanem, quando venit Jericho et Jerusalem. Nam cum omnis Judaeorum provincia generaliter ad distinctionem aliarum gentium Judaea sit, specialius tamen meridiana ejus plaga appellabatur Judaea; ad distinctionem Samariae, Galilaeae, Decapolis, et caeterarum in eadem provincia regionum.

Ascendens Jesus in Jerusalem, secreto suis praedixit discipulis passionem. Tunc mater filiorum Zebedaei petiit ut unus filiorum ejus ad dexteram et alius sederet in regno ejus ad sinistram (Matth. XX, 17-24; Marc. X, 32-45) . Ille vero ad patientiam et humilitatem eos invitavit, et se ipsum totius exemplum justitiae sequendum ostendit. Joannem docuit interrogantem ne prohibeat virtutes in ejus nomine facientem.

Dum iret in Jerusalem, ante conspectum suum in civitatem Samaritanorum misit nuntios; sed non receperunt eos. Jacobum vero et Joannem, quia ignem de coelo super contemptores petere voluerunt, increpavit, dicens: Nescitis cujus spiritus estis. Filius hominis non venit animas perdere, sed salvare (Luc. IX, 51-56) .

Septuaginta duos designavit, illosque binos in omnem civitatem et locum, quo erat ipse venturus, misit; [Col. 0040D] illisque praecepta, quibus et quomodo praedicare deberent, intimavit. Incredulas civitates increpavit. Septuaginta duobus reversis atque gaudentibus, praecepit non de subjectione daemonum, sed de suorum in coelo nominum scriptione gaudere. Confessio laudis refertur ad Patrem. Beatos dicit Dominus discipulorum oculos, quia vident quae priores justi et reges voluerunt videre et non viderunt (Luc. X, 1-24) . Tentanti legis perito dogmata verae salutis insinuavit, et paradigma de homine descendente de Jerusalem in Jericho et de casibus ejus protulit; et Samaritanum qui, transeuntibus sacerdote et levita, vulnerato a latronibus subvenit, proximum misericordiam faciendo illi fuisse palam monstravit (Matth. XXII, 34-40; Marc. XII, 28-34; Luc. X, 25-37) . [Col. 0041A] In castello Jesus hospitium subiit, et querelam ministrantis Marthae de sorore non eam adjuvante compescuit, quia optimam cam partem elegisse asseruit (Luc. X, 38-43) .

Matthaeus in oratione Dominica septem petitiones ita describit: Pater noster qui es in coelis, sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum. Fiat voluntas tua, sicut in coelo et in terra. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Et dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Et ne nos inducas in tentationem. Sed libera nos a malo. Amen (Matth. VI, 9-13) .

In tribus primis petitionibus poscuntur aeterna, in reliquis quatuor temporalia, quae tamen ob aeterna consequenda sunt necessaria. Porro Lucas (cap. XI, 2-4) quinque petitiones ita complexus est: Pater, sanctificetur nomen tuum. Adveniat regnum tuum. Panem nostrum quotidianum da nobis hodie. Et dimitte nobis peccata nostra, siquidem et ipsi dimittimus omni debenti nobis. Et ne nos inducas in tentationem.

Ecce septem petitiones secundum Matthaeum, abbreviatae sunt in quinque secundum Lucam. Nomen quippe Dei sanctificatur in spiritu. Dei autem regnum in carnis resurrectione venturum est. Deinde tres alias adjungit, de pane quotidiano, de remissione peccatorum, de tentatione vitanda. In his competenter intelligi possunt quaecunque in hac et alia vita homini necessaria sunt.

Rogatus itaque Jesus a discipulis: Domine, doce [Col. 0041C] nos orare (ibid. 1) , non solum formam orandi, sed instantiam frequentiamque tradit orandi. De perseverantia orationis assiduae suos admonet, et amici tres panes media nocte petentis parabolam exhibet; petendum, quaerendum, pulsandum persuadet. Hortatur enim petere epulas verbi Dei, quibus alatur amicus, id est animus; quaerere amicum, qui det affluenter, id est Dominum; pulsare ostium divinae clementiae, per quod ingrediatur in thesaurum sapientiae, quo servantur coelestes deliciae. Panis intelligitur charitas, cui opponitur lapis, id est avaritiae duritia. Piscis est fides invisibilis propter aquam baptismi, vel quia de invisibilibus locis capitur, nec in hujus mundi fluctibus circumlata [Col. 0041D] frangitur; cui venenosus serpens opponitur, quo perfidialis incredulitas figuratur. In ovo spes indicatur. Ovum enim nondum est fetus perfectus, sed fovendo speratur. Spei vero desperatio contraria est, quae scorpione figuratur, cujus aculeus venenatus in tantum retro percutit, et clancula punctione subitam perniciem ingerit.

Blasphemos et ingratos beneficiis quae videbant, Salvator redarguit. De armato a fortiore devicto exemplum contulit, et de immundo spiritu septempliciter in hominem regresso tractavit (Matth. XII, 31-45; Marc. III, 27-30; Luc. XI, 21-26) . Exclamanti mulieri beatum esse ventrem qui eum portasset, respondit eum esse beatum qui servaverit verbum Dei (Luc. XI, 27-28) . Post curationem hominis [Col. 0042A] in quo tria simul signa perpetrata sunt; caecus enim videt, mutus loquitur, possessus a daemone liberatur, Veritas plurima salutis verba edidit, tentantes Pharisaeos ratione compescuit, lucernam sub modio non esse ponendam, sed super candelabrum, dixit, oculumque simplicem esse debere docuit (Matth. XII, 22-28; Marc. III, 22-26; Luc. XI, 14, 29-36.) .

Apud Pharisaeum prandere rogatus, cogitantem cur ante prandium Judaico more non esset baptizatus, de exteriori baptismate, dum interiora sordibus scelerum plena sint, notavit, et vae sexies Pharisaeis dicens, multa eorum mala coaddit (Matth. XXIII, 13-38; Luc. XI, 37-52) . Discipulis quoque praecipit a fermento hypocrisis cavere, et eos [Col. 0042B] qui corpus occidunt non metuere, nec in persecutione quid locuturi sint cogitare (Matth. XVI, 6-12; Marc. VIII, 15; Luc. XII, 1-12) .

Petente quodam inter se et fratrem suum dividi haereditatem, parabolam ponit de divite avaro. Mox et discipulis sollicitudinem cibi vestisque, qua carent aves, praecipit evitandam (Matth. VI, 25-34; Luc. XII, 13-31) . Pusillo gregi regnum promittens, possidenda vel possessa propter eleemosynam vendi, lumbosque praecinctos et lucernas ardentes esse debere jubet. Vigilandum quoque, servi boni malique mentione facta, imperat. Servum scientem voluntatem domini sui, nec facientem, multis; ignorantem vero, paucis vapulare confirmat (Luc. XII, 32-48) . Ignem in terram se dicit necessitudine divisorum [Col. 0042C] missurum, et faciem coeli probantes debere tempus intelligere manifestum, atque consentiendum adversario in via pronuntiat (Luc. XII, 49-59) . Nuntiatis quibusdam a Pilato occisis, ait omnes, nisi poenitentiam agant, similiter perituros; vel sicut illi XVIII turris ruina oppressi. Parabolam quoque de sterili arbore fici ponens, indicat poenitentiam differentes (Luc. XIII, 1-9) .

Mulierem ab annis XVIII curvatam Sabbato erigit, et de cura Sabbati murmurantes bovis adaquandi exemplo depellit, gaudente populo de gloriosis ejus miraculis (Luc. XIII, 10-17) .

Regnum Dei grano sinapis comparans et fermento, de angusta quoque vitae via paucorum loquens: [Col. 0042D] Erunt, inquit, novissimi primi, et primi novissimi (Matth. XIII, 31-34; Marc. IV, 30-32; Luc. XIII, 18-30) . Herodem Dominus vulpem, quo propter dolos et insidias haeretici designantur, appellat; et Jerusalem alis ejus protegi respuentem increpat (Luc. XIII, 31-35) .

Hydropicum Sabbato curat, et velut de humoris puteo liberat (Luc. XIV, 1-4) . Murmurantes Pharisaeos asini vel bovis in puteum cadentis extractione confundit. Humilitatem quoque sectandam docens, in convivio primum accubitum non esse quaerendum, nec divites, sed pauperes, qui non retribuant, esse pascendos (Luc. XIV, 5-14) .

Multis modis Dominus Jesus Christus consulens humanae saluti, ponit parabolam de invitatis, qui [Col. 0043A] se excusare studentes, coena non fuerunt digni. Primus propter villam quam emerat, venire noluit; quo designantur terrenae amatores substantiae, pro qua parvipendunt coelestibus inhiare. Alter pro quinque jugis boum detentus, non ivit; quo figurantur curiosi, qui corporeis sensibus illecti sola exteriora cognoscere curant; et, dum aliorum vitam investigant, sui curam negligentes aeternae salutis epulas appetere refutant. Tertius pro uxore recusavit venire; quo demonstrantur hi qui carnis irretiuntur voluptate. Sic dum hunc terrena cura occupat, illum alieni actus sagax cogitatio devastat, alterius etiam mentem voluptas carnis inquinat, fastidiosus quisque ad epulas perennis vitae non festinat (Luc. XIV, 16-20) .

[Col. 0043B] Salvator sequentibus turbis necessitudines insuper et animam suam relicturis, et assumpta cruce ipsum secuturis, similitudinem aedificandae turris ne deficiant suggerit, et de bello duorum regum exemplum proponit (Luc. XIV, 25-32) .

Murmurantibus de peccatorum convivio parabolam ovis et drachmae ponit; quarum sicut perditio possessorem contristavit, sic inventio laetificavit. Gaudium itaque de poenitentis salute futurum angelis commendatur. Poenitentia vero est perpetrata mala plangere et deflenda non iterare. Debet etiam qui commisit prohibita, sibimetipsi abscidere concessa, ut voluntati satisfaciat divinae (Luc. XV, 1-10) .

[Col. 0043C] Dominus parabolam ponit de frugi et luxurioso filio, et reversione prodigi ad patrem, et benignitate qua pater eum suscepit et osculatus est; et induit stola prima, id est veste innocentiae, et dedit annulum sincerae fidei et calceamenta, id est officium evangelizandi. Manus itaque et pedes conversi, id est opus et cursum, Deus ornavit, et occiso vitulo saginato, convivium celebravit. Unde senior filius, id est Judaicus populus, de agro, id est exteriori observatione, ut domui appropinquavit, et symphoniam et chorum audivit, id est Ecclesiae filios Spiritu sancto plenos consonis vocibus Evangelium praedicare advertit, cognita laetitiae causa, patri indignatus est; et quod suae devastatori substantiae cum meretricibus vitulum saginatum occiderit, [Col. 0043D] sibique praeposuerit, conquestus est (Luc. XV, 11-32) .

Deinde Dominus de villico iniquitatis ex dissimilitudine introducit exemplum, qui actu solertiore minuerat domini sui debitum (Luc. XVI, 1-8) . Non posse Deo servire et mammonae asseruit. Avaros increpat Pharisaeos, legemque dicens vel prophetas usque ad Joannem Baptistam, immisericordem divitem purpuratum et pauperem introducit; ostendens qualia passuri sunt raptores, si sic merentur puniri tenaces (Luc. XVI, 13-31) . Vae dicit scandalizanti, poenitenti vero fratri etiam septuagies septies praecipit remittendum (Matth. XVIII, 21, 22; Luc. XVII, 1-4) . Augeri sibi petunt apostoli fidem, et audiunt de translatione arboris facultatem; positaque [Col. 0044A] similitudine de servo arante vel pascente, docet ut inutiles se, etiam implentes quae praecepta sunt, fateantur (Matth. XVII, 20; Luc. XVII, 5-10) .

Dum iret Jesus in Jerusalem, transibat per mediam Samariam et Galilaeam. In ingressu cujusdam castelli decem leprosos mundavit, quorum unus tantum, et hic alienigena, ad gratias referendas rediit (Luc. XVII, 11-19) . Interrogatus de tempore regni Dei, respondit non cum observatione venturum, et fulguri comparat Filii hominis adventum. Repentino die judicii dicit homines occupandos, et aequiparat illum diem diebus Noe vel Lot, quando velox interitus supervenit mortalibus. Loquitur etiam de binis in lecto, in mola et in agro; singulos assumendos et singulos pronuntiat relinquendos. [Col. 0044B] Lecti nomine figuratur quies Ecclesiae. De duobus loquitur, quasi de duobus hominibus; sed intelligendum est de duobus affectionum generibus. Qui enim pro Deo continentiae studet, ut sine ulla sollicitudine vivens ea quae Domini sunt cogitet, assumetur a Deo ad aeternam beatitudinem. Qui vero humanae laudis amore, vel alia qualibet vitiorum corruptione calens statum monasticae vitae, qua imbutus est, laeserit, aeternae miseriae relinquendus est, ut in Lamentatione Jeremiae insinuatur, qui otiosae cujuslibet et peccatricis animae sub Judaeae specie lapsum describens, ait: Viderunt eam hostes, et deriserunt Sabbata ejus (Thren. I, 7) . Duae molentes propter temporalium negotiorum orbem et circuitum [Col. 0044C] significant plebes, quae sicut feminae a viris, sic debent regi a doctoribus; et in variis laborantes artibus, Ecclesiae deserviunt usibus. Una pars assumetur, quae connubia propter amorem tantum generis exercet, terrenamque substantiam ob acquirenda coelestia dispensat. Relinquetur autem, quae conjugiis ob illecebras carnis servierit; terrena vero si qua Ecclesiae, vel pauperibus obtulerit, ideo fecerit, ut quasi redempto Domino his amplius abundet. Duo in agro designant operantes in Ecclesiae ministerio, tanquam in agro Dei. Assumetur, qui sincere verbum Dei praedicaverit; relinquetur, qui Christum non caste, sed ex occasione annuntiaverit (Luc. XVII, 20-37) .

His tribus hominum generibus constat Ecclesia, [Col. 0044D] quae binas habent differentias, propter assumptionem et relictionem. Unde tres viros Ezechiel propheta liberatos vidit, Noe, Daniel et Job (Ezech. XIV, 14) , in quibus designantur praedicatores, continentes et conjugati. Nam Noe arcam in undis rexit, ideoque figuram rectorum tenuit. Daniel in aula regia abstinentiae deditus fuit, et ideo vitam continentium designavit. Job vero in conjugio positus, et curam propriae domus exercens, Deo placuit; per quem digne bonorum conjugum ordo figuratur.

Quoniam oportet semper orare et non deficere (Luc. XVIII, 1-8) , Dominus parabolam de Juda ⁜ (14*) ponit, quae de adversario suo ultionem ab iniquo judice postulavit, assiduisque precibus, propter taedium, quod [Col. 0045A] petebat pertinaciter, impetravit. Oratione Pharisaei in templo et publicani proposita, docet non jactanda merita, sed confitenda peccata (Luc. XXIII, 9-14) . Boni jugiter orant, ut de inimicis talem vindictam obtineant ut omnes mali pereant. Duobus quippe modis mali pereunt, aut conversione ad justitiam, aut amissa per supplicium male faciendi potestate.

Tradendum se Jerosolymis, passurumque, Dominus praedicit (Matth. XX, 18-34; Marc. X, 32-52; Luc. XVIII, 31-43) ; et juxta Jericho mendicantem secus viam audivit, stans adduci eum ad se fecit, et poscenti lumen pie restituit. Perambulans Jericho, Zachaeum principem publicanorum super arborem vidit, et in ejus, qui satis desiderabat eum videre, [Col. 0045B] domo hospitium suscepit. Murmurantibus Judaeis, quod ad hominem divertisset peccatorem, stans in fidei veritate Zachaeus dixit ad Dominum: Ecce dimidium bonorum meorum, Domine, do pauperibus; et si quid aliquem defraudavi reddo quadruplum. Ait illi Jesus: Hodie salus domui huic facta est, eo quod et ipse filius sit Abrahae. Venit enim Filius hominis quaerere et salvare quod perierat (Luc. XIX, 1-11) .

Deinde parabolam ponit de nobili quodam, qui abiit in regionem longinquam accipere regnum et reverti (ibid. 12) ; et de servis, quibus decem mnas dedit, ut negotiarentur ex eis. Reverso autem primus ait: Domine, mna tua decem mnas acquisivit [Col. 0045C] (ibid. 16) . Primus servus ordo doctorum est in circumcisionem missorum, qui unam mnam negotiaturus accepit, quia unum Dominum, unam fidem, unum baptisma, unum Deum praedicare jussus est. Sed haec eadem mna decem mnas acquisivit, quia populum sub lege constitutum sibi docendo sociavit. Illo feliciter remunerato, alter ait: Domine, mna tua fecit quinque mnas (ibid. 18) . Servus iste, coetus est eorum qui in praeputio evangelizare missi sunt, meritoque illis divinitus praeponuntur, qui per eos ad cultum unius Dei mortificatis sensibus carnis conversi sunt. Porro alter servus qui, negotiari jussus, acceptam Domini pecuniam in sudario reposuit, denotat eos qui, ad praedicandum idonei, praedicationis officium, jubente Domino, per Ecclesiam [Col. 0045D] vel saltem suscipere, vel digne gerere detrectant. Pecuniam in sudario ligare est percepta dona sub otio lenti torporis abscondere. In hac parabola, per duos servos fideles intellige utriusque populi doctores; per decem et quinque mnas, in Dominum credentes populos; per servum nequam, malos catholicos; per inimicos, qui genuinum haeredem super se regnare noluerunt, impietatem eorum qui verbum fidei aut nunquam audire, aut male interpretando corrumpere maluerunt; per missionem seminis non seminati, eorum etiam, quos verbum Dei nec audire contigit, discussionem. His nimirum quinque personis omne genus humanum, quod in die judicii futurum est, exprimitur.

His dictis, Jesus praecedebat in Jerusalem (ibid. 28) . Solus Joannes, cum encaenia hieme fierent Jerosolymis, commemorat Judaeos dixisse ad Jesum ambulantem in porticu Salomonis: Quousque animam nostram tollis? Si tu es Christus, dic nobis palam. Inde sumpta opportunitate sermonis, dixit: Ego et Pater unum sumus; et alia sublimia protulit. Unde Judaei malignitate caecati lapides sustulerunt, ut lapidarent eum. Deinde iterum trans Jordanem in locum ubi Joannes primum baptizarat, abiit et illic mansit. Illuc multi venerunt et in eum crediderunt (Joan. X, 22-41) .

Bethaniae Lazarus infirmabatur, pro quo sorores ejus Maria et Martha miserunt ad Jesum, dicentes: [Col. 0046B] Domine, ecce quem amas infirmatur. Audiens Jesus, dixit: Infirmitas haec non est ad mortem, sed pro gloria Dei, ut glorificetur Filius Dei per eam. Tunc duobus ibi diebus mansit, et postea cum discipulis suis in Judaeam abiit, et Lazarum quatuor dies jam in monumento habentem invenit. Martha, ut ejus adventum audivit, fide fortis, occurrens illi, dixit: Domine, si fuisses hic, frater meus non fuisset mortuus. Moderatis utitur verbis, quae intemperanter dolet interitum fratris. Martha post mutuam cum Christo collocutionem, veramque fidei confessionem, qua credidit eum Dei Filium, vitam et resurrectionem, Mariam vocavit suam sororem, dicens suppressa voce: Magister adest et vocat te. Illa cito [Col. 0046C] surrexit, extra castellum, ubi Salvator substiterat, ivit; et videns eum, ad pedes ejus prostrata dixit: Domine, si hic fuisses, frater meus Lazarus non fuisset mortuus. Fons pietatis plorantibus amicis pro morte amici ploravit, sed flendo inexplebile gaudium suis peperit. Jesus fremens in semetipso, ad monumentum venit, lapidem de spelunca tolli praecepit, et quatriduanum jam fetentem voce magna vocavit: Lazare! veni foras! Et statim prodiit, ligatus manus et pedes institis; quem Dominus mox jussit solvi a discipulis. Facto tam glorioso et cunctis saeculis praedicando miraculo, non omnes crediderunt in Jesum, sed multi ex Judaeis, qui venerant Mariam et Martham consolari, et viderant insperatam resurrectionem Lazari (Joan. XI, 1-45) .

Plures mortuos Dominus suscitasse non dubitatur, sed in sancto Evangelio tres tantum certi causa mysterii suscitasse legitur. Per filiam archisynagogi, quae inter domesticos parietes paucis videntibus resuscitata est, designantur peccatores, qui peccatum intus in conscientia clausum habent, et necdum ad opus erumpunt. Hos plerumque divina inspiratio resuscitat, dum eos a pravo consensu privata emendatione revocat.

Per filium viduae, qui extra portas urbis elatus est, et multis cernentibus a Christo resuscitatus est, denotantur rei, qui post consensum ad perpetrandum facinus exeunt, et quasi mortuum de latebris animae proferunt; ut quod latebat in secreto, [Col. 0047A] appareat in publico. Plerumque tales salubriter admonentur, et remedio dignae conversionis divinitus vivificantur; multis scientibus, qui inde laetantur.

Per Lazarum jam sepultum, jam fetidum, peccantes figurantur, qui prava etiam consuetudine implicantur; adeo ut ipsi mali consuetudo non permittat eos intelligere malum esse quod faciunt; unde crebro defendunt nefas quod agunt; jamque velut ingenti mole perversae consuetudinis obruti sunt. Procaciter irascuntur, cum reprehenduntur; et fetent, dum pravae opinionis elogio passim derogantur, proximique videntes eos, eorum exemplo laeduntur. Illi tandem, qui humano judicio damnandi censentur, intrinsecus a Deo vivificantur, [Col. 0047B] postea per sacerdotale ministerium absolvuntur.

Aliter, omnis homo mortuus nascitur originali peccato. Prima dies mortis est, quam dedit origo propaginis. Secunda dies est mortis, dum crescendo adolescit homo; venit ad annos rationis capaces, incipit in se habere naturaliter legem, qua docentur naturaliter homines, ut quod sibi fieri noluerunt, aliis ne faciant, sed hanc transgredi audent. Tertia dies mortis est, dum scripta lex homini datur; sed ipsa quoque contemnitur. Post omnia Christus venit, evangelium attulit, regnum coelorum praedicavit; male facientibus minatus est gehennam, et bene viventibus vitam promisit aeternam. Evangelium etiam contemnitur, et haec est quarta dies mortis, qua [Col. 0047C] Lazarus in mausoleo jacuit.

Item aliter, primo est titillatio in corde, secundo consensus, tertio factum, quarto consuetudo. His itaque modis reus occidit et in sepulcro putrescit. Gratia Dei per peccatum elongatos revocat, et multimoda peccatorum mole depressos ad vitam resuscitat.

Divulgato Deitatis mirabili miraculo relatione multorum, qui praesentes curiose inspexerant insperata lege de tumulo processisse Lazarum, collegerunt pontifices et Pharisaei consilium adversus Jesum, et prophetante Caipha decreverunt ut interficerent eum.

Abiit ergo Jesus in regionem juxta desertum, in [Col. 0047D] civitatem quae dicitur Ephrem, ibique morabatur cum discipulis suis. Principes enim sacerdotum et complices eorum dederant mandatum ut, si quis cognoverit ubi sit, indicet, ut apprehendant eum. Timebant quippe ne mundus totus sequeretur eum, et venientes Romani tollerent eis regnum (ibid. 46-56) .

Jesus ante sex dies Paschae venit Bethaniam, ibique fecerunt ei coenam. Martha ministrabat, Lazarus vero discumbebat. Maria libram unguenti nardi pistici pretiosi accepit, pedes Jesu unxit et capillis suis extersit. Nardus aromatica species est. Pistis Graece, fides dicitur Latine; inde pisticum, id est fidele, dicitur unguentum, quia cadaver eo perunctum a putredine servat illaesum. Domus impletur [Col. 0048A] ex odore unguenti, cum Ecclesia respergitur religiosae vitae bona fama. Suavitate odoris, qua domus impleta est, Judas infelix, qui fur erat et loculos habens, scandalizatus est, devotae etiam mulieris ministerium reprehendit. Sed Dominus ei temere objurganti mansuete respondit: Sine illam; bonum enim opus operata est in me. Amen dico tibi: narrabitur in toto mundo quod fecit haec in memoriam ejus (Matth. XXVI, 6-13; Marc. XIV, 3-9; Joan. XII, 1-8) .

Plures, curiositate ducti, Bethaniam adierunt, et Lazarum manducantem cum Christo viderunt, laetique testimonium mirandi operis perhibuerunt. Invidentes ergo Pharisaei cogitaverunt resuscitatum interficere, sed frustra nitebantur obstare Christi [Col. 0048B] omnipotentiae (Joan. XII, 9-11) .

In crastinum turba multa, quae convenerat ad diem festum, cum audisset quia Jesus venit Jerusalem, acceperunt ramos palmarum, et processerunt ei obviam. Appropinquante hora immolationis, Agnus Dei locum expetiit passionis. Qui cum venisset Bethphage ad montem Oliveti, tunc duos ex discipulis suis misit, dicens: Ite in castellum quod contra vos est, et statim invenietis asinam alligatam, et pullum cum ea. Solvite, et adducite mihi. Euntes autem discipuli, asinam et pullum adduxerunt; super eos vestimenta sua imposuerunt, eumque desuper sedere fecerunt. Ecce rex noster, sicut de illo [Col. 0048C] jamdudum vaticinatum est, non sedet in curru aureo purpura fulgens, nec ascendit fervidum equum discordiae et litis amatorem; sed sedet super asinam tranquillitatis et pacis amicam. Non habet in circuitu suo splendentes gladios, sed venit mansuetus; non ut per potentiam timeatur, sed ut propter mansuetudinem diligatur. Plurima turba straverunt vestimenta sua in via; alii autem caedebant frondes de arboribus et sternebant in via. Turbae autem, quae praecedebant et quae sequebantur, clamabant, dicentes: Hosanna filio David! benedictus qui venit in nomine Domini! benedictum regnum patris nostri David! Hosanna in excelsis! Quidam Pharisaeorum dixerunt ad illum: Magister, increpa discipulos tuos. Quibus ipse dixit: Dico vobis, quia si tacuerint hi, [Col. 0048D] lapides clamabunt (Matth. XXI, 1-9; Marc. XI, 1-10; Luc. XIX, 29-44; Joan. XII, 12-15) . Cum autem appropinquavit, videns civitatem, super illam flevit, et mala illi praescius futurorum praedixit imminentia, eo quod tempus visitationis suae non cognoverit. Cum intrasset Jerusalem, commota est universa civitas, dicens: Quis est hic? Populi autem dicebant: Hic est Jesus propheta a Nazareth Galilaeae. In templum Dei intravit, omnes vendentes et ementes in illo ejecit; et mensas nummulariorum et cathedras vendentium columbas evertit, dicens: Scriptum est (Isai. LVI, 7; Jerem. VII, 11) : Domus mea domus orationis vocabitur; vos autem fecistis illam speluncam latronum (Matth. XXI, 10 16; Marc. XI, 15-17; Luc. XIX, 45, 46; Joan. II, 13-16) . Accedentes [Col. 0049A] ad eum caecos et claudos in templo sanavit. Videntes autem principes sacerdotum et Scribae mirabilia quae fecit, et pueros gratulanter in templo clamantes: Hosanna filio David! felle livoris indignati, dixerunt ei: Audis quid isti dicunt? Jesus respondit: Audio. Nunquam legistis, quia ex ore infantium et lactentium perfecisti laudem?

Circumspectis omnibus, malevolos cives reliquit, et cum XII in Bethaniam exiit, ibique mansit. Mane revertens in civitatem, esuriit; ad arborem fici, quae secus viam stabat, venit. Sed in ea nihil, nisi folia tantum, invenit, et maledicens, ait: Nunquam ex te fructus nascatur in sempiternum. Continuo ficulnea aruit, per quam Synagoga designatur, quae verba legis, non fructus habuit (Matth. XXI, 17-19; Marc. XI, 13, 14) . Interrogantes in qua potestate in templo tam praeclara faceret, interrogavit baptismum Joannis de coelo erat, an ex hominibus. Tam brevi quaestione Christus insidiantes sibi confudit et eorum ora obturavit. Nam quod e coelo verum sciebant esse, confiteri noluerunt pro malignitate, nec palam negare ausi sunt pro turbarum timore.

Deinde parabolam ponit de duobus filiis, quos pater in vineam misit; quibus initium et finis diversus fuit. Unus enim patri non verbo, sed actu obedivit; alter vero non ore, sed opere spernens, contradixit (Matth. XXI, 23-32; Marc. XI, 27-33; Luc. XX, 1-8) .

Aliam quoque de agricola Dominus adjecit, qui [Col. 0049C] vineam plantavit, et peregre profectus colonis eam locavit. Qui servos ejus, dum vineae fructus reposcerent, apprehenderunt. Alium ceciderunt, ut Jeremiam; alium occiderunt, ut Isaiam; alium vero lapidaverunt, ut Naboth et Zachariam; novissime Filium Dei crucifixerunt. Mystice servus unus et alter mittitur, cum lex, psalmus et prophetia legitur: quorum monitu bene operetur. Sed missus caeditur, ejicitur, cum sermo contemnitur, vel (quod pejus est) blasphematur. Haeredem, quantum ad se, occidit qui Filium Dei conculcaverit et Spiritui gratiae contumeliam fecerit. Perdito malo cultore, alii vinea datur; dum donum gratiae, quod superbus perdit, humilis accipit (Matth. XXI, 33-41; Marc. XII, 1-9; Luc. XX, 9-16) .

Tertiam parabolam de nuptiis edidit, quas pater rex filio suo fecit, et invitatos contemptores missis exercitibus puniit (Matth. XXII, 1-14) .

Pharisaei cum Herodianis tentaverunt si licet censum dari Caesari, an non. Delato numismate, respondit Jesus: Reddite Caesari quae sunt Caesaris, et Deo quae Dei sunt (Matth. XXII, 15-22; Marc. XII, 13-17; Luc. XX, 20-26) . Sadducaei quoque tentaverunt de muliere, quae septem viros habuit, cujus in resurrectione futura sit. Jesus vero respondit: Erratis, nescientes Scripturas neque virtutem Dei. In resurrectione vero neque nubent neque nubentur; sed erunt sicut angeli in coelo. Ecce bonus Magister securitatem insinuat filiis Ecclesiae, quod resurgentes [Col. 0050A] perfruentur Dei visione sine corruptionis labe (Matth. XXII, 23-33; Marc. XII, 18-27; Luc. XX, 27-40)

A legis doctore interrogatus quod esset mandatum magnum in lege, dixit: Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo et ex tota anima tua et ex omni mente tua. Hoc est maximum et primum mandatum. Secundum autem simile est huic: Diliges proximum tuum sicut te ipsum. In his duobus mandatis universa lex pendet et prophetae. Interrogantes de Christo, cujus esset filius, confutavit, et Christum David dominum manifestavit, et illis silentium tale imposuit, ut nullus auderet eum ex illa die amplius interrogare; sed jam aperte niterentur Romanae potestati tradere (Matth. XXII, 34 46; Marc. XII, 28-37; Luc. XX, 41-44) .

Tunc Jesus ad turbas, discipulosque suos locutus est: Super cathedram Moysi sederunt Scribae et Pharisaei. Omnia ergo quaecunque dixerint vobis, servate et facite; secundum vero opera eorum nolite facere. Dicunt enim et non faciunt. Alligant autem onera gravia et importabilia, et imponunt in humeros hominum; digito autem suo nolunt ea movere. Omnia vero opera sua faciunt ut videantur ab hominibus. Dilatant enim phylacteria sua et magnificant fimbrias. Amant autem primos recubitus in coenis, et primas cathedras in synagogis, et salutationes in foro, et vocari ab hominibus Rabbi. Vos autem nolite vocari Rabbi, unus est enim magister vester, omnes autem vos fratres estis. Et patrem nolite vocare vobis [Col. 0050C] super terram; unus est enim Pater vester, qui in coelis est. Nec vocemini magistri, quia magister vester unus est Christus. Qui major est vestrum, erit minister vester. Qui autem se exaltaverit, humiliabitur; et qui se humiliaverit, exaltabitur. Vae vobis, Scribae et Pharisaei hypocritae, qui clauditis regnum coelorum ante homines! Vos enim non intratis, nec introeuntes sinitis introire.

Jesus itaque multa saluberrima edidit, simplices docuit, hypocritas reprehendit. Locutus est de jurantibus in templo, et auro quod in templo est; de altari et donis quae in ipso sunt; de divina pietate, quae prophetas et sapientes et Scribas miserit; de crudelitate Judaeorum, quae missos a Deo variis generibus [Col. 0050D] mortis peremerit.

Super Jerusalem luctum edit; non saxa, sed homines plangit. Jerusalem flebiliter ingeminavit, quae prophetas occidit, et a malitia resipiscere negligit (Matth. XXIII) . De templo Jesus exivit, et ostendentibus discipulis magnas aedificationes templi, respondit: Non relinquetur lapis super lapidem, qui non destruatur. Sedente eo super montem Oliveti, discipuli secreto, sicut Matthaeus Marcusque attestantur, tempus et signa praedictae destructionis interrogant. Ille, percunctantibus de fine, respondit mala plurima praecessura, gentium bella, terraemotus per loca, pestilentias et fames, terroresque de coelo et signa magna. Multa vaticinatus est de futuris persecutionibus, adventuque suo; fidelibus [Col. 0051A] non praecogitandum quid traditi loquantur, sed in patientia sua possideant animas suas. Circumdandam ab exercitu Jerusalem, et vae praegnantibus; gladium quoque et captivitatem, signaque coeli futura; seque venturum in nube cum potestate magna et majestate praedixit. Respicite, inquit, quia appropinquat redemptio vestra. Ab ebrietate quoque et curis hujus vitae prohibens, vigilandum praecipit et orandum. Elationem Scribarum reprehendit, viduam in gazophylacium duo aera mittentem plus omnibus misisse confirmavit (Matth. XXIV; Marc. XII, 38-44; Luc. XX, 45; XXI, 4) .

Sub exemplo fici arboris docet de adventu consummationis. Parabolam profert de decem virginibus, et de eo qui servis suis bona sua tradidit et [Col. 0051B] peregre profectus est; de adventu Filii hominis in majestate sua cum angelis suis; de segregatione ovium a dextris et haedorum a sinistris; de retributione reproborum in supplicium aeternum et remuneratione justorum in vitam aeternam consummavit (Matth. XXIV, 32, 33, XXV; Luc. XIX, 11-27) .

Prima die azymorum accesserunt discipuli ad Jesum, dicentes: Ubi vis paremus tibi comedere pascha? At ipse dixit Petro et Joanni: Ite in civitatem ad quemdam, quem vobis demonstraverit homo, qui vobis occurrerit lagenam aquae portans. Sequimini eum in domum in quam intrat, et dicetis patrifamilias domus: Ubi est diversorium, ubi pascha cum discipulis [Col. 0051C] meis manducem? Et ipse vobis ostendet coenaculum magnum stratum, et ibi parate. Euntes, sicut dixit illis invenerunt, et pascha paraverunt. Vespere facto, cum duodecim venit, et discumbentibus illis dixit: Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum antequam patiar. Dico enim vobis quia ex hoc non manducabo illud, donec impleatur in regno Dei (Matth. XXVI, 17-20; Marc. XIV, 12-17; Luc. XXII, 7-16) .

Secundum Joannem, coena facta, cum diabolus jam misisset in cor ut traderet eum Judas Simonis Iscariotis; sciens quia omnia dedit ei Pater in manus, et quia a Deo exivit et ad Dominum vadit, surgit a coena et ponit vestimenta sua. Et cum accepisset linteum, praecinxit se. Deinde mittit aquam in pelvim, [Col. 0051D] et coepit lavare pedes discipulorum et extergere linteo, quo erat praecinctus. Postquam lavit pedes eorum et accepit vestimenta sua, cum recubuisset iterum, dixit eis: Scitis quid fecerim vobis? Vos vocatis me Magister et Domine, et bene dicitis; sum etenim. Si ergo ego lavi pedes vestros Dominus et Magister, et vos debetis alter alterius lavare pedes, et reliqua usque ad illud, ubi dicit: Qui me accipit, accipit eum qui me misit (Joan. XIII, 1-20) .

Matthaeus refert quod edentibus discipulis ait Jesus: Amen dico vobis quia unus vestrum me traditurus est. Et contristati valde, coeperunt singuli dicere: Nunquid ego sum, Domine? At ipse respondens, ait: Qui intingit mecum manum in paropside, hic me tradet. Coenantibus autem eis, accepit Jesus [Col. 0052A] panem, benedixit ac fregit, deditque discipulis suis et ait: Accipite et comedite: hoc est corpus meum. Et accipiens calicem, gratias egit et dedit illis, dicens: Bibite ex hoc omnes: hic est sanguis meus novi testamenti, qui pro multis effundetur in remissionem peccatorum. Dico autem vobis: non bibam amodo de hoc genimine vitis usque in diem illum, cum illud bibam vobiscum novum in regno Patris mei (Matth. XXVI, 21-29; Marc. XIV, 18-25; Luc. XXII, 17-23) .

Dominus, nocte qua traditus est, tribus vicibus oravit, ut et nos a praeteritis peccatis veniam, et a praesentibus malis tutelam, et a futuris periculis cautelam oremus, et ut omnem orationem ad Patrem et Filium et Spiritum sanctum dirigamus. Item notandum est quod, sicut trina est tentatio cupiditatis, [Col. 0052B] ita et timoris. Concupiscentia carnis, concupiscentia oculorum, ambitio saecularis. Timor nihilominus est mortis, timor vilitatis et timor dolorum. Contra quae omnia docet nos debere oratione muniri. Unde et propter trinam tentationem passionis potest intelligi Dominus ter orasse.

Joannes, insignis theologus, asserit quod Jesus postquam pedes Petri primo multum prohibentis, aliorumque lavit, inter mystica verba propheticae Scripturae auctoritate proditorem adhuc occulte denotavit, dicens: Qui manducat mecum panem, levabit contra me calcaneum suum. Deinde cum decrevisset eum secundo manifestare, turbatus est spiritu et protestatus est, et dixit: Amen, amen dico vobis, [Col. 0052C] quia unus ex vobis tradet me. Aspiciebant ergo ad invicem discipuli, haesitantes de quo diceret. Simon Petrus Joanni, qui supra pectus Jesu recumbebat, innuit, et Joannes interrogavit: Domine, quis est? Ille, inquit, est cui ego intinctum panem porrexero. Et cum intinxisset panem, dedit Judae Simonis Iscariotis. Et post buccellam, tunc introivit in illum Satanas et dicit ei Jesus: Quod facis, fac citius. Hoc autem nemo scivit discumbentium ad quid dixerit ei. Ille post haec exiit continuo. Erat autem nox. Cum ergo exiisset, dixit Jesus: Nunc clarificatus est Filius hominis, et Deus clarificatus est in eo (Joan. XIII, 18-31) .

Et alia multa dixit mirae profunditatis verba de vera Dei et proximi charitate, de Trinitatis unitate, [Col. 0052D] de trina Petri negatione, et Spiritus sancti Paracleti adventu et consolatione; de mandatorum Dei observatione et felici bonorum remuneratione; de fidelium persecutione et infidelium inexcusabili damnatione; de discipulorum dispersione et instante jam sui passione.

Incomparabili finito sermone, Jesus oculos in coelum sublevavit, et exaudibilem Patri pro discipulis suis et pro omnibus qui credituri erant per verbum eorum in Deum, orationem benigniter profudit; in qua multo majora quam humana fragilitas petere praesumpsisset, pro nobis a Patre clementissimus orator postulavit (Joan. XIII, 21-XVII, 26) .

Tunc, secundum Lucam, contentio inter discipulos [Col. 0053A] facta est, quis eorum videretur esse major. Sed coelestis doctor ad humilitatem eos exemplis omnino provocavit et dictis. Imbecillium itaque discipulorum contentionem pie compescuit, et se ipsum sola pietate illorum ministrum astruit. Quibus cum illo permanentibus regnum etiam promittit, et post aliqua Petro improvide jactanti dicit: Simon, ecce Satanas expetivit vos, ut cribraret sicut triticum. Ego autem rogavi pro te, ut non deficiat fides tua. Et tu aliquando conversus, confirma fratres tuos. Qui dixit ei: Domine, tecum paratus sum et in carcerem et in mortem ire. Et ille: Dico tibi, Petre: non cantabit hodie gallus, donec ter abneges nosse me. Et dixit eis: Quando misi vos sine sacculo et pera et calceamentis, nunquid aliquid defuit vobis? At illi dixerunt: [Col. 0053B] Nihil. Dixit ergo eis: Sed nunc qui habet sacculum, tollat similiter et peram; et qui non habet, vendat tunicam suam et emat gladium. At illi: Ecce gladii duo hic. Qui dixit eis: Satis est (Luc. XXII, 24-38) .

Et hymno dicto, sicut Matthaeus Marcusque commemorant, exierunt in montem Oliveti; ibique tunc dixit illis: Omnes vos scandalum patiemini in me in ista nocte. Inde venit in praedium Gethsemani, quod interpretatur vallis pinguium, sive pinguedinis. Et dixit discipulis suis: Sedete hic, et orate, ne intretis in tentationem. Et assumpto Petro et duobus filiis Zebedaei, coepit pavere et taedere vel contristari. Et ipse avulsus est ab eis, quantum jactus est lapidis; [Col. 0053C] et positis genibus orabat, dicens: Pater, si vis transfer calicem hunc a me. Verumtamen non mea voluntas, sed tua fiat (Matth. XXVI, 30-34; Marc. XIV, 26-39; Luc. XXII, 39-42; Joan. XVIII, 1) .

Apparuit autem illi angelus de coelo, confortans eum, et factus in agonia prolixius orabat; et factus est sudor ejus sicut guttae sanguinis decurrentis in terram. Ibi trans torrentem Cedron fuisse hortum intelligimus, in quem introivit ipse et discipuli ejus; quem locum Judas sciebat. Qui cum accepisset cohortem, et a pontificibus et Pharisaeis ministros, venit illuc cum laternis et facibus et armis. Et confestim accedens ad Jesum dixit: Ave, Rabbi. Et osculatus est eum. Tunc accesserunt, et manus in Jesum injecerunt, eumque tenuerunt. Deinde, quod [Col. 0053D] Joannes commemorat, dixit eis: Quem quaeritis? Responderunt ei: Jesum Nazarenum. Ut dixit: Ego sum, abierunt retrorsum et ceciderunt in terram, et reliqua (Matth. XXVI, 45-50; Marc. XIV, 40-46; Luc. XXII, 43-48; Joan. XVIII, 2-9) .

Videntes autem, sicut Lucas dicit, ii qui circa ipsum erant, quod futurum erat, dixerunt: Domine, si percutimus gladio? Tunc Petrus Malchum servum principis sacerdotum percussit, et auriculam ejus dextram amputavit. Interrogantibus respondit Jesus: Sinite usque huc (Luc. XXII, 49-51) ; et percutienti Petro protinus, quod Matthaeus commemorat, adjunxit: Converte gladium tuum in locum suum. Omnes enim qui acceperint gladium, gladio peribunt. An putas quia non possum rogare Patrem [Col. 0054A] meum, et exhibebit mihi plus quam duodecim millia legiones angelorum? Quomodo ergo implebuntur Scripturae, quia sic oportet fieri? (Matth. XXVI, 52-54.) His verbis adjungi potest, quod illum eo loco dixisse Joannes commemorat: Calicem, quem dedit mihi Pater, non bibam illum? (Joan. XVIII, 11.) Tunc, sicut Lucas dicit, auriculam Malchi tetigit et sanavit (Luc. XXII, 51) . In illa hora dixit Jesus turbis: Tanquam ad latronem existis cum gladiis et fustibus comprehendere me. Quotidie apud vos sedebam, docens in templo, et non me tenuistis. Sed haec est hora vestra et potestas tenebrarum. Tunc discipuli omnes, relicto eo, fugerunt. Unus adolescens amictus sindone sequebatur, qui, cum tenuissent eum, rejecta sindone nudus profugit ab eis. In illa turba cum adessent [Col. 0054B] tribunus et cohors et ministri Jadaeorum, Salvator ligatus est, et primo ad Annam pontificem socerum Caiphae ductus est (Matth. XXVI, 55-57; Marc. XIV, 47-53; Joan. XVIII, 12-13) .

Petrus autem sequebatur a longe usque in atrium principis sacerdotum, et ingressus intro sedebat ad ignem, quia frigus erat, cum ministris, ut videret finem. Accenso igni in medio atrio et circumsedentibus illis, erat Petrus in medio eorum (Matth. XXVI, 58; Marc. XIV, 54; Luc. XXII, 55; Joan. XVIII, 15, 16) . Maxima Petrus admiratione venerandus est, quod Dominum, etiam cum timeret, secutus est. Quod timet naturae est, quod sequitur devotionis, quod negat obreptionis, quod poenitet [Col. 0054C] fidei.

Principes sacerdotum et omne concilium quaerebant falsum testimonium contra Jesum, ut eum morti traderent; et non invenerunt, cum multi falsi testes accessissent. Princeps sacerdotum, tacente Jesu, dixit: Adjuro te per Deum vivum, ut dicas nobis si tu es Christus Filius Dei. Dicit illi Jesus: Tu dixisti. Tunc princeps sacerdotum scidit vestimenta sua, dicens: Blasphemavit; quid adhuc egemus testibus? Ecce nunc audistis blasphemiam. Quid vobis videtur? At illi responderunt: Reus est mortis. Tunc ejus in faciem exspuerunt, et colaphis eum ceciderunt (Joan. XVIII) . Alii autem faciem ei velaverunt, et palmas in faciem dederunt, dicentes: Prophetiza nobis, Christe, quis est qui te percussit? Haec intelligitur [Col. 0054D] nocte passus Dominus in domo principis sacerdotum, quo prius adductus est; ubi etiam inter has Domini contumelias Petrus tentatus est. Trina negatio Petri coepta est ante primum galli cantum, et ante secundum peracta juxta Marcum. Alii tres attenderunt quod ante primum affectione animi et timore Petri tota fuit concepta. Tandem Petrus recordatus est verbi Jesu, quod dixerat: Priusquam gallus cantet, ter me negabis. Et egressus foras flevit amare (Matth. XXVI, 59-75; Marc. XIV, 55-72; Luc. XXII, 56-71; Joan. XVIII, 17-27) .

Pontifex Jesum interrogavit de discipulis suis et doctrina ejus. Respondit ei Jesus: Ego palam locutus sum in mundo, ego palam docui in synagoga et in templo, quo omnes Judaei conveniunt; et in occulto [Col. 0055A] locutus sum nihil. Quid me interrogas? Interroga eos qui audierunt quid locutus sum ipsis. Ecce hi sciunt quae dixerim ego. Haec autem cum dixisset, unus assistens ministrorum dedit alapam Jesu, dicens: Sic respondes pontifici? Respondit ei Jesus: Si male locutus sum, testimonium perhibe de malo; si autem bene, quid me caedis? Et misit eum Annas ad Caipham pontificem ligatum (Joan. XVIII, 19-24) .

Mane facto, ut Matthaeus refert, consilium inierunt omnes principes sacerdotum et seniores populi adversus Jesum, ut eum morti traderent; et vinctum adduxerunt eum, et tradiderunt Pontio Pilato praesidi. (Matth. XXVII, 1, 2.)

[Col. 0055B] Lucas contexuit narrationem de his quae circa mane cum Domino gesta sunt, quando viri, qui tenebant eum, illudebant ei, caedentes; et velaverunt eum, et percutiebant faciem ejus, et multa blasphemantes dicebant in eum. Facto autem die, seniores plebis et principes sacerdotum et Scribae convenerunt, et in concilium suum illum duxerunt, dicentes: Si tu es Christus, dic nobis. Quibus ait: Si vobis dixero, non credetis mihi. Si autem et interrogavero, non respondebitis mihi, neque dimittetis. Ex hoc erit Filius hominis sedens a dextris virtutis Dei. Dixerunt omnes: Tu ergo es Filius Dei? Qui ait: Vos dicitis, quia ego sum. At illi dixerunt: Quid adhuc desideramus testimonium? Ipsi enim audivimus [Col. 0055C] de ore ejus. Et surgens omnis multitudo eorum, duxerunt illum ad Pilatum. Haec omnia Lucas narravit (cap. XXII, 66-71, et XXIII, 1) . Matthaeus vero et Marcus narraverunt ea quae cum Domino acta sunt usque ad mane. Sed postea redierunt ad narrandam Petri negationem (Matth. XXVI; Marc. XIV) . Qua terminata, redierunt ad mane, ut inde caetera contexerent quae cum Domino gesta erant (Matth. XXVII; Marc. XV) .

Joannes quoque: Adducunt, inquit, Jesum ad Caipham in praetorium. Erat autem mane, et ipsi non introierunt, ut non contaminarentur, sed manducarent Pascha. Tunc illic iniqui coetus aggregati sunt, Dominumque quasi jam convictum reum adduxerunt, adnitente Caipha, cui jam antea visum fuerat [Col. 0055D] ut Jesus moreretur; nulla mora interponitur, quin damnandus Pilato traderetur.

Solus Matthaeus exitum Judae traditoris narravit, ita dicens: Tunc videns Judas, qui tradidit eum, quod damnatus esset, poenitentia ductus, retulit triginta argenteos principibus sacerdotum et senioribus, dicens: Peccavi, tradens sanguinem justum. At illi dixerunt: Quid ad nos? tu videris. Et projectis argenteis in templo, recessit; et abiens, laqueo se suspendit. Principes sacerdotum, acceptis argenteis, dixerunt: Non licet eos mittere in corbanan, quia pretium sanguinis est. Consilio autem inito, emerunt ex illis agrum figuli in sepulturam peregrinorum. Propter hoc vocatus est ager ille Acheldemach, hoc est ager sanguinis, usque in hodiernum diem. Sic impletum [Col. 0056A] est quod antea prophetatum est (Matth. XXVII, 3-10; Act. I, 18, 19) .

Exinde, sancti evangelistae quae per Pilatum cum Domino gesta sunt seriatim enarrare satagunt; quae studiosi lectores debent diligenter investigare, et singula suis in locis rationabiliter coaptare. In passione Christi, ut solers Augustinus Hipponensis episcopus in libro tertio De consensu evangelistarum scribit, multa dicta sunt et multa responsa sunt. Unde quisque eorum quantum sibi visum est decerpsit, et in narratione sua posuit quod satis esse judicavit.

Jesus, ut Matthaeus asserit, ante praesidem stetit, et interrogatus ab eo si rex Judaeorum esset, respondit: Tu dicis (Matth. XXVII, 11) . Exiit Pilatus, [Col. 0056B] ut Joannes refert, ad eos foras qui non introierunt in praetorium, et dixit: Quam accusationem affertis adversus hominem hunc? Responderunt: Si non esset hic malefactor, non tibi tradidissemus eum. Dixit eis Pilatus: Accipite eum vos, et secundum legem vestram judicate eum. Dixerunt Judaei: Nobis non licet interficere quemquam. Introiit iterum Pilatus in praetorium, et vocavit Jesum, et dixit: Tu es rex Judaeorum? Respondit Jesus: A temetipso hoc dicis, an alii tibi dixerunt de me? Respondit Pilatus: Nunquid ego Judaeus sum? Gens tua, et pontifices tui, tradiderunt te mihi. Quid fecisti? Respondit Jesus: Regnum meum non est de hoc mundo. Si ex hoc mundo esset regnum meum, ministri mei decertarent [Col. 0056C] ut non traderer Judaeis. Nunc autem regnum meum non est hinc.

Dixit ergo Pilatus: Ergo rex es tu? Respondit Jesus: Tu dicis, quia rex sum ego. Ego in hoc natus sum, et ad hoc veni in mundum, ut testimonium perhibeam veritati. Omnis qui est ex veritate audit vocem meam. Dixit ei Pilatus: Quid est veritas? Et cum hoc dixisset, iterum exiit ad Judaeos, et dixit eis: Ego nullam in eo invenio causam (Joan. XVIII, 29-38) . Tunc amaricantes Judaei, ut Lucas refert, coeperunt accusare, dicentes: Hunc invenimus subvertentem gentem nostram, et prohibentem tributa dari Caesari, et dicentem se Christum regem esse (Luc. XXIII, 1-25) . Et cum accusaretur, ut Matthaeus ait, a principibus sacerdotum et senioribus populi, [Col. 0056D] nihil respondit, quod ex mansuetudine fecit. Tunc ait illi Pilatus: Non audis quanta adversum te dicunt testimonia? Et nullum ei verbum respondit, ita ut miraretur praeses vehementer. Sedente illo pro tribunali, misit ad illum uxor ejus, dicens: Nihil tibi et justo illi. Multa enim passa sum hodie per visum propter eum (Matth. XXVII, 13-19) . Dicente Pilato: Nihil invenio causae in homine, Judaei, ut Lucas scribit, invalescebant, dicentes: Commovit populum per universam Judaeam, docens et incipiens a Galilaea usque huc.

Pilatus autem audiens Galilaeam, interrogavit si homo Galilaeus esset; et ut cognovit quod de Herodis potestate esset, remisit eum ad Herodem, qui et ipse Jerosolymis erat illis diebus. Herodes autem, viso [Col. 0057A] Jesu, gavisus est valde. Erat enim cupiens ex multo tempore videre eum, eo quod audiret multa de illo, et sperabat signum aliquod videre ab eo fieri. Interrogabat illum multis sermonibus. At ipse nihil ei respondebat. Stabant principes sacerdotum et Scribae, constanter accusantes eum. Sprevit illum Herodes cum exercitu suo, et illusit indutum veste alba, et remisit ad Pilatum. Et facti sunt amici Herodes et Pilatus in ipsa die, nam antea inimici erant ad invicem.

Pilatus, convocatis magistratibus et plebe, dixit ad illos: Obtulistis mihi hunc hominem quasi evertentem populum; et ecce ego coram vobis interrogans, nullam causam inveni in homine isto, ex his in quibus eum accusatis. Sed neque Herodes. Nam remisi [Col. 0057B] vos ad illum, et ecce nihil dignum morte actum est illi. Emendatum ergo illum dimittam (Luc. XXIII, 16) . Sciebat enim quod per invidiam tradidissent eum. In die festo consueverat praeses unum dimittere vinctum populo, quem voluissent. Congregatis autem illis, dixit: Quem vultis dimittam vobis, Barabbam, an Jesum qui dicitur Christus? Principes autem sacerdotum et seniores persuaserunt populis ut peterent Barabbam, Jesum vero perderent. Erat autem Barabbas latro insignis, qui propter seditionem factam in civitate et homicidium, missus erat in carcerem. Praeses ait: Quem vultis vobis de duobus dimitti? At illi dixerunt: Barabbam. Dicit illis Pilatus: Quid igitur faciam de Jesu, qui dicitur Christus? Dicunt omnes: Crucifigatur. Ait illis praeses: [Col. 0057C] Quid enim mali fecit? At illi magis clamabant, dicentes: Crucifigatur. Videns autem Pilatus quia nihil proficeret, sed magis tumultus fieret, accepta aqua, lavit manus coram populo, dicens: Innocens ego sum a sanguine justi hujus; vos videritis. Et respondit universus populus: Sanguis ejus super nos et super filios nostros. Tunc Pilatus Barabbam illis dimisit (Matth. XXVII, 15-26) , Jesum vero apprehendit et flagellavit.

Joannes refert quod tunc milites plectentes coronam de spinis capiti ejus imposuerunt, et veste purpurea eum circumdederunt. Et veniebant ad eum et dicebant: Ave, rex Judaeorum. Et dabant ei alapas. Exiit iterum Pilatus foras et dixit eis: Ecce adduco eum [Col. 0057D] vobis foras, ut cognoscatis quia in eo nullam causam invenio. Exiit ergo Jesus, portans spineam coronam et purpureum vestimentum. Et dixit eis: Ecce homo. Cum ergo vidissent eum pontifices et ministri, clamabant, dicentes: Crucifige, crucifige eum. Dixit eis Pilatus: Accipite eum vos et crucifigite; ego enim non invenio causam in eo. Responderunt Judaei: Nos legem habemus et secundum legem debet mori, quia Filium Dei se fecit. Cum ergo audisset Pilatus hunc sermonem, magis timuit. Et ingressus est praetorium iterum, et dixit ad Jesum: Unde es tu? Jesus autem responsum non dedit illi. Dicit ergo ei Pilatus: Mihi non loqueris? Nescis quia potestatem habeo crucifigere te, et potestatem habeo dimittere te? Respondit Jesus: Non haberes potestatem adversum me ullam, [Col. 0058A] nisi tibi esset datum desuper. Propterea qui me tradidit tibi, majus peccatum habet. Exinde quaerebat Pilatus dimittere eum. Judaei autem clamabant, dicentes: Si hunc dimittis, non es amicus Caesaris; omnis enim qui se regem facit contradicit Caesari.

Pilatus ergo, cum audisset hos sermones, adduxit foras Jesum, et sedit pro tribunali in locum qui dicitur Lithostrotos, Hebraice autem Gabbatha. Erat autem parasceve Paschae hora quasi sexta. Et dicit Judaeis: Ecce rex vester. Illi autem clamabant: Tolle, tolle, crucifige eum. Dicit eis Pilatus: Regem vestrum crucifigam? Responderunt pontifices: Non habemus regem, nisi Caesarem. Tunc ergo tradidit eis illum, ut crucifigeretur (Joan. XIX, 1-16) .

Haec narravit Joannes per Pilatum gesta, quae [Col. 0058B] Matthaeus et Marcus quia praeterierant recoluerunt. Sic enim Matthaeus dicit: Tunc milites praesidis suscipientes Jesum in praetorio, congregaverunt ad eum universam cohortem; et exuentes eum, chlamidem coccineam circumdederunt ei. Et plectentes coronam de spinis, posuerunt super caput ejus, et arundinem in dextera ejus. Et genu flexo ante eum, illudebant dicentes: Ave, rex Judaeorum. Et exspuentes in eum, acceperunt arundinem, et percutiebant caput ejus. Et postquam illuserunt ei, exuerunt eum chlamide, vel purpura secundum Marcum (cap. XV, 17) ; induerunt eum vestimentis suis, et duxerunt eum ut crucifigerent (Matth. XXVII, 27-31) . Joannes narrat quod bajulans sibi crucem Jesus exiit in Golgotha, id est Calvariae locum. Sed Simon Cyrenaeus [Col. 0058C] pater Alexandri et Rufi, de quo tres evangelistae commemorant, de villa veniens angariatus est; cui postea crux data est usque in locum portanda memoratum (Matth. XXVII, 27-33; Marc. XV, 16-22; Luc. XXIII, 26-32; Joan. XIX, 17) .

In Golgotha cum duobus latronibus Jesum crucifixerunt, et myrrhatum vinum ei bibere dederunt; et super caput ejus causam ipsius scriptam imposuerunt: Hic est Jesus rex Judaeorum. Hic vero titulus litteris Graecis et Latinis et Hebraicis scriptus est (Matth. XXVII, 34-37; Marc. XV, 23-26; Luc. XXIII, 33-38; Joan. XIX, 17-22) .

Milites ergo, cum crucifixissent eum, acceperunt [Col. 0058D] vestimenta ejus et fecerunt quatuor partes, unicuique militi partem et tunicam. Erat autem tunica inconsutilis, desuper contexta per totum. Dixerunt ergo ad invicem: Non scindamus eam, sed sortiamur de illa, cujus sit. Ut Scriptura impleretur (Psal. XXI, 19) , dicens: Partiti sunt vestimenta mea sibi, et in vestem meam miserunt sortem (Matth. XXVII, 34-37; Marc. XV, 23-26; Luc. XXIII, 33-38; Joan. XIX, 23-24) .

Principes et Scribae pendentem in cruce blasphemabant, et moventes capita sua dicebant: Vah! qui destruis templum Dei, et in triduo illud reaedificas. Salva temetipsum. Si Filius Dei es, descende de cruce (Matth. XXVII, 40; Marc. XV, 29-30) .

Unus autem, secundum Lucam, de his qui pendebant [Col. 0059A] latronibus, blasphemabat eum, dicens. Si tu es Christus, salva temetipsum et nos. Alter vero increpabat eum, dicens: Neque tu times Deum, quod in eadem damnatione es? Nos quidem juste, nam digna factis recipimus; hic vero nihil mali gessit. Et dicebat ad Jesum: Domine, memento mei dum veneris in regnum tuum. Dixit illi Jesus: Amen dico tibi: hodie mecum eris in paradiso (Luc. XXIII, 39-43) .

Stabant juxta crucem Jesu mater ejus, et soror matris ejus Maria Cleophae, et Maria Magdalene. Cum vidisset ergo Jesus matrem et discipulum stantem quem diligebat, dixit matri suae: Mulier, ecce filius tuus. Deinde dixit discipulo: Ecce mater tua. Et ex illa hora accepit eam discipulus in sua (Joan. XIX, 25-27) .

A sexta hora tenebrae factae sunt super universam terram usque ad horam nonam, et circa horam nonam clamavit Jesus voce magna, dicens: Eli, Eli, lamazababdani? hoc est: Deus meus, Deus meus, utquid dereliquisti me? (Matth. XXVII, 45-46.) Postea sciens Jesus quia jam omnia consummata sunt, ut consummaretur Scriptura, dixit: Sitio. Vas ergo positum erat aceto plenum. Illi autem spongiam aceto plenam hyssopo circumponentes, ori ejus obtulerunt (Joan. XIX, 28, 29) . Et clamans voce magna, secundum Lucam, dixit: Pater, in manus tuas commendo spiritum meum (Luc. XXIII, 46) .

Ad extremum, juxta Joannem, cum accepisset Jesus acetum, dixit: Consummatum est; et inclinato [Col. 0059C] capite, tradidit spiritum (Joan. XIX, 30) . Et ecce velum templi scissum est in duas partes a summo usque deorsum, et terra mota est, et petrae scissae sunt; et monumenta aperta sunt, et multa corpora sanctorum, qui dormierant, surrexerunt; et exeuntes de monumentis post resurrectionem ejus, venerunt in sanctam civitatem, et apparuerunt multis. Centurio et qui cum eo erant, custodientes Jesum, viso terraemotu et his quae fiebant, timuerunt valde, dicentes: Vere Filius Dei erat iste. Ibi Maria Magdalene, et Maria Jacobi, et Joseph mater, et mater filiorum Zebedaei, et aliae multae mulieres a longe erant, quae, secutae Jesum a Galilaea, ei ministrabant. Omnes, qui simul ad spectaculum aderant, [Col. 0059D] videntes quae fiebant, tundentes pectora sua redibant (Matth. XXVII, 50-56; Marc. XV, 37-41; Luc. XXIII, 46-49) .

Cum jam sero factum esset, Joseph ab Arimathia nobilis decurio, vir bonus et justus, exspectans regnum Dei, occultus tamen propter metum Judaeorum, ad Pilatum audacter accessit, et ab eo corpus Jesu petiit. Cui praeses, cum eum obiisse a centurione cognovisset, permisit. Joseph ergo venit, et corpus Jesu tulit, et mercatus sindonem, depositum involvit. Venit autem et Nicodemus ferens misturam myrrhae et aloes quasi libras centum. Corpus ergo Jesu acceperunt, et linteis illud cum aromatibus, sicut mos est Judaeis sepelire, ligaverunt. Erat autem in loco, ubi crucifixus [Col. 0060A] est, hortus, et in horto monumentum novum in petra excisum, in quo nondum quisquam positus fuerat. Ibi ergo propter Parasceven Judaeorum, quia juxta erat monumentum, posuerunt Jesum. Praefatae mulieres, quae magis amabant, contra sepulcrum sedebant, et ubi poneretur aspiciebant (Matth. XXVII, 57-61; Marc. XV, 42-47; Luc. XXIII, 50-55; Joan. XIX, 38-42) .

Altera die sacerdotes et Pharisaei de dictis Domini Jesu quaedam male Pilato suggesserunt; eoque annuente lapidem signaverunt, adhibitisque custodibus sepulcrum munierunt (Matth. XXVII, 62-66) .

Quaedam in evangelica leguntur narratione, de his quae in Dominica facta sunt resurrectione, quae [Col. 0060B] quo ordine gesta sint nisi diligenter considerentur, repugnantia sibi possunt videri. Unde quid perspicax divinae Scripturae investigator Augustinus dicat, et quid inde in libro III De concordia Evangeliorum disserat, libet indagare; et eamdem, sicut edidit, lectionem hic mihi adnotare. Sic enim post multas quaestiones declarans dicit: «Omnia, quae circa tempus resurrectionis Domini facta sunt, secundum omnium evangelistarum testimonia in una quadam narratione, quantum nos Dominus adjuverit, quemadmodum geri potuerint ordinemus.

«Prima Sabbati diluculo, sicut omnes consentiunt, ventum est ad monumentum. Jam factum [Col. 0060C] erat quod solus Matthaeus commemorat de terraemotu et lapide revoluto, conterritisque custodibus; ita ut in parte aliqua velut mortui jacerent. Venit autem, sicut Joannes dicit, Maria Magdalene sine dubio, cum caeteris mulieribus, quae Domino ministraverant, plurimum dilectione ferventior, ut non immerito Joannes solam commemoret, tacitis eis quae cum illa fuerunt, sicut alii testantur. Venit ergo, et ut vidit lapidem sublatum a monumento, antequam aliquid diligentius inspiceret, non dubitans ablatum inde esse corpus Jesu, cucurrit, sicut dicit idem Joannes, et nuntiavit Petro atque ipsi Joanni. Ipse est enim discipulus quem diligebat Jesus. At illi currere coeperunt ad monumentum, [Col. 0060D] et praeveniens Joannes inclinavit se, et vidit posita linteamina; non tamen intravit. Petrus autem consecutus intravit in monumentum, et vidit linteamina posita, et sudarium, quod fuerat super caput ejus non cum linteaminibus positum, sed separatim involutum. Deinde et Joannes intravit et vidit similiter et credidit quod Maria dixerat, sublatum esse Dominum de monumento. Nondum enim sciebant Scripturas, quia oportebat eum a mortuis resurgere. Abierunt ergo ad semetipsos discipuli. Maria autem stabat ad monumentum foris plorans, id est ante illum saxei sepulcri locum; sed tamen intra illud spatium quo jam ingressae fuerant. Hortus quippe erat illic, sicut idem Joannes commemorat (Joan. XIX, 41) . Tunc viderunt angelum sedentem a dextris [Col. 0061A] super lapidem revolutum a monumento, de quo angelo narrant Matthaeus et Marcus: Tunc dixit eis: Nolite timere, vos. Scio enim quod Jesum, qui crucifixus est, quaeritis. Non est hic; surrexit enim sicut dixit. Venite et videte locum ubi positus erat Dominus. Et cito euntes, dicite discipulis ejus quia resurrexit; et ecce praecedit vos in Galilaeam. Ibi eum videbitis; ecce praedixi vobis. Quibus similia Marcus quoque non tacuit (Matth. XXVIII, 1-7; Marc. XVI, 1-7) .

«Ad haec verba Maria, dum fleret, inclinavit se, et prospexit in monumentum; et vidit duos angelos, sicut dicit Joannes, in albis sedentes, unum ad caput, et unum ad pedes, ubi positum fuerat corpus Jesu. Dicunt ei: Mulier, quid ploras? [Col. 0061B] Dicit eis: Quia tulerunt Dominum meum, et nescio ubi posuerunt eum. Hic intelligendi sunt surrexisse angeli, ut etiam stantes viderentur, sicut eos Lucas visos fuisse commemorat, et dixisse timentibus feminis, et vultum in terram declinantibus: Quid quaeritis viventem cum mortuis? non est hic, sed surrexit. Recordamini qualiter locutus est vobis, cum adhuc in Galilaea esset, dicens quia oportet Filium hominis tradi in manus hominum peccatorum, et crucifigi, et die tertia resurgere. Et recordatae sunt verborum ejus (Luc. XXIV, 1-8; Joan. XX, 1-13) .

«Post haec Maria conversa est retrorsum, et vidit Jesum stantem, sicut dixit Joannes, et non sciebat quia Jesus est. Dicit ei Jesus: Mulier, quid ploras? [Col. 0061C] quem quaeris? Illa existimans quia hortulanus esset, dixit ei: Domine, si tu sustulisti eum, dicito mihi ubi posuisti eum, et ego eum tollam. Dixit ei Jesus: Maria! Conversa illa, dixit: Rabboni, quod dicitur magister. Dicit ei Jesus: Noli me tangere. Nondum enim ascendi ad Patrem meum. Vade autem ad fratres meos, et dic eis: Ascendo ad Patrem meum et Patrem vestrum, ad Deum meum et Deum vestrum. Tunc egressa est a monumento, hoc est ab illo loco ubi erat horti spatium ante lapidem effossum; et aliae, quas, secundum Marcum, invaserat tremor et pavor, cum illa; et nemini quidquam dicebant. Tunc jam, secundum Matthaeum, ecce Jesus occurrit illis, dicens: Avete. Illae autem accesserunt et tenuerunt [Col. 0061D] pedes ejus et adoraverunt eum. Sic enim colligimus et angelorum allocutionem bis numero eas habuisse venientes ad monumentum, et ipsius Domini. Semel scilicet illic, quando Maria hortulanum putavit, et nunc iterum in via, cum eis occurrit; ut eas ipsa repetitione firmaret, atque a timore recrearet. Tunc ergo ait illis: Nolite timere. Ite, nuntiate fratribus meis ut eant in Galilaeam. Ibi me videbunt. Venit ergo Maria Magdalene annuntians discipulis quia vidit Dominum, et haec ei dixit; non solum ipsa, sed et aliae, quas Lucas commemorat. Quae nuntiaverunt haec discipulis undecim et caeteris omnibus. Et visa sunt ante illos sicut deliramentum [Col. 0062A] verba ista, et non credebant illis. His et Marcus attestatur. Nam, postquam commemoravit eas trementes et paventes a monumento exisse, et nemini quidquam dixisse, adjunxit quod resurgens Dominus apparuerit mane prima Sabbati primo Mariae Magdalenae, de qua ejecerat septem daemonia; et quia illa vadens nuntiavit iis, qui cum eo fuerant, lugentibus et flentibus; et quia illi, audientes quod viveret et visus esset ab ea, non crediderunt. Sane Matthaeus etiam illud inseruit, abscedentibus mulieribus, quae illa omnia viderant et audierant, venisse etiam quosdam in civitatem de illis custodibus qui velut mortui jacuerant, et nuntiasse principibus sacerdotum omnia quae facta erant, ea scilicet quae illi sentire potuerunt; illos [Col. 0062B] vero congregatos cum senioribus, consilio accepto, pecuniam copiosam dedisse militibus, ut dicerent quod discipuli ejus ipsum furati essent illis dormientibus; pollicentes etiam securitatem a praeside, qui eos custodes dederat, et illos accepta pecunia fecisse sicut erant docti; divulgatumque verbum istud apud Judaeos usque in hodiernum diem. Lucas solus quatuor evangelistarum non dicit a mulieribus visum Dominum, sed tantummodo angelos. Matthaeus autem dicit, quod eis a monumento redeuntibus occurrerit. Marcus quoque dicit primo visum esse Mariae Magdalenae, sicut et Joannes. Sed quomodo ei sit visus non dicit, quod explicatur a Joanne (Matth. XXVIII, 8-15; Marc. XVI, 8-11; Luc. XXIV, 9-12; Joan. XX, 14-18 S. August. De consensu evang. Opp. t. III, part. I, col. 1201, Patrologiae t. XXXIV. .) »

Omnes quatuor evangelistae, sicut in omnibus, quae omnipotens Emmanuel fecit ante passionem suam, veraciter referendo concordant; sic nihilominus resurrectionem ejus et ascensionem concorditer enarrant, deciesque Dominum a mortuis resurgentem visum esse ab hominibus commemorant.

Semel ad monumentum mulieribus, rursus eisdem in itinere a monumento regredientibus, tertio Simoni Petro apparuit; quod si evangelista quando vel ubi factum sit non designaverit, tamen quia factum sit liquido describit. Quarto duobus in castellum Emmaus euntibus, in alia effigie, ne cognosceretur, apparuit; ut peregrinus eis in via comitatus, tristitiae querimoniaeque causam inquisivit; [Col. 0062D] auditoque a Cleopha lamento de Jesu Nazareno, qui fuit vir propheta, potens in opere et sermone coram Deo et omni populo, et de damnatione ejus, eos pie increpavit; incipiens a Moyse et omnibus prophetis Scripturas explanavit, tractusque ad hospitium cum eis recubuit, in convivio panem accepit, benedixit, fregit, porrexit, et oculos eorum in fractione panis ad agnoscendum se aperuit, cognitusque mox ex oculis eorum evanuit. Quinto pluribus in Jerusalem, ut Lucas et Joannes perhibent, sero congregatis, ubi non erat Thomas, Jesus januis clausis intravit, manus et latus eis ostendit, partemque piscis assi, et favum mellis coram eis [Col. 0063A] manducavit, insufflavit, et dixit eis: Accipite Spiritum sanctum, et caetera (Joan. XX, 22) . Sexto, post dies octo, ubi vidit eum Thomas, et dixit: Dominus meus et Deus meus (ibid. 28) . Septimo, ad mare Tiberiadis, ubi septem discipuli piscantes eum post nocturnum laborem mane viderunt, et cum illo post miram CLIII piscium capturam panem et piscem in littore comederunt. Octavo, in monte Galilaeae secundum Matthaeum, ubi videntes eum adoraverunt, quidam autem dubitaverunt. Tunc ait illis: Data est mihi omnis potestas in coelo et in terra. Euntes docete omnes gentes, baptizantes eos in nomine Patris et Filii et Spiritus sancti; docentes eos servare omnia quaecunque mandavi vobis. Et ecce ego vobiscum sum omnibus diebus usque ad consummationem saeculi [Col. 0063B] (Matth. XXVIII, 7) . Nono, quod Marcus dicit: Novissime recumbentibus apparuit Jesus, et incredulitatem illorum exprobravit durioribus (Marc. XVI, 12-14) . Ideo dicitur novissime, quia jam non erant in terra cum illo convivaturi. Decimo, in ipso die non jam in terra, sed elevatum in nube discipuli viderunt, cum in coelum ascendit; quod Marcus et Lucas commemorant (Marc. XVI, 19; Luc. XXIV, 51) .

Toties ergo in evangelicis libris commemoratus est visus ab hominibus antequam ascendisset in coelum, in terra scilicet novies, et in aere semel ascendens. Sed non omnia scripta sunt, sicut Joannes dicit (Joan. XXI, 25) . Crebra enim erat [Col. 0063C] ejus cum illis conversatio per dies XL pruisquam ascendisset in coelum (Matth. XXVIII, 16-20; Marc. XVI, 12-14; Luc. XXIV, 13-49; Joan. XX, 15; XXI, 4) ; non tamen eis per omnes XL continuos dies apparuerat. Nam post primum diem resurrectionis ejus, alios octo dies intervenisse dicit Joannes (Joan. XX, 16) ; post quos eis rursus apparuit. Sic per illos XL dies quoties voluit, quibus voluit, et quemadmodum voluit, apparens, fidem in illis suae resurrectionis confirmavit.

Duas siquidem ultimas apparitiones Marcus et Lucas commemorant, et ea quae ibi dicta vel acta fuerant. Secundum Marcum, duritiam cordis incredulorum redarguit, et confirmatis in fide ait: Euntes in mundum universum, praedicate evangelium [Col. 0063D] omni creaturae. Qui crediderit et baptizatus fuerit, salvus erit. Qui vero non crediderit, condemnabitur. Signa autem eos qui crediderint haec sequentur. In nomine meo daemonia ejicient, linguis loquentur novis, serpentes tollent; et si mortiferum quid biberint, non eis nocebit. Super aegros manus imponent, et bene habebunt. Dominus quidem Jesus, postquam locutus est eis, assumptus est in coelum, et sedet a dextris Dei (Marc. XVI, 15-19) . Porro Lucas in Evangelii sui fine sic ait: Eduxit eos foras in Bethaniam, et elevatis manibus suis, benedixit eis. Et factum est, cum benediceret illis, recessit ab eis; et ferebatur in coelum (Luc. XXIV, 50, 51) .

Item etiam in initio Actuum apostolorum de ascensione Domini sic ait: Convescens praecepit eis a [Col. 0064A] Jerosolymis ne discederent, sed exspectarent promissionem Patris, quam audistis, inquit, per os meum. Quia Joannes quidem baptizavit aqua, vos autem baptizabimini Spiritu sancto non post multos hos dies. Igitur qui convenerant, interrogabant eum, dicentes: Domine, si in tempore hoc restitues regnum Israel? Dixit autem eis: Non est vestrum nosse tempora vel momenta quae Pater posuit in sua potestate, sed accipietis virtutem supervenientis Spiritus sancti in vos, et eritis mihi testes in Jerusalem, et in omni Judaea, Samaria, et usque ad ultimum terrae. Et cum hoc dixisset, videntibus illis elevatus est, et nubes suscepit eum ab oculis eorum. Cumque intuerentur in coelum euntem illum, ecce duo viri astiterunt juxta illos in vestibus albis, qui et dixerunt: Viri Galilaei, [Col. 0064B] quid statis aspicientes in coelum? Hic Jesus, qui assumptus est a vobis in coelum, sic veniet quemadmodum vidistis eum euntem in coelum. Tunc reversi sunt Jerosolymam a monte Oliveti, qui est juxta Jerusalem, Sabbati habens iter (Act. I, 12) . Ibi, ut Lucas testatur, fideles discipuli triumpho coelestis magistri specialiter gaudebant, in templo et in coenaculo unanimiter in oratione perseverabant, et promissum Patris per Filium, sicut ipse jusserat, securi exspectabant (ibid. 14) .

Omnia enim, quae ab illo audierant, certa operum exhibitione comprobaverant, et oculis manifeste jam completa perspexerant. Nam sicut eum in passione dira toleraturum, ipsumque tertia die cum victoria resurrecturum, ex ore illius plerumque [Col. 0064C] audierant; sic devicta morte jam immortalem vitae datorem laeti adspectant, ipsoque super coelos exaltato, et Patris ad dexteram sedente, feliciter tripudiant. Angeli quoque in albis vestibus apparentes, et Galilaeos cum admiratione coelis intentos alloquentes, angelorum hominumque gaudium designant, et generalem ejus in fine saeculi adventum ad judicandas gentes denuntiant.

Petrus et Joannes, Jacobus et Andreas, Philippus et Thomas, Bartholomaeus et Matthaeus, Jacobus Alphaei et Simon Zelotes et Judas Jacobi, qui usque in finem cum Domino Jesu permanserunt, sal terrae et lux mundi ab ipso appellati sunt (Matth. V, 13-14) , meritoque, quia mundum contemnentes, vestigia [Col. 0064D] ejus tenuerunt, rectores orbis, et judices saeculi divinitus constituti sunt. Postquam venerabilis conventus, ubi fere centum viginti erant, Jerusalem remeavit, Petrus, qui vocatione primus, et dignitate maximus erat, in medio fratrum surrexit, et de Juda proditore disseruit, quomodo suspensus inter coelum et terram medius crepuit, et viscera ejus effusa sunt, quia nec coelo, nec terra dignus est; et ager pretio Christi emptus, haceldama, hoc est ager sanguinis vocatus est. Deinde admonuit ut, sicut David praedixerat, alter pro eo ad praedicationis opus et coeleste ministerium eligeretur. Omnes itaque prioris sententiam concesserunt, et ne sacer numerus apostolorum imperfectus videretur, Joseph justum et Mathiam praetulerunt, eisque [Col. 0065A] sortes dederunt. Oratione autem a Petro facta, et ab aliis confirmata, sors super Mathiam cecidit, et connumeratus est cum XI apostolis (Act. I, 15-26) .

Hi sunt XII horae diei et perfecti XII menses anni, atque multis aenigmatibus a prophetis et patriarchis jamdudum designati apostoli. Hos venerantur omnes fidelium nationes, meritoque censentur coeli senatores, et Ecclesiae gloriosi principes; quia verae viti Christo inhaeserunt fructuosi palmites. Ejus enim in arvis vestigia specialiter imitati sunt spontanea paupertate inter homines, mirisque virtutibus fulserunt insignes socii et consecretales, nunc vero in coelestibus thronis consessores, et XII tribuum Israelitarum justi censores. Et sicut in terris assidue cucurrerunt ad bravium vitae Christi [Col. 0065B] sequaces, et in Ecclesia laboriose desudarunt ejus vicarii ac testes, sic nunc illius beati coruscant in coelis cohaeredes.

Cum complerentur dies Pentecostes, discipulique hora tertia in unum congregati essent fideles, factus est repente de coelo sonus, et in igneis linguis super sedentes descendit Spiritus sanctus, replens eos omni scientia divinisque charismatibus (Act. II, 1-4)

O quam velox et efficax est iste artifex, et desiderantium unctionem ejus animarum dulcis et vivificus opifex! Ignis divinus non comburens, sed illuminans, advenit, corda discipulorum ubertim inflammavit, carnalium delectatione voluptatum et [Col. 0065C] formidine suppliciorum evacuavit. Eos in ore per diversitatem linguarum subito docuit, in mente autem ex auctoritate roboravit, et in culmine virtutum contra omnes astus inimici extulit. In variis apostoli linguis magnalia Dei loquebantur, ita ut omnium gentium advenae mirarentur quod indigenae Galilaei omnibus linguis diserte uterentur. Hoc ut invidi Judaei confusione digni compererunt, qui opera Christi et verba sinistra interpretatione semper depravare soliti sunt, magnalia Dei fantes musto plenos debacchando asseruerunt. Verum Petrus spirituali potu affatim debriatus in perfidos surrexit, verba sapientiae salutaris eructavit, de incarnatione et passione ac resurrectione Christi [Col. 0065D] eloquenter tractavit, et multitudinem malignantium cooperante Spiritu sancto confusam superavit. Sicut Malchum, qui servus summi sacerdotis erat, gladio quondam percussit, et aurem ejus amputavit, sic carnaliter famulantes soli litterae Mosaicae legis mystico Dei verbo pupugit, veteresque coeremonias et observationes ab intellectu neophytorum resecavit. Judaeos itaque, quos ad necem Messiae perfidia saevire paulo ante coegit, fervens Petri praedicatio ad poenitentiam et fidem atque baptisma invitavit. Et tanquam pisces de pelago solitus fuerat extrahere retis ministerio, sic errantes de ignorantiae puteo ad verae fidei soliditatem pertraxit sanctae praedicationis officio. Unde conversorum ipso die tria millia baptizavit, et vetustatem carnalis [Col. 0066A] vitae relinquentes in novum hominem renovavit (ibid. 41) .

Ecce, juvante Deo, simpliciter prosecutus sum continuationem quamdam a nativitate Christi usque ad adventum Spiritus Paracleti, et singula Salvatoris miracula ex evangelicis codicibus seriatim breviterque congessi, prout ipse secundum intellectulum meum indagare potui, sive dicacem Augustinum, aliosque doctores sectatus caraxavi. In hoc nempe sedimine mihi meisque similibus prodesse curavi: eis scilicet, qui profunda doctorum prolixaque rimari fastidiunt, conferre volens aliquid emolumenti; dum Dominica miracula per quatuor libros diffusa compaginavi, et in brevi tomo examussim collecta adnotavi. Porro, nonnunquam [Col. 0066B] eadem verba, quae in libris authenticis videbam, avidus hausi; plerumque vero brevitatis causa dictatum mutavi, sed invictam veritatem ubique sectari summepere laboravi, nec ab authentica unquam sponte sententia exorbitavi.

Nunc, quia certam proposui chronographiam scripto protolare, ut lectori clarius pateat ordo temporum, quaedam libet inserere, quae antiqui patres in opusculis suis ediderunt de eadem re.

Eusebius enim Caesariensis, et trilinguis Hieronymus, Iberi quoque sophistae, Orosius et Hispalensis Isidorus, aliique plures multa scripserunt de saeculi excursibus; praecipueque apud nos Beda presbyter in libro De temporibus, qui postremus [Col. 0066C] omnium Anglicae genti scripsit, stylumque priscorum veraciter prosequi studuit.

Tiberius Octaviani Augusti privignus, Liviae uxoris ejus ex priore marito filius, regnavit annis XXIII. Hujus anno XII Pilatus Judaeae procurator ab eodem dirigitur. Herodes tetrarcha, cum Judaeorum principatum teneret annis XXIV, in honorem Tiberii et Liviae matris ejus Tiberiadem condidit Libiadem.

Anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris, Dominus Jesus post baptismum, quem Joannes praedicavit, mundo regnum coelorum annuntiavit; peractis a mundi principio secundum Hebraeos annis, ut Eusebius in Chronicis suis signat, IV millibus, [Col. 0066D] adnotando quod XVI anno Tiberii principium fuerit LXXX jubilaei secundum Hebraeos; juxta Chronica eadem, quae ipse Eusebius de utraque editione, ut sibi videbatur, composuit, anni sunt quinque millia ducenti viginti octo.

Anno XVIII imperii Tiberii, Dominus sua passione mundum redemit, et victor a mortuis tertia die resurgens, fidelibus suis manifestus apparuit, et XL die videntibus illis in coelum ascendit. Agrippa, cognomento Herodes, filius Aristobuli filii Herodis regis, accusator Herodis tetrarchae, Romam profectus a Tiberio in vincula conjicitur; ubi plurimos sibi ad amicitiam ascivit, et maxime Caium Germanici filium.

Caius, cognomento Caligula, regnavit annos III, [Col. 0067A] menses X et dies VIII. Hic Herodem Agrippam amicum suum, vinculis liberatum, regem Judaeae fecit; qui permanet in regno VII annis, id est usque ad quartum Claudii annum. Quo ab angelo percusso, Agrippa filius ejus in regno successit, et usque ad exterminium Judaeorum XXVI annis perseveravit. Herodes tetrarcha et ipse Caii amicitiam petens, cogente Herodiade Romam venit. Sed accusatus ab Agrippa etiam tetrarchiam perdidit, fugiensque in Hispaniam cum Herodiade moerore periit. Pilatus, qui sententiam damnationis in Christum dixerat, tantis irrogante Caio angoribus coarctatus est, ut sua se manu peremerit. Caius in deos se referens, Judaeorum loca sancta idolorum sordibus profanat.

[Col. 0067B] Claudius annos XIII, menses VII, dies XXVII. Ipse IV regni sui anno, dum fames gravissima, cujus Lucas in Actibus apostolorum meminit, facta est, Britanniam adiens quam neque ante Julium Caesarem, neque post eum quisquam attingere ausus fuerat, sine ullo praelio ac sanguine intra paucissimos dies plurimam insulae partem in deditionem recipit. Orcadas etiam imperio Romano insulas adjecit, ac sexto mense, ex quo profectus erat, Romam rediit. Nono regni sui anno Judaeos tumultuantes Roma expulit, quod et Lucas refert. Sequenti anno fames maxima Romam corripit.

Nero annos XIII, menses VII, dies XXVIII. Hujus anno secundo Festus Judaeae procurator Felici successit. [Col. 0067C] Tunc Paulus Romam vinctus mittitur. Festo in magistratu Judaeae successit Albinus, et Albino Gessius Florus, cujus luxuriam et avaritiam, caeteraque flagitia Judaei tolerare nequiverunt; unde contra Romanos rebellaverunt. Adversum quos Vespasianus magister militiae transmissus, plurimas urbes Judaeae capit. Primus Nero ⁜ (15*) super omnia scelera sua etiam Christianos persequitur, quorum eximios Romae, Petrum cruce, et Paulum occidit gladio. Hic in re militari nihil omnino ausus, Britanniam pene amisit. Nam duo sub eo nobilissima oppida illic capta atque eversa sunt.

Vespasianus annos IX, menses XI, dies XXII. Hic apud Judaeam imperator ab exercitu appellatur, et bellum Tito filio commendans, Romam per Alexandriam [Col. 0067D] proficiscitur, et perempto Vitellio regnum nanciscitur. Qui secundo anno Judaeae regnum subvertit, templumque solo stravit post annos primae aedificationis ejus 1084. Hoc vero bellum consummatum est annis IV, duobus quidem Nerone vivente, et duobus aliis postea. Vespasianus inter alia magnorum operum in privata adhuc vita, in Germaniam, ac deinde in Britanniam a Claudio missus, tricies et bis cum hoste conflixit; duas validissimas gentes, XX oppida, insulam Vectam Britanniae proximam imperio Romano adjecit. Colossus erigitur habens altitudinis pedes CVII.

Titus annos II, menses II, vir omnium virtutum [Col. 0068A] genere mirabilis, adeo ut amor et deliciae humani generis diceretur. Hic amphitheatrum Romae aedificavit, et in dedicatione ejus quinque millia ferarum occidit.

Domitianus, frater Titi junior, annos XV, menses V. Hic secundus post Neronem Christianos persequitur, et paulo post pro mercede theomachiae a senatu interficitur.

Nerva anno uno, mensibus IV, diebus VIII. Hic primo edicto suo cunctos exsules revocavit. Unde Joannes apostolus hac generali liberatus indulgentia Ephesum remeavit.

Trajanus annos XIX, menses VI, dies XV. Hic adversum Christianos persecutionem movit, eximiosque Dei servos martyrizavit. Plinius Secundus Novocomensis, [Col. 0068B] orator et historicus insignis habetur, cujus plurima ingenii exstant opera. Pantheum Romae, quod Domitianus fecerat, fulmine concrematum; cui nomen inde datum est, quod ipsa domus omnium deorum sit habitaculum. Judaei per diversas terrarum partes seditionem moventes, digna caede sternuntur. Trajanus Romani imperii, quod post Augustum defensum magis fuerat, quam nobiliter ampliatum, fines longe lateque diffudit.

Adrianus consobrinae Trajani filius annis XXI.

Hic per Quadratum discipulum apostolorum, et Aristidem Atheniensem, virum fide sapientiaque plenum, et per Serenum Granium legatum, libris de Christiana religione compositis instructus, praecepit [Col. 0068C] per epistolam Christianos sine criminum objectione non damnari. Idem Judaeos secundo rebelles ultima caede perdomuit, etiam introeundi eis Jerosolymam licentia ablata; quam ipse in optimum statum exstructione murorum reparavit, et Aeliam vocari de nomine suo praecepit. Idem eruditissimus in utraque lingua, bibliothecam Athenis miri operis exstruxit.

Jerosolymae primus ex gentibus constituitur episcopus Marcus, cessantibus his qui fuerant ex Judaeis, quorum nomina haec sunt: Jacobus frater Domini, Simeon filius Cleophae, Justus, Zachaeus, Tobias, Sextus, Joannes, Mathias, Philippus, Seneca, Justus, Levi, Ephrem, Joseph et Judas. Hi numero XV ex circumcisione prodierunt, in Jerusalem [Col. 0068D] a passione Domini usque ad Aelium Adrianum per annos fere CVII praefuerunt, fideque et scientia cum sanctitate micuerunt. Dein ex gentibus eis hi successerunt: Marcus, Cassianus, Publius, Maximus, Julianus, Caius, Julianus, Capito, Valens, Dolicianus, Narcissus, Alexander, Mazabbanes, Hymenaeus, Zabdas, Hermon, Macharius, Maximus, Cyrillus et Joannes.

Antoninus, cognomento Pius, cum filiis suis, Aurelio et Lucio, annis XXII et mensibus III. Justinus philosophus librum pro Christiana religione compositum Antonino tradidit, eumque benignum erga [Col. 0069A] Christianos fecit. Qui non longe post suscitante persecutionem Crescente amico, pro Christo sanguinem fudit, sub Pio Romae episcopo. Hermes scripsit librum, qui dicitur Pastoris, in quo praeceptum Angeli continetur, ut Pascha die Dominico celebraretur. Polycarpus Romam veniens multos ab haeretica labe castigavit, qui Valentini et Cerdonis fuerant nuper doctrina corrupti.

Marcus Antoninus Verus, cum fratre Lucio Aurelio Commodo, annos XIX, menses II. Hi primum aequo jure imperium administraverunt, cum usque ad hoc tempus singuli augusti fuerint. Bellum deinde contra Parthos admirabili virtute et felicitate gesserunt. In Asia persecutione orta, Polycarpus et Pionius martyrium fecere. In Gallia quoque Photinus, [Col. 0069B] Lugdunensis praesul, aliique plurimi pro Christo gloriose sanguinem fudere. Nec multo post vindex scelerum lues multas late provincias, Italiam maxime Romamque vastavit. Defuncto Commodo fratre, Antoninus Commodum filium suum consortem regni facit. Antonino imperatori Melito Asianus Sardensis episcopus Apologeticum pro Christianis tradidit. Lucius Britanniae rex, missa ad Eleutherium Romae episcopum epistola, ut Christianus efficiatur impetrat. Apollinaris Asianus Hierapoli, et Dionysius Corinthi, clari habentur episcopi.

Lucius Antoninus Commodus post mortem patris regnavit annis XIII. Hic adversum Germanos bellum feliciter gessit. Caeterum ipse per omnia luxuriae et obscenitati mancipatus, nil paternae virtutis et [Col. 0069C] pietatis simile gessit. Irenaeus Lugdunensis episcopus insignis habetur. Commodus imperator, Colossi capite sublato, imaginis suae caput ei jussit imponi.

Helius Pertinax mensibus VI. Hic Juliani jurisperiti scelere periit, quem mense VII, postquam coeperat imperare, Severus apud Pontem Milvium bello civili victum interficit. Victor Romae episcopus, datis late libellis, constituit Pascha die Dominico celebrari, sicut praedecessor ejus Eleutherius, a XIV luna primi mensis usque ad XXI. Cujus decretis favens Theophilus Caesareae Palaestinae episcopus, scripsit adversus eos qui XIV luna cum Judaeis Pascha celebrabant, cum caeteris, qui in eodem concilio aderant, episcopis synodicam et valde utilem epistolam.

[Col. 0069D] Severus Pertinax annis XVII fortiter quidem, sed laboriose imperium tenuit, et persecutionem in Christianos acerrimam exercuit. Clemens Alexandrinae Ecclesiae presbyter, et Pantaenus Stoicus philosophus, in disputatione dogmatis nostri disertissimi habentur. Narcissus Jerosolymorum episcopus, et Theophilus Caesariensis, Polycarpus quoque et Bacilus Asianae provinciae episcopi, insignes habentur. Plurimi Christianorum per diversas provincias martyrio coronati sunt. Clodio Albino, qui se in Gallia Caesarem fecerat, apud Lugdunum interfecto, Severus in Britannias bellum transfert; ubi, ut et receptas provincias ab incursione barbarica faceret securiores, magnam fossam firmissimumque [Col. 0070A] vallum, crebris insuper turribus communitum, per CXXXII millia passuum a mari ad mare duxit, et Eburaci obiit.

Antoninus cognomento Caracalla, Severi filius, annis VII. Alexander episcopus Cappadociae, cum sanctorum desiderio locorum Jerosolymam venisset, vivente adhuc Narcisso ejusdem urbis episcopo, persenilis aetatis viro, ipse ibi ordinatur episcopus, Domino ut id fieri deberet per revelationem monente. Tertullianus Afer centurionis proconsularis filius omnium Ecclesiarum sermone celebratur.

Macrinus anno uno regnavit, et cum filio Diadumeno, cum quo imperium invasit, apud Archilaidem militari tumultu occiditur.

Marcus Aurelius Antoninus annis IV. In Palaestina [Col. 0070B] Nicopolis, quae prius Emmaus vocabatur, urbs condita est; legationis industriam pro eo suscipiente Julio Africano scriptore temporum. Haec est Emmaus quam Dominus post resurrectionem suo, sicut Lucas narrat (cap. XXIV) , ingressu sanctificare dignatus est. Hippolytus episcopus, multorum conditor opusculorum, temporum canonem, quem scripsit, huc usque perduxit. Qui etiam se, decennovalem Paschae circulum reperiens, Eusebio, qui super eodem Pascha cyclum composuit, occasionem dedisse retulit.

Aurelius Alexander annis XIII. Hic in Mamaeam matrem suam unice pius fuit, et ob id omnibus amabilis. Urbanus Romae episcopus multos nobilium ad fidem Christi et martyrium perduxit. Origenes [Col. 0070C] Alexandriae, imo toto orbe clarus habetur. Denique Mamaea mater Alexandri eum audire curavit, et Antiochiam accitum summo honore habuit.

Maximinus annis III. Hic adversum sacerdotes ecclesiarum, et clericos atque doctores persecutionem exercet, maxime propter Christianam Alexandri, cui successerat, et Mamaeae matris ejus familiam; vel praecipue propter Origenem presbyterum. Pontianus et Anteros, Romanae urbis episcopi, martyrio coronati, et in coemeterio Calixti sunt sepulti.

Gordianus annis VI. Julius Africanus inter scriptores ecclesiasticos nobilis habetur. Qui in chronicis, quae conscripsit, refert se Alexandriam properare, Heraclae opinione celeberrima provocatum; [Col. 0070D] quem et in divinis et philosophicis studiis, atque omni Graecorum doctrina instructissimum fama loqueretur.

Philippus, cum Philippo filio, VII annis regnavit. Hic primus omnium imperatorum admonitu fidelis Christi militis Pontii Christianus factus est; ac post tertium imperii ejus annum, millesimus a conditione Romae annus expletus est. Januis delubrorum obturatis, sancta Ecclesia cum tripudio ad Dei laudem libere reserata est; et ita magnificis ludis augustissimus omnium praeteritorum hic natalis annus a Christiano imperatore celebratus est. Origenes Leonidae martyris filius in Caesarea Palaestinae Theodorum, cognomento Gregorium, et Athenodorum. adolescentulos fratres, Ponti postea nobilissimos [Col. 0071A] episcopos divina philosophia imbuit; adversus quemdam Celsum Epicureum philosophum, qui contra nos scripserat, octo voluminibus respondit. Qui, ut breviter dicam, tantum scribendi sedulus fuit, ut Hieronymus quodam loco quinque millia librorum ejus, se legisse meminerit

Decius anno I, mensibus III. Hic cum Philippos, patrem et filium, interfecisset, ob odium eorum in Christianos persecutionem movet; in qua Fabianus papa in urbe Roma martyrio coronatus, Cornelio reliquit sedem sui episcopatus. Alexander Jerosolymorum episcopus apud Caesaream Palaestinae, et Babylas Antiochiae interficiuntur.

Gallus cum Volusiano filio annos II, menses IV. Hic ut Dionysius Alexandriae antistes perhibet, cum [Col. 0071B] regnum ejus in initio floreret, et cuncta ei ex sententia cederent, sanctos viros, qui pro pace regni ejus Deo summo supplicabant, persecutus est, cum quibus et prosperitatem suam fugavit et pacem. Origenes LXX aetatis anno non ad integrum impleto defunctus, et in urbe Tyro sepultus est. Cornelius papa rogatus a quadam matrona Lucina, corpora apostolorum de catacumbis levavit noctu, et posuit, Pauli quidem via Ostiensi, ubi decollatus est; Petri autem, juxta locum ubi crucifixus est, inter corpora sanctorum episcoporum in templum Apollinis, in monte Aureo, in Vaticano palatii Neroniani, III Kalendas Julii.

Valerianus cum filio Gallieno annis XV. Hic in Christianos persecutione commota, statim a Sapore [Col. 0071C] Persarum rege capitur; ibique luminaribus orbatus, servitute miserabili consenescit. Unde Gallienus tam claro Dei judicio territus pacem nostris reddidit. Sed ob meritum tamen vel propriae libidinis vel paternae theomachiae, innumera, barbaris assurgentibus, Romani regni detrimenta sustinuit. Hac persecutione Cyprianus Carthaginiensis episcopus, cujus doctissima exstant opuscula, martyrio coronatur. Cujus vitae et passionis volumen egregium Pontius diaconus ejus reliquit, qui usque ad diem passionis ejus cum ipso exsilium sustinuit. Theodorus Gregorius Neocaesareae Ponti episcopus magna virtutum gloria claret; e quibus unum est, quod, ut ecclesiae faciendae locus sufficeret, montem [Col. 0071D] precibus movit. Stephanus et Sextus Romae episcopi martyrio passi sunt.

Claudius anno I, mensibus IX. Iste Gothos jam per annos XV Illyricum Macedoniamque vastantes superat; ob quae in curia clypeus aureus, et in Capitolio statua ei aurea collocata est. Marcion disertissimus Antiochenae presbyter Ecclesiae, qui in eadem urbe rhetoricam docuerat, adversus Paulum de Samosate, qui Antiochiae episcopus dogmatizabat Christum communis naturae hominem fuisse, accipientibus notariis disputavit, qui dialogus usque hodie exstat.

Aurelianus annis V, mensibus VI. Hic cum adversum nos persecutionem movisset, fulmen ante eum magno pavore circumstantium ruit, ac non multo [Col. 0072A] post a militibus occisus est itineris medio quod inter Constantinopolim et Heracleam est. Euticianus papa martyrio Romae coronatus, in coemeterio Calixti sepelitur; qui et ipse CCCXIII martyres manu sua sepelivit.

Tacitus menses sex. Quo apud Pontum occiso, Florianus obtinuit imperium diebus LXXXVIII, et sic apud Tarsum occiditur. Anatolius, natione Alexandrinus, Laodiciae Syriae episcopus, philosophorum disciplinis eruditus, plurimo sermone celebratur; cujus ingenii magnitudo de libro, quem super Pascha composuit, et de decem libris arithmeticae institutionis potest apertissime cognosci. Insana Manichaeorum haeresis, et Sabellianorum oritur.

Probus annos VI et menses IV. Hic Gallias jamdudum [Col. 0072B] a Barbaris occupatas, per multa et gravia praelia, deletis tandem hostibus, ad perfectum liberavit. Archelaus Mesopotamiae episcopus librum disputationis suae, quam habuit contra Manichaeum exeuntem de Perside, Syro sermone composuit, qui translatus a Graecis, habetur a multis.

Carus cum filiis Carino et Numeriano, annis II. Caius Romanae Ecclesiae episcopus fulget, qui a Diocletiano martyrio passus est. Pierius Alexandriae presbyter sub Theona episcopo florentissime populos docuit; et tantam sermonis diversorumque tractatuum, qui usque hodie exstant, elegantiam invenit, ut Origenes junior vocaretur; vir mirae parcimoniae, et voluntariae paupertatis appetitor, qui post persecutionem omni tempore vitae suae Romae [Col. 0072C] conversatus est.

Diocletianus cum Herculio Maximiano annos XX. Carausius sumpta purpura Britannias occupavit. Narseus rex Persarum Orienti bellum intulit. Quinquegentiani Africam vastaverunt. Aegyptum Archilleus obtinuit; ob quae Constantius et Galerius Maximinus Caesares assumuntur in regnum. Constantius privignam Herculei Theodoram accipit, ex qua sex liberos postea Constantini fratres habuit. Galerius filiam Diocletiani Valeriam accepit. Post decem annos, per Asclepiodotum praefectum praetorii, Britanniae receptae sunt

Nono decimo anno Diocletianus in Oriente, Maximianus [Col. 0072D] Herculius in Occidente ecclesias vastari, affligi Christianos et interfici praecipiunt. Secundo autem persecutionis anno Diocletianus Nicomediae, Maximianus Mediolani purpuram deposuerunt. Attamen coepta semel persecutio usque ad septimum Constantini annum fervere non cessat. Constantius XVI imperii anno, summae mansuetudinis et civilitatis vir, in Britannia diem obiit Eboraci. Haec persecutio tam crudelis et crebra flagrabat, ut intra unum mensem decem et octo millia martyrum pro Christo passi inveniantur: nam et Oceani limbum transgressa, Albanum, Aaron et Julium Britanniae, cum aliis pluribus viris ac feminis felici cruore damnavit. Tunc passus est Pamphilus presbyter, [Col. 0073A] Eusebii Caesariensis episcopi necessarius, cujus Vitam ipse tribus libris comprehendit.

Tertio persecutionis anno, quo et Constantius obiit, Maximinus et Severus a Galerio Maximo Caesares facti. E quibus Maximinus maleficia et stupra sua Christianorum persecutionibus accumulat. Passus est ea tempestate Petrus Alexandriae episcopus, cum pluribus Aegypti episcopis. Lucianus quoque, vir moribus et continentia et eruditione praecipuus, Antiochiae presbyter, et alii multi passi sunt.

Constantinus Constantii ex concubina Helena filius, in Britannia creatus imperator, regnavit annis XXX et mensibus X. Ab anno persecutionis quarto Maxentius, Herculii Maximiani filius, Romae Augustus [Col. 0073B] appellatur. Licinius, Constantiae sororis Constantini vir, Carnunti imperator creatur. Constantinus de persecutore Christianus efficitur, et Ecclesiam Dei sublimare toto nisu conatur. In Nicaeno concilio fides Catholica exponitur. Constantinus multas Domino basilicas construxit. Romae, ubi baptizatus est, basilicam fecit in honore sancti Joannis Baptistae, quae appellatur Constantiniana; beato Petro in templo Apollinis, et beato Paulo in via Ostiensi. In palatio Sessoriano basilicam, quae cognominatur Jerusalem, fecit, ubi de ligno crucis Domini posuit. Ex rogatu filiae suae fecit ecclesiam Sanctae martyri Agnae, beato quoque Laurentio martyri via Tiburtina in agro Verano. Item basilicam via Lavicana inter duas lauros, beatis martyribus [Col. 0073C] Marcellino et Petro fecit; et mausoleum, ubi matrem suam in sarcophago purpureo posuit. In civitate Ostia juxta portum urbis Romae, Beatorum apostolorum Petri et Pauli et Joannis Baptistae basilicam construxit. In Albanensi civitate, Sancti Joannis Baptistae, et in urbe Neapoli, fecit ecclesias. Idem Constantinus Drepanam Bithyniae civitatem in honorem Luciani martyris ibi conditi instauravit, et ex vocabulo matris suae Helenopolim nominavit. In Thracia vero nominis sui urbem statuit, et sedem Romani imperii et totius caput Orientis esse voluit. Item statuit citra ullam hominum caedem paganorum templa claudi.

Constantius, cum Constantino et Constante fratribus, [Col. 0073D] annos XXIV, menses V, dies XIII. Jacobus Nisibinus episcopus agnoscitur, ad cujus preces saepe urbs a discrimine liberata est. Impietas Ariana Constantii regis fulta praesidio, exsiliis, carceribus et variis afflictionum modis, primum Athanasium, deinde omnes non suae partis episcopos persecuta est. Maximinus Treverorum episcopus clarus habetur; a quo Athanasius Alexandriae episcopus, cum a Constantio quaereretur ad poenam, honorifice susceptus est. Antonius monachus centesimo quinto aetatis suae anno in eremo moritur. Constantio Romam ingresso, ossa Andreae apostoli et Lucae evangelistae a Constantinopolitanis miro favore suscepta. Hilarius Pictavensis episcopus, qui pulsus ab Arianis in Phrygia exsulaverat, cum apud Constantinopolim [Col. 0074A] librum pro se Constantio porrexisset, ad Gallias rediit.

Julianus annos II, menses VIII. Hic baptizatus, et sacris ordinibus atque ad diaconatum sublimatus fuit; sed relicto clericatu, arma sustulit, imperioque arrepto, ad idolorum cultum conversus Christianos persecutus est. Pagani apud Sebasten Palaestinae urbem sepulcrum Joannis Baptistae invadunt, et ossa dispergunt, eademque rursus collecta et cremata latius dispergunt. Sed Dei providentia quidam ex Jerosolymis monachi adfuerunt, qui misti colligentibus quaeque poterant ablata ad patrem suum Philippum pertulerunt. Ille confestim haec, quia supra se ducebat tantum thesaurum propriis servare vigiliis, ad pontificem maximum tunc [Col. 0074B] Athanasium, per Julianum diaconem suum, misit. Quae ille suscepta, paucis arbitris, subcavato sacrarii pariete inclusit, et prophetico spiritu profutura generationi posterae consecravit. Cujus praesagium sub Theodosio principe per Theophilum episcopum Alexandriae completur qui, destructo Serapis sepulcro, Sancti Joannis ibidem ecclesiam consecravit.

Jovinianus, menses VIII. Synodus Antiochiae a Meletio et suis facta est, in qua Macedonianum dogma Spiritum sanctum blasphemans condemnatum est. Jovinianus postquam in XXIX annos pacem cum Persis composuit, ad Romanum regressus est solum; lapsuque Constantii praedecessoris admonitus, honorificis et officiosissimis Athanasium litteris [Col. 0074C] requirit, a quo formam fidei, et modum Ecclesiarum disponendarum suscepit. Sed ejus pia laetaque principia mors immatura apud Ciliciam corrupit.

Valentinianus cum fratre Valente, annis XI. Apollinaris Laodicenus episcopus multimoda nostrae religionis scripta componit, qui postea a fide devians sui nominis haeresim instituit. Damasus Romae episcopus basilicam juxta theatrum sancto Laurentio fecit, et aliam in catacumbas, ubi corpora sanctorum apostolorum Petri et Pauli jacuerunt. In quo loco, platoniam ipsam, ubi jacuerunt, versibus adornavit. Valens, ab Eudoxio Arianorum episcopo baptizatus, nostros persequitur. Gratianus Valentiniani [Col. 0074D] filius tertio ejus anno Ambianis imperator factus est. Constantinopoli apostolorum martyrium dedicatur. Post Auxentii seram mortem, Mediolani Ambrosius episcopus constituitur, cujus praedicatione omnis ad fidem Christi Wallia convertitur.

Valens, cum Gratiano et Valentiniano, Valentiniani fratris sui filiis, annis IV. Valens, lege data ut monachi militarent, nolentes fustibus jussit interfici. Gens Hunorum diu inaccessis reclusa montibus, repentina rabie percita in Gothos exarsit, eosque sparsim conturbatos ab antiquis sedibus expulit, Gothi, transito Danubio, fugientes a Valente sine armorum depositione suscepti, mox per avaritiam Maximi ducis fame ad rebellandum coacti [Col. 0075A] sunt; victoque Valentis exercitu, per Thraciam sese miscentes, simul omnia caedibus, incendiis et rapinis fuderunt.

Gratianus cum fratre Valentiniano, annis VI. Theodosius a Gratiano imperator creatus, maximas illas Scythicas gentes, hoc est Alanos, Hunos et Gothos, magnis multisque praeliis vicit. Cujus concordiam non ferentes Ariani, post XL annos ecclesias, quas vi tenuere, reliquerunt. Synodus centum quinquaginta Patrum congregatur urbe Augusta, contra Macedonium, sub Damaso Romae episcopo. Theodosius Arcadium filium suum consortem facit imperii. A secundo Gratiani anno, ipso sexies et Theodosio consulibus, Theophilus paschalem computum scribit. Maximus, vir quidem [Col. 0075B] strenuus et probus, atque Augusto dignus, nisi contra sacramenti fidem per tyrannidem emersisset, in Britannia invitus propemodum ab exercitu imperator creatus, in Galliam transiit; ibique Gratianum Augustum dolis circumventum apud Lugdunum occidit, fratremque ejus Valentinianum Italia expulit; qui tamen justissimam cum matre sua Justina poenam exsilii luit. Quam et ipsum Ariana haeresis polluit, et eminentissimam Catholicae fidei arcem Ambrosium perfida obsidione vexavit; nec prius quam prolatis beatorum Gervasii et Protasii martyrum, Deo revelante, reliquiis incorruptis, nefanda coepta deseruit.

Theodosius qui, vivente Gratiano, sex annis jam Orientem regebat, post mortem ejus regnavit annis [Col. 0075C] XI. Ipse et Valentinianus, quem Italia expulsum benigne susceperat, Maximum tyrannum tertio ab Aquileia lapide interficiunt. Qui, quoniam Britanniam omni pene armata juventute copiisque militaribus spoliaverat, quae tyrannidis ejus vestigia secutae in Gallias, nunquam ultra domum rediere; videntes transmarinae gentes saevissimae, Scotorum a Circio, et Pictorum ab Aquilone, destitutam milite ac defensore insulam, adveniunt, et vastatam direptamque per multos eam annos opprimunt. Hieronymus sacrae interpres Historiae librum, quem de illustribus Ecclesiae viris scribit, usque ad XIV totius imperii Theodosii annum perduxit.

[Col. 0075D] Arcadius, filius Theodosii, cum fratre Honorio, annis XIII. Corpora sanctorum Habacuc et Michaeae prophetarum divina revelatione produntur. Gothi Italiam, Vandali atque Alani Gallias aggrediuntur. Innocentius Romae episcopus dedicavit basilicam Beatissimorum martyrum Gervasii et Protasii, ex devotione testamenti cujusdam illustris feminae Vestinae. Tunc famulus Christi Alexis obiit. Pelagius Brito Dei gratiam impugnat.

Honorius cum Theodosio minore, fratris sui filio, annis XVI. Alaricus, rex Gothorum, Romam invasit, partemque ejus incendio cremavit IX Kalendas Septembris, anno conditionis ejus 1164, ac sexto die quam ingressus fuerat, depraedata urbe egressus est.

[Col. 0076A] Lucianus presbyter, cui revelavit Dominus, VII Honorii principis anno, locum sepulcri et reliquiarum beati protomartyris Stephani et Gamalielis ac Nicodemi, qui in Evangelio et in Actibus apostolorum leguntur, scripsit ipsam revelationem Graeco sermone ad omnium ecclesiarum personam. Quam revelationem Avitus presbyter, homo Hispanus genere, in Latinum vertit, et adjecta epistola sua, per Orosium presbyterum, Occidentalibus dedit. Qui etiam Orosius ad loca sancta perveniens, quo eum Augustinus ad Hieronymum pro discenda animae ratione miserat, reliquias beati Stephani accepit, patriamque reversus Occidenti primus intulit. Britanni Scotorum, Pictorumque infestationem non ferentes, Romam mittunt, et sui subjectione [Col. 0076B] promissa, contra hostem auxilia flagitant. Quibus statim missa legio magnam babarorum multitudinem sternit, caeteros Britanniae finibus pellit, ac domum reversura praecepit sociis ad arcendos hostes murum trans insulam inter duo maria statuere. Qui, absque artifice magistro magis cespite quam lapide factus, nil operantibus profuit. Nam mox ut discessere Romani, advectus navibus prior hostis, quasi maturam segetem, obvia quaeque sibi caedit, calcat, devorat. Iterum petenti auxilia Romani advolant, et caesum hostem trans maria fugant, conjunctisque sibi Britannis, murum non terra ut ante pulvereum, sed saxo solidum, inter civitates, quae ibidem ob metum hostium factae fuerant, a mari usque ad mare collocant. [Col. 0076C] Sed et littore meridiano maris, quia et inde hostis timebatur, turres per intervalla ad prospectum magis statuunt. Sic valedicunt sociis, tanquam ultra non reversuri. Bonifacius Romae episcopus fecit oratorium in coemeterio Sanctae Felicitatis, et ornavit sepulcrum ejus et Sancti Sylvini. Hieronymus presbyter obiit XII Honorii anno, II Kalendas Octobris, anno aetatis suae XCI.

Theodosius minor, Arcadii filius, annis XXVI. Valentinianus junior Constantii filius Ravennae imperator creatur. Placidia vero mater ejus augusta nuncupatur. Effera gens Vandalorum, Alanorum et Gothorum, ab Hispaniis ad Africam transiens, omnia ferro, flamma, rapinis, simul et Ariana impietate [Col. 0076D] foedavit. Sed beatus Augustinus Hipponensis episcopus, et omnium doctor eximius Ecclesiarum, ne civitatis suae ruinam videret, tertio obsidionis ejus mense migravit ad Dominum, V Kalendas Septembris; cum vixisset annis LXXVI, in clericatu autem vel in episcopatu annos ferme XL complesset. Quo tempore Vandali, capta Carthagine, Siciliam quoque deleverunt. Cujus captivitatis Paschasinus Lilybitanus antistes in epistola meminit, quam de ratione paschali papae Leoni scripsit.

Ad Scotos in Christum credentes ordinatus a Coelestino papa Palladius primus episcopus mittitur anno Theodosii VIII. Recedente a Britannia Romano exercitu, cognita, Scoti et Picti, reditus [Col. 0077A] denegatione, redeunt ipsi; et totam ab Aquilone insulam pro indigenis muro tenus capessunt. Nec mora, caesis, captis fugatisque custodibus muri et ipso interrupto, etiam intra illum crudelis praedo grassatur. Mittitur epistola lacrymis aerumnisque referta ad Romanae potestatis virum Aetium ter consulem, XXIII Theodosii principis anno, petens auxilium, nec impetrat. Interea fames dira ac famosissima profugos infestat. Qua coacti quidam hostibus dedere manus. Alii de montibus, speluncis ac saltibus strenue repugnabant, ac strages hostibus dabant. Revertuntur Scoti domum, post non multum tempus reversuri. Picti extremam insulae partem tum primum et deinceps inhabitaturi detinent. Famem praefatam magna frugum opulentia, [Col. 0077B] opulentiam luxuria et negligentia, negligentiam lues acerrima, et acrior mox hostium novorum, id est Anglorum, plaga secuta est. Quos illi unanimi consilio cum rege suo Wortigerno quasi defensores patriae ad se invitandos elegerunt; sed exceptos mox impugnatores atque expugnatores senserunt.

Sixtus Romae episcopus fecit basilicam Sanctae Mariae matris Domini, quae ab antiquis Liberii cognominabatur. Eudoxia, uxor Theodosii principis, a Jerosolymis remeavit, et beatissimi Stephani primi martyris reliquias, quae in basilica Sancti Laurentii positae venerantur, secum detulit. Bleda et Attila fratres, multarum gentium reges, Illyricum [Col. 0077C] Thraciamque depopulati sunt.

Marcianus et Valentinianus, annis VII. Gens Anglorum sive Saxonum, Britanniam tribus longis navibus advehitur. Quibus dum iter prosperatum domi fama referret, mittitur exercitus fortior qui, junctis prioribus, primo hostes quos patiebatur abigit; deinde in socios arma vertens, totam prope insulam ab orientali ejus usque ad occidentalem igni vel ense subigit; conficta occasione, quod pro se militantibus Britones minus sufficienter stipendia darent.

Joannes Baptista duobus monachis orientalibus, [Col. 0077D] qui ob orationem venerant Jerosolymam, caput suum juxta Herodis quondam regis habitaculum revelat; quod deinceps Emissam Phoeniciae perlatum, et digno honore cultum est.

Haeresis Pelagiana Britannorum fidem turbat. Qui a Gallicanis episcopis auxilium quaerentes, Germanum Autissiodorensis Ecclesiae episcopum, et Lupum Trecassium aeque apostolicae gratiae antistitem fidei defensores accipiunt. Insignes autem Domini athletae fidem verbo veritatis simul et miraculorum signis confirmant, sed et bellum Saxonum Pictorumque adversus Britones eo tempore junctis viribus susceptum divina virtute retundunt. Nam, cum Germanus ipse dux belli factus, non tubae clangore, sed clamore Alleluia, totius exercitus [Col. 0078A] voce ad sidera levato, hostes in fugam vertit immanes. Qui deinceps ad Ravennam perveniens, summa reverentia a Valentiniano et Placidia susceptus, migravit ad Christum. Cujus corpus honorifico agmine, comitantibus virtutum operibus, defertur Autissiodorum. Aetius patricius occidentalibus occidentalis reipublicae salus, et regi quondam Attilae terror, a Valentiniano occiditur, cum quo Hesperium regnum cecidit, neque hactenus relevari valuit.

Circa haec tempora regnum Francorum exordium sumit. Nam tempore Theodosii junioris filii Arcadii et Coelestini papae, Ferramundus, Sunnonis ducis filii Franci filius, Francorum regum primus, quinque annis regnavit. Quo defuncto, Clodio filius ejus [Col. 0078B] VII annis regnavit.

Tunc diabolus Judaeis in Creta in specie Moysi apparuit, eosque ad terram repromissionis pede sicco per mare perducere promisit; sicque plurimis necatis, reliqui ad Christi gratiam convertuntur.

Anno II Marciani et Valentiniani, Meroveus rex, postquam XIII annis regnavit, mortuus est. Post quem Childericus filius ejus per annos XXIII regno Francorum potitus est.

Leo annis XVII. Hic pro tomo Chalcedonensi per universum orbem singulis orthodoxorum episcopis singulas consonantesque misit epistolas, quid de eodem tomo sentirent rescribi sibi postulans. Quorum [Col. 0078C] adeo consonantia de vera Christi incarnatione suscepit omnium rescripta, ac si uno tempore, unoque dictante, fuissent universa conscripta. Theodorus episcopus civitatis, quae a Cyro rege Persarum condita Cyriae nomen habet, scribit de vera incarnatione Domini Salvatoris adversus Eutychem et Dioscorum Alexandriae episcopum, qui humanam in Christo carnem negant. Scripsit et Historiam Ecclesiasticam a fine librorum Eusebii usque ad suum tempus, id est usque ad imperium Leonis hujus, sub quo et mortuus est.

Victorius, jubente papa Hilario, scripsit Paschalem circulum 632 annorum.

Zenon annis XVII. Corpus Barnabae apostoli, et Evangelium Matthaei ejus stylo scriptum, ipso revelante, [Col. 0078D] reperitur. Odoacer, rex Gothorum, Romam obtinuit, quam ex eo tempore diutius eorum reges tenuere.

Mortuo Theodorico Triarii filio, alius Theodoricus cognomento Valamer Gothorum suscepit regnum qui utramque Macedoniam Thessaliamque depopulatus est, et plurima regiae civitatis loca igne succendens, Italiam quoque infestus occupavit. Hunericus rex Vandalorum Arianus, in Africa exsulatis diffugatisque plus quam 334 episcopis Catholicis, ecclesias eorum clausit, variisque plebem suppliciis affecit; et quidem innumeris manus abscindens, linguas praecidit, nec tamen loquelam Catholicae confessionis eripere potuit.

Britones, duce Ambrosio Aureliano, viro modesto, [Col. 0079A] qui solus forte Romanae gentis Saxonum caedi superfuerat, occisis in eadem parentibus purpura indutis, victricem eorum gentem provocantes ad praelium vincunt; et ex eo tempore nunc hi, nunc illi, palmam habuere, donec advena potentior tota per longum potiretur insula.

Anno quo Zenon imperare coepit, mortuo Childerico Clodoveus filius ejus in Gallia regnare coepit, annisque XIX fortiter agens regnavit.

Anastasius annis XXVIII. Transamundus rex Vandalorum ecclesias catholicas clausit, et CCXX episcopos exsilio Sardiniam misit. Symmachus papa inter multa ecclesiarum opera, quae vel a fundamentis creavit, vel prisca renovavit, ad Beatum Petrum et Paulum et Sanctum Laurentium, pauperibus [Col. 0079B] habitacula construxit, et omni anno per Africam vel Sardiniam episcopis, qui in exsilio erant, pecunias et vestes ministrabat. Anastasius, quia haeresi favens Eutychetis Catholicos insecutus est, divino fulmine periit.

Clodoveus rex Francorum XV anno regni sui, cum tribus nobilium millibus a beato Remigio Remorum archiepiscopo baptizatus est. Deinde post IV ⁜ (15) annos obiit, et Theodericus filius ejus ei successit. Quo defuncto, Clotarius frater ejus per annos LI in Gallia regnavit. Tunc Gildardus et Flavius in sede Rothomagensi floruerunt; et Mamertus Viennensis [Col. 0079C] pro multimoda peste, qua populus angebatur, litanias, id est rogationes, ante Ascensionem Domini solemnes instituit.

Justinus senior annis VIII. Joannes papa Constantinopolim veniens, ad portam quae vocatur Aurea, turbis ei occurrentibus, in conspectu omnium roganti caeco lumen reddidit. Qui dum rediens Ravennam venisset, Theodericus eum cum comitibus carceris afflictione peremit; invidia ductus, quia Catholicae pietatis defensor Justinus eum honorifice suscepisset. Eodem anno Symmachum patricium Ravennae occidit, et ipse anno sequente ibidem subita morte periit, eique in regno Athalaricus nepos ejus successit. Hildericus Vandalorum rex episcopos ab exsilio reverti, et ecclesias instaurare praecepit, [Col. 0079D] post annos LXXIV haereticae profanationis. Benedictus abbas virtutum gloria claruit, quas beatus papa Gregorius in libro Dialogorum scripsit.

Justinianus Justini ex sorore nepos annis XXXVIII. Belisiarius patricius a Justiniano in Africam missus gentem Vandalorum delevit. Carthago quoque anno excessionis suae XCVI recepta est, pulsis devictisque Vandalis, et Gelismero rege eorum capto, et Constantinopolim misso. Corpus sancti Antonii monachi divina revelatione repertum Alexandriam defertur et in ecclesia Beati Joannis Baptistae humatur. Dionysius Parvus paschales scribit Circulos, incipiens ab anno Dominicae Incarnationis. Tunc orbi [Col. 0080A] codex Justiniani promulgatus est. Victor quoque Capuanus episcopus librum de Pascha scribens, Victorii arguit errores.

Clotarius rex grandaevus mortuus est, et regnum Francorum in tetrarchias divisum est. Parisius enim cessit Cariberto, Aurelianis Guntranno, Suessionis Hilperico et Mettis Sigiberto. Denique XXXVI anno imperii Justiniani, Sigibertus rex fraude Hilperici fratris sui, cum quo bellum inierat, occisus est, et Childebertus filius ejus adhuc puerulus, cum Brunichilde matre sua, regnum patris ad regendum suscepit, et XXV annis regnavit.

Justinus minor annis XI. Narses patricius Totilam regem Gothorum in Italia superavit et occidit. [Col. 0080B] Qui deinde per invidiam Romanorum, pro quibus multa contra Gothos laboraverat, accusatus apud Justinum et conjugem ejus Sophiam quod servitio premeret Italiam, secessit Neapolim Campaniae, et scripsit genti Langobardorum ut venirent et possiderent Italiam. Joannes papa ecclesiam apostolorum Philippi et Jacobi, quam praedecessor ejus Pelagius coeperat, fecit et dedicavit. Tunc bellicosus Albuinus, Audonis Langobardorum regis filius, de Pannonia in Italiam venit, eamque, permittente Narsete patricio, cum Guinilis suis obtinuit.

Tiberius Constantinus annis VII. Gregorius tunc apocrisiarius in Constantinopolim, post Romanus episcopus, libros expositionis in Job condit, et Euticium ejusdem urbis episcopum in fide nostrae resurrectionis [Col. 0080C] errasse, Tiberio praesente convicit; ita ut ipse Augustus librum ejus, quem de resurrectione scripsit, suis quoque catholicis allegationibus destruens, deliberaret flammis cremari debuisse. Docebat enim idem Euticius corpus nostrum in illa resurrectionis gloria impalpabile, et ventis aereque subtilius esse futurum; contra illud Dominicum: Palpate, et videte quia spiritus carnem et ossa non habet, sicut me videtis habere (Luc. XXIV, 39) . Gens Langobardorum, comitante fame et mortalitate, omnem invadit Italiam, ipsamque Romanam vastatrix obsidet urbem. Quibus tunc rex praeerat Albuinus.

Mauricius annis XXI. Herminegeldus Liuvigildiguissi Gothorum regis filius, ob fidei Catholicae confessionem [Col. 0080D] inexpugnabilem, a patre Ariano regni privatus infulis, et in carcerem ac vincula projectus, ad extremum nocte secunda Dominicae resurrectionis securi in capite percussus, regnum coeleste pro terreno rex et martyr intravit. Cujus frater Recharedus, mox ut regnum post patrem accepit, omnem Gothorum, cui praeerat, gentem, instante Leandro Hispalitano episcopo, qui et Herminegeldum docuerat, catholicam convertit ad fidem. Mauricius filiam Tiberii Constantini conjugem habuit, et primus Graecorum fasces Romanorum gessit. Gregorius, Romanae Ecclesiae pontifex et doctor eximius, anno Mauricii imperii XIII, indictione XIII. [Col. 0081A] synodum episcoporum XXIII ad corpus beati Petri apostoli congregans, de necessariis Ecclesiae decernit. Idem, missis Britanniam Augustino, Mellito, Joanne, aliisque pluribus cum eis monachis timentibus Deum, ad Christum Anglos convertit. Et quidem Edilbertus mox ad Christi gratiam conversus cum gente Cantuariorum, cui praeerat, proximisque provinciis, etiam episcopum doctoremque suum Augustinum, sed et caeteros sacros antistites episcopali sede donabat. Porro gentes Anglorum ab aquilone Humbri fluminis, sub regibus Elle et Edilfrido sitae, necdum verbum vitae audierant. Gregorius XVIII anno Mauricii IV, scribens Augustino, Lundoniae quoque et Eburaci episcopis, accepto a sede apostolica pallio, metropolitanos esse debere [Col. 0081B] decernit; et post IV annos obiit.

Focas annis VIII. Hic, rogante papa Bonifacio, statuit sedem Romanae et apostolicae Ecclesiae caput esse omnium Ecclesiarum, quia Ecclesia Constantinopolitana primam se scribebat omnium Ecclesiarum. Idem, alio papa Bonifacio petente, jussit in veteri fano, quod Pantheon vocabatur, ablatis idololatriae sordibus, ecclesiam Beatae semper Virginis Mariae et Omnium Martyrum fieri; ut ubi quondam omnium non deorum, sed daemoniorum cultus agebatur, ibi deinceps omnium fieret memoria sanctorum.

Persae adversus rempublicam gravissima bella gerentes, multas Romanorum provincias, et ipsam [Col. 0081C] Jerosolymam auferunt; et destruentes ecclesias, sancta quaeque profanantes, inter ornamenta locorum vel sanctorum, vel communium, quae abstulerunt, etiam vexillum Dominicae crucis abducunt.

Heraclius annis XXXI. Anastasius Persa monachus nobile pro Christo martyrium patitur. Qui natus in Perside magicas a patre puer artes discebat; sed ubi a captivis Christianis Christi nomen acceperat, in eum mox animo toto conversus, relicta Perside, Chalcedoniam Hierapolimque, Christum quaerens, ac deinde Jerosolymam petit; ubi accepta baptismatis gratia, quarto ab eadem urbe milliario monasterium abbatis Anastasii intravit, ubi septem annis regulariter vivens, dum Caesaream Palaestinae orationis gratia venisset, captus a Persis, et multa [Col. 0081D] diu verbera inter carceres et vincula, Marzabana judice, perpessus, tandem ad Chosroem regem eorum Persidem mittitur: a quo per intervalla temporum tertio verberatus, ad extremum una suspensus manu per tres horas diei, sic decollatus cum aliis LXX martyrium complevit. Mox tunica ejus indutus quidam daemoniacus curatus est. Interea superveniens cum exercitu Heraclius princeps, Persis cum rege Chosroe superatis, Christianos, qui captivati erant, gaudentes reduxit, et sanctae crucis lignum Jerosolymis reportavit. Reliquiae beati martyris Anastasii primo monasterium suum, deinde Romam advectae, venerantur in monasterio Beati Pauli apostoli, quod dicitur ad Aquas Salvias.

Anno regni Heraclii XVI, indictione XV, Eduinus [Col. 0082A] excellentissimus rex Anglorum in Britannia transhumbranae gentis ab aquilone, Paulino episcopo, quem de Cantia venerabilis Justus archiepiscopus miserat, praedicante verbum salutis cum sua gente suscepit, anno quidem regni sui XI, adventus autem Anglorum in Britanniam plus minus anno CLXXX, eique Paulino sedem episcopatus Eburaci donavit. Cui profecto regi in auspicium venturae fidei et regni coelestis, potestas quoque terreni creverat regni, ita ut universos Britanniae fines, quod nemo Anglorum ante eum, qua vel ipsorum, vel Britonum gentes habitabant, sub ditione acciperet.

Eo tempore exortum apud Scotos in observatione Paschae errorem Honorius papa per epistolam redarguit. Sed et Joannes, qui successori ejus Severino [Col. 0082B] successit, cum adhuc esset electus in pontificatum, pro eodem Pascha eis simul, et pro Pelagiana haeresi, quae apud eos reviviscebat, scripsit.

In Gallia Theodeberto et Theoderico regibus defunctis, Lotharius magnus Hilperici filius floruit, et monarchiam Franciae solus obtinuit. Quo defuncto, Dagobertus filius ejus ei successit, et XII annis regnum strenue gubernavit. Deinde Clodoveus filius ejus XXVI annis regnavit, moriensque diadema tribus filiis suis, Lothario, Theoderico et Hilderico, reliquit. Temporibus horum regum in Francia viri sancti virtutibus et signis claruerunt, Romanus et Audoenus, Ansbertus et Eligius, Ebrulfus et Launomarus, Maurus et Colombanus, Philibertus et Guandregisilus, [Col. 0082C] aliique plures fide et praedicatione pollentes, sanctitate et prodigiis coruscantes.

Heracleonas cum matre sua Martina annis II. Cyrus Alexandriae, Sergius et Pyrrhus regiae urbis episcopi, Acephalorum haeresim instaurantes unam operationem in Christo divinitatis et humanitatis, unam voluntatem dogmatizant. E quibus Pyrrhus his temporibus, id est sub Theodoro papa, Romam veniens ex Africa, ficta, ut post apparuit, poenitentia obtulit eidem papae, praesente cuncto clero et populo, libellum cum sua subscriptione, in quo condemnarentur omnia quae a se vel a praedecessoribus suis scripta vel acta sunt adversus Catholicam fidem. Unde benigne susceptus est ab eo quasi regiae pontifex civitatis. Sed, quia reversus domum, repetiit [Col. 0082D] errorem domesticum, memoratus papa Theodorus, advocatis cunctis sacerdotibus et clero in ecclesiam Beati Petri apostolorum principis, condemnavit eum sub vinculo anathematis.

Constantinus frater Heraclii mensibus VI. Pyrrhi successor Paulus, non tantum vesana doctrina, sicut praedecessores ejus, sed aperta persecutione Catholicos cruciat, apocrisiarios sanctae Romanae Ecclesiae, qui ad ejus correctionem missi fuerant, partim carceribus, partim exsiliis, partim verberibus afficiens. Sed et altare eorum in domo Placidiae sacratum in venerabili oraculo subvertens diripuit, prohibens eos ibidem missas celebrare. Unde et ipse, sicut praedecessores illius, ab apostolica sede justa depositionis ultione damnatus est.

[Col. 0083A] Constantinus filius Constantini annis XXVIII. Hic deceptus a Paulo, sicut Heraclius avus ejus a Sergio, ejusdem regiae civitatis episcopo, exposuit Typum adversus catholicam fidem; nec unam, nec duas voluntates, aut operationes in Christo definiens esse confitendas, quasi nihil velle, vel operari, credendus sit Christus. Unde Martinus papa, congregata Romae synodo centum quinque coepiscoporum, damnavit sub anathemate praefatos Cyrum, Sergium, et Pyrrhum et Paulum haereticos. Missus ergo post haec ab imperatore Theodorus exarchus, tulit Martinum papam de ecclesia Constantiniana, perduxitque Constantinopolim. Qui post haec relegatus Chersonam, ibidem vitam finivit, multis in eodem loco virtutum signis usque hodie refulgens. [Col. 0083B] Facta est autem praefata synodus anno imperii Constantini nono, mense Octobrio, indictione VIII.

Constantinus princeps, Vitaliano papa nuper ordinato, misit beato Petro apostolo Evangelia aurea, gemmis albis mirae magnitudinis in circuitu ornata. Ipse post aliquot annos, id est per indictionem VI, veniens Romam, obtulit super altare ipsius pallium auro textile, toto cum cereis exercitu ecclesiam intrante. Sequente anno, facta est eclipsis solis quasi decima hora diei, V Nonas Maii. Theodorus archiepiscopus et Adrianus abbas, vir aeque doctissimus, a Vitaliano missi Britanniam, plurimas Ecclesias Anglorum doctrinae ecclesiasticae fruge fecundarunt. Constantinus post plurimas et inauditas [Col. 0083C] depraedationes provinciis factas, occisus in balneo periit indictione XII, nec longo post tempore etiam Vitalianus papa coelestia regna petiit.

Constantinus, frater Constantini superioris regis, annis XVII. Sarraceni Siciliam invadunt, et praeda nimia secum ablata, mox Alexandriam redeunt.

Agatho papa ex rogatu Constantini, Heraclii et Tiberii, principum piissimorum, misit in regiam urbem legatos suos, in quibus erat Joannes Romanae Ecclesiae tunc diaconus, non longe post episcopus, pro adunatione facienda sanctarum Dei Ecclesiarum. [Col. 0083D] Qui benignissime suscepti a reverendissimo fidei Catholicae defensore Constantino, jussi sunt, remissis disputationibus philosophicis, pacifico colloquio de fide vera perquirere; datis eis de bibliotheca Constantinopolitana cunctis antiquorum Patrum, quos petebant, libellis. Adfuerunt autem et episcopi CL, praesidente Georgio patriarcha regiae urbis, et Antiochiae Machario. Et convicti sunt, qui unam voluntatem et operationem astruebant in Christo, falsasse Patrum catholicorum dicta perplurima. Finito autem conflictu, Georgius correctus est; Macharius vero cum suis sequacibus, simul et praecessoribus, Cyro, Sergio, Honorio, Pyrrho, Paulo et Petro anathematizatus; et in locum ejus Theophanius abbas de Sicilia Antiochiae episcopus [Col. 0084A] factus. Tantaque gratia legatos Catholicae pacis comitata est, ut Joannes Portuensis episcopus, qui erat unus ex ipsis, Dominica octavarum Paschae missas publicas in ecclesia Sanctae Sophiae coram principe et patriarcha Latine celebraret.

Haec est sexta synodus universalis Constantinopoli celebrata, et Graeco sermone conscripta, temporibus papae Agathonis, exsequente ac residente piissimo principe Constantino intra palatium suum, simulque legatis apostolicae sedis, et episcopis CL residentibus.

Prima enim universalis synodus in Nicaea congregata est contra Arium, trecentorum decem et octo Patrum, temporibus Julii papae, sub Constantino principe; secunda in Constantinopoli, centum quinquaginta [Col. 0084B] Patrum, contra Macedonium et Eudoxium, temporibus Damasi papae et Gratiani principis, quando Nectarius eidem urbi est ordinatus episcopus; tertia in Epheso, ducentorum Patrum, contra Nestorium Augustae urbis episcopum, sub Theodosio magno principe et Coelestino papa; quarta in Chalcedone, Patrum sexcentorum triginta, sub Leone papa, temporibus Marciani principis, contra Eutychem nefandissimorum praesulem monachorum; quinta item in Constantinopoli, temporibus Vigilii papae, sub Justiniano principe, contra Theodorum et omnes haereticos; sexta haec, de qua in praesenti diximus.

Sancta et perpetua virgo Christi Edilthrida filia Annae regis Anglorum, et primo alteri viro permagnifico, [Col. 0084C] nomine Tondbert, principi australium Girviorum, et post Egfrido regi Nordanhymbrorum conjux data; postquam XII annos torum incorrupta servavit maritalem, post reginam sumpto velamine sacra virgo, sanctimonialis efficitur; nec mora etiam virginum mater et nutrix pia sanctarum, accepto in construendum monasterium loco, quem Elige vocant. Cujus merita vivacia testatur etiam caro mortua, quae post decem et sex annos sepulturae, cum veste qua involuta est, incorrupta reperitur.

Justinianus minor, filius Constantini, annis X. Hic constituit pacem cum Sarracenis decennio terra marique. Sed et provincia Africa subjugata est [Col. 0084D] Romano imperio, quae fuerat tenta a Sarracenis; ipsa quoque Carthagine ab eis capta et destructa. Hic beatae memoriae pontificem Romanae Ecclesiae Sergium, quia erraticae suae synodo, quam Constantinopoli fecerat, favere et subscribere noluisset, misso Zacharia protospatario suo, jussit Constantinopolim deportari. Sed praevenit militia Ravennatis urbis, vicinarumque partium, jussa principis nefanda, et eumdem Zachariam contumeliis et injuriis ab urbe Roma repulit.

Quarto anno Justiniani, in Francia Pippinus primus major domus regiae efficitur. Sergius papa ordinavit venerabilem virum Guillebrordum cognomento Clementem, Fresionum genti episcopum; qui natione Anglicus de Britannia peregrinatus est, et [Col. 0085A] inter barbaros innumera quotidie diabolo detrimenta, et Christianae fidei facit augmenta. Justinianus ob culpam perfidiae regni gloria privatus, exsul in Pontum secedit; eumque Cyrus abbas aluit.

Leo annis III. Papa Sergius in sacrario Beati Petri apostoli capsam argenteam, quae in angulo obscurissimo diu jacuerat, et in eo crucem diversis ac pretiosis lapidibus adornatam, Domino revelante, reperit. De qua tractis quatuor petallis, quibus gemmae inclusae erant mirae magnitudinis, portionem ligni salutiferi Dominicae crucis interius repositam inspexit. Quae ex tempore illo annis omnibus in basilica Salvatoris, quae appellatur Constantiniana, die exaltationis ejus ab omni populo osculatur [Col. 0085B] atque adoratur.

In Britannia reverendissimus Ecclesiae Lindisfarnensis ex anachoreta antistes Cuthbertus totam ab infantia usque ad senium vitam miraculorum signis inclytam duxit. Cujus dum XI annis corpus esset humatum, incorruptum post haec, quasi eadem hora defuncti, simul cum veste, qua tegebatur, inventum est. Ceduval rex occidentalium Saxonum Inae regnum sponte reliquit, et Romam perveniens, a Sergio papa Sabbato Paschae baptizatus est; et in albis adhuc positus, languore correptus, XII Kalendas Maii obiit. Jubente papa, qui eum in baptismo Petrum nominaverat, in ecclesia Sancti Apostoli sepultus est, et epitaphium in ejus monumento sic [Col. 0085C] exaratum est:

Tiberius annis VII. Synodus Aquileiae facta, ob imperitiam fidei, quintum universale concilium suscipere diffidit, donec salutaribus beati papae monitis instructa, et ipsa huic cum caeteris Christi Ecclesiis annuere consentit. Gisulfus, dux gentis Langobardorum Beneventi, Campaniam igne, gladio et captivitate vastavit. Cumque non esset qui ejus impetui resisteret, Joannes papa, qui Sergio successerat, missis ad eum sacerdotibus ac donariis perplurimis, universos captivos redemit, et hostes domum redire fecit. Cui successit alius Joannes, qui inter multa operum illustrium, fecit oratorium sanctae Dei Genitrici, opere pulcherrimo, intra ecclesiam Beati Petri apostolorum principis. Hereberectus, rex Langobardorum, [Col. 0086A] multas curtes et patrimonia Alpium Cottiarum, quae quondam ad jus apostolicae sedis pertinebant, sed a Langobardis multo tempore ablata fuerant, ejusdem sedis juri restituit, et hanc donationem aureis scriptam litteris Romam direxit.

Justinianus secundo cum Tiberio filio, annis VI. Hic auxilio Terbelli Bulgarorum regis regnum recipiens, occidit eos qui se expulerant patricios, et Leonem, qui locum ejus usurpaverat, et successorem ejus Tiberium, qui eum de regno ejectum toto quo ipse regnabat tempore in eadem civitate in custodia tenuerat. Callinichum vero patriarcham erutis oculis Romam misit, et episcopatum Cyro, qui erat abbas in Ponto, eumque alebat exsulem, dedit. Hic Constantinum papam ad se venire jubens, [Col. 0086B] honorifice suscepit ac remisit; ita ut eum die Dominica missas sibi facere jubens, communionem de manu ejus acceperit. Quem, prostratus in terra, pro suis peccatis intercedere rogavit, et cunctae Ecclesiae privilegia renovavit. Qui cum exercitum mitteret in Pontum, papa multum prohibente, ad comprehendendum Philippicum, quem ibi relegaverat; conversus omnis exercitus ad partem Philippici, fecit eum imperatorem. Reversusque cum eo Constantinopolim, pugnavit contra Justinianum ad duodecimum ab urbe milliarium; et victo atque occiso Justiniano, regnum suscepit Philippicus.

Philippicus anno uno et mensibus sex. Hic Cyrum de pontificatu ejecit, eumque ad gubernandum abbatis jure monasterium suum, Pontum redire praecepit. [Col. 0086C] Idem Constantino papae litteras pravi dogmatis misit, quas ille cum apostolicae sedis consilio respuit; et hujus rei causa picturas in porticu Sancti Petri fecit, quae acta sex sanctarum synodorum universalium continerent. Nam et hujusmodi picturas, cum haberentur in urbe regia, Philippicus jusserat auferri. Statuitque populus Romanus ne nomen haeretici imperatoris in chartas aut figuram solidi susciperent. Unde nec ejus effigies in ecclesia introducta est, nec nomen ad missarum solemnia prolatum est.

Anastasius annis III. Hic Philippicum captum oculis privavit, nec occidit. Idem litteras Constantino papae Romam per Scholasticum patricium et [Col. 0086D] exarchum Italiae direxit, quibus se fautorem catholicae fidei sanctique sexti concilii praedicatorem esse docuit. Liudprandus rex Langobardorum donationem patrimonii Alpium Cottiarum, quam Aripertus fecerat, et ille repetierat, admonitione venerabilis papae Gregorii confirmavit. Wulfrannus Senonensis archiepiscopus et Fontinellensis monachus floruit, et verbum Domini Fresionibus praedicans, multa miracula fecit. Ecberectus vir sanctus de gente Anglorum, et sacerdotium monachica vita etiam pro coelesti patria peregrinus exornans, primas Scoticae gentis provincias ad canonicam paschalis temporis observantiam, a qua diutius oberraverant, pia praedicatione convertit anno ab Incarnatione Domini 717.

[Col. 0087A] Theodosius anno I. Hic electus in imperatorem, Anastasium apud Nicaeam civitatem gravi praelio vicit; datoque sibi sacramento, clericum fieri ac presbyterum ordinari fecit. Ipse vero, ut regnum accepit, cum esset Catholicus, mox in regia urbe imaginem illam venerandam, in qua sex sanctae synodi erant depictae, et a Philippico fuerat dejecta, pristino in loco erexit. Tiberis fluvius alveum suum egressus multa Romanae fecit exitia civitati; ita ut in via lata ad unam et semis staturam accresceret, atque a porta Sancti Petri usque ad pontem Milvium aquae descendentes se conjungerent. Mansit autem diebus VII donec agentibus crebras litanias civibus, octavo demum die revertitur. His temporibus multi Anglorum gentis nobiles et ignobiles, [Col. 0087B] viri et feminae, duces et privati, divini amoris instinctu, de Britannia Romam venire consueverant.

Leo annis IX regnavit. Cujus anno III Carolus Martellus Pippini filius major domus regiae fit, annoque sequenti Ragenfredum tyrannum Vinciaci bello vicit, quo victo Andegavim obtinuit. Sarraceni cum immenso exercitu Constantinopolim convenientes, triennio civitatem obsident, donec civibus multa instantia ad Dominum clamantibus, plurimi eorum fame, frigore, pestilentiaque perirent, ac sic pertaesi obsidionis abscederent. Regressi Bulgarorum gentem, quae super Danubium est, bello aggrediuntur, et ab hac quoque victi refugiunt, ac naves [Col. 0087C] suas repetunt. Quibus, cum altum peterent, ingruente subita tempestate plurimi etiam mersi, sive confractis per littora navibus sunt necati. Liuthprandus rex audiens quod Sarraceni, depopulata Sardinia, etiam loca foedarent illa, ubi ossa sancti Augustini episcopi propter vastationem barbarorum olim translata, et honorifice fuerant condita, misit, et dato magno pretio accepit, eaque in Ticinis transtulit, ibique cum honore tanto Patri debito condidit.

Hucusque chronographiam Anglici Bedae secutus sum, qui scripsit usque ad 734 ab Incarnatione Domini annum. Ipse nimirum Beda presbyter et Paulus Cassiniensis, religione monachi, eruditione magna imbuti, inter caetera bona studia historiam [Col. 0087D] suae gentis quinque libris ediderunt, et luculenter prompserunt; unde Guinili et Angli processerint et qualiter Italiam Langobardi, atque Britanniam Angli sibi subegerint.

Amodo aliorum documenta Patrum laboriose perscrutari cogor, et descriptionem temporum usque ad nostra prosequi tempora molior, quae multis variisque calamitatibus modo tetra sunt; dum duo praesules de Romano pontificatu jam per sex annos ambitiose contenderunt, et post mortem Henrici regis Anglorum, de regno ejus Stephanus nepos, et Joffredus gener, ad multorum detrimenta, minis et armis inimicitias exercuerunt.

[Col. 0088A] Constantinus Leonis filius annis LVIII regnavit. Hugo Rothomagensis archiepiscopus floruit, et episcopatibus Parisiensi et Bajocensi, abbatiis etiam Gemmeticensi et Fontinellensi praefuit. Carlomagnus et Pippinus majoratum domus adipiscuntur, et Remigius frater eorum, ejecto Ragenfredo, archiepiscopus Rothomagensis efficitur. Constantinus et Habdallas Amiras rex Sarracenorum pariter in orthodoxos saeviunt. Constantinus concilium CCCXXX episcoporum Constantinopoli congregavit.

Anno ab Incarnatione Domini 754, Stephanus papa malignitate Haistulfi Langobardorum regis fatigatus, in Galliam confugit, a Francis honorifice susceptus Parisiis aegrotavit, et convalescens apud Sanctum Dionysium altare dedicavit. Pippinum, et filios [Col. 0088B] ejus, Carolum et Carlomannum reges consecravit, eisque defensionem totius sanctae Ecclesiae contra cunctos hostes ejus commendavit.

Pippinus, Francorum rex, postquam XVI annis strenue regnavit, VIII Kalendas Octobris moriens, Carolo filio suo regnum reliquit. Carolus autem Magnus XLVII annis regnavit, et multa praedicabilia tam in ecclesiasticis rebus quam in saecularibus perpetravit. Hujus virtutes ante Dominum et homines magnae fuerunt, et multorum ora ipsius acta cum admiratione referunt, avidisque auditoribus cum favore summo concinunt. Ipse enim cum nobili Gallorum exercitu Romam perrexit, et inde remeans Desiderium regem Langobardorum cepit. [Col. 0088C] Papiam, aliasque civitates Italiae sibi subjugavit, Pampeloniam destruxit, Caesaraugustam bellica manu obtinuit; Saxones et Hispanos atque Sarracenos bellis protrivit, ethnicasque vires Christianae virtutis terrore humiliavit, et vexillum crucis in nomine Christi sublimavit.

Leo Constantini filius V annis. Iterum Carolus Romam vadit, deinde Capuam et Apuliam bellica vi penetravit.

Constantinus, cum Irene matre sua, XVII annis. Tunc Constantinopoli quidam lapideam arcam invenit, et in eam virum jacentem cum hac scriptura:

Christus nascetur ex Maria Virgine, et credo in eum. Sub Constantino et Irene imperatoribus, o sol, [Col. 0088D] iterum me videbis.

Carolus ad fines Bajoariae per Alemanniam venit, et tertio anno Bajoariam obtinuit. Deinde in Sclavos, qui Vulti dicuntur, vadit, annoque sequenti Hungariam vastavit.

His temporibus Adrianus et Leo per annos XLVIII apostolicae sedi praefuerunt, admodum bonis operibus in praesulatu fulserunt, et Ecclesiae Dei profuerunt. Tunc Constantinus et Leo, aliusque Constantinus, ut dictum est, imperaverunt. A tempore enim Constantini Magni Helenae filii, qui Constantinopolim condidit, usque ad tempus Constantini Irenae filii, Constantinopolitanus imperator Romanum imperium rexit; et Illyrico Italiaeque, multisque aliis nationibus et linguis praefuit. Sed quia plures [Col. 0089A] ex ipsis imperatoribus haeretici fuerunt, nec legitimo ritu a populo ad imperium eligente assumpti sunt, sed crudeli dominorum, sive consanguineorum interfectione suorum augustale stemma nequiter subripuerunt, nec apte mediam partem tam latae dominationis contra barbaros undique insurgentes defendere potuerunt; Leo papa, et conventus senatorum, populique Romani, convenerunt, et de statu reipublicae salubriter tractaverunt; jugumque Constantinopolitani principis a suo collo communi consilio abjecerunt, strenuumque regem Francorum Carolum, qui jam multa probitate illis patrocinatus fuerat, elegerunt, et Romano imponere fastigio decreverunt.

Quinto itaque Leonis papae anno, qui ab Incarnatione [Col. 0089B] Domini 808 annus est, Carolus Magnus rex, imperator LXXXIII ab Augusto factus est, et a Romanis Augustus appellatus est. Illos autem, qui Leonem papam, a quo consecratus fuerat, dehonestaverant, morte damnavit; sed precibus papae morte indulta, exsilio retrusit. Circa id tempus terraemotus magnus factus est, qui pene totam Italiam concussit, et tectum beati Pauli apostoli, cum suis trabibus, magna ex parte dejecit.

Nicephorus, frater Irenae, sex annis regnavit. Hic pacem cum Carolo fecit. Aaron quoque rex Persarum legatos, et amicitiae munera Carolo direxit.

Michael, gener Nicephori, III annis regnavit et Carolo imperatori legatos pacis misit.

[Col. 0089C] Leo filius Bardae VI annis regnavit. Carolus Magnus Aquisgrani obiit, et Ludovicus Pius ex Hildiarde filia Guitichingis Saxonum regis filius ejus successit, et XXVII annis strenue imperavit; cujus tempore turbo tribulationum super terrigenas admodum furuit. Paschalis, papa centesimus a Petro, Ludovicum Pium Romae in die Paschae coronavit.

Theophilus XI annis. Lotharius contra Ludovicum patrem suum rebellavit, et multiplicata perfidorum potentia terram turbavit. Tunc Normanni Britanniam, aliasque terras vastaverunt et corpora sanctorum Samsonis et Philiberti, aliorumque multorum, pro timore paganorum translata sunt.

Michael Theophili filius XXVII annis. Secundo [Col. 0089D] imperii ejus anno Ludovicus imperator XII Kalendas Julii obiit et a fratre suo Drogone archiepiscopo Mediomatricum sepultus est. Deinde tertio anno, qui ab Incarnatione Domini 842 annus est, Fontaneticum bellum inter tres filios ejus, Ludovicum, Lotharium et Carolum Calvum prope Autissiodorum factum est, in quo Christianus populus VI Kalendas Julii mutua caede utrinque prostratus est. Tandem sors victoriae Carolo cessit. Eodem anno Normanni Rothomagum vastaverunt, et monasterium Sancti Audoeni praesulis Idus Maii succenderunt.

Basilius occiso Michaele domino suo XX annis regnavit. Fames valida et mortalitas hominum atque pestis animalium in mundo passim saevit.

Ludovico rege defuncto, Rollo cum suis XV Kalendas [Col. 0090A] Decembris Neustriam penetravit. Anno ab Incarnatione Domini 876 Normanniam ingressus est, et XXXVII annis in Gallos praeliatus est donec a Francone archiepiscopo baptizatus est.

Leo et Alexander filii Basilii XXII annis. Carolo imperatore defuncto, Arnulfus rex imperator efficitur, et X annis imperio potitur.

Anno ab Incarnatione Domini 900, indictione III, Zendebaldus rex filium Arnulfi occidit.

Tunc Rollo Carnutum obsedit. Sed Gualtelmus ejusdem urbis episcopus, vir religiosus, tunicam sanctae Dei genitricis Mariae in manibus ferens, exivit, divinitusque adjutus hostes fugavit et civitatem liberavit. Richardum enim Burgundiae ducem, et Ebalum Pictavensium comitem ad auxilium sui [Col. 0090B] provocaverat; et fugatis hostibus triumphante Deo, Christiana plebs tripudiat.

Alexander uno regnavit anno. Huni Saxoniam et Thuringiam vastaverunt. Constantinus Porphyrogenitus, Leonis filius, cum Zoe matre sua, IV annis. Tertio anno Ludovicus Arnulfi filius obiit, et Conradus Conradi filius in regem elevatur, et VII annis regnavit.

Romanus Armeniacus cum praedicto Constantino, XXVI annis.

Tunc Rollo Christianus factus est, et cum Carolo rege Francorum, accepta in conjugio Gisla filia ejus, pacificatus est. Henrico imperante, Carolus rex in carcere comitis Herberti Parronae obiit, et [Col. 0090C] ingens dissensio Francos turbavit. Tandem post quinque annos Ludovicus rex Caroli filius Gerbergam, Henrici Teutonum regis filiam, uxorem duxit.

Constantinus cum Romano puero filio suo, annis XV. Tunc Otto, filius Henrici, regnare coepit, et XXXVI annis regnavit, et sororem Edelstani regis Anglorum conjugem habuit. Tunc Guillemus Longa-Spatha Rithulfum Ebroicensem, in loco qui Pratum belli dicitur, vicit; et Arnulfus Flandriae satrapa ipsum post VIII annos, XVI Kalendas Januarii, Guillelmum occidit. Guillelmo autem Richardus vetus filius ejus in ducatu successit, et LIV annis principatum strenue tenuit, et laudabilia opera perpetravit.

[Col. 0090D] Stephanus et Constantinus filii Romani patrem suum de solio regni deponunt. Sed Constantinus ambos similiter deponit, et ipse cum Romano filio suo annis XVI regnavit.

Edgaro Edmundi filio Anglis imperante, et cultoribus Dei benigniter adminiculante, atque in omnibus quae ad aedificationem Ecclesiae pertinent, magistris fideliter obtemperante, Dunstanus Dorobernensis archiepiscopus et Oswaldus Eboracensis ac Adelwoldus Guintoniensis sanctitate et doctrina claruerunt, et commissas sibi plebes sollicite salubriterque rexerunt. Religionis institutionem totis nisibus amplexantes feliciter viguerunt, et XXVI abbatias monachorum vel sanctimonialium in Anglia construxerunt. Danica quippe clades, quae [Col. 0091A] ante aliquot annos beatum Eadmundum regem Est-Anglorum martyrizaverat, super universum etiam gregem Christi pene per totam Britanniae insulam admodum debacchata fuerat; et sacris aedibus destructis, Dominicas oves lupino more laniaverat, seu disperserat.

Nicephorus imperator, X annis. Turbationes in mundo nimiae saevierunt, avidique proceres cum subjectis exercitibus contra pares in bello consurrexerunt.

Joannes, occiso Nicephoro, per uxorem ejus regnavit, cujus neptis Theophanu Ottoni imperatori nupsit. Quinto imperii ejus anno Otto minor obiit, et Otto filius ejus post eum XVIII annis regnavit. Tunc Hugo Magnus aliique proceres Francorum contra [Col. 0091B] Ludovicum regem rebellaverunt. Praefatus quippe dux vestigia Rodberti patris sui secutus est, qui contra Carolum Simplicem rebellavit, et in regem unctus est. Porro Carolus rex, ut se a perjuro duce contemptum perspexit, nondum anno expleto, copiis undique contractis in desertorem surrexit, ipsumque Suessionis pugnando vicit et interfecit.

Mense Maio, feria VI, sanguis super operarios pluit. Eodem anno, mense Septembri, Ludovicus rex post multas tribulationes mortuus est, et Remis in basilica Sancti Remigii supultus est. Lotharius [Col. 0091C] autem filius ejus Remis in regem unctus est, et VII annis strenue regno potitus est. Tunc Hugo Magnus Aurelianensis dux Francorum, cunctis proceribus sublimior divitiis et potentia viguit. Hic filiam Ottonis imperatoris conjugem habuit, quae tres ei filios peperit, Hugonem, et Ottonem, et Henricum, et filiam nomine Emmam, quae Richardo seniori Normannorum duci nupsit, sed sine liberis obiit.

Secundo anno Lotharii regis, mense Augusto, Hugo Magnus Pictavis civitatem obsedit. Sed Dominus, meritis sancti Hilarii praesulis et patroni ejusdem urbis, terribiliter intonuit. Vehemens autem turbo papilionem ducis disrupit, ipsumque cum exercitu suo stupor nimis invasit, et statim ab [Col. 0091D] urbis obsidione fugavit. Eodem anno Gislebertus Burgundiae dux mortuus est, et Otto filius Hugonis gener ejus ducatu potitus est. Verum, non multo post idem sine liberis obiit et Henricus frater ejus successit.

Tunc Ansegisus Trecarum praesul a Rodberto comite de civitate ejectus est, et in Saxoniam ad Ottonem imperatorem profectus est. Inde adductis Saxonibus, diu Trecas obsedit. Duo siquidem duces, Helpo et Bruno cum exercitibus suis eum adjuvabant. Quondam venientibus illis depraedari Senones, occurrerunt Archembaldus archiepiscopus, et Rainardus comes vetulus, eorumque phalanges; et commisso praelio, interfecerunt Helponem ducem et multos Saxones. Quod Bruno socius ejusdem videns, [Col. 0092A] obsidionem reliquit, et in patriam suam moestus remeavit.

Lotharius rex Lotharii regnum recuperavit, ac ad palatium Aquisgrani, ubi Otto imperator cum uxore sua manebat, cum exercitu copioso venit, et hora prandendi, nemine contradicente, introivit. Otto autem, cum uxore et populo fugiens, palatium reliquit. Deinde reverso in Francia cum victoria Lothario, praefatus imperator exercitum congregavit, Parisius venit, suburbium illius incendit, ibique nepos ipsius augusti, cum aliis pluribus, armis Gallorum interiit. Lotharius igitur rex Hugonem ducem Francorum et Henricum ducem Burgundionum convocavit, et in hostes irruit. Fugientes vero usque Suessionem persequi non destitit. Illi autem, [Col. 0092B] persequentium terrore, fluminis Axonae alveum impetuose ingressi sunt, ibique vadum nescientes plurimi perierunt. Plures itaque aqua consumpsit quam gladius, fluvius enim ripas suas impleverat; unde ibidem tanti dimersione perierunt, ut aqua redundaret cadaveribus mortuorum. Lotharius autem rex tribus diebus totidemque noctibus hostes constanter persecutus est. Deinde in ipso anno praefatus rex cum imperatore Remis, contra voluntatem ducum et exercitus Francorum, pacificatus est; eique Lotharingiam, quod Francos magis contristavit, largitus est.

Anno ab Incarnatione Domini 976, Lotharius rex mortuus est, et Remis in basilica Beati Remigii sepultus est. Ludovicus vero filius ejus XI annis [Col. 0092C] regno potitus est, et defunctus in basilica Sancti Cornelii martyris Compendio sepultus est. Carolus autem frater ejus regnare voluit, sed Hugo Magnus Hugonis Magni filius contra illum rebellavit, et collecto exercitu copioso, Laudunum, ubi Carolus cum uxore sua commanebat, obsedit. Tandem ille indignatus de civitate cum armatis prosiluit, Hugonem cum exercitu suo certando fugavit, et mapalia eorum incendit. Cernens itaque Hugo dux, quod fortitudine Carolum superare non posset consilium iniit cum Ascelino Lauduni vetulo praesule, et consiliario Caroli. Porro ille ordinis sui et aetatis, contiguaeque sibi mortis immemor, Achitophel et Judam imitatus, non erubuit fieri traditor. Noctu enim [Col. 0092D] quiescentibus cunctis, Laudunum prodidit, et Hugo Carolum cum uxore sua, Herberti videlicet comitis Trecarum filia, vinxit, et Aurelianis in turre diutinae custodiae mancipavit. Illic Carolus duos filios, Ludovicum et Carolum, genuit, et exinde progenies Caroli Magni regnare in Francia desiit.

Anno itaque Dominicae Incarnationis 993, Hugo dux in regem Remis unctus est. Eodem quoque anno Robertus filius ejus rex ordinatus est, et regimine regni XXXVIII annis functus est. Ad tantum facinus Hugonem quaedam visio animavit. Sanctus enim Gualaricus praefato duci in Lutetia urbe Parisiorum [Col. 0093A] constituto apparuit, eique quis esset, vel quid vellet, in somnis evidenter intimavit, praecipiens videlicet ut super Arnulfum Flandritam cum exercitu expeditionem faceret, et corpus suum de monasterio Sithiensi, ubi corpus sancti Bertini requiescit, extraheret, et Legonao coenobio in Vinmacensi pago restitueret. Praeterea promisit ei, si haec ita faceret, quod ipse et progenies ejus usque ad septimam generationem in Francia regnaret. Gratanter igitur Hugo jussioni paruit, et impetu fortitudinis suae Arnulfum, Deo volente, terruit; venerabiliumque virorum Gualarici et Richarii, quae per quemdam clericum nomine Erchembaldum, accepto ingenti pretio, sublata fuerant, corpora recepit, propriisque locis reverenter restituit. Ipse dux [Col. 0093B] Legonaum cum proceribus suis perrexit, glebamque sancti Gualarici in monasterio super Sominae flumen sito locavit; et ejectis saecularibus canonicis, regulares monachos subrogavit. Non multo post, ut dictum est, regnum recepit, et progenies ejus usque in hodiernum diem in regno perduravit. Quatuor enim reges de stirpe jam regnaverunt ipsius, id est Rodbertus, Henricus, Philippus et Ludovicus. Hugo rex in initio regni sui synodum Remis congregavit, et Sewinum Senonicae urbis archiepiscopum cum suffraganeis suis invitavit, atque dominum Arnulfum Remorum archiepiscopum degradari fecit. Dicebat enim ex concubina natum, secundum canones, non debere esse episcopum. Illi nimirum invidebat, quia de regali prosapia Caroli Magni erat, [Col. 0093C] frater Lotharii regis, sed ex concubina natus; moribus tamen inclytus, quia bonus erat et modestus.

Venerabilis autem Sewinus plus Deum quam Hugonem metuit, ideoque in injusta degradatiome Arnulfi non consensit; sed magis, in quantum potuit, ipsum regem redarguit. Unde regius furor in illum efferbuit, et ad explendam temeritatem quam conceperat nimis exarsit. Alii vero episcopi, licet inviti, regis tamen ob metum Arnulfum degradaverunt, et Gerbertum monachum philosophum, qui magister Rodberti regis fuerat, ordinaverunt. Violento quippe regis jussu depositus est Arnulfus, et cum magno dedecore de ecclesia Beatae Dei genitricis Mariae [Col. 0093D] Remensi expulsus, et Aurelianis in carcere tribus annis retrusus. Haec itaque omnia Romano praesuli nuntiantur. Qui super his valde indignatus, interdixit omnes episcopos qui Arnulfum dejecerant et Gerbertum in loco ejus constituerant. Leonem quoque abbatem a sede apostolica misit in Galliam vices suas explere, et injustas ordinationes regulariter emendare. Denique legatus papae Senonensem Sewinum primo adiit, eique, quem rigidum rectitudinis servatorem prae caeteris noverat, apostolici mandata insinuavit. Iterum collecto Remis concilio ex jussione apostolica, Arnulfus archipraesul [Col. 0094A] revocatus est de custodia, et cum magno honore receptus in sede propria. Altercatio Gerberti pontificis et Leonis abbatis valde utilis habetur, et in gestis pontificum Remorum scripta diligenter servatur.

Gerbertus in divinis et saecularibus libris eruditissimus fuit, et in sua schola famosus, et sublimes discipulos habuit, Rodbertum scilicet regem et Leothericum Senonensem archiepiscopum, Remigium ⁜ (16) praesulem Autissiodorensium, Haimonem atque Huboldum, aliosque plurimos fulgentes in choro sophistarum.

Remigius pontifex luculentam expositionem super missam edidit, et artem vel editionem Donati grammatici utiliter exposuit. Haimo quoque Sancti [Col. 0094B] Pauli apostoli epistolas laudabiliter explanavit, et alia multa de Evangeliis, aliisque sacris Scripturis, spiritualiter tractavit. Huboldus autem musicae artis peritus ad laudem Creatoris in ecclesia personuit, et de sancta Trinitate dulcem historiam cecinit, aliosque multos delectabiles cantus de Deo et sanctis ejus composuit.

Hos, aliosque plures Gerbertus erudivit, quorum multiplex sequenti tempore scientia Ecclesiae Dei plurimum profuit. Qui, postquam de throno Remensi, quem illicite usurpaverat, depositus est, cum rubore et indignatione Galliam relinquens, ad Ottonem imperatorem profectus est; et tam ab ipso quam a populo ad praesulatum Ravennae electus est. [Col. 0094C] Inde post aliquot annos ad sedem apostolicam translatus est, annoque Dominicae Incarnationis 999 Silvester papa sublimatus est. Fertur de illo quod dum scholasticus esset, cum daemone locutus fuerit, et quid sibi futurum immineret inquisierit. A quo protinus ambiguum monadicon audivit:

Transit ab R Gerbertus ad R, post papa vigens R.

Versipellis oraculum tunc quidem ad intelligendum satis fuit obscurum, quod tamen postmodum manifeste videmus impletum. Gerbertus enim de Remensi cathedra transivit ad praesulatum Ravennae, ac postmodum papa factus est Romae.

Anno ab Incarnatione Domini 1002, Otto imperator obiit, eique Henricus successit.

Dein 1024, Cono Augustus imperavit. Cujus III anno Richardus II obiit, qui pro studio religionis pater monachorum appellari meruit.

Tunc Edelredo Edgari filio regnante, multa adversa surrexerunt in regno Angliae. Nam Suenus rex Danorum cum ingenti classe Angliam invasit, et deficientibus ad eum Anglis, Edelredus rex cum uxore et filiis in Normanniam fugit. Emma enim uxor ejus erat soror Richardi Gunnoridae ducis Normannorum, [Col. 0095A] et Rodberti archiepiscopi Rothomagensium. Non multo post gentilis rex Suenus a sancto Eadmundo rege et martyre occisus est, et cadaver ejus aromatibus conditum in Daciam delatum est. Daci quippe adhuc pagani erant, et ferocis heri, cujus corpus Anglica humo sepultum contineri non potuit, morte perterriti fuerant. Porro Edelredus rex, audita morte Sueni, natale solum protinus repetiit, et dictis atque promissis suos desertores sibi conciliavit, et in redivivos hostes, ut sese melius quam antea defenderent, animavit. Cunutus autem filius Sueni contra suos valde indignatus est, quod fugissent, et nobile regnum Angliae jam sibi subactum muliebriter deseruissent. Denique parata classe, cum Lacman rege Suavorum et Olavo rege [Col. 0095B] Noricorum, in Angliam transfretavit et Lundoniam obsedit. Ibi tunc Edelredus rex aegrotavit et mortuus est; et Edmundus filius ejus cognomento Irneside, id est Ferreum-Latus, in regem levatus est.

Plerumque ab Anglis et Danis pugnatum est, victoriaeque sorte variante, multus sanguis utriusque partis effusus est. Tandem industriis et solertibus viris pacem procurantibus, duo principes necessarium populis foedus pepigerunt. Cunutus autem Christianus factus est, et Emmam Edelredi regis relictam cum medietate regni conjugem sortitus est. Haec illi peperit Hardecunutum regem Anglorum, et Gunnildem uxorem Henrici imperatoris Romanorum.

[Col. 0095C] Instigante Satana, qui lethaliter perturbare genus humanum jugiter satagit, Edmundus rex, post VII annos, fraude crudelis Edrici Streonae latrinis interiit; et Cunutus totam Angliam obtinuit, et usque ad mortem possedit. Eduardum vero et Edmundum filios Edmundi, elegantes albeolos, in Daciam relegavit, et Sueno regi Danorum fratri suo, ut eos interficeret, mandavit. At ille generosos et innocentes pueros nequiter necare contempsit, sed orta occasione regi Hunorum illos quasi nepotes suos obsides dedit. Ibi Edmundus clito immatura morte obiit. Eduardus vero Dei nutu filiam regis in matrimonium accepit, et super Hunos regnavit. Edgarum vero Adelinum, et Margaritam reginam Scotorum, et Christianam sanctimonialem genuit; quos Eduardus [Col. 0095D] Edelredi regis filius, postquam patrium jus adeptus est, accersiit, et veluti propriam prolem in Anglia benigniter educavit.

Anno ab Incarnatione Domini 1031, Rodbertus rex Francorum obiit, et Henricus filius ejus, licet Constantia regina, et Rodbertus junior frater, aliique Franci multum obstarent, auxiliante Rodberto duce cum robore Normannorum, Galliae regnum obtinuit, et XXIX annis regnavit.

Anno V regni ejus, Rodbertus dux Normannorum in itinere Jerusalem apud Nicaeam Bithyniae urbem Kalendas Julii obiit, et Guillelmus nothus filius ejus, octennis puer, in ducatu successit, et L annis strenue tenuit.

In pueritia vero ejus Normanni genuina inquietudine [Col. 0096A] concitati rebellaverunt, et in sua viscera diu pugnantes, nimiam stragem nobilium et vulgarium perpetraverunt. Nam Gislebertus comes Brionnae et Osbernus dapifer, Gualichelmus de Ferrariis et Hugo de Monteforti, Rogerius de Hispania et Rodbertus de Grentemasnilo, Turchetillus quoque ducis paedagogus, aliique plures interierunt mutuis ictibus. Guido etiam Rainaldi Burgundionum ducis ex filia Richardi secundi filius, comes a Guillelmo duce constitutus, in illum rebellavit, multosque Normannorum, qui proni ad proditionem erant, promissis sollicitavit. Quibus sibi consociatis, ducatum auferre duci sategit. Unde coactus juvenis dux Pexeium convolavit, ibique pronus ad pedes Henrici regis corruit, et ab eo contra maleficos proceres [Col. 0096B] et cognatos auxilium petivit. At ille, ut erat clemens, desolato adolescenti compatiens, robur exercitus Francorum excivit, et in Neustriam duci auxiliaturus perrexit.

Anno ab Incarnatione Domini 1039 Conradus imperator obiit, et Henricus filius ejus XVII annis regnavit. Anno IV imperii ejus magna hominum mortalitas facta est.

Anno ab Incarnatione Domini 1047 apud Valesdunas acriter pugnatum est. Sed Guido violentiam Henrici regis et Willelmi ducis ferre non valens, victus est, atque de bello cum suis non sine magno dedecore et detrimento fugere compulsus est. His temporibus Bruno Tullensis episcopus legatione Lotharingorum fungens Romam abiit, et in via dum [Col. 0096C] quadam nocte oraret, angelos cantantes audivit: Dicit Dominus: Ego cogito cogitationes pacis, et non afflictionis, etc. (Jer. XXIX, 11.) Bruno autem ad papam Damasum perveniens, honorifice ab eo susceptus est, et in senatu Romano cardinalis episcopus ordinatus est. Erat enim pulcher et generosus, sapiens et facundus, et multis ornatus virtutibus.

Eodem anno Damasus papa defunctus est, et in Leonem papam electus est; qui sanctorum scita canonum passim restituere conatus est, quae jam transactis temporibus supradictorum regum et pontificum nimis deciderant, et pene a notitia hominum defluxerant. Ipse igitur anno Domini 1050 Remis [Col. 0096D] utile concilium tenuit, et de castitate justitiaque ministrorum Dei tractavit, et salubria decreta, quae jam antistites et presbyteri nesciebant, renovavit. Tunc ecclesiam Sancti Remigii Remorum archiepiscopi Kalendas Octobris, Herimaro abbate procurante, dedicavit, et corpus ejusdem praesulis transtulit; cujus solemnitas singulis annis primo die Octobris in Francia celeberrime fit.

Sequenti anno Uticense coenobium Sancti Ebrulfi a Guillelmo Geroii filio et nepotibus suis, Hugone de Grentemasnilio et Rodberto fratre ejus, restauratum est; et venerabilis Theodericus Gemmeticencensis [Col. 0097A] monachus primus abbas effectus est.

His temporibus, gravis simultas et belli seminarium inter regem Francorum et ducem Normannorum ortum est. Guillelmus enim de Archis, patruus ducis, contra eum rebellavit, consilioque Malgerii fratris sui, Rothomagensium archiepiscopi, Henricum regem ad sui auxilium invitavit. Animosus autem dux protinus Archas obsedit, Engelrannum comitem Pontivi contra eum in oppidum intrare volentem praeveniens occidit, et munitione obtenta Guillelmum exhaeredavit, et Malgerium incentorem dissensionum exordinari fecit.

Unde rex Galliae nimis indignatus infremuit; annoque Domini 1054 in Ebroicensem pagum cum magno exercitu introivit, et Odonem fratrem suum [Col. 0097B] cum multis militum turmis per Belvacensem pagum trans Sequanam destinavit. Porro dux cum valida manu regi e latere comitabatur, et Caletorum catervam sub manu Roberti Aucensis comitis et Rogerii de Mortuo-mari contra Odonem praemiserat. Protinus illi, Gallis occurrentes, apud Mortuummare bellum commiserunt, et magna caede utrinque peracta Franci fugerunt; et Guidone Pontivi comite, qui mortem fratris sui venerat ulcisci, capto, gaudentes Normanni suam victoriam duci notificaverunt. Audiens autem rex suos terga dedisse Normannis, erubuit, subitoque moestus ad sua remeavit. Deinde post aliquod tempus legitimi pacis procuratores inter discordes dominos discurrerunt; [Col. 0097C] et, reddito Guidone cum aliis qui capti fuerant, praefati principes foedera pepigerunt, subjectaeque plebes admodum gavisae sunt.

Anno ab Incarnatione Domini 1060, Henricus Francorum rex mortuus est, et Philippus filius ejus XLVII annis post eum sceptro Galliae potitus est.

Anno regni ejus VI, Eduardus Edelredi filius rex Anglorum e vita migravit; post quem Haraldus Goduini filius Angliae diadema invasit. Sequenti anno, cometes apparuit. Guillelmus autem dux Normannorum in autumno mare transivit, commissoque praelio, II Idus Octobris Heraldum occidit, regnum obtinuit, et in die Natalis Domini regale sceptrum sumpsit; annisque XX et VIII mensibus tenuit.

Sancta Ecclesia ejus temporibus crevit et magnificata [Col. 0097D] est, et religiosis viris bonisque rectoribus educata est. Maurilius enim et Joannes atque Guillelmus metropoli praefuerunt Rothomagensi, Lanfrancus Cantuariensi et Thomas Eboracensi, aliique religiosi coenobiis et episcopatibus praepositi sunt Patres et magistri.

Anno ab Incarnatione Domini 1087, Guillelmus rex obiit, et Guillelmus Rufus filius ejus XII annis et x mensibus regnavit.

His temporibus, 1095 anno, Urbanus papa ingens concilium apud Clarum-Montem tenuit, et iter in Jerusalem contra paganos inire Christianos commonuit.

Siccitas et fames et mortalitas hominum tunc fuerunt.

[Col. 0098A] Anno ab Incarnatione Domini 1099, Jerusalem, gentibus victis, qui eam diu tenuerant, a sanctis peregrinis capta est. Tunc Urbanus papa obiit, et Paschalis successit. Sequenti anno Guillelmus Rufus rex Anglorum in venatione sagitta percussus obiit. Cui Henricus frater ejus successit, et XXXV annis ac IV mensibus regnavit. Hic, VII anno regni sui, bellum apud Tenerchebraicum fecit, quo Rodbertum fratrem suum, ducem Normannorum cepit, et ducatum sibi subjugavit. Tunc Henricus imperator VII Idus Augusti obiit, et Carolus Henricus filius ejus successit.

Deinde tertio anno Philippus rex Francorum mortuus est, et Ludovicus Tedbaldus successit, et XXIX annis jam regnavit.

[Col. 0098B] Sequenti anno, Anselmus Cantuariensis archiepiscopus, et Hugo Cluniacensis abbas e vita migraverunt; quos paulo post Guillelmus Rothomagensis archiepiscopus moriendo secutus est.

His tribus annis ingens in Gallia fames facta est. et igne sacro cruciante multitudo populi debilitata est.

Anno ab Incarnatione Domini 1118, ventus in occiduis partibus vigilia Natalis Domini vehemens fuit, et aedificia plurima nemorumque arbores prostravit. Sequenti anno, bellum inter Henricum regem Angliae et Ludovicum regem Franciae XIII Kalendas Septembris Brenmulae factum est, de quo triumphantibus Anglis et Normannis exercitus Gallorum [Col. 0098C] fugatus est. Eodem vero anno, Calixtus II papa maximam synodum episcoporum Remis tenuit, et pacificare dissidentes summopere laboravit. Concordia tandem inter reges facta, dum rex Angliae in regnum suum rediret, Guillelmus et Richardus filii ejus, cum magna multitudine nobilium multarum regionum, VII Kalendas Decembris naufragio perierunt.

Anno Domini 1123, indictione I, rebellantibus quibusdam Normannis, Amalrico Ebroicensi et Gualarico Mellentensi et eorum complicibus, Henricus rex oppida eorum, Montfortem, Brionnam et Pontem-Aldemari, obsedit, combussit et cepit. Post plurima damna, Gualerannus comes cum LXXX militibus bello captus est, et in carcere Henrici regis, [Col. 0098D] a quo enutritus fuerat, et contra quem insolenter arma levaverat, V annis vinctus est.

Anno Domini 1125, multorum principum mutatio facta est. Carolus Henricus V imperator obiit, et Lotharius Saxonum dux in imperio successit. Tunc etiam egregii duces, Guillelmus Pictavensis et Guillelmus Apuliensis, obierunt. Deinde tertio anno Carolus Flandriae dux, in ecclesia orans ad missam, Kalendis Martii occisus est, eique Guillelmus Rodberti ducis Normannorum filius successit, qui sequenti anno apud Alost peremptus est. Tunc Germundus patriarcha Jerosolymitanus atque Goiffredus Rothomagensis archiepiscopus obierunt.

Anno ab Incarnatione Domini 1130, Balduinus II rex Jerusalem, XVIII Kalendas Septembris, obiit; [Col. 0099A] cui Fulco Andegavorum comes gener ejus successit.

Secundo anno Romae Honorius papa mortuus est, et mox in Ecclesia nimium schisma exortum est. Nam a quibusdam noctu Gregorius diaconus Papiae natus in papam electus est, et Innocentius nominatus est, quem Ecclesia in Occidentis partibus constituta suscepit et secuta est. Tertia vero die, ab aliis Petrus Leonis filius intronizatus est, et Anacletus appellatus est. Hic, quia fratribus et cognatis potentibus et amicis admodum stipatus est, jam VII annis urbem Romam et redditus ac dominia papae efficaciter nactus est, ipsumque Apulia cum Sicilia et magno climate mundi secuta est.

Anno ab Incarnatione Domini 1136, indictione [Col. 0099B] XIV, Henricus rex Anglorum et dux Normannorum, pacis et justitiae strenuus amator, et fidelis Dei cultor, inermis populi protector, Ecclesiaeque sanctae fervidus defensor, in castro Leonis, Kalendis Decembris, defunctus est. Et corpus ejus aromatibus conditum in Angliam devectum est, et Radingis in basilica Sanctae Trinitatis, quam ipse monachis construxerat, sepultum est.

Stephanus autem, ex sorore Adala nepos ejus, in regno successit, jamque sextum regni annum peragit, in quo graves casus, multos dolores et multis detrimenta parientes attulit. Nam contra consules sibi rebelles Lincoliae pugnavit et victus est, captus et in carcere Rodberti Brihitou moerens [Col. 0099C] vinctus est.

Anno ab Incarnatione Domini 1138, Petrus Anacletus subito mortuus est.

Lotharius autem imperator, dum de subjugata sibi Apulia rediret obiit; eique Conradus Caroli Henrici imperatoris nepos successit. Rogerius vero [Col. 0100A] rex Siciliae pedetentim secutus Apuliam intravit, mortuoque Rannulfo probissimo duce, cui papa et Augustus contra eum regionem commiserant ablatas sibi urbes fortiter reobtinuit. Innocentium papam, qui nuper eum publice anathematizaverat, per Rogerium filium suum comprehendit, et pro libitu suo pacem cum illo fecit. Denique ab invito modestoque papa regnum Siciliae, et ducatum Apuliae recepit, et absolutus ab illo, Rogerium filium suum ducem Apuliae constituit.

Vestigia majorum prosecutus, chronographiam scribere tentavi; jamque in primo Ecclesiasticae Historiae libro lineam narrationis ab incarnatione Salvatoris inchoavi, et per seriem imperatorum et regum usque in hodiernum diem perduxi, quo [Col. 0100B] Joannes Augustus Alexii filius praeest Constantinopoli, Lotharius vero dominatur Alemannis, Ludovicus Francis, Stephanus Anglis, et Remigius monachus Hispanis.

Nunc autem in secundo, auxiliante Deo, de sanctis apostolis et apostolicis viris a priscis doctoribus edita, et ab antigraphis scripta considero, et eorum gesta breviter congerere appeto, prout divini Spiritus mihimet intimaverit inspiratio.

De pontificibus Romanis, et eorum in vinea Sabaoth cooperatoribus libet seriem diligenter perscrutari, et veraci stylo sociis id a me poscentibus profari. Antistites nempe Romani a beatissimo Petro, cui primitus dictum est a Domino Jesu Christo: [Col. 0100C] Tibi dabo claves regni coelorum (Matth. XVI, 19) , usque ad Innocentium papam, qui praeest hodie apostolicae sedi, CXLI computantur.

De his omnibus quorum in Gestis pontificum inserta est mentio, in sequenti libro aliquid propalare peropto.

Salutiferam humano generi visitationem, quando temporis plenitudo venit, coelestis gratia, ut ante mundi constitutionem praeviderat, clementer exhibuit, et circa novissimam saeculi horam radiis novae lucis tenebrosa mortalium corda illuminavit. Salvator enim noster Jesus Christus, ut altisona sancti vox Evangelii nos veraciter instruit, XV imperii Tiberii Caesaris anno, in Jordane baptismum a Joanne suscepit, et tribus semis annis evidentibus signis et prodigiis verus sol emicuit, suamque deitatem, qua Patri, sanctoque Spiritui coaequalis et consubstantialis atque coaeternus est, mundo demonstravit. Deinde XXXIII aetatis suae anno passionem [Col. 0101B] in cruce, hominum pro remedio, clementer pertulit, et, destructa morte qua genus humanum vinculo justae damnationis irretitum quinque millibus annorum tenuerat, infernum spoliavit, devictoque Satana serpente antiquo, victor a mortuis tertia die resurrexit. Denique XL die postquam suos manifestis ostensionibus suae resurrectionis veros testes confirmavit, et cunctis evangelizare gentibus cum signorum exsecutione praecepit, discipulos foras in Bethaniam eduxit, eisque in monte Oliveti stans benedixit et, intuentibus illis atque gratulantibus, in coelos ascendit. Post decem vero dies, jejunantibus amicis et in unum orantibus, Spiritum Paracletum misit, eosque, ut promiserat, unctione [Col. 0101C] interna de omnibus in momento docuit et omnium abundantia charismatum feliciter illustravit, contra cunctos adversantium impetus corroboravit, et invincibiles athletas omniumque didascalos gentium effecit.

Lucas, natione Syrus, arte medicus, Christi fidelis discipulus, Spiritus sancti gratia repletus, postquam Evangelium scripsit Graecis fidelibus, insigne volumen Theophilo adjecit de apostolorum Actibus. Theophilus quippe interpretatur Deum diligens, quo designatur omnis studiosus et intelligens et in divinae legis meditatione jugi fervens, ad quem sermo Dei jure dirigitur et a quo idem vivaciter percipitur, glutinoque dilectionis verae tenaciter retinetur. Illi nimirum Evangelium, id est bonum nuntium, merito insinuatur, et invictorum triumphus apostolorum [Col. 0102A] martyrumque recensetur, quia hujusmodi secretis coelestibus interesse dignus habetur.

Facundus quoque Arator, Romanae sedis subdiaconus, narrationem Lucae sequi studuit, et inde specialem versificandi materiam sumpsit atque Vigilio papae carmen metrica sonoritate pulchrum edidit, in quo nobile sui sediminis monumentum posteritati futurae reliquit. Tantos talesque praevios intueri nitor, ac ut claudus pedetentim gradiens, celerrimos cursores a longe vix insequor. De materia tamen illorum in prima fronte inchoandum mihi est, cui de apostolis et eorum beatis commilitonibus fandi voluntas inest.

Luculenta Lucas refert narratione quod in die sancto Pentecostes apostoli Spiritu sancto repleti [Col. 0102B] sunt et variis gentium linguis magnalia Dei, stupentibus Judaeis, qui de diversis nationibus convenerant, locuti sunt. Aemulis siquidem invidentibus, et prae invidia mussitantibus: Quia musto pleni sunt isti (Act. II, 13) , Petrus ardore inflammatus fidei, stans cum undecim sociis, vocem suam elevavit, de adventu Spiritus Paracleti longe ante per prophetam Joel praedicto consequenter disseruit, et de Jesu Nazareno, quem Deus Pater virtutibus et signis atque prodigiis declaravit, et a mortuis post passionem crucis tertia die resuscitavit, probabilibus exemplis Psalmistae prolatis, veracissimam assertionem disseminavit. Judaei ergo corde compuncti sunt et salubriter recepto sermone baptizati sunt; animaeque credentium in illa die circiter tria [Col. 0102C] millia appositae sunt (ibid. 1-41) . Inde primitiva processit Ecclesia quam coelestis copiose perfudit gratia.

Multa signa et prodigia per apostolos in Jerusalem fiebant et universi videntes insolita metuebant. Omnes etiam qui credebant pariter habitabant et omnia communia habebant. Possessiones et substantias vendebant et omnibus, prout cuique opus erat, illa dividebant. Quotidie fideles crescebant virtutibus, Dominoque augente qui salvi fierent, crescebat eorum numerus (ibid. 41-47) .

Petrus cum Joanne hora nona templum ascendit, ibique quadragenarium ex utero matris claudum mendicantem respexit. Negans vero sibi esse divitias, indigenti melius obtulit, eumque apprehensa [Col. 0103A] manu sermone mox in nomine Jesu Christi curavit. Qui protinus, consolidatis basibus et plantis, exsiliens et currens, cum illis templum intravit et gaudens Dominum publice laudavit. Omnis autem populus, ut speciale miraculum vidit factum in nomine Christi super claudum, qui quotidie ponebatur ad speciosam portam templi, repletus est stupore et exstasi. Cum tenerentur autem apostoli, cucurrit populus ad porticum Salomonis ut claudum videret jam curatum virtute nominis Christi. Congregata multitudine, Petrus loqui coepit et laudem curationis a se penitus humili ratiocinatione abegit, sed virtuti divinitatis Christi Jesu omnino ascripsit. Judaeos autem ejus persecutores benigniter redarguit, sed postmodum, quia per ignorantiam [Col. 0103B] fecerint, in infatigabili misericordia Magistri sui confidens, leniter excusavit. Ad postremum, ad poenitentiam scelerum ipsos invitavit et Salvatorem ac verum prophetam, ut Moyses et Samuel et omnes prophetae deinceps praedixerunt, jam venisse liquido monstravit (Act. II, 42; III, 26) .

Loquentibus illis ad populum, sacerdotes et magistratus templi et Sadducaei supervenerunt et comprehendentes eos, in custodiam posuerunt. Fellis enim nequitiae pleni dolebant quod populum docerent et resurrectionem ex mortuis in Jesu annuntiarent. Multi eorum qui audierant verbum crediderunt, et factus est numerus virorum quinque millia. In crastinum Annas, princeps sacerdotum, et Caiphas et Joannes et Alexander et quotquot erant de genere [Col. 0103C] sacerdotali, et principes et seniores et Scribae, congregati sunt in Jerusalem. Et statuentes eos in medio, interrogabant: In qua virtute aut in quo nomine fecistis hoc vos? Tunc Petrus, Spiritu sancto repletus, optime testatus est quod in nomine Jesu Christi Nazareni aeger sanatus est, nec aliud, in quo salvari oporteat, nomen sub coelo datum est. Adversarii vero constantiam Petri et Joannis videntes, comperto quod homines essent sine litteris et idiotae, admirabantur et contristabantur; ipsos utique cognoscebant quoniam cum Jesu fuerant. Hominem quoque qui curatus fuerat, coram eis stantem videbant et nihil contradicere poterant, sed pro manifesto cunctis in Jerusalem signo, prae ira tabescebant. [Col. 0103D] Denique consilio accepto, apostolos convocarunt, et ne omnino loquerentur neque docerent in nomine Jesu, denuntiaverunt. Quorum praecepto Petrus et Joannes auctoritate magna contradixerunt, dicentes: Si justum est in conspectu Dei vos potius audire quam Dominum, judicate. Non enim possumus quae vidimus et audivimus non loqui. At illi comminantes eos dimiserunt, non ausi punire quos videbant populo pro ingenti miraculo admodum placere (Act. IV, 1-22) .

Dimissi ad suos venerunt et quae sibi contigerant eis annuntiaverunt. Qui cum audissent, vocem ad Dominum unanimiter levaverunt et, ardore divino inflammati, specialem Deoque gratam orationem fuderunt; et cum orassent, motus est locus in quo [Col. 0104A] consistebant, omnesque Spiritu sancto repleti sunt et retibus sacrae praedicationis multos de profunditate errorum ad fidei justitiaeque lumen attraxerunt.

Multitudinis credentium erat cor unum et anima una. Nihil proprium aliquis possidebat neque quisquam inter illos egens erat. Omnia illis erant communia. Possessores domorum aut agrorum vendebant et ante pedes apostolorum pretia eorum ponebant. Dividebantur autem singulis, prout cuique opus erat. Primitus in Jerusalem ordinata sic effulsit concio, cujus tota coelis semper flagrabat intentio. Hunc conventum tam jucundum dedicavit diva benedictio et bonorum inde morum nobis alma manavit institutio. Joseph, ab apostolis cognominatus Barnabas, [Col. 0104B] id est filius consolationis, levites, Cyprius genere, promptus ad opus bonum, cum haberet agrum, vendidit illum, attulit pretium et ante pedes posuit apostolorum (Act. IV, 23-37) . Ananias autem agrum vendidit et, conscia uxore sua nomine Saphira, de pretio agri fraudavit, et afferens partem quamdam, ad pedes apostolorum posuit. Ut Petrus fraudem per Spiritum sanctum cognovit, fraudulentum de mendacio increpavit; qui mox, ut apostoli redargutionem audivit, cecidit et exspiravit. Et post spatium quasi trium horarum, uxor ejus nesciens quod factum fuerat, ingressa est, et a Petro interrogata de pretio agri, mentita est. Ipsa quoque ab apostolo increpata confestim ante pedes ejus corruit et mortua est. Timor itaque magnus in universam Ecclesiam [Col. 0104C] et in omnes qui audierant haec factus est (Act. V, 1-11) .

Per manus apostolorum multa in plebe signa et prodigia fiebant et omnes in porticu Salomonis unanimiter erant. Caeterorum autem nemo illis se conjungere audebat, sed populus eos magnificabat. Magis augebatur credentium in Domino multitudo, virorum ac mulierum. In plateis infirmi ponebantur in lectulis, ut, veniente Petro, saltem umbra illius obumbraret quemquam illorum et liberarentur ab infirmitatibus suis. Vicinarum quoque civitatum multitudo in Jerusalem ad apostolos concurrebat, aegros et daemoniacos afferebat et cunctis optata salus proveniebat (ibid., 12-16) .

[Col. 0104D] Princeps sacerdotum et omnes qui cum illo erant, zelo repleti sunt, manus in apostolos injecerunt et in custodia illos publica posuerunt. Angelus autem Domini per noctem januas carceris aperuit et educens eos, dixit: Ite, et stantes loquimini in templo plebi omnia verba vitae hujus. Porro illi diluculo in templum intraverunt et verbum Dei cum fiducia locuti sunt. Princeps sacerdotum, et qui cum eo erant, concilium convocaverunt ac ad carcerem ut adducerentur miserunt. Missi vero carcerem quidem cum omni diligentia clausum, sed neminem intus invenerunt. Tandem auditum est quod qui quaerebantur in templo docerent. Tunc magistratus cum ministris illos sine vi adduxit. Timebant enim populum ne lapidarentur. Princeps sacerdotum statutos in concilio [Col. 0105A] redarguit quod contraria sibi doctrina replessent Jerusalem contra generale decretum seniorum. Apostoli ergo responderunt: Obedire oportet Deo magis quam hominibus. Deus patrum nostrorum suscitavit Jesum, quem vos interemistis, suspendentes in ligno. Hunc Deus principem et salvatorem exaltavit dextera sua ad dandam poenitentiam Israel et remissionem peccatorum. Et nos sumus testes horum verborum et Spiritus sanctus quem dedit Deus omnibus obedientibus sibi. Haec cum audissent, dissecabantur et cogitabant interficere illos (Act. V, 17-33) .

Tunc Gamaliel Pharisaeus et legis doctor honorabilis universae plebi, in concilio surrexit, et, remotis apostolis, subvenire illis volens, palam recensuit qualiter ante paucos dies Theodas cum CCCC complicibus [Col. 0105B] in nihilum redactus fuerit, Judas quoque Galilaeus cum suis, qui populum avertebant post se, in diebus professionis perierit. Tandem, prolatis hujusmodi exemplis, dixit: Nunc itaque, dico vobis, discedite ab hominibus istis et sinite illos, quoniam si est ex hominibus consilium hoc aut opus, dissolvetur; si vero ex Deo est, non poteritis dissolvere eos, ne forte et Deo repugnare videamini. His auditis, illi consenserunt, et apostolos convocantes, caesis denuntiaverunt ne loquerentur in nomine Jesu, eosque dimiserunt. Et illi quidem ibant gaudentes a conspectu concilii, quoniam digni habiti sunt pro nomine Christi contumeliam pati. Omni autem die in templo et circa domos non cessabant, docentes et evangelizantes Christum Jesum (ibid. 34-42) .

[Col. 0105C] In diebus illis, crescente numero discipulorum, factum est, contra Hebraeos murmur Graecorum, quod despicerentur in ministerio quotidiano viduae eorum. Unde convocantes duodecim multitudinem discipulorum, dixerunt: Non est aequum nos derelinquere verbum Dei et ministrare mensis. Considerate ergo, fratres, viros ex vobis boni testimonii septem, plenos Spiritu sancto et sapientia, quos constituamus super hoc opus; nos autem orationi et ministerio verbi instantes erimus. Cunctis hoc annuentibus, elegerunt Stephanum, virum fide et Spiritu sancto plenum, Philippum et Procorum, Nicanorem et Timotheum, Parmenam et Nicolaum advenam Antiochenum. Hos ante conspectum apostolorum statuerunt et orantes [Col. 0105D] eis manus imposuerunt. In Jerusalem discipulorum numerus valde multiplicabatur, multa etiam turba sacerdotum fidei obsequebatur (Act. VI, 1-7) .

Stephanus, plenus gratia et fortitudine, faciebat prodigia et signa magna in populo. Invidentes ergo Judaei in illum surrexerunt, et disputantes cum eo, sapientiae et Spiritui, quo loquebatur, resistere non potuerunt. Tunc falsos testes, qui dicerent se audisse eum dicentem verba blasphemiae in Moysen et Deum, submiserunt et plebem ac seniores atque Scribas commoverunt. Deinde concurrentes eum rapuerunt et in concilio statutum accusaverunt. Omnes autem qui sedebant in concilio, viderunt faciem ejus tanquam [Col. 0106A] faciem angeli (ibid. 8-15) . Interrogatus a principe sacerdotum, eloquenter respondit et antiqua patrum gesta prudenter intrepidus explicavit. Nam de Abraham et Moyse, aliisque patriarchis idoneam laudationem extulit, magnarumque rerum narrationem breviloquio conclusit. Denique incredulos et legis contemptores redarguit, duros et incircumcisos cordibus et auribus palam appellavit, qui Spiritui sancto semper restiterunt et prophetas persecuti sunt. Audientes haec, dissecabantur cordibus suis et stridebant dentibus in eum. Cum autem esset Stephanus plenus Spiritu sancto, intendens in coelum vidit gloriam Dei et ait: Ecce video coelos apertos, et Jesum stantem a dextris Dei. Exclamantes autem voce magna, continuerunt aures suas, et impetum [Col. 0106B] fecerunt unanimiter in eum, et ejicientes eum extra civitatem, lapidabant. Testes vero vestimenta sua secus pedes Sauli adolescentis deposuerunt et Stephanum lapidaverunt, invocantem et dicentem: Domine Jesu, suscipe spiritum meum. Positis autem genibus, clamavit voce magna: Domine, ne statuas illis hoc peccatum. Et cum hoc dixisset, obdormivit in Domino (Act. VII, 1-59) . Hoc itaque secundo Dominicae Ascensionis anno, VII Kal. Januarii, factum est. Porro viri timorati corpus protomartyris in villam Gamalielis, quae Caphargamala dicitur, portaverunt, et super illum planctum magnum fecerunt (Act. VIII, 2) , ibique reverenter sepelierunt; cum quo postmodum Nicodemus, Gamaliel et Abibas tumulati sunt. Illic tantus thesaurus plus quam [Col. 0106C] CCC annis delituit, donec illum Lucianus presbyter, revelante Deo, invenit et Joannes Jerosolymitanus praesul, VII Honorii imperatoris anno, in Jerusalem transtulit.

Lapidato Stephano, in Ecclesia quae erat Jerusalem magna persecutio facta est, et omnes, praeter apostolos, per regiones Judeae et Samariae dispersi sunt. In ipsa tamen dispersione Spiritu sancto corroborati plurima loca pertransibant et verbum Dei evangelizabant. Tunc Philippus in Samaria Christum praedicavit et multa signa, paralyticis et claudis ac daemoniacis in nomine Christi curatis, auditoribus suis ostendit. Samaritani unanimiter his quae a Philippo dicebantur intendebant et cum alacritate [Col. 0106D] magna fidem veram suscipiebant. Tunc Simon Magus qui Samaritanos jam olim seduxerat, diuque magicis suis eos dementaverat, unde a deceptis magnus putabatur et magna Dei virtus vocabatur Philippo evangelizanti de regno Dei credidit et, cum aliis viris atque mulieribus in nomine Jesu Christi baptizatus, Philippo adhaesit. Signa enim et virtutes maximas fieri videbat et inde pro insolitis admirans stupebat (ibid. 2-13) .

Apostoli autem, qui erant Jerosolymis, cum audissent quia recepit Samaria verbum Dei, miserunt ad eos Petrum et Joannem. Qui cum venissent, oraverunt pro ipsis ut acciperent Spiritum sanctum. Tunc manus super baptizatos imponebant, et ipsi Spiritum sanctum accipiebant (ibid. 14-17) . Hinc ecclesiastica [Col. 0107A] processit institutio, ut post baptisma, quod catechumenis per ministerium datur sacerdotis, impositio manus pontificis cum oratione fiat ac unctione charismatis; et sic integra confirmatio fit per septiformem gratiam sancti Spiritus baptizatis.

Cum vidisset Simon quia per impositionem manus apostolorum daretur Spiritus sanctus, obtulit eis pecuniam, dicens: Date et mihi hanc potestatem ut cuicunque imposuero manus, accipiat Spiritum sanctum. Petrus autem dixit ad eum: Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam donum Dei existimasti pecunia possideri. Non est tibi pars, neque sors in sermone isto. Cor enim tuum non est rectum coram Deo. Poenitentiam itaque age ab hac nequitia tua, et roga Dominum si forte remittatur tibi haec cogitatio [Col. 0107B] cordis tui. In felle enim amaritudinis et obligatione iniquitatis video te esse. Simon autem, apostoli dicta parvipendens, recessit, et apostata factus, innumeris sceleribus iram Domini diu exacerbavit. Apostoli vero locuti verbum Domini Jerosolymam redibant et multis regionibus Samaritanorum evangelizabant (cf. Act. VIII, 18-25) .

Angelo Dei praecipiente, Philippus Candaci ⁜ (17) eunucho, qui super omnes gazas reginae Aethiopum erat, revertenti de Jerusalem occurrit et super currum cum illo ascendit, atque Isaiam, quem legebat prophetam explicare coepit, et a vaticinio de occisione agni mansueti incipiens, Jesum illi evangelizavit. Ipse vero gaudens audivit, diligenter intellexit, [Col. 0107C] libenter credidit, et, inventa aqua, baptizatus est, et in patriam suam cum gaudio, pro sacrae regenerationis innovatione, regressus est. Spiritus autem Domini Philippum rapuit et, de Azoto usque in Caesaream, civitatibus cunctis evangelizavit (ibid. 26-40) .

Saulus adhuc spirans minarum et caedis in discipulos Domini, petiit a principe sacerdotum epistolas in Damascum ad synagogas, ut Ecclesiam Domini devastaret, et viros ac mulieres de Nazarenorum secta vinciret, et Jerusalem perduceret. Cum appropinquaret Damasco, circumfulsit eum lux de coelo. Et cadens in terram (Act. IX, 1-4) , audivit Dominum increpantem se, et correctus est, et sibi multisque aliis utiliter immutatus est. A sociis, qui [Col. 0107D] comitabantur, qui Dominum quidem cum illo loquentem audierunt, sed neminem viderunt, per manum tractus in Damascum, tribus diebus non vidit, nec manducavit, neque bibit. Ananias a Domino missus Saulo manus imposuit, confortavit, illuminavit ac baptizavit. Sic mirabili modo de lupo et persecutore saevo fit agnus et aries fortissimus, vas electionis et Doctor gentium. Continuo ingressus in synagogas, praedicabat Jesum, quoniam hic est Filius Dei, stupentibus cunctis, qui pertinaciam ejus antea noverant, dum paternarum traditionum amplius aemulator existeret (ibid. 4-21) .

Saulus multo magis convalescebat et Judaeos qui [Col. 0108A] Damasci habitabant confundebat. Ingens igitur odium contra illum pro testimonio fideli concitatum est, et post aliquod tempus a Judaeis, ut interficeretur, summopere quaesitus est, portisque Damasci custodia, ne effugeret, nocte dieque deputata est. Discipuli autem, quia hostiles insidiae Saulo notae factae sunt, inimicis frustra insidiantibus, eum nocte per murum in sporta submiserunt. In Jerusalem cum venisset, jungere se discipulis tentabat; sed omnes timebant eum, non credentes quia discipulus esset. Barnabas vero illum apprehendit, ad discipulos duxit et quomodo in via vidisset Dominum, et caetera quae contigerant, eis narravit. Illis itaque Deo gratias agentibus fideliter adhaesit, et cum illis intrans et exiens, in nomine Domini Jesu fiducialiter egit. [Col. 0108B] Cum Graecis disputabat et Judaeos revincebat, Deoque adminiculante, omnibus eminebat. Invidentes ergo sublimiori, perimere Saulum victi conati sunt. Quod fratres cognoscentes, eum Caesaream deduxerunt et Tarsum dimiserunt. Ecclesia quidem per totam Judaeam, et Galilaeam, et Samariam pacem habebat. Ambulans in timore Domini aedificabatur, et consolatione Spiritus sancti replebatur, atque credentium multitudo augebatur (ibid. 22-31) .

Petrus apostolus Aeneam paralyticum ab annis octo jacentem in grabato Liddae sanavit. Omnes vero habitatores Liddae et Saronae, qui hoc viderunt, ad Dominum conversi sunt. In Joppe Tabitha, operibus bonis et eleemosynis plena, defuncta est, et a fratribus [Col. 0108C] in coenaculo posita est. Discipuli audientes quia Petrus esset Joppae, quae vicina erat Liddae, duos ad eum viros miserunt ac ut ad eos veniret rogaverunt. At ille mox ut legationem fratrum audivit, humiliter obedivit. Adveniente Petro, circumsteterunt illum omnes viduae flentes, et ostendebant illi tunicas et vestes quas faciebat illis Dorcas. Ejectis autem omnibus foras, ponens Petrus genua sua oravit, et conversus ad corpus dixit: Tabitha, surge. At illa oculos suos aperuit, et viso Petro, resedit. Dansque illi manum, erexit eam, et sanctis ac viduis assignavit eam vivam. Hoc divulgato per universam Joppem miraculo, multi crediderunt in Domino (ibid. 32-42) .

Cornelius in Caesarea, centurio cohortis quae dicitur Italica, vir religiosus ac timens Deum cum omni [Col. 0108D] domo sua multis intentus erat eleemosynis et orationibus pro salute perpetua. Is vidit in visu manifeste, quasi hora nona diei, angelum Dei. Quem intuens, timore correptus ab illo audivit: Corneli, orationes tuae et eleemosynae tuae ascenderunt in memoriam in conspectu Dei. Deinde praecepit ut Simonem Petrum accersiret, a quo consilium salubre audiret. At ille jubenti mox paruit et tres viros ad Petrum misit. Postera die, illis appropinquantibus civitati, Petrus, circa horam sextam, ascendit in superiora ut oraret. Cumque esuriret et supernis inhiaret, coelum in excessu mentis apertum vidit et descendens vas quoddam velut linteum magnum quatuor [Col. 0109A] initiis submitti de coelo in terram, in quo erant omnia quadrupedia et serpentia terrae et volatilia coeli. Et facta est vox ad eum: Surge, Petre, occide et manduca. Petrus autem ait: Absit! Domine, quia nunquam manducavi commune et immundum. Et vox iterum secundo ad eum: Quae Dominus purificavit ne tu commune dixeris. Hoc autem ter factum est, et statim vas in coelum receptum est. Hac nimirum revelatione Petro gentium conversio divinitus insinuata est, quae per quatuor mundi climata in omni lingua et tribu facta est, et a Deo, ne quemlibet converti volentem respueret, evidenter edoctus est. Securus ergo et gaudens nuntios Cornelii hospitio in domo Simonis Coriarii suscepit, et cum illis sequenti die in Caesaream Palaestinae perrexit. [Col. 0109B] Illuc ingressus, Cornelium et cognatos ejus cum necessariis amicis invenit et rogatus ab eis, qui ad audiendum et obediendum parati erant, verbum vitae loqui, pie obtemperavit (Act. X, 1-33) .

Aperiens enim Petrus os suum, dixit: In veritate comperi quoniam non est personarum acceptor Deus, sed in omni gente, qui timet eum et operatur justitiam, acceptus est illi. Verbum misit filiis Israel, annuntians pacem per Jesum Christum. Hic est omnium Dominus. Cumque Petrus haec et alia plura de adventu Salvatoris et perenni vita praedicaret, multumque sitientibus de fonte coelestis doctrinae pocula vitae propinaret, Spiritus sanctus super omnes qui audiebant verbum cecidit et scientiam linguarum [Col. 0109C] illis repente contulit. Petrus autem, obstupentibus iis qui cum eo ex circumcisione venerant, baptizavit Cornelium et omnes qui cum eo crediderant (ibid. 34-48) .

Idem, postquam ab illustribus neophytis rogatus aliquot diebus Caesareae mansit, confirmatis illis, Jerusalem ascendit et coapostolis suis conversionem gentium enarravit. Tunc quidam ex circumcisione contra illum disceptabant, dicentes: Quare introisti ad viros praeputium habentes, et manducasti cum illis? Petrus autem seriatim explanare coepit quomodo jejunus Joppe oraverit, ibique in exstasi visionem viderit qua Deus illi vocationem et conversionem gentium suamque opitulationem demonstraverit, et reliqua quae contigerint sincera narratione manifestavit. [Col. 0109D] His auditis, tacuerunt, et quia fraterna charitate fervebant, laetati sunt, Dominumque, qui gentes etiam per poenitentiam salvat, glorificaverunt. Cyprii quoque et Cyrenaei fideles, aliique qui in tribulatione sub Stephano facta dispersi fuerunt, usque Phoenicem, et Cyprum, et Antiochiam perambulaverunt, et solis Judaeis verbum fidei locuti sunt. Porro ingressi Antiochiam, Graecis annuntiaverunt Dominum Jesum, multusque numerus credentium conversus est ad Dominum. Hoc audiens Ecclesia quae Jerosolymis erat, in Domino exsultavit, et Barnabam virum bonum, sanctoque Spiritu et fide plenum misit. Qui cum venisset, et gratiam Dei vidisset, gavisus est, et confortatis omnibus, Tarsum, ut quaereret Saulum, profectus est. Inde simul ambo Antiochiam [Col. 0110A] venerunt, et annum totum in Ecclesia conversati sunt, turbamque multam docuerunt. Ibique discipuli primum Christiani cognominati sunt (Act. XI, 1-26) .

Tunc Agabus vates, unus ex his qui de Jerosolymis venerant, prophetis, magnam famem futuram divinis praesagabat oraculis. Saulus vero et Barnabas cum ministerio a fratribus collato, quod sanctorum usibus deserviret, Jerosolymis destinantur (ibid. 27-30) .

Interea Tiberius Augustus duobus et viginti circiter annis regnavit. Cujus imperii XVIII anno, ut fidelis notitia veraciter asserit, Dominus noster Jesus Christus passus est et resurrexit et multa mirabilia [Col. 0110B] ineffabili modo fecit, quae jam longe lateque pervulgata Pilatus Tiberio retulit, et quod pro innumeris magnalibus in ejus nomine peractis a quamplurimis jam Deus esse crederetur, adjecit. Tiberius quae compererat senatui retulit. Senatus autem Christum sprevisse dicitur, ut Tertullianus in Apologetico suo scribit, pro eo quod hujus rei judicium non sibi prius delatum fuerit, sed auctoritatem suam vulgi sententia praevenerit. Lex enim erat antiquitus designata, ne quis apud Romanos deus haberetur, nisi senatus decreto et sententia confirmatus. Porro, ut Caesariensis Eusebius in secundo ecclesiasticae Historiae libro asserit, hoc erat pro vero quod agebatur, ne divina virtus humanis assertoribus [Col. 0110C] indigere putaretur. Cumque secundum ea quae supra diximus, renuisset senatus, Tiberius tamen tenuit sententiam suam, ne quis adversus doctrinam Christi contrarium moliretur. Quod profecto divina prudentia ita tunc Caesaris sensibus ingessit ut, absque ullo obstaculo, in ipsis duntaxat initiis, Evangelii sermo usquequaque percurreret. Unde et factum est ut repente quasi coelitus lumen ostensum, aut radius solis erumpens, totum orbem claritate superni luminis illustraret, ut compleretur et illa prophetia quae dixerat: In omnem terram exivit sonus eorum, et in fines orbis terrae verba eorum (Psal. XVIII, 5; Rom. X, 18) . Ex quo per omnes civitates ac vicos immensae multitudinis, velut messium tempore frumenta ad areas, ita ad ecclesias populi [Col. 0110D] congregabantur. Quicunque illi a parentibus traditae sibi morbidae superstitionis vinculis tenebantur, per doctrinam Christi simul et virtutum miracula, quae fieri videbant, percepta verbi Dei notitia, tanquam a tyrannicis dominis liberati, ad unum verum Deum et Dominum, Creatoremque suum, vetusti erroris poenitentes, fideli cum confessione veniebant.

Defuncto Tiberio, Caius Caligula imperium suscepit et IV annis nec integris usurpavit. Hic Judaeorum principatum Herodi Agrippae, Aristobuli filio, tradidit, simulque Philippi et Lysaniae tetrarchias contulit, Herodis quoque paulo post addidit. Ipsum vero Herodem, qui Joannis Baptistae necis auctor exstiterat, vel in passione Domini subsannator interfuerat, multis excruciatum modis, aeterno in Hispania [Col. 0111A] exsilio damnavit, ut Josephus Hebraeorum nobilis historiographus scribit.

Tunc Philo Judaeus, scriptorum insignissimus, in Graecorum philosophia inter primos primus, peritiae suae posteris clara monumenta reliquit et inter reliqua quae scripsit, de acerbitate Caii et insania asserit quod in tantum superbiae elatus sit, ut deum se appellari voluerit et sancta Judaeorum loca idolis profanaverit. Judaei etiam, pro piaculis quae in Christum ausi sunt, nimias clades et tribulationes pertulerunt, sicuti praedicti sophistae Philo et Josephus suis in scriptis referunt. Nam ex admissi sacrilegii tempore nunquam ab eis seditionum furor, nunquam bella mortesque cessarunt, usquequo ultimum exitiabile malum temporibus Vespasianae obsidionis [Col. 0111B] eos inclusit. Pilatus, qui Tiberii Caesaris anno XII procurator Judaeae factus fuerat, et sententiam damnationis in Christum dixerat, irrogante Caio, tantos angores subiit, ut propria manu se peremerit. Matthaeus, in Judaea praedicans, Evangelium Hebraeo sermone scripsit.

Interempto Caio Caesare, Claudius XIII annis et VIII mensibus regnavit. Sub quo fames satis dira universum orbem terrae obtinuit, sicut Lucas Agabum prophetam denuntiasse describit.

In illo tempore, quod sub Claudio fuit, cum fames erat, Herodes rex manus suas immisit affligere aliquos de Ecclesia. Tunc Jacobus, Zebedaei filius, Domini nostri Jesu Christi apostolus, omnem Judaeam [Col. 0111C] et Samariam visitabat et multa signa in Christi virtute faciebat. In synagogis contra incredulos disputabat, sanctasque Scripturas explanabat, ostendens omnia, quae a prophetis sunt praedicta, in Domino Jesu Christo esse completa.

Hermogenes magus, audita virtutum ejus fama, invidit, ac ad eum, explorandi causa, Philetum discipulum suum destinavit. Veniens autem Philetus cum aliquantis Pharisaeis conatus est Jacobo resistere et praedicationem ejus de Domino Jesu Christo suis objectionibus conquassare. Apostolus vero in Spiritu sancto confidenter egit, omnes adversarii assertiones evacuavit, eique ex divinis Scripturis Jesum Nazarenum esse verum Filium Dei ostendit. Reversus ad Hermogenem Philetus summopere coepit [Col. 0111D] Jacobum laudare, allegationes ejus de vera fide fideliter approbare, ipsumque insuperabilem extollere et multa quae viderat vel audierat miracula publicare. Denique magistrum commonuit ut ambo ad ipsum continuo irent et ab eo indulgentiam postularent ejusque discipuli fierent. Hermogenes igitur zelo repletus Philetum ita vinxit, ut movere se non posset. Apostolus vero, ut hoc per puerum Phileti agnovit, sudarium suum illi direxit, ac ut inde in nomine Domini tangeretur praecepit. Quo facto, mox a vinculo magi resolutus, ad Jacobum cucurrit, daemonicisque maleficiis tripudians insultavit. Magus autem, nimium dolens, arte nefaria daemones excitavit, eisque ut Jacobum et Philetum vinctos sibi adducerent jussit. Illi vero venientes in aere coeperunt [Col. 0112A] ululare et horribiliter conqueri quod, igneis ibidem catenis religati, cruciarentur ab angelo Dei. Tandem apostoli jussu absoluti sunt, et versa vice ad Hermogenem redierunt, eique de restibus a tergo manus ligaverunt et vinctum ad apostolum perduxerunt.

Beatus vero apostolus illum increpavit, daemonicam societatem homini detestabilem et omnino noxiam esse asseruit, humilemque magum et confusum ante se stantem a Phileto solvi praecepit. Absolutus itaque baculum apostoli contra daemonum iras sumpsit, et de domo sua zabernas codicibus plenas, cervicibus discipulorum suorum impositas, attulit. Deinde omnes libros ignibus concremare coepit, sed jussu apostoli, ne odor incendii maleficiorum [Col. 0112B] vexaret incautos, zabernas petris et plumbo impletas in mare demersit. Sic ab omni maleficiorum onere nudatus Hermogenes repedavit, et apostoli plantas humiliter tenuit, veramque Deo poenitentiam exhibuit, et beato apostolo adhaerens in omnibus obtemperavit. In timore vero Dei ita coepit esse perfectus ut virtutes etiam plurimas per eum faceret Dominus; quibus visis, plures ad Dominum conversi sunt, relictis erroribus suis et facinoribus.

Judaei autem in nequitia perseverantes, cum vidissent magum, quem invictum putabant, et amicos ejus in Christum credentes, centurionibus Jerosolymorum Lysiae ac Theocrito pecunias obtulerunt, tentumque Jacobum in custodiam miserunt. Facta [Col. 0112C] vero seditione, ductus est ad audientiam, et mirati sunt omnes ejus in Domino constantiam. Interrogatus a Pharisaeis, optime respondit et de sanctis Scripturis prudenter et eloquenter tractavit. Unde nativitatem de intacta Virgine et passionem ac resurrectionem, et caetera quae de Christo Catholica confitetur Ecclesia, irrefragabiliter probavit. Feliciter apostolo perorante, omnes crediderunt atque peccata sua confitentes, Ecclesiae Dei fideliter adhaeserunt.

Post aliquot dies, Abiathar pontifex, videns tantum Domino populum credidisse, doluit, datisque pecuniis, sat acerbam seditionem excitavit, ita ut Josias scriba funem in collo apostoli mitteret, ipsumque ad praetorium Herodis regis, filii Aristobuli, [Col. 0112D] perduceret. Herodes autem, favere volens Judaeis, jussit eum decollari. Cumque Jacobus duceretur ad decollationem, vidit paralyticum jacentem et ab eo sanari fideliter poscentem, et ait illi: «In nomine crucifixi Domini mei Jesu Christi, pro cujus amore ducor ad decollationem, exsurge sanus et benedic Salvatorem tuum.» Qui protinus surrexit, et gaudens currere, Dominumque benedicere coepit. Quod videns Josias, ad pedes apostoli corruit et indulgentiam ab eo humiliter petivit.

Jacobus autem intelligens cor ejus a Deo visitatum, gavisus est, et Josias Dominum Jesum verum Filium Dei vivi confessus est. Tunc Abiathar fecit eum teneri et os ejus pugnis caedi. Deinde missa [Col. 0113A] de eo relatione ad Herodem, impetravit ut decollaretur. Cumque Jacobus eum osculatus fuisset, manum suam super caput ejus posuit, ipsumque facto signaculo crucis in fronte ejus benedixit. Sic perfectus in fide cum apostolo decollatus est, et ambobus remunerationem aeternam omnipotens Emmanuel largitus est.

Consummato itaque beati Jacobi apostoli, fratris egregii Joannis Evangelistae, martyrio, quod VIII Kal. Augusti festive celebrat Ecclesiae devotio, septem discipuli ejus, qui ab eo in vera fide instituti passioni ejus interfuerunt, corpus ejus divinitus edocti vetustae navi imposuerunt, altoque pelago, sine gubernatore necessariisque instrumentis, se, dispensante Deo, commiserunt. Sic miro modo in [Col. 0113B] Hispaniam appulsi sunt, et a rege Galliciae suscepti, primum fidem et religionem Iberis praedicaverunt, ibique venerabilem sepulturam magistro suo adepti sunt. Multa ibidem miracula meritis sancti Jacobi apostoli facta sunt, et habitatores totius provinciae jamdudum Christi fidem susceperunt. In sede pontificali canonicales asseclae pretiosissimum corpus apostoli veneranter custodiunt, et illuc fideles Christicolae de cunctis climatibus orbis concurrunt, ac ad exorandum clementem Adonai per apostolicos interventus conveniunt.

Herodes rex, quem Josephus Agrippam nominat, videns gratum esse Judaeis quod Jacobum occiderat, Petrum quoque in carcerem misit et quatuor [Col. 0113C] quaternionibus militum ad custodiendum tradidit. Petrus quidem servabatur in carcere ut ad mortem post Pascha produceretur publice. Oratio Ecclesiae incessanter pulsabat aures divinae majestatis, ne tenero gregi subtraheretur pii subsidium pastoris. Clemens autem Deus pro dilecto dispensatore cito preces audivit sponsae suae et fidelis amicae, coelestis subventio suis adfuit et impios conatus Herodis frustrando praevenit. Noctu Petro dormiente inter duos milites vincto duabus catenis, et custodibus ante ostium carceris, angelus Domini cum lumine astitit, percussoque Petri latere illum excitavit. Surge, inquit, velociter. Mox catenae de manibus ejus ceciderunt praecinctus et calceatus et veste circumdatus exivit, angelumque secutus, custodias usque ad [Col. 0113D] portam ferream, quae ultro aperta est eis, pertransivit. Haec in somnis fieri putavit. Discedente angelo, in se reversus rei veritatem agnovit, et pro ereptione sui suo liberatori gratias egit (Act. XII, 3-11) .

Ad fratres, qui in domo Mariae matris Joannis cognomine Marci congregati erant, venit, eoque pulsante ostium, Rode puella ad videndum processit. Cognita vero voce Petri, prae gaudio januam non aperuit, sed introcurrens, stare Petrum pro foribus nuntiavit. Tandem ingressus, obstupentes discipulos confortavit, et qualiter eum de carcere Dominus eduxisset enarravit, egressusque confestim in alium locum secessit. Deinde ingens turbatio inter milites de Petro facta est, eoque non reperto, [Col. 0114A] Herodes rex custodibus nimium iratus est. Regis vero facinus in apostolos perpetratum dilationem non patitur ultionis, sed continuo vindex adest dextera Divinitatis, sicut Lucas edocet in Actibus apostolorum (ibid. 13-23) , et Josephus in non odecimo libro Antiquitatum; nam cum Caesaream, quae Pyrgus Stratonis prius vocabatur, descendisset, et in die solemni, cum in honorem Caesaris spectacula civibus ederet, praeclara veste ex auro argentoque mirabiliter contexta indutus ad theatrum processisset, ac pro tribunali consedisset, eique populus concionanti de sublimi, dei, non hominis vocem acclamaret, statim angelus Domini percussit eum, eo quod gloriam Deo non dederit, et scatens vermibus post quinque dies exspiravit.

Agrippa vero filius ejus XXVI annis, id est usque ad exterminium Judaeorum, regnavit, et pacem cum Romanis et Christianis habuit. Verbum Domini crescebat et multiplicabatur.

Antiochiae in Ecclesia prophetae et doctores erant Barnabas et Simon Niger, Lucius Cyrenensis, Manahen Herodis tetrarchae collactaneus et Saulus. Ministrantibus illis Domino, et jejunantibus, dixit Spiritus sanctus: Separate mihi Barnabam et Saulum in opus [ad] quod assumpsi eos. Tunc jejunantes et orantes et manus eis imponentes, dimiserunt. Ipsi quidem, a Spiritu sancto missi, Seleuciam abierunt, [Col. 0114C] et inde Cyprum navigaverunt. Salamine in synagogis Judaeorum verbum Dei praedicaverunt, et universam insulam usque ad Paphum perambulaverunt (Act. XIII, 1-6) .

Ibi Sergius Paulus proconsul, vir prudens, Barnabam et Saulum accersiit, et, desideranter audito sermone Dei, credidit. Tunc Saulus Elymam magum, doctrinae fidei resistentem, jussu ad tempus excaecavit, et nomine Pauli, quem de gentibus primum fide devicit, ut Scipio Africanus a devicta Africa cognominatus est, appellari meruit. Deinde Pergen Pamphyliae et Antiochiam Pisidiae venerunt, et ingressi synagogam die Sabbatorum sederunt. Post lectionem legis et prophetarum, principibus synagogae annuentibus, Paulus surrexit, et manu silentium [Col. 0114D] indicens, historiam patriarcharum optime recensuit et promissiones a Deo per prophetas olim factas, jam in Christo consummatas perfecte asseruit (ibid. 7-43) .

Sequenti Sabbato pene universa civitas convenit verbum Domini audire. Unde zelantes Judaei conati sunt blasphema contradictione apostolicam praedicationem impedire. Tunc constanter Paulus et Barnabas dixerunt: Vobis oportebat primum loqui verbum Dei; sed quoniam repellitis illud et indignos vos judicatis aeternae vitae, ecce convertimur ad gentes. Sic enim praecepit nobis Dominus: Posui te in lumen gentibus, ut sis in salutem usque ad extremum terrae. His auditis, gentes gavisae sunt, et qui praedestinati erant ad vitam crediderunt. Judaei vero, excitata [Col. 0115A] persecutione in Paulum et Barnabam, de finibus suis ejecerunt, et illi gaudio pleni Iconium venerunt (ibid. 44-52) , et in synagoga Judaeis et Graecis locuti sunt. Ibi diu demorati, fiducialiter in Domino egerunt, eoque cooperante, signa et prodigia per manus eorum facta sunt. Invidentes igitur impii et gentiles et Judaei, eos contumeliis afficere et lapidare moliti sunt. Illi autem ad civitates Lycaoniae Lystram et Derben, et universam in circuitu regionem confugerunt, ibique evangelizaverunt. In doctrina eorum tota civitas commota est (Act. XIV, 1-6) .

Lystris quidam claudus, qui nunquam ambulaverat, loquentem Paulum audivit, et, invocato nomine Domini Jesu a Paulo, confestim sanatus exsiliit, et [Col. 0115B] credens Dominum glorificavit. Quod videns populus, admirans Lycaonice dixit: Dii similes facti hominum descenderunt ad nos. Et vocabant Barnabam Jovem, Paulum vero Mercurium. Sacerdote quoque Jovis, et populo illis sacrificare volentibus, apostoli protinus in turbas exsilierunt, tunicasque suas consciderunt, et humilibus verbis miraculi gloriam ad Dominum retulerunt, seseque humiliantes, ne sibimet immolarent, vix turbas sedaverunt. Supervenientibus ab Antiochia et Iconio Judaeis, turbae persuasae Paulum lapidaverunt, et extra civitatem, aestimantes eum mortuum esse, traxerunt. Circumdantibus eum discipulis, surgens intravit in civitatem, et postera die profectus est in Derben. Deinde ambo reversi sunt Lystram et Iconium, Antiochiam et Pisidiam, [Col. 0115C] et verbum vitae praedicaverunt, animasque discipulorum exhortando confirmaverunt, et per singulas ecclesias presbyteros constituerunt, eosque Domino cum jejuniis et orationibus commendaverunt. De Pamphylia in Attaliam descenderunt, et inde Antiochiam navigaverunt (ibid. 7-25) .

Ibi diu cum discipulis morati sunt (ibid. 27) . Tunc quidam, qui de Judaea descenderant, credentibus ex gentibus circumcidi et observare legem Moysi suadebant. Paulus et Barnabas illis contradicendo restiterunt, communique decreto, pro hac quaestione determinanda, in Jerusalem ad apostolos et presbyteros missi sunt. Phoenicem et Samariam pertranseuntes, conversionem gentium narrabant et [Col. 0115D] magnum cunctis fratribus gaudium faciebant. Jerosolymis autem ab Ecclesia suscepti sunt, et quanta Deus fecisset cum illis annuntiaverunt. Porro illis qui de Pharisaeis crediderant summopere volentibus judaizare, Simon Petrus et Jacobus aliique seniores diligenter tractaverunt de proposita quaestione, ac ad postremum decreverunt electos et probatos fratres ad gentes mittere et per eos instinctu Spiritus sancti scriptum dirigere, ut, remotis aliis oneribus, abstinerent se ab immolatis simulacrorum et sanguine, et suffocato, et fornicatione (Act. XV, 1-29) .

Paulus igitur et Barnabas, Judas, qui cognominabatur Barsabas, et Silas, Antiochiam missi sunt, et epistolam apostolorum atque seniorum multitudini [Col. 0116A] credentium ex gentibus retulerunt. Quam cum legissent, super consolatione gavisi sunt. Judas et Silas, cum essent prophetae, verbo plurimo consolati sunt fratres et confirmaverunt, ac postmodum cum pace in Jerusalem reversi sunt. Paulus autem et Barnabas Antiochiae verbum Domini aliquandiu evangelizaverunt, et inde digredientes, ab invicem divisi sunt. Barnabas cum Marco Joanne Cyprum navigavit. Paulus vero, electo Sila, Syriam et Ciliciam perambulavit. Ecclesias confirmavit, et apostolorum ac seniorum praecepta custodire praecepit (ibid. 30-41) . Inde in Derben et Lystram pervenit, ibique Timotheum, qui ex patre gentili erat, propter insidiantes Judaeos circumcidit. Phrygiam, Galatiam et Mysiam pertransivit, et Troadem descendit, [Col. 0116B] et visione per noctem admonitus in Macedoniam transivit. Philippis, quae prima pars est Macedoniae, praedicavit, eumque Lydia purpuraria colens, Deum audivit, et baptizata cum domo sua credidit, et fideles apud se manere obnixis precibus coegit (Act. XVI, 1-15) .

Paulo ad orationem eunti cum sociis suis puella quaedam, habens spiritum pythonem obviabat; quae dominis suis magnum quaestum divinando praestabat. Haec illos subsecuta, clamabat: Isti homines servi Dei excelsi sunt, qui annuntiant vobis viam salutis. Hoc dum multis diebus faceret, dolens Paulus spiritui dixit: Praecipio tibi in nomine Jesu Christi exire ab ea. Et exiit eadem hora. Videntes autem [Col. 0116C] domini ejus quia exiit spes quaestus eorum, irati sunt, Paulum et Silam apprehensos in forum ad principes perduxerunt, et quod insolitum Romanis morem annuntiando civitatem conturbarent, accusaverunt. Turbida quoque plebs contra innocentes concurrit. Jussu magistratuum virgis caesi sunt, et in interiorem carcerem missi sunt, eorumque pedes in ligno constricti sunt. Media nocte Paulus et Silas adorantes Dominum laudaverunt, ejusque auxilium specialiter senserunt. Terraemotus subito magnus factus est, ita ut moverentur fundamenta carceris. Omnia ostia statim aperta sunt et universorum vincula soluta sunt. His itaque visis, carcerarius nimis territus est, et, audita ratione fidei a Paulo, credens cum omni domo sua baptizatus est. Magistratus urbis, [Col. 0116D] audito quod Romani essent, timuerunt, et, de carcere educentes, ut egrederentur de urbe rogaverunt (ibid. 16-40) . Inde Lydiam introierunt et, per Amphipolim ac Apolloniam, Thessalonicam venerunt. Ibi per tria Sabbata Paulus in synagogam Judaeorum introivit, et de Scripturis palam disseruit, adaperiens et insinuans quia Christum oportuit pati et resurgere a mortuis, et quia hic est Christus Jesus, quem ego annuntio vobis. Multi ex Judaeis et gentibus crediderunt, Paulo et Silae adjuncti sunt. Zelantes igitur Judaei turbam concitaverunt, et Jasonem aliosque fratres ad principes civitatis trahentes accusaverunt. Sed illi, accepta satisfactione a Jasone et a caeteris, eos dimiserunt. Fratres vero confestim per noctem Paulum et Silam in Beroeam [Col. 0117A] dimiserunt, et inde, propter tumultum multitudinis concitatum a Judaeis, Paulum fratres usque Athenas perduxerunt. Ibi Silam et Timotheum, quos Beroeae dimiserat, exspectavit. Interea disputabat in synagoga cum Judaeis et colentibus, et in foro per omnes dies ad omnes qui audierant. Quidam autem Epicurei et Stoici philosophi cum eo disserebant. Athenienses et advenae hospites ad nihil aliud vacabant, nisi aut dicere aut audire aliquid novi. Paulus autem, in medio Areopagi stans, Athenienses idololatriae superstitioni deditos reprehendit, et de ara in qua scriptum erat: Ignoto Deo, loqui coepit. Inde initium injunctae sibi praedicationis sumpsit, Deumque verum, qui olim ignotus mundo erat, annuntiavit, brevique sermone multa comprehendens fidem [Col. 0117B] et resurrectionis spem instanter praedicavit (Act. XVII, 1-31) .

Tunc Dionysius Areopagita, et mulier ejus Damaris, aliique cum eis adhaerentes, apostolo crediderunt (ibid. 34) . Deinde Paulus, ab Athenis egressus, Corinthum venit, et Judaeis atque Graecis Jesum Christum esse testificans, ministerio praedicationis institit. Disputabat in synagoga per omne Sabbatum. Illuc de Macedonia Silas et Timotheus venerunt, et, praedicante Paulo, Crispinus [Crispus] archisynagogus cum omni domo sua, multique Corinthiorum credentes baptizati sunt. Paulus in domum cujusdam justi nomine Titi ⁜ (18) , quae contigua erat synagogae, introivit, Deoque jubente per visionem [Col. 0117C] noctis, annum et menses sex mansit, ibique instanter verbum Dei docuit. Ibi Aquila Judaeus, genere Ponticus, cum Priscilla uxore sua manebat; cum quibus Paulus, quia scenofactoriae artis erat, operabatur, et victum propriis manibus procurabat. Inde Paulus valedicens fratribus, Syriam navigavit et Ephesum devenit. Inde descendit Caesaream ac postmodum migravit Antiochiam. Facto ibi aliquanto tempore, profectus est, et ex ordine Galaticam regionem et Phrygiam perambulavit, omnesque discipulos confirmavit (Act. XVIII, 1-23) .

Huc usque mihi de primitiva Ecclesia summatim excerpsi, de his videlicet quae Lucas in Actibus apostolorum edidit, usque ad narrationem quomodo [Col. 0117D] Paulus Ephesi baptizatos baptismate Joannis in nomine Domini Jesu baptizaverit, ibique cum eisdem, qui Spiritu sancto repleti loquebantur linguis et prophetabant, permanserit, atque per tres menses de regno Dei disputans multis profecerit; et inde discedens, quam fortiter in Asia per biennium cunctis evangelizaverit, et virtutes plurimas super languidos ac daemoniacos in nomine Jesu Christi fecerit (Act. XIX, 1-10) . Amodo libet alios codices perlustrare, et de eisdem apostolis mihi quaedam breviter commemorare, quae in authenticis libris et in Ecclesia frequentatis potero reperire.

[Col. 0118A] Ordinem apostolorum et meritum uniuscujusque solus omnium Conditor novit, et is qui cordis humani arcana rimatur, retributionem laborum singulis distribuit. Apostoli namque missi interpretantur; ipsos enim misit Christus evangelizare per universum mundum, ut, sicut piscatores de pelago retibus extrahunt turbam piscium, sic illi perditos homines praedicatione facta pertraherent ad lumen vitae de profunditate vitiorum. Nomina autem ipsorum sunt haec: Simon Petrus et Andreas, frater ejus; Jacobus Zebedaei et Joannes, frater ejus; Jacobus Alphaei et Philippus; Thomas et Bartholomaeus; Levi Matthaeus et Simon Chananaeus; Judas Thaddaeus et Mathias (Act. I, 13 et 26) .

Primus vocatione, maximus dignitate, apostolici [Col. 0118B] culminis sedem Petrus claviger assecutus est, qui Christo ardenter obsequens, toto corde secutus est. Hic patre Jona vel Joanne genitus, vico Bethsaida provinciae Galilaeae, qui juxta stagnum Genesareth est, ortus, ad declarandam dignitatem futuram et potestatem qua sublimatus splendescit, trinomius fuit, indicioque trium vocabulorum multiplex virtus ei coelitus data claruit. Simon etenim obediens, Petrus vero agnoscens, Cephas autem caput interpretatur. Simon itaque per obedientiam, qua mox, ut praeceptum Domini audivit, relictis omnibus ipsum sequi usque ad mortem expeditus studuit, ad ineffabilis cognitionem Deitatis conscendit. Et quia coelitus inspiratus supra humanum intellectum [Col. 0118C] divinae theoriae ardenter inhiavit et altisonam vocem gloriosae confessionis fideliter deprompsit, dicens: Tu es Christus Filius Dei vivi (Matth. XVI, 16) , ipso incomparabiliter recompensante Christo, meruit honorari et Ecclesiae caput ac fundamentum ordinari. Largus enim retributor qui notitiam sui divinitus inspiraverat, puri cordis fidem prolatam per oris confessionem principali auctoritate remunerat: Beatus es, inquit, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui est in coelis (ibid. 17) .

Vere beatus est Simon, id est obediens, qui Barjona, id est filius columbae, dicitur, qua Spiritus sanctus designatur. Vir obediens, ut ait Salomon, loquitur victorias (Prov. XXI, 28) . Qui dum jussiones [Col. 0118D] incessanter observat divinas, in quotidianis conflictibus per tentationes impugnatur varias, ipsoque in mandatis Dei perseverante, superatur Satanas. Quid enim aliud divina lex imperat vel docet, nisi ut omnis homo Creatori suo militet, cum antiquo serpente, qui nobis semper insidiatur, dimicet, et bravium supernae vocationis obtinere insudet? Tunc fortis Dei agonista procul dubio loquitur victorias, dum, prostrato inimico, protectori suo celebrat Deo gratias, dicens cum Propheta: Praecinxisti me virtute ad bellum, et supplantasti insurgentes in me subtus me (Psal. XVII, 40) ; et alia multa his similia. Nemo potest sanctis operibus [Col. 0119A] laetificare Deum Patrem, nisi per gratiam Spiritus sancti obedientiae adeptus fuerit virtutem.

Deinde Salvator remunerationem piae confessionis magnifice consummans, ait Simoni: Tu es Petrus, et super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, et portae inferi non praevalebunt adversus eam (Matth. XVI, 18) . Petrus Latine, Cephas Syriace, quod nomen in utraque lingua a petra derivatum est, a Christo videlicet, qui firma petra est supra quam Ecclesia fundata est. Sic nimirum Simon per obedientiam ad agnitionem Filii Dei pervenit, quam non caro et sanguis, sed Pater coelestis ei revelavit, ideoque ab ipso Salvatore Petrus, id est agnoscens, cognominari meruit. Denique datis ei coelestis regni clavibus, Cephas, id [Col. 0119B] est caput Ecclesiae, ab ipso rege Sabaoth est constitutus, apostolorum scilicet princeps et pontifex summus, potestate ligandi atque solvendi praeditus, doctrina et sanctitate praecipuus, signis et miraculis praeclarus, in Ecclesia ovibus Christi pastor primus, et specialis praefuit vicarius.

Hic VII annis in circumcisione praedicavit, et specialia ejus opera, quae tunc fecerit, Lucas in Actibus apostolorum, ut superius notavi, ostendit. Quadragenarium enim ad speciosam templi portam claudum erexit, et quinque millia Judaeorum, qui conversi fuerant, baptizavit. Ananiam et uxorem ejus Saphiram, fraudis et mendacii reos, censorio jussu puniit, et sic praesentes atque futuros, ut [Col. 0119C] salubriter castigarentur, terruit. Aegrotorum turbam in lectulis, per plateas transiens, umbra tangebat, meritis et potestate sibi coelitus impertita sanabat.

Aeneam paralyticum, jam octo annis in grabato jacentem, Liddae in nomine Domini curavit; et novitatem miraculi videntes ac admirantes ad fidem perduxit. Joppe vero Tabitham venerabilem viduam a morte resuscitavit eamque sanctis ac viduis vivam assignavit. Reliqua autem, quae idem a Judaea usque in Antiochiam perpetravit, et quam strenue Simonem Magum persecutus multoties disputando superavit, Clemens Romanus, Faustiniani filius, in libris Recognitionum enucleavit, unde idem opus Itinerarium Petri nominavit. Ipse enim, relictis [Col. 0119D] omnibus quae Romae habebat, navigio Palaestinam petiit, Caesareaeque Stratonis Petrum apostolum, Barnaba, quem Romae optimum hospitem et amicum benigniter foverat, indice, invenit, et ab eo, ut a patre filius, pro amborum benevolentia dulciter susceptus, in fide veri prophetae solerter instructus et sacro fonte renatus, inseparabiliter ei est copulatus.

Caesareae Petrus cum Simone Mago disputavit, et sero Simone cum mille viris abeunte, reliquos confortavit, invocatoque Dei nomine, daemoniacos et languentes sanavit. In crastinum altercatio iterata est, et, opitulante Deo, Simon in multis victus est. Tandem sero confusus, cum paucis egressus est, et populus gaudens Petro prostratus est; cujus [Col. 0120A] orationibus daemoniosi et languidi curati sunt, et gaudentes quasi veri Dei doctrinam et misericordiam consecuti discesserunt. Tertia vero die Petrus Simonem immortalitatem animae negantem vera ratione convicit et scelera ejus probabiliter detexit. Populus autem indignatus blasphemum atrio ejecit et extra domus atrium pepulit, eumque de multis, qui dudum sequebantur, vix unus sequi coepit. Porro Simon polluta et exsecrabilia secreta super humeros socii sui imposuit, metuensque ne deprehensus publicis legibus subjaceret, noctu in mare jecit, eoque nolente illi comitari, quem pessimum impostorem jam compererat, aufugit.

Petrus autem Caesareae tribus mensibus mansit et Zachaeum ibi episcopum ordinavit, multitudinemque [Col. 0120B] credentium ad decem millia in die festo baptizavit. Inde etiam duodecim fratres post Simonem destinavit ut itinera ejus perscrutarentur. Sophonias enim et Josephus, Michaeas et Eleazar, Phinees et Lazarus, Elisaeus et Benjamin filius Saba, Ananias filius Saphra et Rubelus frater Zachaei, Nicodemus et Zacharias structor, ab apostolo electi sunt ut fidelium duodenario fratrum numero in Deitatis cultu astipularetur, gratiaque Dei praecipue fultus, eorum quoque adminiculo Simonem Magum aliosque inimicos justitiae persequeretur.

Completis autem tribus mensibus, per Doram oppidum Petrus Ptolemaidam profectus est, ibique [Col. 0120C] per decem dies populum Dei lege instruens demoratus est. Deinde apud Tyrum et Sidonem et Berytum similiter in satione divini seminis occupatus est, atque postea cum multitudine plurima electorum ex singulis civitatibus Tripolim ingressus est. Ibi in domo Maronis cum summo civium desiderio susceptus est, a quibus etiam cunctis comitibus Petri omnis humanitas gratis cum hospitiis impensa est. Mane magna multitudo in hortum Maronis ad audiendum Petrum accurrit, et ipse inprimis spiritus immundos vociferantes ex obsessis corporibus fugavit et languentes post sermonem sanavit. Ibi salutis verba per tres menses copiose seminavit et Clementem, aliosque plures in fontibus, qui contigui habentur mari, baptizavit, hospitemque [Col. 0120D] suum Maronem, jam perfectum in omnibus, episcopum constituit.

Inde Antaradum venit et sequentem credentium multitudinem in duas partes divisit, easque Nicetae et Aquilae praecepit ducere et Laodiciam praecedere, ne tanta constipatione sequentium videretur alienis a fide invidiam gignere. Quibus progressis, inter amica colloquia Clemens unde esset Petro intimavit, progeniemque suam, casusque parentum suorum enarravit. In crastino, in vicinam insulam, ad videndum vitreas immensae magnitudinis columnas perrexit, ibique post XX annos Matidiam matrem suam per Petrum recognovit. Petrus autem hospitem Matidiae paralyticam prece sanavit, et Clemens ei mille drachmas pro remuneratione dedit.

[Col. 0121A] Deinde Petrus venit Balancas et inde Paltho, atque post haec Gabala et sic Laodiciam, ibique decem diebus remoratus est; et recognitio matris, triumque filiorum Clementis, Faustini et Fausti facta est. Cogniti gemini retulerunt quod post naufragium, dum cuidam fragmento tabularum haerentes per pelagus jactarentur, piratae illos repererunt, impositosque naviculae suae Caesaream Stratonis perduxerunt, eosque illic, mutatis nominibus illorum, justae cuidam feminae vendiderunt; quae loco filiorum eosdem educavit, litteris liberalibus ac Graecis erudiri fecit, adultosque philosophorum studiis tradidit.

Cumque Petrus Laodiciae moraretur, bonisque studiis solito more jugiter occuparetur, Faustinianus [Col. 0121B] senex, habitu pauper, ad eum accessit et disceptare coepit quod neque Deus est, neque cultus, neque providentia in mundo, sed fortuitus casus et genesis agunt omnia. Contra quem tres filii ejus, quos adhuc non cognoscebat, per triduum, audiente populo, insigniter obstiterunt, et in suis responsis multiplici dogmate auditores instruxerunt.

Primo die, Niceta sapienter allegavit quod unus est Deus omnia tenens, et mundum fecit, suaque providentia gubernat, justus Deus, unicuique secundum gesta sua quandoque redditurus. Secundo, Aquila eloquenter disseruit quod justus Deus omnia juste disponit. Tertio, Clemens de ratione genesis disputationem fecit, utrum omnia ex ea fierent, an [Col. 0121C] esset aliquid in nobis quod non genesis, sed Dei judicium gereret. Tunc instinctu Dei, sine quo nihil est, obstinati senis et conjugis ac filiorum recognitio post XX annos facta est.

Primarius urbis Petrum cum suis hospitio retinere summa vi conatus est, et filia ejus, quae XX annis a daemone crudeliter obsessa fuerat, resoluta et curata est.

His diebus, cum Faustinianus Anubionem et Appionem amicos suos, qui cum Simone hospitabantur, adisset et cum eis coenasset, vultus ejus in effigiem Simonis arte magica transformatus est; et inde omnibus amicis ejus, ne jussu Caesaris pro mago comprehensus puniretur, timor ingens ortus est. Deinde Petrus Antiochiam venit, a populo cum [Col. 0121D] ingenti gaudio susceptus verbum Dei praedicavit, oblatos sibi languidos curavit, paralyticos daemoniisque fatigatos et diversa pericula patientes sanavit. Infinita quippe multitudo languentium erat. Super omnes in conspectu populi Petrus ad Dominum orationem fudit et subito immensum lumen gratia Dei plebis in medio apparuit, et confestim omnes aegrotos sanitati restituit. Omnes igitur Antiocheni una voce Dominum confessi sunt, et intra VII dies plus quam decem millia hominum credentes Deo baptizati sunt.

Theophilus autem, qui cunctis potentibus in civitate sublimior erat, in amore Dei admodum exarsit, domusque suae ingentem basilicam Deo gratanter obtulit, quae ecclesiae nomine consecrata est; in [Col. 0122A] qua Petro apostolo ab omni populo cathedra constituta est. Faustinianus vero, visis mirabilibus et intellectis coelestibus arcanis, ad pedes apostoli palam procidit, et, vetustis erroribus abdicatis, baptizari petivit. Cui Petrus apostolus jejunium indixit, eumque, veniente die Dominico, baptizavit, et in medio populi, ex ejus conversione materiam sumens, omnes casus ejus exposuit. Porro hujusmodi narratio ad delectationem et utilitatem multis placuit, praefatumque cum sua familia senem Antiochenae plebi admodum commendavit. Tota vero civitas in divino cultu feliciter crevit, et sancta mater Ecclesia, quotidie numero fidelium crescente, in Christo Jesu exsultavit.

Beatus itaque Petrus apostolus primum annis VII [Col. 0122B] in Antiochia sedit, et Ponto, Galatiae, Cappadociae, Asiae et Bithyniae praedicavit. Deinde Romam Simone Mago petente, Petrus Antiochenam Ecclesiam ordinavit et Evodium episcopum ibi pro se consecravit. Denique Romam cum pluribus electis discipulis perrexit, et ingressus urbem tempore Claudii Caesaris, praefatum praestigiatorem, pluribus phantasiis per daemoniacam virtutem, quam paredrum vocant, populum decipientem, invenit in tantam insolentiam elatum ut deum se esse gloriaretur et a Romanis civibus honore simulacri in flumine Tiberis inter duos pontes collocati tanquam deus potiretur. Hunc nimirum Satanas tam vesanum totius malignitatis incentorem penitus possedit atque ad [Col. 0122C] debellandum Ecclesiae rectam fidem nefaria haeresi primum armavit. Porro contra illum omnipotens Emmanuel insignem militiae suae magistrum cominus dimicare praeparavit, Simonem Petrum dico, cui Christus claves regni coelestis tradidit, et apostolorum principem, Ecclesiaeque probum rectorem constituit. Hic itaque Romam veniens, splendore veritatis et justitiae tenebras falsitatis discussit, ibique dignus censor juste judicans XXV annos, II menses, dies III, sedit.

Cumque clarum verbi Dei lumen Romanae urbi fulsisset, et sermo veritatis, qui per Petrum praedicabatur, omnium mentes auditorum illustrasset, eisque in tantum placuisset ut quotidie audientibus auditio sola non sufficeret, Marcus apostoli [Col. 0122D] discipulus, innumeris et quotidianis precibus coactus, Evangelium scripsit, et quae ille verbo praedicabat hic scripto congessit, ac ad perpetuam legentium commonitionem posteritati transmisit. Petrus vero, ut per Spiritum sanctum religioso se spoliatum furto comperit, delectatus est, fidem eorum per haec, devotionemque considerans, factum confirmavit et in perpetuum legendam Ecclesiis scripturam tradidit, epistolas quoque duas quae Canonicae appellantur. Hic temporibus Tiberii Caesaris, Caii Caligulae, Claudii et Neronis, in vinea Christi viriliter laboravit, egregiosque discipulos educavit, virtutibus et eruditione imbutos per diversa loca destinavit, Marcum videlicet filiolum discipulumque suum Aquileiae, postmodum Alexandriae, Martialem [Col. 0123A] Lemovicae, Apollinarem Ravennae, Valerium Treveris et alios plures, qui diversis in locis multa in nomine Christi miracula fecerunt, et plures maximosque coetus gentilium ad fidei lumen pertraxerunt, atque sacri baptismatis unda regeneratos in sinu piae matris Ecclesiae collocaverunt.

Quondam Romae, dum plurimi fratres simul reficerent, Titus dixit apostolo Petro: «Cum universi a te salventur infirmi, quare Petronillam paralyticam jacere permittis?» Apostolus vero ait: «Sic expedit ei. Sed ne existimetur impossibilitas ejus incolumitatis excusari meis sermonibus,» ait ad eam: «Surge, Petronilla; nobis ministra.» Statim sana surrexit et ministravit. Ministerio autem expleto, jussit eam redire ad grabatum. At ubi in [Col. 0123B] Dei timore coepit esse perfecta, non solum ipsa salvata est, sed etiam plurimis in melius suis orationibus sanitatem recuperavit.

Insignis athleta cunctipotentis Adonai Paulus, vas electionis, doctor gentium, praedicator veritatis, qui thronum inter apostolos meruit duodecimum possidere et in paradiso raptus arcana verba, quae non licet homini loqui (II Cor. XII, 4) , audire, vere digne est glorificandus et a filiis Ecclesiae veluti solers paedagogus jugiter honorandus. Hic Saulus, id est tentatio Hebraice, dictus est, eo quod in tentatione sanctae matris Ecclesiae prius versatus est. Postea, mutato nomine, de Saulo Paulus, id est [Col. 0123C] mirabilis, dictus est, miroque modo de rapaci lupo mitis agnus factus est. Latine autem Paulus quasi parvus dictus est; unde ipse palam de se testatus est: Ego sum minimus apostolorum (I Cor. XV, 9) .

Ortus est de tribu Benjamin, ex Pharisaeis Pharisaeus, Tarso Ciliciae natus, Jerosolymis a pueritia nutritus et in lege Dei a Gamaliele eruditus. Hic secundo post ascensionem Domini anno, dum plus justo paternarum traditionum aemulator existeret, ideoque in Christianos admodum saeviret, et cum principis sacerdotum epistolis in Damascum iret ut omnes ibi Christicolas trucidaret, appropinquans urbi, subito insolita luce circumdatus atque coelesti voce Domini Jesu ex insperato correptus, salubriter [Col. 0123D] ad terram corruit, amissaque pristina feritate surrexit, et in Damascum a comitibus itineris perductus, tribus ibi diebus impos sui deguit. Deinde, jubente Deo, post tres ab Anania dies visitatus, fidem, quam impugnaverat, suscepit et baptizatus eamdem Judaeis et gentibus audacter praedicavit, incipiensque a Jerusalem usque ad Illyricum et Italiam, Hispaniasque (Rom. XV, 24 et 28) processit, ac nomen Christi multarum populis gentium, quibus non fuerat declaratum, manifestavit.

Lucas Evangelista, Pauli comes et laborum particeps, de ipso usque in finem diligenter digneque locutus est, et ejus praecipue gesta, omissis aliis, subtiliter prosecutus est. Arator quoque, sanctae Romanae Ecclesiae subdiaconus, secundum inde Librum [Col. 0124A] edidit, heroicoque metro apostolorum Actus devote cecinit, et Pauli agones et tolerantiam, naufragiumque retulit. Quaedam factorum ejus inde breviter excerpta in praecedentibus adnotavi, quorum hic non me taedet iterum ad laudem Creatoris reminisci.

Saulus, qui et Paulus, Spiritu sancto admonente segregatus, Paphi praedicavit, Elymam magum verbis fidei resistentem jussu caecavit, et proconsulem Paulum ad fidem convertit. Antiochiae synagogam ingressus, manu silentium indixit, ibique qualiter Israelitica plebs de Aegypto per mare exiit et de diversis mirabilibus, quae in deserto facta sunt, locutionem fecit. Alio quoque Sabbato passionem Christi et resurrectionem commemoravit, propheticis [Col. 0124B] assertionibus allegavit, et plurimis credentibus Ecclesiae gregem augmentavit. Lystris claudum ex utero matris, intendentem verbis Dei, curavit, et ex veteri superstitione Lycaonios sibi sacrificare volentes, scissis vestibus et facunda ratione prolata, compescuit. Post multa in praedicatione certamina, quaestionem a Judaeis baptizatis pertulit, ne credentes ex gentibus baptizarentur priusquam circumciderentur. Paulus ergo legationem fidelium Jerusalem detulit, Petrum et Jacobum aliosque seniores consuluit, eorumque diffinitionem per epistolam retulit ut abstinerent se ab immolatis simulacrorum et sanguine et suffocato et fornicatione.

Philippis a puella pythonissa spiritum immundum [Col. 0124C] expulit, et, ejecto daemone qui responsa inquirentibus dabat, avidos quaestores pretio divinationis privavit. Unde ab eisdem accusatus et praecepto primorum urbis in carcerem missus, noctu ad Dominum lucis orando clamavit, et benignus fidelium suffragator illum celeriter exaudivit. Nam, terraemotu facto, omnium vincula soluta sunt, et carceris custode cum suis baptizato, servi regis Sabaoth Paulus et Silas liberi abire permissi sunt. Paulus Athenis praedicans, seminiverbius a populo cognominatus est, et sic idoneo ab errantibus vocabulo appellatus est. E cujus verbis fons vitae perennis sitientibus oriebatur, et salutis semen omnibus suscipere desiderantibus gratis spargebatur. Cum Epicureis et Stoicis philosophis decertavit, [Col. 0124D] verumque Deum, quem Cecropidae ignotum Deum nuncupabant, eloquenter eis annuntiavit. Dionysius Areopagita, cum Damari uxore sua, credens baptizatus est, et Paulo inter praecipuos, propter sapientiae justitiaeque praerogativam, amicos associatus est. Hic postmodum, ut Aristides Atheniensis asserit, episcopus ab eodem apostolo Atheniensibus ordinatus est, et post multa virtutum insignia insigni martyrio coronatus est. Inde Paulus Corinthum venit, Aquilam cum Priscilla uxore sua praedicantem invenit, apud quem degens, scenofactoriam artem, in qua periti erant, exercuit. Ibi Christus illum admonuit ne praedicare cessaret, eoque fideliter obsequente, multi conversi sunt.

Ephesi duodecim viris, quos Paulus in nomine [Col. 0125A] Domini baptizavit, Spiritus sanctus replens varias mox linguas tribuit. Ibi dum Paulus diversis morbis languentes curaret in nomine Domini Jesu, septem Judaei, Scevae principis sacerdotum filii, daemoniaco manus imponere praesumpserunt, conjurantes per nomen Domini Jesu quem praedicabat Paulus. Daemon vero, per obsessum hominem, Jesum et discipulum ejus Paulum palam recognovit. Super infideles autem exorcistas repente irruit et laceratos effugavit Multi Ephesiorum, audita praedicatione veritatis, credentes baptizati sunt; et aliqui curiosorum magicos libros incenderunt, quorum pretium quinquaginta millia denariorum aestimaverunt. Ita fortiter verbum Dei crescebat et confortabatur, et, fidelibus in gratia Dei corroboratis, impiorum pars [Col. 0125B] tabescebat et confundebatur. Paulus autem Timotheum et Erastum in Macedoniam misit; ipse vero ad tempus in Asia remansit (Act. XIX, 1-22) .

Demetrius argentarius videns Ephesios, docente Paulo, aedes Dianae deseruisse, dolensque lucrum suae artis, dum simulacra damnarentur, in nihilum rediisse, complices convocavit, communem querimoniam enodavit et clamosam vulgi seditionem concitavit. Unde in theatrum demens turba cum furore cucurrit, Caium et Aristarchum Macedones Pauli comites rapuit; sed strepitus insanorum in semet confusus nihil praevaluit (ibid. 23-40) .

Paulus, accitis fratribus, cum exhortatione valedixit, et inde, ut in Macedoniam iret, iter iniit. In Graecia tribus mensibus mansit. Comites autem [Col. 0125C] ejus fuerunt Sosipater Birri Beroeensis; Thessalonicensium vero, Aristarchus, Secundus, Caius, Derbeus et Timotheus; Asiani quoque, Titicus et Trophimus. Paulus cum Luca, post dies azymorum, a Philippis ad Troadem in diebus quinque navigando venit, ibique diebus septem deguit. Una Sabbati, cum plures ad frangendum panem convenissent, et prolixum sermonem Pauli, qui profecturus erat in crastinum, usque in mediam noctem auscultassent, Eutychus adolescens super fenestram sedens, somno gravatus, de tertio coenaculo deorsum cecidit, sed precibus Pauli resuscitatus, cunctis qui hoc viderant gaudentibus revixit (Act. XX, 1-12) .

[Col. 0125D] A Mileto Paulus mittens Ephesum, majores natu Ecclesiae vocavit, et plurima eis ad salutem animarum commoda replicavit, finitoque sermone, positis genibus suis, cum omnibus illis oravit. Magnus autem fletus omnium factus est, et, osculatis fratribus, ad navem Paulus ab eis deductus est. Ingressus navem, recto cursu navigando venit Choum, inde Rhodum, Pataramque, et per Syriam venit Tyrum; ibique cum fidelibus amicis in Christo VII diebus permansit. Deinde Ptolemaida Caesaream venit, domumque Philippi Evangelistae, cui quatuor erant filiae virgines prophetantes, intravit (ibid. 13-38; XXI, 1-9) .

Tunc Agabus propheta illuc a Judaea supervenit et zona Pauli pedes et manus sibi alligavit, atque [Col. 0126A] palam per Spiritum sanctum praedixit quod Paulum in Jerusalem Judaei sic alligarent et in manus gentium traderent. Flentibus cunctis et rogantibus ne ascenderet, Paulus dixit: Ego non solum alligari, sed et mori in Jerusalem paratus sum, propter nomen Domini Jesu (Act. XXI, 10-13) .

Fretus itaque fidei constantia Jerusalem venit, Jacobo aliisque senioribus enarravit quae Deus in gentibus per ministerium ipsius fecerit. At illi cum audissent conversionem gentium, magnificaverunt Deum creatorem omnium. Deinde Paulus causa purificationis in templum intravit, et Mosaicae legis caeremonias persolvere coepit ut aemulatoribus paternae legis omnium occasionem scandalorum demeret, et Judaeus Judaeis factus, sic omnes lucrifaceret. [Col. 0126B] Judaei autem qui de Asia erant, ut eum in templo viderunt, malevolis clamoribus omnem populum concitaverunt, eique manus injecerunt. Tota civitas commota est et concursio populi facta est. Paulum itaque apprehenderunt, extra templum traxerunt, statimque januas clauserunt, et ipsum percutientes, occidere quaesierunt. Claudius Lysias tribunus cohortis, ut urbem subita turbatione confundi audivit, assumptis militibus et centurionibus, statim ad illos decurrit; Paulum vero, ne interficeretur, vi eripuit, injectisque duabus catenis vinctum de tumultu extraxit, et quis esset vel quid fecisset, interrogaturus, in castra induxit. Annuente tribuno, Paulus in gradus ascendit, et Hebraice loquens, certam seriem conversionis suae detexit et conversationis prius in [Col. 0126C] Judaismo, et postmodum in gratia Christi rationem optime reddidit. Admodum illo sapienter loquente, Judaei vim verborum ejus non ferentes, vociferati sunt et furentes clamaverunt: Tolle de terra ejusmodi; non enim fas est eum vivere. Tribunus ergo jussit eum in castra induci et flagellis caedi atque torqueri. Tunc Paulus astanti sibi centurioni ait: Si hominem Romanum et indemnatum licet vobis flagellare? Tribunus itaque, postquam rescivit quia civis Romanus esset, timuit quod eum ligasset (ibid. XXI, 14-40; XXII, 29) .

Postera die Paulus in concilium productus est, et stans in medio rationabiliter pro se locutus est (Act. XXII, 30) . Ananias autem princeps sacerdotum [Col. 0126D] praecepit astantibus sibi percutere os ejus. Tunc Paulus ad eum dixit: Percutiet te Dominus, paries dealbate; et tu sedens judicas me secundum legem, et contra legem jubes me percuti. Astantes vero dixerunt: Summum sacerdotem Dei maledicis? Dixit autem Paulus: Nesciebam, fratres, quia princeps esset sacerdotum. Scriptum est enim: «Principem populi tui non maledices (Exod. XXII, 28) .» Sciens Paulus quia una pars esset Sadducaeorum, et alteri Pharisaeorum, exclamavit in concilio: Viri fratres ego Pharisaeus sum, filius Pharisaeorum. De spe et resurrectione mortuorum ego judicor. His dictis, dissensio inter partes facta est et multitudo soluta est. Sadducaei autem dicunt non esse resurrectionem, neque Angelum, neque Spiritum; Pharisaei vero [Col. 0127A] utrumque confitentur. Quidam Pharisaeorum pugnabant, dicentes: Nihil mali invenimus in homine isto; quid si Spiritus locutus est ei aut Angelus? Igitur cum magna dissensio facta esset, tribunus, timens ne Paulus ab ipsis discerperetur; auxilio militum de medio eorum rapuit et in castra induxit (Act. XXIII, 2-10) .

Sequenti nocte assistens ei Dominus, ait: Constans esto; sicut enim testificatus es de me in Jerusalem, sic te oportet Romae testificari. Facta die, Judaeorum plus quam quadraginta ad principes sacerdotum et seniores accesserunt, et voto se constrinxerunt quod non manducarent neque biberent donec Paulum, dum ad concilium adduceretur, occiderent. Hoc ut tribunus per filium sororis Pauli cognovit, insidias [Col. 0127B] impiorum callide delusit. Nam tertia noctis hora vinctum cum CC militibus et LXX equitibus ac CC lanceariis Caesaream misit, et causam ejus Felici praesidi litteris insinuavit. Illuc itaque perductus in praetorio Herodis custoditus est, et post quinque dies ad concionem productus est (ibid. 10-35) . Ananias sacerdos cum senioribus Judaeorum adfuit, et Tertullus orator accusationem in Paulum insidiose deprompsit. Paulus, annuente praeside, breviter respondit, prudentique responso protinus objecta confutavit. Felix praeses, donec tribunus descenderet, illos distulit, et centurioni bene habere Paulum praecepit. Post aliquot dies Felix, cum Drusilla uxore sua, quae erat Judaea, veniens, Paulum vocavit, et fidem, quae in Jesum Christum est, ab eo audivit. [Col. 0127C] Disputante illo de justitia et castitate judicioque futuro, Felix contremuit, et sperans ab eo pecunias obtinere, frequenter illum accersiit. Biennio expleto, Porcium Festum Felix successorem accepit; et Judaeis gratiam praestare volens, Paulum in vinculis reliquit (Act. XXIV) .

Non multo post Festus Caesaream descendit, et Paulum accusare Judaeis praecepit. Illi vero multas et graves causas ei objecerunt, quas probare non potuerunt, Paulo rationem reddente: Quoniam neque in legem Judaeorum, neque in templum, neque in Caesarem quidquam peccavi (Act. XXV, 7-8) . Tandem pro insidiis Judaeorum et tergiversatione judicis, qui eis favere molitus est, Caesarem appellare compulsus [Col. 0127D] est. In concione coram Agrippa rege et Festo praeside productus est, et, extenta manu, rationem reddens de vocatione sua et fide Christi, sat eloquenter contestatus est. Denique cuncti prudentiam ejus admirati sunt, et semoti optimates ad invicem dixerunt: Nihil morte aut vinculis dignum quid fecit homo iste. Dimitti poterat, si non appellasset Caesarem (Act. XXVI, 31) . Igitur Julio centurioni cohortis Augustae traditus est, et Aristarchus Macedo cum Luca comitatus est. In nave CCLXXVI animae fuerunt, et tempestuosam ac valde periculosam navigationem per XIV dies pertulerunt, quibus nec solem neque sidera viderunt, neque cibum, quia omnis spes salutis ablata erat, sumpserunt. Paulus enim hiemare in Creta persuaserat, sed consilium [Col. 0128A] et conatus gubernatoris et naucleri praevaluerat. Quibus centurio cum militibus magis acquieverat. Praeceps itaque festinatio hiemales procellas temere subiit, et pene omnes, nisi merita Pauli subvenissent, demersit. Nimios quippe metus et labores passi sunt, dum in Syrtes inciderent, et navis armamenta disrupta essent, eademque propriis manibus et triticum et alia quae puppim onerabant, projecissent. Inter haec, Angelus Domini astitit Paulo, dicens: Noli timere, Paule, Caesari te oportet assistere; et ecce donavit tibi Deus omnes qui navigant tecum (Act. XXVII, 23 et 24) .

Post naufragium, cum summa difficultate ad insulam Mitylene appulsi sunt, eisque barbari magnam humanitatem impenderunt; accensaque pyra, [Col. 0128B] propter imbrem et frigus, refecerunt. Ibi dum Paulus foco sarmenta ingereret, et vipera prae calore procedens manum ejus invaderet, barbari hoc intuentes homicidam illum asseverarunt, et mox moriturum sine dubio arbitrati sunt. Ipse vero viperam in ignem jactavit, et mirantibus cunctis nihil mali pertulit (ibid. 25; XXVIII, 6) .

Publius princeps insulae jactatos illuc triduo benigne suscepit. Paulus vero ad patrem Publii febribus et dyssenteria vexatum intravit; et cum orans ei manus imposuisset, salvavit. Alii quoque insulani, qui infirmabantur, accedebant ad eum et curabantur. Multis ergo naufragos honoribus pro Pauli meritis honoraverunt, et navigantibus quae necessaria erant imposuerunt. Post tres menses, in navem Alexandrinam, [Col. 0128C] quae in insula hiemaverat, ingressi sunt, Deoque ducente, non multo post Romam venerunt, et quidam ex fratribus, adventu Pauli comperto, gratulantes occurrerunt. Ibi Paulo sibi manere cum custodiente milite permissum est; et post triduum, convocatis primoribus Judaeorum, de captione sua et de malis quae a fratribus in Jerusalem perpessus fuerat, conquestus est. Deinde de vera fide, quae in Jesu Christo est, fideliter locutus est. Biennio toto in suo conducto mansit, Deique regnum omnibus praedicavit, et ea quae sunt de Domino Jesu Christo cum omni fiducia sine prohibitione docuit (Act. XXVIII, 7-31) .

[Col. 0128D] Huc usque secutus sum de Actibus apostolorum narrationem sancti Lucae evangelistae qui, dimissis aliis, refert Paulum Romam venisse, ibique biennio verbum Dei, nemine prohibente, praedicasse. Secundo quippe Neronis anno Romam introivit, et apud eumdem, cum adhuc in initiis lenior esset, sese defendit; Deoque confortante, de ore Neronis, quem tropice Leonem nominat, liberatus, inde exiit, et ad occiduas gentes usque in Narbonam Galliae urbem perrexit. Ibi nimirum, ut fertur, basilicam construxit, et in honorem Machabaeorum martyrum dedicavit; ubi adhuc apparet in maceria de olco crucis signum quod idem apostolus pollice charaxavit, Deinde Paulum discipulum suum pontificem ordinavit et eidem urbi destinavit; qui multum in [Col. 0129A] bonis operibus laborans, beato fine vitam consummavit.

Sic et alii plures in Ecclesia Dei mire fulserunt, qui per beatum Doctorem gentium in fide catholica instituti sunt, et in cathedra magistrali ad regendum populum Dei per diversa loca prudenter dispositi sunt. Nam Lucas Bithyniae, Titus Cretae, Carpus Troadae, Timotheus et Archippus in Asia, Trophimus Arelati, Onesimus Ephesi, Sosthenes Corinthi, Tychicus Paphi, Dionysius Areopagita Athenis, Epaphras Colossis et Erastus Philippis rete fidei expanderunt, ethnicosque coetus de tenebris ignorantiae, veluti pisces de profundo pelagi, ad lumen veritatis pertraxerunt. Justitiae quoque semitam sicut alios docuerunt, sic in verbis et actibus [Col. 0129B] suis tenuerunt. Nomina ergo eorum in libro vitae ascripta sunt et sapientiam eorum atque laudem omnes populi pronuntiabunt.

Amodo dignum est ut de triumphali morte sanctorum loquar, et seriem narrationis ex Patrum documentis veraciter prosequar qualiter gloriosi principes terrae, vexillum veri Josue nobiliter ferentes, repromissionis terram obtinuerunt, et quomodo in vita sua sese dilexerunt, ita et in morte separati non sunt, sed uno spiritu ardentes, contra Neronem Caesarem et Simonem Magum Romae certaverunt, unoque die, hoste devicto, coelestia regna petierunt.

Marcellus igitur Romanus, Marci praefecti filius, a Petro apostolo baptizatus, sanctis martyribus [Col. 0129C] Nereo et Achilleo, qui dum pro fide Christi in Pontiana insula exsularent, ibique contra maleficos Furium et Priscum, Simonis Magi discipulos, invictis assertionibus veritatis quotidie dimicarent, in Epistola scribit perversitatem Simonis Magi et innocentiam Petri. Refert siquidem quod quadam die, dum Simon Petrum argueret et magum diceret, populumque Romanum in ejus odium excitaret, subito vidua cum ingenti turba transibat et clamosis vocibus cum luctu unicum filium suum efferebat. Tunc Petrus ait assentatoribus Simonis: «Accedite ad feretrum et deponite mortuum. Qui vero suscitaverit eum, hujus vera fides esse credatur.» Quod cum fecisset populus, dixit Simon: [Col. 0129D] «Modo si suscitavero illum, interficietis Petrum?» Turba respondit: «Vivum incendemus eum.» Tunc Simon, invocatis daemoniis, ministerio eorum coepit agere ut moveretur corpus. Quod populi videntes coeperunt clamare in laudem Simonis et in perniciem Petri. Petrus autem, vix impetrato silentio, ait ad populum: «Si vivit, loquatur, ambulet, accipiat cibum, revertatur ad domum suam. Alioquin, sciatis vos falli a Simone.» Populus vero una voce clamavit: «Nisi hoc Simon fecerit, poenam patiatur quam Petro imposuit.» Simon autem fingens se iratum, fugere petiit. Sed populus eum cum ingenti exprobratione tenuit. Tunc Petrus, expandens manus suas ad coelum, dixit: «Domine Jesu Christe, qui nobis discipulis tuis dixisti: Ite, [Col. 0130A] in nomine meo daemonia ejicite, infirmos curate, mortuos suscitate, excita puerum istum ut omnis haec turba agnoscat quia tu es Deus, et non est alius praeter te qui cum Patre et Spiritu sancto vivis et regnas in saecula saeculorum. Amen.» Puer autem exsurrexit, et adorans Petrum, dixit: «Vidi Dominum Jesum Christum jubentem angelis et dicentem: Ad petitionem amici mei Petri restituatur orphanus unicus viduae matri suae.» Populo autem una voce clamante: «Unus est Deus quem praedicat Petrus,» Simon transfiguravit se in canino capite et coepit fugere. Porro, plebe illum retinente, et in ignem mittere volente, Petrus in medium se misit ipsumque liberavit. «Magister, inquit, noster nos docuit ut pro malis bona reddamus.» Evadens [Col. 0130B] itaque Simon, ad Marcellum, quem jampridem seduxerat, venit; immanemque canem, quem vix ferrea catena vinctum tenebat, in ingressu ligavit. «Videamus, inquit, si Petrus, qui solitus est venire ad te, poterit ingredi.» Deinde post unam horam Petrus venit, factoque crucis signo, canem solvens ait: «Vade et loquere Simoni: Desine ministerio daemonum decipere populum, pro quo Christus fudit sanguinem suum.» Marcellus autem, tanta mirabilia videns, ad Petrum cucurrit, et genibus ejus provolutus, in domo sua illum excepit, Simonem vero cum dedecore expulit. Canis autem blandus omnibus effectus est, solum vero Simonem persecutus est. Quem cum misisset subtus se, currente Petro et clamante: «Praecipio [Col. 0130C] tibi, in nomine Domini nostri Jesu Christi, ut non figas morsum in aliquam partem corporis ejus,» nullum quidem membrum ejus contingere potuit, sed ita morsibus vestimenta ejus attrectavit ut nulla pars corporis ejus tecta remaneret. Omnis autem populus, et praecipue pueri post eum simul cum cane cucurrerunt, eumque cum ululatu quasi lupum [extra] muros civitatis ejecerunt. Ille vero, hujus pudoris opprobrium non ferens, per unum annum nusquam comparuit. Postea Neroni Caesari innotuit, hominisque maligni amicitiis pejor pessimo copulatus inhaesit.

Appropinquante termino apostolici certaminis, apparuit Dominus Petro apostolo per visionem dicens: [Col. 0130D] «Simon et Nero pleni daemoniis adversum te cogitant. Noli timere, quia tecum ego sum, et dabo tibi apostoli Pauli solatium, qui cras Romam ingredietur. Cum quo post septem menses simul habebis contra Simonem bellum. Et postquam viceritis et dejeceritis eum et deposueritis in infernum, simul ad me ambo venietis victores.» Quod et factum est. Nam alia die venit Paulus. Quo ordine se viderunt, et post septem menses cum Simone conflictum habuerunt, sanctus Linus papa enarravit et omnem textum passionis eorum Graeco sermone ad Ecclesias orientales scripsit.

Inde sicut olim coepi, quaedam mihi libet excerpere et intermissa verborum copiosa prolixitate [Col. 0131A] gestarum compendiosam seriem rerum congerere.

Audito quod Paulus Romam venisset, Petrus valde gavisus est, et statim exsurgens, ad eum perrexit. Mutuo autem se videntes, prae gaudio fleverunt, et in amplexibus suis diutissime morati, invicem se lacrymis infuderunt. Deinde tantis verbi Dei praedicatoribus pars maxima populorum credidit, nec eis vesana concio Judaeorum vel gentium palam resistere potuit, quibus abundantiam totius sapientiae Spiritus almus affluenter infudit.

Innumerabiles populi dum convertuntur ad Dominum per Petri praedicationem, contigit etiam converti Libiam Neronis uxorem, et Agrippinam Agrippae praefecti conjugem, ita ut a latere suorum se maritorum auferrent et pudicitiae pro aeterni regis [Col. 0131B] amore studerent.

Paulus quoque multiplici gratia resplenduit, et orbi Romano signis et prodigiis et doctrina multa, mirabilique sanctitate admodum innotuit. Extra urbem hortum publicum sibi conduxit, ibique cum Luca et Tito, aliisque fidelibus de verbo vitae tractavit. Interea coepit maximam multitudinem colligere, Deoque juvante, fidei per eum adjiciebantur multae animae, ita ut per totam urbem sonus praedicationis et sanctitatis ejus fieret, et fama per universam circa regionem de illo exiret. Multi de domo Caesaris ad eum concurrebant, et, audita praedicatione ejus, in Dominum Jesum Christum credebant. Plures etiam ex cubiculo Caesaris ad eum veniebant, et facti Christiani militiam deserebant, et [Col. 0131C] interno fervore sic inflammati Christo adhaerebant ut rursus ad militiam suam vel ad palatium roverti nollent, sed gloriam verae fidei et virtutum armis omnibus et divitiis ac honoribus praeponerent. Ingens itaque diabolo quotidie augmentabatur detrimentum et fidelibus salubre gaudium. Seneca etiam institutor imperatoris adeo est illi amicitia copulatus, videns in eo divinam scientiam, ut se a colloquio illius temperare vix posset; quatenus si ore ad os illum alloqui non valeret, frequentibus datis et acceptis epistolis, ipsius dulcedine et amicali colloquio atque consilio frueretur. Sic nimirum ejus doctrina, agente Spiritu sancto, multiplicabatur et amabatur, ut licite ibi doceret et a multis libentissime [Col. 0131D] audiretur. Disputabat siquidem cum ethnicorum philosophis et revincebat Judaeos, unde et magisterio illius plurimi manus darent. Quaedam namque scripta illius magister Caesaris coram eo relegit, et in cunctis admirabilem reddidit. Senatus etiam de illo non mediocriter sentiebat.

Igitur, dum sic divinus splendor per insignes apostolos non solum Romanis emicuisset, sed etiam cunctos, qui de diversis nationibus Romam, utpote caput mundi, appetebant, illustrasset, majores synagogarum et principes gentium zelo amaritudinis commoti sunt, et turbidum vulgus in odium illorum impiis derogationibus concitaverunt. Simonem ergo Magum Neroni de palatio procedenti praetulerunt et beatos apostolos falso culpare studuerunt. Simon de [Col. 0132A] Petro multa coepit mala dicere, asserens eum magum et seductorem esse. Homines eidem pravi credebant, et deludebantur, qui phantastica signa ejus stulte mirabantur. Faciebat enim serpentem aereum moveri se, et lapideos canes latrare, statuas aereas ridere et moveri; se autem currere et subito in aera videri. Contra haec Petrus infirmos verbo curabat, caecos orando illuminabat, daemonia solo jussu fugabat. Interea et ipsos mortuos suscitabat, et omnes quos poterat a pessima magi societate subtrahebat. Omnes ergo religiosi viri magum exsecrabantur; scelerosi econtra complices ejus falso Petrum testimonio criminabantur. Tandem hujusmodi sermo ad Neronem venit, et Simonem Magum ad se ingredi praecepit. Ingressus illico coepit intuentes [Col. 0132B] ludificare et ante Neronem effigies mutare, ita ut subito fieret puer et postea senior, altera vero hora adolescentior. Sic per multas figuras ministerio diaboli bacchabatur. Et haec videns imperator, hunc esse Dei filium arbitrabatur. Tunc seductore mago cum suis complicibus apostolos accusante, Nero jussit Petrum et Paulum festinanter adduci ad se. Alia vero die apostoli et Magus coram Caesare disceptaverunt, et diversa, ut veridica narratio pandit, ab illis prolata sunt. Nam discipuli veritatis vera prompserunt, magumque furem et sceleratum in omnibus detexerunt, ipsumque turpem et apostaticum, ne socordes ei obtemperarent ad sui damnationem, asseruerunt. Cumque Simon minaretur se missurum angelos suos ad puniendum Petrum, Petrus [Col. 0132C] a Nerone secreto petiit ut juberet sibi panem hordeaceum afferri et occulte dari. Quo facto, Petrus panem accepit, benedixit, fregit et sub manica sua abscondit, atque a Mago jactante se Dei filium esse, quid fecerit instanter inquisivit. Tunc Simon, indignatus quod secretum apostoli non posset dicere, vociferando jussit canes magnos procedere, et Petrum in conspectu Caesaris devorare. Ecce canes mirae magnitudinis protinus apparuerunt, et in Petrum impetum fecerunt. Ille vero genibus in terra positis, ambas manus extendit, et panem quem benedixerat ostendit. Quem ut canes viderunt, subito nusquam comparuerunt. Sic magus omnium ludibrio manifeste patuit, qui angelos in apostolum [Col. 0132D] venturos promiserat, canes exhibuit; seseque non divinos, sed caninos habere angelos monstravit.

Tandem Simone Mago in multis ratione verborum ab apostolis confutato, Nero jussit excelsam turrem fabricari ex lignis in campo Martio. Altera vero die, Caesar et senatus et equites Romani, omnisque populus ad spectaculum convenerunt, et apostoli, Nerone jubente, adducti sunt Tunc Simon turrim coram omnibus ascendit, lauroque coronatus sursum manus extendit, et in altum volare coepit. Paulus, flexis genibus coram omni populo, Dominum orabat; Petrus vero machinationibus Simonis intendebat, et opportunum tempus divinae ultionis securus exspectabat. Tandem fideli socio ait: «Paule, modicum caput erige et vide.» Paulus vero lacrymis [Col. 0133A] plenus caput elevavit, Simonemque jam in alto volantem vidit et ait: «Petre, quid cessas? perfice quod coepisti. Jam enim vocat nos Dominus Jesus Christus.» Petrus autem contra Simonem aspiciens, ait: «Adjuro vos, angeli Satanae, qui eum fertis in aere ad decipienda hominum infidelium corda, per Deum creatorem omnium, et per Dominum nostrum Jesum Christum Filium ejus quem tertia die suscitavit a mortuis, ut eum ex hac hora jam non feratis sed dimittatis.»

Continuo in voce Petri ex alto dimissus, in loco qui Sacra via dicitur cecidit, et in quatuor partes fractus, quatuor silices adunavit. Quae res usque in hodiernum diem apostolicae victoriae testimonium exhibuit. Tunc ad sonitum ejus, cum crepuit, [Col. 0133B] Paulus caput levavit, Deoque justo judici gratias egit. Nero autem ira magna plenus Petrum et Paulum in vinculis teneri fecit. Corpus vero Simonis tribus diebus, totidemque noctibus diligenter custodiri praecepit, putabat enim quod tertia die resurgeret. Sed Petrus asseverabat quod in aeternum damnatus esset. Apostolis in Spiritu sancto tripudiantibus, Dominumque Jesum magistrum suum palam confitentibus, Nero ira magna repletus dixit ad Agrippam praefectum suum: «Istos homines irreligiosos necesse est perdere male; et ideo cardis ferreis acceptis, eos in Naumachiam consumi jube.» Agrippa dixit: «Non congruenti exemplo jubes eos perire. Quoniam Paulus innocens esse [Col. 0133C] videtur, justum est ut ei pro irreligiositate caput amputetur. Petrum autem, eo quod homicidium perpetravit, jube in crucem levari.» Annuente Caesare, doctores aeternae salutis statim a conspectu ejus deducti sunt et Paulino traditi sunt.

Paulinus, vir clarissimus magisteriae potestatis, apostolos Christi suscepit, et in custodia Mamertini, sub manu Processi et Martiniani, aliorumque militum, mancipavit. Ibi novem mensibus in carcere fuerunt, et multos infirmos, qui ad eos venerant, ac daemoniacos orationibus suis curaverunt. Denique cunctis, qui in custodia erant, obnixe vociferantibus, et aquam ab eis, quia siti periclitabantur, unanimiter poscentibus, beatissimi apostoli Deum oraverunt, et ab ipso, cui adhaerebant, celeriter [Col. 0133D] exauditi sunt. Nam beato Petro apostolo signum crucis in monte Tarpeio faciente, eadem hora emanaverunt aquae de monte. Tunc Processus et Martinianus, et omnes qui in custodia erant, ad pedes Petri apostoli prostrati sunt, et XLVII credentes in Dominum baptizati sunt. Tunc pro eis sacrificium laudis obtulit, et omnes Dominicae participes eucharistiae fecit.

Visis itaque tot mirabilibus, magistriam Processus atque Martinianus dixerunt ad apostolos: «Pergite quo desideratis, quia exoblitus Nero desperavit de vobis.» Illi autem satis a fratribus rogati ut egrederentur, post novem menses exierunt, et per viam Appiam ad portam pervenerunt. Tunc Paulus in urbe Roma notos et amicos adiit, [Col. 0134A] et Romanos, aliosque credentes, qui ejus ereptione admodum gratulabantur, in fide confortavit, solitoque ritu verbum Dei ubertim sparsit, fideliumque numerum per aliquot dies, opitulante Deo, augmentavit. Porro beatus Petrus, dum tibiam de compedibus ferri demolitam haberet, et fasciola ei ante sepem in via Nova caderet, juxta portam Appiam veniens, Dominum Jesum Christum vidit. Quem ut cognovit, adorans ait: «Domine, quo vadis?» Et Dominus dixit ei: «Sequere me, Petre, quia vado Romam iterum crucifigi.» Mox illum secutus, Romam rediit, eique Dominus dixit: «Noli timere, quia ego tecum sum, quousque introducam te in domum Patris mei.»

Cumque rediret mane, ecce magistriani eum [Col. 0134B] tenuerunt, ac ad tribunal Caesaris pertraxerunt. Nero autem, recolens ea quae gesta fuerant, jussit Petrum in crucem levari et Paulum decollari. Petrus vero cum ad crucem venisset, et totus supernis intentus in spiritu solerte considerasset quod Dominus Jesus Christus, qui de coelo ad terras descenderat, recta cruce sublimatus fuisset, rogavit a carnificibus crucem suam gyrari, seseque capite demerso crucifigi. At illi crucem verterunt, et pedes ejus sursum, manus autem deorsum fixerunt. Tunc convenit innumerabilis populi multitudo ita pleni furore ut vellent etiam ipsum Neronem imperatorem incendere. Petrus autem prohibebat eos, dicens: «Nolite, filioli, nolite impedire iter meum. Jam pedes mei viam coelestem ambulant. [Col. 0134C] Nolite tristari, sed gaudete mecum, quia hodie consequor fructum laborum meorum.»

Deinde post longam exhortationem, qua figuram crucis Christi, quem imitabatur, subtiliter explanavit, orans et gratias agens Deo, ait: «Gratias ago tibi, bone pastor, quia oves quas tradidisti mihi compatiuntur mecum. Peto, Domine, ut participent mecum de gratia tua in regno tuo.» Et adjiciens dixit: «Commendo tibi oves, bone pastor Christe, quas mihi tradidisti, ut non sentiant se sine me esse qui te habent, per quem ego gregem hunc regere potui.» Et haec dicens, emisit spiritum.

Statim viri, qui nunquam ibi visi fuerant, apparuere, nec antea nec postea quisquam potuit eos [Col. 0134D] ibi videre, qui dicebant se propter illum de Jerosolyma advenisse. Ipsi una cum Marcello illustri viro corpus ejus occulte abstulerunt, ac ad terebinthum juxta Naumachiam, in loco qui Vaticanus appellatur, posuerunt, magnosque patronos et amicos Domini Jesu Christi Romanis datos testati sunt.

Nunc de Doctore gentium, qualiter bonum certamen certaverit, cursumque consummaverit, braviumque supernae vocationis obtinuerit, libet ex historia passionis ejus breviter excerpere, et hic ad laudem ineffabilis Adonai veraciter inserere. Paulus postquam de carcere, ut supra dictum est, exivit, hortum, ubi prius hospitabatur, repetiit; et illuc amicorum plurima cohors ad eum gaudens [Col. 0135A] convenit. Denique quadam die, dum salutari doctrinae inserviret, et circa vesperam in coenaculo editiori turbas erudiret, Patroclus pincerna regis a consodalibus suis invitatus, Caesaris se subducens aspectibus, ad hospitium Pauli perrexit vespere ut audiret documenta vitae perpetuae. Sed cum, prae multitudine populi, ad magistrum ingredi non posset ut verbum Dei, quod ferventer amabat, commodius audiret, ad fenestram excelsiorem ascendit et secus eam sedit. Verum cum profluus sermo in longum protraheretur et juvenis somno fatigaretur, insidiante invidia diaboli, paululum dormitare coepit, cadensque de fenestra satis excelsi coenaculi, spiritum exhalavit. Quod mox Neroni a balneo revertenti nuntiatum est, unde idem, [Col. 0135B] quia juvenem valde dilexerat, contristatus est, aliusque in loco ejus ad vini officium ordinatus est. Paulus vero, qui populos intus instruebat, statim per Spiritum cognovit quod gestum erat, populoque praesenti nuntiavit, sibique corpus exanime illico afferri praecepit. Deinde allato cadavere, Paulus plebem allocutus est, ac ut plena fide pro resuscitatione mortui Dominum Jesum orarent exhortatus est. Universis orationi procumbentibus, finita prece ait Paulus: «Adolescens Patrocle, surge et narra quanta tibi fecerit Dominus.» Mox Patroclus tanquam a somno surrexit, et glorificare Deum omnipotentem coepit. Paulus illum gaudentem cum caeteris, qui ex domo Caesaris erant, dimisit. Cumque Nero Patroclum lamentaretur et immensitate tristitiae [Col. 0135C] absorberetur, audivit ab assistentibus sibi Patroclum vivere et pro foribus adesse. Quod audiens Caesar expavit corde, et recusabat eum introire, suoque aspectui astare. Tandem persuasione amicorum ingredi permisit, et videns eum vegetatum, nullaque signa mortis habentem, obstupuit, et locutus cum illo, Christianum eum esse cognovit. Unde nimis iratus, alapam ei dedit, ideoque magis ille in Domino Jesu exsultavit. Tunc Barnabas et Justus, Paulus miles et Arion Cappadocus et Festus Galata, ministri Caesaris et amici, dixerunt ei: «Cur recta sapientem et veracissime respondentem percutis juvenem? Nam et nos militamus invicto regi Jesu Christo Domino nostro.» Caesar [Col. 0135D] autem, cum audisset uno sensu et sermone illos invictum regem Jesum dicere, retrusit eos in carcerem, ut nimis illos torqueret quos nimis ante amaverat. Praedicatores quoque illius magni regis summopere requiri jussit, et edictum ferale proposuit ut, sicubi invenirentur, sine interrogatione per tormenta varia punirentur. Fideles ergo multa scrutatione a ministris reipublicae quaesiti sunt et inventi quamplurimi, atque ad praesentiam Caesaris perducti sunt.

Inter eos Paulus, consuetudinarias sibi pro nomine Christi gestans catenas, ductus est vinctus. Ipsum omnes alii velut didascalum respiciebant, meritoque, quem Dominus vas electionis censuerat, honorabant, sibique in omnibus praeferebant. Inde [Col. 0136A] Nero, sine alicujus indicio, facile potuit cognoscere ipsum magni regis militibus praesidere, cumque illum interrogaret cur in regnum Romanorum latenter introisset, militesque suos sibi subtraheret, suique regis principatui subjugaret, Paulus, Spiritu sancto repletus, virtutem omnipotentis Dei coram omnibus qui aderant constanter promulgavit, et omnes ad largitatem manus illius, qui secundum cujusque meritum dona ditissima dispensare potest, invitavit, ipsum quoque Caesarem summo Regi fideliter obedire commonuit. Nihilominus etiam asseruit regem suum venturum vivos et mortuos judicare, et figuram hujus mundi per ignem devastare. His auditis, Nero Caesar ira succensus est et omnes Christi milites igne cremari praecepit. Paulum autem [Col. 0136B] consultu senatus, tanquam majestatis reum, secundum Romanas leges capite truncari jussit, Longino et Megisto praefectis atque Acesto centurioni, ad interficiendum extra urbem tradidit; quibus in via Paulus sine intermissione verbum salutis praedicavit. Ministri etiam et apparitores a Nerone cum velocitate directi sunt, et latitantes Christianos diligenter ad occisionem perscrutati sunt. Unde tam multiplex turba Christianorum caesa est ut populus Romanus palatium virtute irrumperet, et in ipsum Caesarem excitare seditionem satageret. Tunc Nero clamores populi expavit, et aliud edictum proposuit quo Christianos in pace vivere praecepit. Quapropter Paulus iterum est ejus oblatus conspectibus. Nero autem, ut eum vidit, vehementissime exclamavit: [Col. 0136C] «Tolle magum, tollite maleficum; decollate impostorem, auferte de superficie terrae mentium immutatorem.» Paulus vero constanter promisit se post mortem aeternaliter victurum, et cum invicto Rege suo mansurum; ipsi quoque Neroni, ad comprobandam suorum fidem verborum, se vivum post decollationem evidenter ostensurum. Deinde Paulus gaudens ad supplicium ductus est, suisque carnificibus, aliisque comitantibus verba vitae multipliciter impertitus est. Nam, cooperante Spiritu sancto, idololatriae vanitatem monstravit, ratiocinando nihil esse probavit, veram fidem, verique Dei cognitionem mirabiliter allegavit, damnationem reproborum et glorificationem justorum [Col. 0136D] magnifice peroravit. Nec frustra. Divinus enim sermo protinus fructificavit, audientium videlicet corda turbarum tangens inflammavit, et conversorum vocem pro transactis reatibus, in planctum permutavit.

Interea, dum pro tam sanctis occupationibus mora fieret, et populus multus voces in altum emitteret, Nero Parthenium et Feritam, videre si jussio ejus completa esset, misit, et per eos passionem apostoli, si adhuc viveret, acceleravit. Ipsis quoque Paulus semen salutis obtulit, sed praevalente nequitia, obduratis cordibus minime profuit. Cumque ad locum martyrii cum innumeris comitibus incederet, et Plautillam nobilissimam matronam ad portam urbis Romae obviam habuisset: [Col. 0137A] «Vale, inquit, Plautilla, aeternae salutis filia.» Deinde petiit ab illa ut pannum, quo caput ejus tegebatur, ad ligandum oculos hora passionis suae sibi accommodaret. Illa vero flens ejus orationibus se commendavit, pannumque festinato porrexit, et paululum in partem propter plebis impedimentum, ut Apostolus ei jusserat, secessit. Insultantibus paganis, quod mago crederet ac impostori, Paulus eam confortavit, jubens ut seorsum praestolaretur adventum suum, secura signa mortis ejus in panniculo receptura. Longinum vero, sociosque ejus credentes docuit paucis sermonibus qualiter et a quibus baptizarentur post obitum ejus. Perveniens autem ad passionis locum, ad orientem versus in coelum manus tetendit, et diutissime cum lacrymis [Col. 0137B] Hebraice oravit, Deoque gratias egit. Deinde valedicens fratribus, benedixit, sibique oculos de Plautillae mafora ligavit, in terram utrumque genu flexit et collum tetendit. Spiculator vero cum virtute percussit et caput ejus abscidit; quod postquam a corpore praecisum fuit, nomen Jesu Christi Hebraice clara voce personuit. Statim de corpore ejus unda lactis in vestimento militis exivit et postea sanguis effluxit. Stola vero, qua sibi ligaverat oculos, non comparuit. Tanta etiam lucis immensitas et odoris suavitas in momento illius decollationis coelitus emicuit ut mortalium oculi splendorem illius sufferre et humana lingua odorem narrare nequiverit. Omnes haec videntes valde admirati sunt, et invictum [Col. 0137C] Regem sabaoth in multam horam laudaverunt. Parthenius autem et Feritas revertentes ad portam Urbis pervenerunt, ubi Plautillam Dominum glorificantem invenerunt; quam mox irrisione percunctati sunt cur caput suum non operiret mafora quam Paulo praestiterat. At illa, calore fidei accensa, cum magnanimitate respondit: «O vani et miseri, qui credere nescitis quae oculis videtis et manibus attrectatis! Vere habeo eumdem quem porrexeram pannum, de infusione pretiosi sanguinis gloriosum.» Deinde tripudians enarravit quod Paulus innumerabilium candidatorum catervis comitatus de coelo venerit; maforamque deferens, gratiam pro benignitate in eum habita retulerit, sibique pollicitationem aeternae retributionis adjecerit. Protinus [Col. 0137D] Plautilla pannum a sinu extraxit, roseoque perfusum sanguine illis ostendit. Illi autem nimio pavore correpti, concito gressu Caesarem adierunt, et quae viderant vel audierant ei nuntiaverunt. At ille cum audisset, miratus est horrifice, et ingenti attonitus pavore, coepit de his quae nuntiata sunt ei cum philosophis tractare et amicis ac ministris reipublicae.

Circa horam nonam, dum haec invicem mirarentur et secum quaererent atque confabularentur, Paulus, clausis januis, venit; et stans ante Caesarem dixit: «O Caesar Nero, ecce ego Paulus Regis aeterni et invicti miles; vel nunc crede quia non sum mortuus, sed vivo Deo meo. Tibi autem, miser, mala ineffabilia imminent non post multum [Col. 0138A] tempus, maximumque supplicium, et aeternus restat interitus; pro eo quod inter caetera pessima quae fecisti, multum sanguinem justorum injuste effudisti.» Haec dicens, repente disparuit. Nero siquidem, his auditis, ultra quam dici possit timore percussus est, et velut amens effectus, ignorabat quid agore potuisset. Tandem suadentibus amicis, jussit solvi Patroclum et Barnabam, aliosque qui vincti fuerant cum illis. Longinus quoque, sociique ejus, mane, ut Paulus illis constituerat, ad sepulcrum ejus venerunt, ibique duos viros orantes, et in medio eorum stantem Paulum viderunt; admirabilique metu pertimescentes, propius accedere reveriti sunt. Ac ut praefectos et centurionem, qui ministri necis Pauli fuerant, ad se properantes viderunt, [Col. 0138B] terrore humano subrepti, statim in fugam versi sunt Verum illis pie supplicantibus, steterunt, et fidem eorum audientes, cum gaudio spirituali eos baptizaverunt.

In illo tempore, magna persecutio Christianorum intonuit, et prima sequentibus eximium virtutis exemplum ac constantiae praebuit. In Tuscia Torpes, magnus in officio Neronis, post plurima tormenta, decollatus est. Romae Processus et Martinianus et XLVI socii eorum, a beato Petro apostolo baptizati sunt. Longinus quoque, aliique duo, per Paulum conversi sunt, et a Tito ac Luca salutare lavacrum perceperunt. Hi nimirum doctores suos fide et martyrio pedetentim secuti sunt. Mediolani Nazarius, Gervasius, Protasius et Celsus puer [Col. 0138C] passi sunt. Nero itaque innumeris facinoribus theomachiam adjecit, odiumque sui exercitus populique Romani merito incurrit. Statuerunt enim ut publice cathomis tandiu caederetur quousque exspiraret. Quod cum ille audisset, et in eum tremor ac metus intolerabilis irruisset, miser ita fugit ut ulterius non appareret. Fertur a quibusdam quod, dum adhuc fugiens erraret, ex frigore nimio et fame diriguisset, et a lupis devoratus esset.

Ecce quae sparsim de summis senatoribus Ecclesiae rimatus sum, simplici brevitate collegi; et de plurimis voluminibus insignia gesta memoriae posterorum veraci stylo congessi. Petrus siquidem in circumcisione VII annis praedicavit, deinde apud [Col. 0138D] Antiochiam VII annis sedit. Sub Claudio Caesare, contra Simonem Magum pugnaturus Romam, perrexit, ibique XXV annis Evangelium praedicavit, et ejusdem orbis pontificatum primus tenuit. Tricesimo autem et sexto anno post passionem Christi, III Kalendas Julii crucifixus est, viaque Aurelia, juxta palatium Neronis, in Vaticano sepultus est. Eodem die Paulus, postquam innumeros agones atque labores insigniter passus est, in via Ostiensi, in milliario secundo, in hortis ad aquas Salvias decollatus est. Hi simul Romae passi sunt sub Nerone Caesare, Basso et Tusco consulibus; quorum prior in eadem urbe, juxta viam triumphalem, totius urbis veneratione celebratur, sequens vero in via Ostiensi pari honore habetur.

Roma caput mundi tam sublimes patronos se habere gloriatur, ad quorum limina de cunctis mundi partibus fidelis populus properare conatur, ut tam potentibus advocatis adjutus, contra omnes adversarios, adversasque potestates indesinenter protegatur. Universi praesto sentiunt eorum subsidia, qui devotione congrua poscunt eorum suffragia; praestante Deo rege summo, qui trinus et unus vivit et regnat per omnia saeculorum saecula. Amen.

Andreas, frater Simonis Petri, secundum Hebraicam etymologiam decorus vel respondens interpretatur. Sermone autem Graeco, ἀπὸ τοῦ ἀνδρος, [Col. 0139B] id est a viro, virilis dicitur. Hic in sorte praedicationis Scythiam et Achaiam accepit, in qua etiam, in civitate Patras II Kalendarum Decembris in cruce suspensus occubuit. Egregius de virtutibus ejus apud nos libellus habetur, in quo multa et mira de beato Andrea referuntur. Auctor quidem libri cognitus mihi non est; sed mirandarum relatio rerum merito, ut arbitror, gratissima est. Libet ergo ad laudem cunctipotentis Messiae quaedam inde breviter excerpere et huic opusculo nostro inserere. Igitur, cum Matthaeus apostolus et evangelista Myrmidonibus verbum salutis annuntiaret, unde a duris civibus apprehensus, erutis oculis in carcere catenis circumdatus esset, Andreas apostolus, angelo Dei jubente, ad fretum venit. In littore inventa nave [Col. 0139C] mox in illam aseendit, et, prospere flantibus ventis, ad urbem, ubi sanctus Matthaeus in squalore carceris tenebatur, navigavit. Videns vero coapostolum suum in dolore nimio cum aliis vinctis residentem, amarissime flevit, factaque simul oratione, locus ille statim contremuit, et lux magna in carcere refulsit. Oculi quoque beati evangelistae restaurati sunt, et cunctorum catenae relaxatae sunt. Sic Matthaeus, et omnes alii qui cum eo vincti erant, resoluti sunt et inde abierunt. Cumque Andreas verbum Dei praedicaret incolis, ipsum apprehendentes, ligatis pedibus traxerunt per plateam civitatis. Jam evulsis capillis fluebat sanguis de capite illius. Tandem orante apostolo, timor ingens super habitatores [Col. 0139D] Myrmidoniae factus est, et ille mox ab eis dimissus est. Deinde prostrati solo ante pedes apostoli praedicationem ejus receperunt, et divinitus inspirati credentes in Dominum baptizati sunt. Andreas inde recedens, in regionem suam venit, ibique cujusdam caeci oculos tetigit et ille statim lumen recepit. Demetrius, primas urbis Amasaeorum, auditis signis quae faciebat in nomine Christi cum lacrymis procidit ad pedes apostoli, ut puerum Aegyptium sibi vivum, quem febris exstinxerat, redderet. Mitis apostolus flenti condoluit, ad domum luctus cum eo perrexit, et, oratione facta, puer sospes confestim surrexit. Omnes qui hoc viderunt laetati sunt, et credentes baptizati sunt.

Sostratus puer Christianus, a matre sua impetitus [Col. 0140A] ad stuprum, confugit ad apostolum; et illa, felle commota, coram proconsule crimen projecit in filium. Tacente puero prae verecundia, sanctus illum Andreas excusavit, et impudicam de flagitio palam redarguit. Proconsul iratus jussit puerum in culleo parricidae recludi et in flumen projici, Andream vero in carcerem trudi. Orante apostolo, terraemotus magnus cum tonitru gravi factus est, et proconsul de sede cecidit, et reliqui omnes terrae decubuerunt. Mater vero pueri percussa aruit et mortua est. Tunc proconsul, prostratus apostoli pedibus, ait: «Miserere pereuntibus, famule Dei, ne nos terra deglutiat.» Orante apostolo, terraemotus cessavit, serenitas aeris rediit, et ipse turbatos circumiens sanavit. Proconsul vero verbum Dei suscepit, et cum [Col. 0140B] omni domo sua, credens in Dominum, ab apostolo baptizatus est.

Gratinus Sinopensis a febre apprehensus graviter aegrotavit, uxor vero ejus hydrope intumuit. Filius quoque, dum in balneo mulierum lavaretur, a daemone, perdito sensu, graviter cruciabatur. Andreas vero a proconsule rogatus, ascenso vehiculo ad civitatem venit, et Gratini domum ingressus, daemonium exturbavit, puerumque mundatum sanavit. Maritum vero et conjugem ejus adulterii contagio pollutos redarguit, et ab eis accepta emendationis sponsione curavit. Denique jam sospites fidem Jesu Christi receperunt et cum omni domo sua gaudentes baptizati sunt

[Col. 0140C] Nicaeae septem daemones inter monumenta secus viam latitabant, homines quoque praetereuntes meridie lapidabant, et multos jam nece affecerant. Tandem illuc adveniente apostolo tota civitas exsultavit, et egressa obviam cum ramis palmarum, proclamavit: «Salus nostra in manu tua, homo Dei.» Deinde omnem rei ordinem exposuerunt, ipsique nihilominus ordinem fidei et religionis ab apostolo mox audierunt. Protinus gaudentes in Dominum crediderunt, et Jesum Christum Dei Filium professi sunt. Andreas autem pro eorum prompta credulitate Deo gratias egit, et daemones in similitudine canum coram populo assistere jussit, et postmodum in loca arida et infructuosa, ne ulli homini nocerent, fugavit. Sic in virtute Dei civitatem liberavit, [Col. 0140D] civesque credentes baptizavit, eisque Coelestinum, virum bonum et sapientem, episcopum constituit.

Ad portam Nicomediae in grabato mortuum juvenem offendit, cujus parentes aetate gravatos et cum nimiis ploratibus filii cadaver prosequentes prospexit. Condolens autem lacrymis eorum, qualiter adolescens obiisset inquisivit. Sed illis prae timore nihil respondentibus, a famulis audivit: «Dum esset hic in cubiculo solus, septem canes subito advenerunt et in eum irruerunt. Ab his ergo miserrime discerptus, cecidit mortuus.» Tunc Andreas septem daemonum, quos a Nicaea fugarat, hoc opus esse cognovit, et, in coelum suspirans, a Deo [Col. 0141A] vitam defuncto petivit. Factaque prece, conversus ad feretrum, ait: «In nomine Jesu Christi surge.» Admirante populo, puer surrexit et resuscitatori suo adhaesit. Apostolus vero puerum credentem usque in Macedoniam secum perduxit et salutaribus verbis instruxit.

Egressus inde, navim ascendit et Hellesponti fretum intravit, Byzantiumque adire disposuit. Ecce mare commotum est, ventus validus incubuit, et navis mergebatur, nautaeque mortis periculum praestolabantur. Denique beatus Andreas ad Dominum oravit; quo praecipiente, mox ventus siluit, tranquillitas rediit, et omnes a discrimine liberatos Byzantium prospera navigatio perduxit. Inde properantibus Thracias hominum apparuit multitudo, qui [Col. 0141B] cum evaginatis gladiis lanceas manibus gestabant et in occursantes irruere cupiebant. Beatus vero Andreas contra illos crucis signum fecit et pro salvatione suorum Deum oravit. Angelus autem Domini, cum magno splendore praeteriens, gladios eorum tetigit et, eisdem in terram corruentibus, vir Dei cum suis illaesus transivit. Berinthum maritimam Thraciae civitatem Andreas apostolus pervenit, ibique navem, quae in Macedoniam properaret, invenit; in quam intrare apostolum angelus Dei praecepit. Ingressus autem verbum Dei praedicavit, et nauta cum omnibus naucleris in Deum credidit.

Exous nobilis ac valde dives juvenis in Thessalonica erat. Hic ad apostolum, nescientibus suis, [Col. 0141C] accessit, ipsumque praedicantem verbum Dei audiens in Dominum credidit, et, contemptis parentibus ac rebus suis, ei adhaesit. Parentes ejus eum quaerentes Philippis invenerunt, ipsumque ab apostolo muneribus et minis segregare valde conati sunt, sed non potuerunt. Praedicante apostolo, verbum salutis spreverunt et, convocata cohorte, ignem in domum injecerunt, fascesque carecti, scirpique et facularum adhibentes, domum succendere coeperunt. Tunc juvenis ampullam aquae cum invocatione nominis Christi desuper effudit, et divina virtus omne incendium, ac si accensum non fuisset, statim exstinxit. Deinde furiosi scalas admoverunt ut ascenderent, eosque gladio interficerent; sed divinitus excaecati sunt, ne ascensum scalarum [Col. 0141D] viderent. Tunc Lysimachus quidam e civibus divinum opus advertit, vicinorumque insaniam audacter redarguit, dicens: «Utquid, o viri, casso vos labore consumitis? Deus enim pugnat pro viris istis, et vos non cognoscitis. Cessate ab hac stultitia, ne vos coelestis consumat ira.» His dictis, omnes corde compuncti sunt, et tenebrosa nocte ingruente, ipsi coelitus illuminati sunt. Ascendentes autem, apostolum orantem intervenerunt, et in pavimento prostrati, ab eo indulgentiam petentes acceperunt. Ab apostolo enim benigniter erecti sunt, et in fide corroborati Omnipotentem laudaverunt. Parentes tantum pueri non crediderunt. Exsecrantes vero juvenem, in patriam suam reversi sunt: et post quinquaginta dies, unius horae momento simul exspiraverunt. [Col. 0142A] Porro juveni omne patrimonium suum a contribulibus suis, quia valde ab eis diligebatur, concessum est. Ipse vero adhaerens apostolo, fructus praediorum suorum pauperibus largitus est.

Post aliquod tempus ambo simul Thessalonicam profecti sunt, ad quos cives in theatro gaudentes congregati sunt. Exous autem eis verbum Dei praedicabat, et beatus Andreas, admirans prudentiam ejus, tacens audiebat. Deinde, poscentibus turbis, Adimathum Carpiani filium aegrotantem afferri jussit. Sed ille, dicto sibi a patre suo suae salvationis nuntio credidit, vestimenta sua induit, a grabato post XXIII annos sanus surrexit, et veloci [Col. 0142B] cursu parentes suos praeveniens, ad theatrum perrexit, ibique ad pedes apostoli cecidit, et pro recepta sanitate, populis stupentibus, gratias egit. Quodam de Thessalonicensibus rogante apostolum pro filio daemonioso, mille-artifex Satan in secreto suffocavit cubiculo. Denique pater cum mortuum invenisset, et ob hoc multum plorasset, fide tamen robustus in spe praevaluit et cadaver ad theatrum ab amicis deferri fecit, eventumque rei apostolo narravit. Ille autem ad populum conversus, ait: «O viri Thessalonicenses, quid proderit vobis, cum mira fieri videritis, si non creditis?» Porro illis pollicentibus quod crederent, viso miraculo, Andreas apostolus dixit defuncto: «In nomine Jesu Christi surge, puer.» At ille statim surrexit, [Col. 0142C] populusque stupefactus sponsionem de recipienda fide fideliter tenuit.

Medias Philippensis pro filio aegrotante cum lacrymis apostolum rogavit; cujus preces mitissimus vir benigniter suscepit, et apprehendens manum ejus, Philippis ivit. Ingredientibus portam civitatis senex occurrit, et pro filiis, quos pro culpa Medias in carcere cruciaverat, rogavit. Suadente apostolo, Medias ad pedes ejus procidit, et non solum illos duos absolvit, sed etiam alios septem, pro quibus nemo loquebatur, tantum ut filius ejus sanaretur. Illis itaque liberatis, apostolus Philomedem sanavit, qui XXII annis fuerat debilis.

[Col. 0142D] Deinde clamantibus populis ut suis etiam mederetur infirmis, Andreas confidens in Domino, sanato dixit puero: «Per domos aegrotantium vade, et in nomine Jesu Christi, in quo sanatus es, jube eos exsurgere.» At ille jussis apostoli paruit, populusque videns mirabilia credidit, et apostolo multa munera obtulit; sed ipse gratis omnibus verbum vitae praedicans, nihil recepit. Filiam quoque Nicolai, quae languebat, pro qua pater multa offerebat, gratis sanavit et omnes ad fidem invitavit

Passim apostoli fama per Macedoniam currebat de virtutibus quas idem super infirmos faciebat. [Col. 0143A] Virinus ⁜ (19) ergo proconsul centra eum concitatus est, et Thessalonicam milites misit ut eum compre henderent; sed viso fulgore vultus ejus, attingere illum non ausi fuerunt. Populi vero in Deum credentes, ut milites illuc venisse pro laesione apostoli audierunt, irati gladiis et fustibus eos interimere voluerunt; sed, prohibente apostolo, vix manus a caede cohibuerunt. Denuo proconsul misit milites, sed ipsi, ut apostolum viderunt, turbati nihil dixerunt. Denique tertio proconsul multitudinem militum misit, quorum unus a daemone arreptus est et in absentem truculenta proconsulem verba locutus est. Deinde daemonium egressum est, et miles cecidit ac mortuus est. Interea proconsul magno cum furore venit, et secus Andream apostolum [Col. 0143B] stans, eum videre non potuit, donec loquentem audivit; tandem miser, ut sanctum Dei vidit, probra minasque in illum inculcavit. Sed benignus vir furibundum judicem dulcibus eloquiis mitigare studuit, fusisque precibus ad Dominum, militem defunctum resuscitavit. Proconsul vero adhuc in insania permansit. Facto mane jussit feras in stadium intromitti et beatum apostolum trahi, ferisque projici. Furiosi vero clientes illum per capillos traxerunt, in arenam projecerunt, aprumque ferocem et horribilem dimiserunt. Qui sanctum Dei ter circumivit, sed nihil ei nocuit. Iterum jussu proconsulis, aper a XXX militibus adductus, et a duobus venatoribus est impulsus, sed Andream non attigit, venatores autem in frusta discerpsit; demum [Col. 0143C] horribilem grunnitum dans, cecidit et exspiravit. Igitur, laudante Dominum populo, angelus visus est descendisse de coelo et sanctum Dei confortabat in stadio. Denique saevus proconsul, fervens ira, ferocissimum leopardum dimitti praecepit. Dimissus autem apostolum reliquit, ad sedem proconsulis ascendit, ejusque filium arripuit ac suffocavit. Verum nimia proconsulem insania obtinuit; unde de rebus gestis non doluit, nec aliquid dixit. Tunc beatus vir populum in amore Dei confortavit, ac ad corroborandam fidem eorum, defunctum proconsulis filium se resuscitaturum promisit, et prostratus terrae diutissime oravit, apprehensaque suffocati manu, eum in nomine Domini resuscitavit. Haec [Col. 0143D] videntes populi, Deum magnificaverunt, et Virinum proconsulem, qui incredulus sancto Dei resistebat, interficere voluerunt; sed ab apostolo permissi non sunt. Proconsul autem confusus a praetorio discessit.

Quadam muliere obsecrante, beatus Andreas accessit ad agrum ubi totam regionem devastans serpens erat, longitudinis quinquaginta cubitorum. Apostolo autem appropinquante, sibila magna emisit; nimiumque territis omnibus qui aderant, erecto capite obviam venit. Tunc sanctus Dei ait ad eum: «Abde caput, funeste, quod erexisti ab initio ad necem generis humani, et subde te famulis Dei ac [Col. 0144A] morere.» Statim serpens gravem rugitum emisit, quercum magnam, quae propinqua erat, circumdedit, et se circa eam obligavit, evomensque rivum veneni cum sanguine exspiravit. Deinde apostolus ad praedium mulieris, in quo parvulus, quem serpens perculerat, mortuus decubabat, pervenit; et parentes ejus, ut interfectorem filii sui mortuum viderent, misit. Illis vero abeuntibus, uxori proconsulis dixit apostolus: «Vade et suscita puerum.» At illa nihil dubitans, venit ad corpus, et ait: «In nomine Dei mei Jesu Christi surge incolumis.» Ille vero protinus surrexit, cunctis gaudentibus, Deoque gratias agentibus. Sequenti nocte beatus Andreas Petrum et Joannem vidit in visione, in qua revelatum est ei quod paulo post penderet in cruce, [Col. 0144B] Dominumque Jesum secuturus esset crucis passione. Fratres autem convocavit, enarrationem visionis explanavit, et pro celeri migratione sui lugentes confortavit, et per quinque dies salubriter erudivit, precibusque piis Ecclesiae gregem Deo commendavit. Inde Thessalonicam profectus est.

Lisbius proconsul viae Dei resistere conatus est, et, militibus multoties missis ut Andream comprehenderent, detestabilis impos voti effectus est. Tandem apostolo adveniente, a duobus daemonibus flagris caesus est. Unde postmodum, Dei virum accersiens, coram omni populo nequitiam suam ei confessus est. Deinde verbum Dei ab apostolo libenter audivit, et ab aegritudine sanatus in Deum [Col. 0144C] credidit, atque in Dei lege diligenter ambulavit.

Calista vero uxor proconsulis nimis invidit Trophimae, quae olim concubina ejus fuerat; sed jam alteri viro sociata, apostolicae doctrinae adhaeserat. Unde Lisbio ignorante, accito procuratore, jussit eam ut scortum damnari ac ad lupanar deduci. Trophima itaque ad lupanar deducitur, lenoni donatur, ibique Deum assidue deprecatur. Venientibus autem impudicis Evangelium opponebat, quod secum ad pectus suum habebat; atque mox illecebrosus affectus deperibat. Denique quidam impudicissimus lepos accessit, violentiam ingerere voluit; sed illa restitit, Evangeliumque ad terram cecidit. Tunc Trophima moerens ambas manus ad coelum extendit et lacrymans ait: «Ne patiaris me, Domine, [Col. 0144D] pollui, ob cujus nomen castitatem diligo.» Angelus vero Domini statim ei apparuit, et inverecundus juvenis ad pedes ejus cadens exspiravit. At illa, divinitus confortata, Deum benedixit, puerumque in nomine Christi resuscitavit; et omnis civitas ad hoc spectaculum cucurrit.

Calista vero cum procuratore suo ad balneum abiit. Cumque simul lavarentur, daemon teterrimus eis apparuit; a quo percussi ambo mortui sunt. Magnus ergo luctus factus est, et apostolo atque proconsuli subitus eventus nuntiatus est. Nutrice autem, quae prae senectute manibus aliorum portabatur, pro resuscitatione Calistae apostolum rogante, [Col. 0145A] quamvis vir ejus saeviret pro commisso gravi facinore, mitis tamen apostolus corpus in medium exhiberi jussit, et accedens post orationem caput mulieris tetigit. «Surge, inquit, in nomine Jesu Christi Dei mei.» Protinus mulier surrexit, et cum Trophima pacificari petivit. Lisbius itaque proconsul, visis mirabilibus Dei, per apostolum in fide profecit, et consiliis apostoli fideliter in omnibus obtemperavit

Quadam die, dum simul in littore consedissent, et plures ibidem ab ore apostoli verbum Dei diligenter audirent, ecce cadaver a mari ante pedes apostoli ejectum est, a quo mox, fusa prece ad Deum, resuscitatum est. Philopator quippe vocabatur idem juvenis, filius Sostrati civis Macedonis. [Col. 0145B] Flente eo pro sociis qui fluctibus absorpti fuerant, et supplicante, apostolus oravit, undaque famulante devecta XXXIX corpora resuscitavit; ita ut unicuique fratrum juberet unum mortuum tenere eique dicere: «Resuscitet te Jesus Christus Filius Dei vivi.» Sic XXXIX viri revixerunt et omnipotentem Deum glorificaverunt

Post multa signa et bona opera, quae singillatim enarrare nequeo, beatus Andreas apostolus Patras venit, ubi Maximilla graviter aegrotabat, uxor Egeae proconsulis qui Lisbio successerat. Tunc Effidima, quae per doctrinam Sosiae conversa fuerat, apostolum rogavit ut visitaret Maximillam quae febricitabat. At ille venit ad cubiculum infirmae, praecedente Effidima; et facta oratione, febris est fugata, mulierque [Col. 0145C] sanata. Proconsul autem centum argenteos sancto Dei obtulit, quos ille nec aspicere voluit. Cumque multa signa per beatum apostolum apud Patras agerentur, et plures per corporalium exhibitiones opitulationum ad fidem Christi pertraherentur, Stratocles, frater Egeae proconsulis, advenit de Italia; cujus servus nomine Algmana, quem valde diligebat, impulsu daemonis spumans in atrio jacebat. Ecce magno tumultu facto, et Stratocle nimio animi dolore commoto, suadentibus Maximilla et Effidima, beatus Andreas accersitus est, ipsoque orante, daemoniacus puer sanatus est. Stratocles ergo in Dominum credidit, et in fide confortatus, ad audiendum verbum Dei apostolo adhaesit. Egeas [Col. 0145D] in Macedoniam abierat, et Maximilla, quae spirituali amore fervebat, opportunitatem ut coelestem doctrinam ab apostolo perciperet quotidie quaerebat, ac ad eum devota veniebat. Magna itaque indignatione proconsul contra apostolum succensus erat, eo quod uxor ejus post acceptum dogma salutis ei conjungi nolebat

Amodo passionem beatissimi Andreae apostoli breviter adnotare, et libello nostro nitor veraciter inserere, quam recondidit in bibliothecis suis ab antiquo tempore et fideliter recitat pia devotio sanctae matris Ecclesiae. Illam nimirum presbyteri et diaconi Ecclesiarum Achaiae coram positi viderunt, et universis Ecclesiis per quatuor climata mundi constitutis utiliter et eleganter scripserunt.

[Col. 0146A] Egeas proconsul de Macedonia regressus venit Patras, quae est civitas Achaiae, et credentes Christo coepit ad sacrificia idolorum compellere. Cui sanctus Andreas occurrit, ipsumque rationabilibus dictis ad veram fidem invitare sategit. Sed in malevolam animam sapientia non introivit. Verum largus divinae dispensator sophiae, quamvis impio non profuisset Egeae, aliis tamen, qui praedestinati erant ad vitam, uberem coelestis doctrinae profudit alimoniam. De mysterio crucis multum prudenter tractavit, cur Deus homo factus est et passus liquido disseruit, ordinemque Dominicae passionis et communem humani generis profectum luculenter deprompsit. Hinc iratus Egeas apostolum comprehendit et in carcere retrusit, ad quem multitudo [Col. 0146B] pene totius provinciae venit; ita ut Egeam vellent occidere et apostolum fractis januis liberare. Andreas autem salutaribus eos monitis compescuit, per totam noctem edocuit, Dominique Jesu patientiam ad memoriam revocavit; populumque, ne passionem suam impediret, summopere rogavit

Sequenti die proconsul Egeas misit ac ad se apostolum eduxit, et sedens pro tribunali seducere illum studuit; sed in Deo fundatus contra minas e blandimenta fortiter perstitit. Tandem Egeas eum a septem ternionibus flagellis caedi extensum praecepit; sed post verbera fortis athleta Christi laudem crucis praedicavit et furenti tyranno veras constanter assertiones intimavit

Tunc indignatus Egeas cruci eum affigi praecepit, [Col. 0146C] et quaestionariis mandavit ut, ligatis pedibus et manibus, quasi in eculeo tenderetur; ne clavis affixus cito moreretur, sed longo potius cruciatu angeretur. Cumque sanctus vir duceretur a carnificibus, fit populorum concursus clamantium et dicentium: «Justus homo et amicus Dei quid fecit, ut ducatur ad crucem?» Andreas vero securus et gaudens ibat, populumque, ne passionem ejus impedirent, rogabat, et a salutari doctrina non cessabat. Cum autem ad agonis locum pervenisset et crucem a longe vidisset, exclamavit voce magna, dicens: «Salve, crux, quae in corpore Christi dedicata es, et ex membris ejus tanquam margaritis ornata! O bona crux! quae decorem et pulchritudinem de membris [Col. 0146D] Domini suscepisti; diu desiderata, sollicite amata, sine intermissione quaesita, et aliquando jam concupiscenti animo praeparata!» Haec et alia multa amoris et devotionis plena dicens, se exspoliavit et vestimenta sua carnificibus tradidit. Qui accedentes, eum in crucem levaverunt, totumque corpus ejus funibus extendentes suspenderunt, sicque jussum impii proconsulis crudeli actione compleverunt. Porro turba fere ad XX millia hominum astabat, et injusto judicio sanctum virum hoc pati clamabat; inter quos Stratocles, Egeae frater, erat. Sanctus vero Andreas mentes fidelium confortabat, et in tolerantiam temporalem commonebat, quia nihil esse dignum passionis ad remunerationem aeternam docebat.

[Col. 0147A] Interea omnes ad domum Egeae vadunt, pariter que clamantes dicunt: «Quae est haec sententia tua, proconsul? male judicasti. Concede nobis hominem justum: redde nobis hominem sanctum, ne interficias hominem Deo charum.» Haec et multa alia dicente populo, Egeas expavit, et se eum deponere promittens, simul ire coepit. Quem videns sanctus Andreas, hortatus est ut Christo crederet atque, dum adhuc posset, ad fidem pro salute sua curreret. Ipse vero in cruce pendens securus exsultabat, et de visione Christi, quem tota mente dilexerat, dinque desideraverat, admodum laetus dicebat: «Jam Regem meum video, jam cum adoro, jam in conspectu ejus assisto.» Carnifices autem, missis ad crucem manibus, eum contingere non poterant, [Col. 0147B] et subinde alii et alii ut solverent eum sese ingerebant; sed brachia eorum qui eum deponere nitebantur stupebant. Tunc sanctus Andreas voce magna exclamavit et devotissimam orationem coram Deo profudit. Quem, postquam diutius Jesum bonum magistrum suum oravit, videntibus cunctis, splendor nimius sicut fulgur de coelo veniens ita circumdedit ut prae ipso splendore humani penitus eum non possent oculi aspicere. Cumque splendor permansisset fere per dimidiae horae spatium, Andreas, insignis pugil Christi, abscedente lumine emisit spiritum, simul cum ipso lumine pergens ad Dominum. Maximilla vero senatrix cum reverentia corpusculum ejus tulit, et conditum aromatibus [Col. 0147C] optimo loco sepelivit.

Porro Egeas, antequam ad domum suam veniret, a daemonio arreptus est, et in conspectu omnium daemonica vexatione in via mortuus est. Stratocles autem, frater Egeae, de substantia ejus nihil contigit, sed corpus sancti Andreae apostoli tenens evasit. Tantus etiam timor universos in illa provincia invasit ut nullus remaneret qui Salvatori nostro Deo non crederet. Fertur quod de sepulcro ejus manna in modum farinae et oleum cum odore suavissimo defluit; a quo, quae sit praesentis anni fertilitas, incolis regionis ostenditur. Si profluit exiguum, terra fructum exhibet exiguum; si vero copiose processerit, magna fructuum opulentia ministratur.

Ecce solo tui coactus amore, gloriose apostole [Col. 0147D] Jesu Christi, cursum tuae vitae divinis charismatibus feliciter ornatae breviter recensui, ad laudem tui omnipotentis magistri, cui tu fideliter usque ad mortem adhaesisti. Devotum ergo famulatum, mitis Andrea, benigniter suscipe, meque peccatorem piis precibus commenda Creatoris clementiae; in cujus cultu, inter laeta et tristia, ipso juvante, opto persistere. Et qui crudelem Egeam interfectorem tuum exhortatus es ad fidem pendens in cruce, indesinenter suffragare fidelibus filiis Ecclesiae qui tibi dicunt canentes cum summa cordis devotione et oris modulatione:

Jacobus et Joannes, filii Zebedaei, a Christo appellati sunt Boanerges, sive ut melius legitur: Boanereem, id est filii tonitrui; ex firmitate et magnitudine fidei qua tenuerunt inviolabiliter et docuerunt immaculatam legem Domini. Jacobus supplantator interpretatur, Joannes vero Dei gratia, vel in quo est gratia. Merito electi fratres tam claris nominibus vocitati sunt, qui, per supplantationem vitiorum in stadio fragilis vitae, tortuosum serpentem [Col. 0148B] insigniter vicerunt, et amici Dei speciales effecti sunt, multiplicique illius gratia repleti, sanctam matrem Ecclesiam veritatis doctrina illustraverunt. De beato Jacobo, qualiter in Judaea et Samaria evangelizaverit, et ab Herode, Aristobuli filio, martyrium, principibus sacerdotum et Pharisaeis accusantibus, pertulerit, sicut ab antiquis scriptoribus editum reperi, simpliciter in praecedenti libro abbreviatum huic opusculo inserui. Nunc de Joanne Theologo, Jesu Christo amico, scripta investigo, et ea breviter ad laudem Regis sabaoth colligere desidero; quae Mellitus scripsit Laodicenis, aliisque fidelibus qui sunt in universo mundo, aliique illustres antiquarii promulgarunt de illo, praecipueque Hieronymus, divinae legis interpres praenotavit in [Col. 0148C] Apocalypsis prooemio.

Joannes apostolus et evangelista virgo est a Domino Jesu Christo electus, atque inter caeteros magis dilectus, et in tanto amore dilectionis ab eo est habitus ut in coena super pectus ejus recumberet, et ad crucem astanti soli matrem propriam commendasset; ut quem nubere volentem ad amplexum virginitatis asciverat, ipsi etiam custodiendam virginem tradidisset. Hic itaque, cum in Asia verbum Dei publice praedicaret et testimonium Jesu Christi Judaeis atque gentibus instanter intimaret, invidiosa relatione adversariorum veritatis Romae est accusatus, jussuque Domitiani Caesaris, qui secundus post Neronem persecutionem Christianorum exercuit, de Epheso raptus, et coram Caesare atque [Col. 0148D] senatu ante portam Latinam constitutus. Cumque persisteret in vera fide, immobilis ut mons firmus et excelsus, II Nonas Maii, jussu Caesaris, in ferventis olei dolium est missus. Sed divina se protegente gratia, exivit illaesus, ipsoque die per singulos annos festiva ejus memoria devote celebratur a fidelibus. Inde cum exsilio in Pathmos insulam portaretur, illic ab eodem Apocalypsis praeostensa describitur, in qua septempliciter Ecclesiae status et ordo demonstrantur, ingentes etiam pressurae tribulationum et retributiones meritorum.

Denique, procurante Deo, qui cuncta juste disponit, Domitianum, eodem anno quo Joannes exsulavit, Romanus senatus pro cruentis actibus suis occidit. Deinde generali consultu definivit ut cassaretur [Col. 0149A] quidquid Domitianus fieri voluit. Sanctus igitur Joannes apostolus, qui ex voluntate Domitiani deportatus fuerat cum injuria, ad Ephesum remeavit cum honore multorumque laetitia. Omnis enim populus Ephesiorum revertenti occurrit, et virorum ac mulierum fideliter exsultantium una vox personuit: «Benedictus qui venit in nomine Domini!»

Cumque Joannes civitatem ingrederetur, ecce Drusiana, quae ferventer diligens eum videre desideraverat, defuncta efferebatur. Viduae vero et pauperes cum parentibus et orphanis pariter flebant, et clamantes dicebant: «Sancte Joannes, apostole Dei, ecce Drusianam efferimus, quae sanctis monitis tuis obtemperans, nos omnes alebat, Deoque in castitate et humilitate serviebat, reditumque tuum [Col. 0149B] desiderans quotidie dicebat: «Utinam videam apostolum Dei oculis meis, antequam moriar!» Tunc beatus Joannes deponi feretrum et corpus ejus resolvi jussit, ac voce clara dixit: «Dominus meus Jesus Christus excitet te, Drusiana. Surge, pedibusque tuis ad domum tuam revertere, et refectionem mihi praepara.» Protinus illa surrexit, et apostoli praecepto laeta obsecundavit, et merito, quia ipsi videbatur quod non de morte sed de somno excitata fuerit. Clamor itaque fit populi per tres horas dicentis: «Unus est Deus quem praedicat sanctus Joannes; unus est verus Dominus Jesus Christus.»

Eodem tempore duo fratres ditissimi juvenes, Cratone philosopho persuadente, patrimonium suum [Col. 0149C] distraxerunt, singulasque gemmas emerunt, quas in foro in conspectu omnium confregerunt, et pro vana ostentatione mundani contemptus hujusmodi spectaculum egerunt. Hoc nimirum beatus Joannes apostolus per forum transiens vidit, insipientiaeque deviantium compatiens sanius consilium benevolus praebuit. Nam Cratonem magistrum erroris ad se accersiit, damnosam devastationem rerum vituperavit, utilem mundi contemptum secundum Christi praeceptum docuit, recolens ejusdem Magistri sui documentum, qui juveni dixit quaerenti ab eo salutis aeternae consilium: Si vis perfectus esse, vade, vende omnia quae habes et da pauperibus, et habebis thesaurum in coelo; et veni et sequere me (Matth. XIX, 21) . Craton vero philosophus apostoli salutaribus [Col. 0149D] monitis consensit, ac ut gemmae, quae in frusta ⁜ (20) fractae fuerant, redintegrarentur, obsecravit. Ergo beatus Joannes fragmenta gemmarum collegit, et in manu sua tenens, elevatis ad coelum oculis diutius oravit. Oratione autem finita, postquam fideles, qui aderant, Amen responderunt, fragmenta gemmarum ita solidata sunt ut nec signum aliquod de eo quod fractae fuerant remaneret. Tunc Craton philosophus, cum universis discipulis suis, apostoli pedibus advolutus, credidit et baptizatus est cum omnibus, et fidem Domini Jesu publice praedicans, verus esse coepit philosophus. Porro duo fratres, qui prius nequidquam res suas dilapidaverant, obsequentes [Col. 0150A] Evangelio, gemmas vendiderunt et Christo in pauperibus erogaverunt. Infinita vero turba credentium adhaerere apostolo coepit ejusque sequi vestigia.

Atticus et Eugenius, duo fratres honorati civitatis Ephesiorum, exemplum praedictorum juvenum secuti sunt. Nam quaeque habere poterant vendiderunt, egenisque dederunt, et expediti post apostolum abierunt per civitates euntem et verbum Dei praedicantem. Contigit autem ut ipsi urbem Pergamum intrarent, servosque suos viderent scricis indutos vestibus procedentes et in saeculari gloria fulgentes. Inde diaboli sagitta percussi, admodum facti sunt tristes quod ipsi uno pallio amicti essent egentes, servos vero suos viderent potentissimos [Col. 0150B] atque fulgentes. Porro beatus apostolus, Satanae dolos intelligens, praecepit ut rectas sibi deferrent virgas in singulis fascibus, lapidesque minutos a littore maris. Quod cum fecissent, invocato nomine Domini, silvestres virgae conversae sunt in aurum et lapides in gemmas. Tunc sanctus eis apostolus dixit: «Per septem dies ite ad aurifices et gemmarios, et dum probaveritis verum aurum et veras gemmas, nuntiate mihi.» Euntes ambo artificum officinas circumierunt, et post VII dies reversi sunt, atque apostolo renuntiaverunt quod aurifices optimum aurum asseruerint, gemmarii quoque pretiosos lapides comprobaverint. Tunc sanctus Joannes dixit: «Ite, et redimite vobis terras quas vendidistis, [Col. 0150C] quia coelorum praemia perdidistis. Sericas vestes emite vobis, ut sicut rosa pro tempore fulgeatis. Sed, dum flos ejus et odorem pariter et ruborem ostendit, repente marcescit. In vestrorum conspectu servorum suspiratis, et vos effectos pauperes gemuistis. Estote floridi, ut marcescatis; estote divites temporaliter, ut in perpetuum mendicetis. Nunquid non valet manus Domini ut faciat servos suos divitiis affluentes et incomparabiliter splendentes? Sed certamen statuit animarum ut credant se aeternas habituros divitias qui pro ejus nomine temporales habere opes noluerunt.»

Dum haec et his similia beatus Joannes aedificationis causa loqueretur, et multa de miseria, contemptuque mundi et de apostasia, vel in bono perseverantia, [Col. 0150D] gloriose persequeretur, ecce juvenis nomine Stacteus, a matre vidua mortuus efferebatur. Lugubris vero mater et turbae, quae funeris exsequias agebant, sese ad pedes apostoli jactaverunt, et cum multis fletibus eum rogaverunt ut in nomine Dei sui hunc juvenem, sicut Drusianam, suscitaret, matremque viduam et conjugem, quam nuper duxerat, pie relevaret. Tunc apostolus prostratus, flens diutissime oravit, et ter exsurgens ab oratione manus suas ad coelum expandit, tacitamque precem diutissime fudit. Deinde corpus involutum solvi praecepit, juvenemque proprio nomine vocavit, ac ut resurgeret, verusque nuntius de his, [Col. 0151A] quae defunctus viderat, fieret, imperavit. Tunc Stacteus exsurgens apostolum adoravit, et discipulos ejus increpare coepit: «Angelos, inquit, vestros vidi flentes; angelos Satanae in vestra dejectione gratulantes. Regnum quoque jam vidi paratum vobis, et ex coruscantibus gemmis zetas instructas plenas gaudiis, epulis et divitiis, vita perpetua, lumine aeterno, plenas delectationibus quas amisistis; et loca tenebrarum vobis, proh dolor! acquisistis, plena draconibus et angustiis, plena stridentibus flammis et cruciatibus, plena putoribus et doloribus.» Haec et his similia dicente Stacteo, obstupuit populi, qui aderat, multitudo.

Atticus autem et Eugenius, cum illo qui resuscitatus fuerat, ante apostolum prostrati sunt, ipsumque [Col. 0151B] pariter ut pro eis apud Dominum intercederet, rogaverunt. Denique supplicantibus illis sanctus Joannes dedit in responsis ut per XXX dies Deo poenitentiam offerrent, in quo spatio maxime hoc a Deo poscerent quatenus aureae virgae ad suam naturam redirent, lapides quoque ad vilitatem, qua nati fuerant, remearent. Factum est autem ut XXX dierum transiret spatium, cum nec aurum mutaretur in virgas, nec gemmae in arenas. Tandem anxii fratres ad apostolum accesserunt et cum multis precibus ac lacrymis clementiam ejus obsecraverunt. Ille vero flentibus compassus et poenitentibus, universis etiam pro eis intervenientibus, jussit virgas in silvam et petras ad littus reportare, quoniam ad naturam suam sunt reversae. Deinde praedicti [Col. 0151C] fratres gratiam quam amiserant receperunt, ita ut daemones sicut prius fugarent, infirmos curarent, caecos illuminarent, et virtutes multas in nomine Domini facerent.

Cum omnis civitas Ephesiorum, imo totius Asiae provincia sanctum excoleret ac praedicaret Joannem, contigit ut cultores idolorum excitarent seditionem. Insanientes itaque gentiles ad templum Dianae Joannem traxerunt, ac ad foeditatem sacrificiorum flectere moliti sunt. Quibus ille Spiritu sancto plenus proposuit ut irent ad ecclesiam Christi, et, invocatis Dianae suae viribus, facerent aedem cadere Christi; aut si non possent hoc facere, ipse, invocato nomine Dei sui, faceret fanum Dianae labi et [Col. 0151D] idolum ejus comminui; quo facto, considerata rectitudine, superstitionem vanitatis relinquerent, et verae fidei justitiaeque tramitem arriperent. Conditio hujuscemodi placuit plebi, licet pauci essent qui huic contradicerent definitioni. Tunc beatus Joannes dulciter exhortatus est populum ut longe recederet a templo; ipse vero devota mente et clara voce oravit. Continuo fanum et omnia idola ejus corruerunt, ac sicut pulvis, quem projicit ventus a facie terrae, effecta sunt. Eadem vero die duodecim millia gentilium, exceptis parvulis et mulieribus, conversi sunt et in nomine Sanctae Trinitatis baptismum perceperunt. Tunc Aristodimus, qui erat pontifex omnium idolorum, stimulatione pessimi spiritus turbavit populum ut, orta seditione, populus [Col. 0152A] in populum pararetur ad bellum. Sed Joannes pacis amator dixit: «Dic mihi, Aristodime, quid faciam ut indignationem de animo tuo tollam?» At ille: «Si vis, inquit, ut credam Deo tuo, tibi venenum bibere dabo. Quod dum biberis, si mortuus non fueris, apparebit verum esse Deum tuum.» Apostolus autem hoc pactum concessit. Porro Aristodimus, eum terrere volens, ad proconsulem perrexit, duosque viros, qui pro suis sceleribus decollandi erant, ab eo petiit. Illo tandem concedente, in medium forum adducti sunt, et illic in conspectu apostoli et totius populi venenum biberunt et mox spiritum exhalarunt. Beatus vero Joannes, jacentibus mortuis qui venenum biberant, calicem intrepidus accepit, et signaculum crucis in eo faciens, [Col. 0152B] devote oravit, cunctisque audientibus ineffabilia Dei opera fideliter memoravit. Deinde semetipsum signo crucis armavit, totumque quod erat in calice bibit, Dominoque gratias agens, laetus et hilaris permansit. Quod attendentes populi, clamaverunt: «Unus verus Deus est quem praedicat Joannes.»

Aristodimus autem, cum per tres horas apostolum Dei obnixe considerasset, nec eum aliquod palloris seu trepidationis specimen habere deprehendisset, caeteris eum objurgantibus, credere detrectabat, sed obdurato corde veritati adhuc resistebat. Denique petiit ut veneno mortui divinitus excitarentur, et promisit quod sic ab omni dubietate cor ejus emundaretur. Populi autem insurgebant in illum, dicentes se incensuros ipsum, ipsiusque [Col. 0152C] domum, si ausus fuerit ultra vexare Dei apostolum. Joannes vero, ut accerrimam seditionem inter credentes et incredulos oriri perspexit, silentium petiit, et cunctis audientibus ait: «Patientia prima est virtus quam de divinis virtutibus imitari debemus. Unde, si adhuc Aristodimus ab infidelitate sua tenetur, solvamus nodos infidelitatis ejus. Non enim cessabo ab hoc opere quousque medela ejus possit vulneribus provenire. Oportet me periti perseverantiam medici habere, qui varias medelas instanter aegro satagit adhibere. Sic nimirum huic languido, si adhuc curatus non est de eo quod factum est, faciamus aliud quod factum non est.» Deinde Aristodimum ad se convocavit, tunicamque suam ei [Col. 0152D] dedit. Ipse vero amictus pallio stetit, eique praecipiens dixit: «Vade, et mitte super defunctorum corpora, et dices ita: Joannes, apostolus Domini nostri Jesu Christi misit me ad vos ut in ejus nomine exsurgatis, et cognoscant omnes quia mors et vita famulantur Domino meo Jesu Christo.» Protinus ille cum jussis obtemperasset, et redivivos exsurgentes vidisset, apostolum adorans festinus ad proconsulem perrexit, et mirabilia quae viderat, voce magna vociferando, narravit. Deinde salubre consilium invenit, et proconsuli dixit: «Eamus, et advoluti genibus apostoli veniam postulemus.» Tunc simul ad apostolum venerunt, et prosternentes se, indulgentiam flagitaverunt. Quos ille benigniter suscepit, orationem Deo cum gratiarum [Col. 0153A] actione obtulit, eisque unius hebdomadae jejunium agere praecepit. Quo expleto, baptizavit eos, cum omni parentela et affinitate, famulisque suis. Illi autem omnia simulacra fregerunt, et basilicam in nomine sancti Joannis, in qua ipse assumptus est, fabricaverunt.

Cum beatus Joannes esset annorum nonaginta et novem, apparuit ei Dominus Jesus Christus cum discipulis suis et dixit ei: «Veni ad me, quia tempus est ut epuleris in convivio meo cum fratribus tuis.» Surgens autem Joannes, coepit ire. Sed Dominus dixit ei: «Dominica resurrectionis meae, quae post quinque dies futura est, ita venies ad me.» Et cum haec dixisset, coelo receptus est. Veniente itaque Dominica, convenit ad Joannem universa [Col. 0153B] multitudo in ecclesia quae in ejus nomine fuerat fabricata; et a primo pullorum cantu agens mysteria Dei, omnem populum usque ad horam diei tertiam allocutus est, dicens: «Fratres et conservi mei, haeredes et participes regni Dei, cognoscite Dominum nostrum Jesum Christum, quantas virtutes, quanta prodigia, signa quoque et charismata, similiter et doctrinam per me vobis praestiterit. Perseverate ergo in ejus mandatis. Me etenim Dominus jam de hoc mundo vocare dignatur»

Post haec, juxta altare quadratam jussit foveam fieri, et terram ejus foras ecclesiam projici. Deinde in eam descendit, et manus suas expandens ad Dominum, [Col. 0153C] dixit: «Invitatus ad convivium tuum venio, gratias agens, quia me dignatus es, Domine Jesu Christe ad tuas epulas invitare, sciens quod ex toto corde meo desiderabam te. Vidi faciem tuam, et quasi de sepulcro suscitatus sum. Odor tuus concupiscentias in me excitavit aeternas. Vox tua plena suavitate melliflua, et allocutio tua incomparabilis est eloquiis angelorum. Opera tua scripsi, quae oculis meis vidi; et verba quae ex ore tuo auribus meis audivi. Nunc, Domine, commendo tibi filios tuos, quos tibi virgo mater per aquam et Spiritum sanctum regeneravit Ecclesia. Suscipe me ut cum fratribus meis sim, cum quibus veniens invitasti me. Aperi mihi januam vitae, et perduc me ad convivium epularum tuarum, ubi tecum omnes amici tui [Col. 0153D] epulantur. Tu es enim Christus Filius Dei vivi, qui praecepto Patris mundum salvasti. Tibi gratias referimus per infinita saeculorum saecula.» Cumque omnis populus respondisset: Amen, lux tanta super apostolum apparuit per unam fere horam ut nullos ⁜ (21) sufferret aspectus. Postea inventa est illa fovea plena, nihil aliud in se habens nisi manna, quam usque hodie locus ipse gignit, ubi magna miraculorum copia specialis amici Jesu Christi meritis crebrescit. Illuc nimirum multi accurrunt, vota et orationes Deo fundunt, meritisque sancti Joannis apostoli et evangelistae optatum precum suarum effectum percipiunt, et, pulsis infirmitatibus [Col. 0154A] et periculis, virtutes orationum ejus salubriter sentiunt. Cum quibus et ego peccator accedo devotionem meam trepidus exhibeo, et excellenti Salvatoris amico in fide et spe devotus orationem effundo:

O Joannes beatissime, Christi familiaris amice, qui ab eodem Domino Jesu Christo virgo electus, et inter caeteros magis dilectus atque mysteriis coelestibus ultra omnes imbutus, apostolus ejus et evangelista factus es praeclarissimus, te suppliciter obsecro; me miserum, tamen diligentem te, dilige, quaeso, meisque precibus clemens exauditor adesto. Labores meos et aerumnas, quibus angor assidue, et multimodas infirmitates corporis mei, morumque molestias meorum respice, meritisque vivacibus et orationibus pro [Col. 0154B] me ad Dominum pie oblatis a me efficaciter amove; ut, a culpis emundatus, divino cultui merear semper inhaerere, et fidelium niveae phalangi sociatus, Regem Sabaoth in aeternum laudare. Amen.

Jacobus Minor, filius Alphaei, qui in Evangelio nominatur frater Domini, quia Maria uxor Alphaei matertera fuit matris Domini, quam Mariam Cleophae Joannes Evangelista cognominat, ab apostolis, post ascensionem Domini, Jerosolymorum episcopus statim ordinatus est, et ejusdem sedis regimine per annos XXX potitus est. Ipsum omnes, tam pro illius nimia sanctitate quam pro Salvatoris consanguinitate, apostoli honorabant, et de diversis regionibus, [Col. 0154C] dum ad praedicandum dispersi essent, ad ipsum velut ad patrem opportunis temporibus recurrebant, necessariosque consultus ab ipso, ut a magistro, prout ratio deposcebat, humiliter flagitabant.

Tandem septimo Neronis imperii anno, dum in Jerusalem praedicaret Christum Dei Filium, de templo a Judaeis praecipitatus est et lapidatus, ibique juxta templum Kal. Maii sepultus.

Hegesippus, vir sanctus et eruditus, apostolorum temporibus vicinus, in quinto Commentariorum suorum libro Jacobi Justi meminit, narrans quod postquam Festus praeses, Felicis successor, apud Judaeam obiit, et provincia rectore ac principe, antequam Albinus succederet, caruit, Jacobus frater [Col. 0154D] Domini, saevitiam Judaeorum passus, ad Dominum transierit. Hic ex utero matris sanctus fuit, vinum et siceram non bibit, neque animal manducavit Ferrum in caput ejus non ascendit, oleo non est perunctus, balneis non est usus. Laneo non utebatur indumento, sed tantum sindone. Solus ingrediebatur templum, et jacebat super genua sua, orans pro populi indulgentia; ita ut callos in genibus, in modum cameli, faceret orando, genua semper flectendo, nec unquam ab oratione cessando. Itaque pro incredibili continentia et summa justitia, appellatus est Justus et Oblias, quod munimentum populi interpretatur.

[Col. 0155A] Quidam de septem haeresibus Judaeorum interrogabant eum quod esset ostium Jesu. At ille dicebat hoc esse Salvatorem. Septenis quippe sectionibus a se Judaei discrepant et a linea veritatis deviant. Nam Pharisaei et Sadducaei, Essenii et Galilaei, Hemerobaptistae, Basbuthaei et Samaritae, privatis appellari vocabulis gloriantur, et diversa dogmata pro intentione sua pertinaciter asserunt et sequuntur. Ex quibus aliquanti per Jacobum crediderunt quia Jesus est Christus. Cumque multi ex principibus credidissent in Jesum, orta est ingens perturbatio Judaeorum, Scribarum et Pharisaeorum, dicentium: «Nihil superest quin omnis populus credat in Jesum, quod ipse sit Christus.» Deinde communi consultu ad Jacobum accesserunt, eumque reverenter [Col. 0155B] rogaverunt ut in die festo Paschae in excelsum pinnae templi locum ascenderet, verumque testimonium de Jesu multitudini Judaeorum et gentilium, qui de vicinis seu longinquis civitatibus convenirent, asseveraret. At ille, occasione accepta manifestandi veritatem, laetatus est, obsequiumque suum precantibus, licet non ad libitum malignantium, pollicitus est. Hoc enim vir justus divino agi nutu intellexit, ideoque obsecrantibus acquievit. In sublimi positus ad omnem populum voce magna clamavit, atque Jesum Dei Filium omnia complevisse quae de illo prophetae praedixerant, constanter et manifeste asseruit.

Denique fideli prosecutione Jacobi finita, turbae gavisae sunt, Dominumque glorificantes dixerunt: [Col. 0155C] «Hosanna filio David!» Pharisaei autem, aliique veritatis inimici, valde contristati sunt, et, inito inter se pessimo concilio, clamaverunt: «O! et justus erravit!» Tunc adimpleverunt quod in libro Sapientiae scriptum est: Auferamus justum, quia inutilis est nobis (Sap. II, 12) . Nam Pharisaei ad eum ascendentes dixerunt: «Nos te rogavimus ut errorem a populo de Jesu tolleres, et tu amplificasti.» Quibus ait Jacobus: «Ego errorem tuli, et veritatem ostendi.» Illi autem, turbis in ejus praedicatione gratulantibus et in Jesum credentibus, eum ex alto praecipitaverunt et lapidibus urgere coeperunt. Qui dejectus super genua sua procubuit, et orans dixit: «Rogo te, Domine Deus Pater, remitte [Col. 0155D] illis; non enim sciunt quid faciunt.» Cumque cum talia orantem desuper lapidibus perurgerent, unus de sacerdotibus, de filiis Rechab, exclamavit, dicens: «Parcite, parcite, quaeso. Quid facitis? Pro vobis orat hic justus quem lapidatis.» Tunc iratus quidam ex Pharisaeis perticam fullonis arripuit, et in capite ejus fortiter dedit, ejusque cerebrum ejecit. Testis itaque Jesu Christi tali martyrio est consummatus, ibique prope templum Kal. Maii est sepultus. Non multo post oppugnatio consecuta est Vespasiani, quam prudentes Judaeorum crediderunt divinitus accidisse pro vindicta Jacobi Justi, ut evidenter legitur in libris Josephi Hebraeorum insignis historiographi. Incredulis pro certo Judaeis duplici contritione periclitantibus, Ecclesia [Col. 0156A] Dei, gaudens in vera fide et salvificis virtutibus, fortem bellatorem in auxilium diuturni certaminis advocat pura devotione, clarisque vocibus:

Philippus os lampadis interpretatur, quo nomine demonstratur quod ipse totus patens erat infusioni geminae charitatis, et divinis obsequendo mandatis; [Col. 0156B] imbutus et instructus charismatibus sacris, instar lucidae lampadis barbaras gentes illustravit rutilantibus exemplis et doctrina veritatis. Hic a Bethsaida civitate Galilaeae ortus est, et inter primos vestigia Christi secutus est. Post ascensionem Domini Gallis, vel Galatis, atque Scythis per XX annos Evangelium praedicavit, et diversas gentes ad agnitionem veri luminis pertraxit. Quondam in Scythia, dum a gentilibus teneretur, ac ad statuam Martis ductus ad sacrificandum compelleretur, ingens draco de subtus basim statuae exiit, et filium pontificis, qui ministrabat ignem sacrificii, percussit, duos etiam tribunos, qui eidem provinciae praeerant, quorum officiales sanctum Philippum apostolum in vinculis tenebant. De flatu autem draconis omnes [Col. 0156C] morbidi redditi sunt et vehementer aegrotare coeperunt. Tunc Philippus omnes admonuit ut in Dominum crederent et Martem dejicientes confringerent, in loco autem, in quo fixus stare videbatur, crucem Domini affigerent et ipsam adorarent. Deinde adjecit quod, si haec agerentur, infirmi sanarentur, mortui resuscitarentur, et lethifer draco in nomine Jesu Christi fugaretur. Tunc illi, qui eruciabantur, dolore coacti clamare coeperunt: «Recuperetur in nobis virtus, et hunc Martem dejiciemus.» Facto itaque silentio, apostolus praecepit draconi ut protinus egrederetur in nomine Domini, et vadens in desertum nemini noceret, et in loco, ubi accessus hominum non est, habitaret. Tunc saevissimus draco [Col. 0156D] exivit et festinanter abire coepit et ultra nusquam comparuit. Apostolus autem filium pontificis et tribunos, qui mortui fuerant, in nomine Domini suscitavit, omnemque turbam, quae morbida erat, sanitati restituit. Universi ergo qui Philippum apostolum persecuti sunt poenitentiam egerunt, et deum hunc esse putantes, adorare voluerunt. Ipse autem per unum annum eos jugiter docuit, eisque notitiam summi Dei solerter insinuavit, et omnia quae ad veram fidem pertinent instanter in cordibus credentium seminavit. Multa igitur millia hominum crediderunt et ab eodem apostolo baptizati sunt.

Philippus itaque apostolus, gratia Dei multipliciter adjutus, multas ecclesias construxit et episcopos ac presbyteros cum reliquis ordinibus sacris in Ecclesia [Col. 0157A] ordinavit. Deinde per revelationem ad Asiam reversus, in civitate Hierapoli commoratus, malignam exstinxit haeresim Ebionitarum, qui Dominum Jesum negant esse Dei Filium, nec hominis corpus sumpsisse de Virgine verum. Duae vero filiae ejus sacratissimae virgines ibi erant, per quas Dominus multitudinem virginum lucratus est. Ipse autem, ante septem dies migrationis suae, presbyteros et diaconos et vicinarum urbium episcopos ad se vocavit, eisque, quod septem tantum diebus vitales auras carperet, praedixit. Deinde omnes commonuit ut in fide viriliter starent et doctrinae Domini semper memores essent. Denique beatus apostolus, postquam copiose exhortatus est populum, annorum LXXX, et VII Kal. Maii perrexit ad Dominum; [Col. 0157B] et Hierapoli tumulatum est corpus ejus sanctissimum. Post aliquantos annos duae filiae ejus dextra laevaque sepultae sunt; ibique multa beneficia fideliter poscentibus fiunt meritis illius, ad quem amici Sponsi accedunt et tripudiantes claris vocibus ita canunt:

Thomas abyssus, et Didymus interpretatur geminus, qui Salvatori similis, et redimitus multimodis virtutum charismatibus. Hic Evangelium praedicavit [Col. 0157C] Parthis et Medis, Hircanis et Persis, Bactrianis et Indis, ac martyrium in Calamina civitate, in die XII Kal. Januarii, sub Mesdeo rege, consummavit, et non multo post inde ad Edessam urbem multis mirabilibus coruscavit.

In relationibus de apostolis multa diversitas est tam pro antiquitate temporis quam pro longinquitate regionum ubi agricolae Christi praedicaverunt barbaris, qui dissona barbarie sua valde discrepant a Romanorum ritibus et usu locutionis. Unde in quibusdam, quae de sanctis apostolis legimus, quoniam ab incertis edita sunt auctoribus et usque ad nos transmissa, dubitamus, praesertim cum a Gelasio papa aliisque magnis apocrypha nuncupata sint doctoribus. Egregius quoque pontifex Augustinus [Col. 0157D] in hujusmodi scriptis dubitavit, et cum meticulosa scrupulositate de sancti Thomae gestis contra Faustum Manichaeum quoddam exemplum protulit ⁜ (22) . Hoc ideo dixi de dissonantia scriptorum quae per orbem passim reperitur in voluminibus antiquorum, non ut derogem mirandis operibus sanctorum, sed ut quaecunque scripta sunt de apostolis, aliisve beatis, studio priorum, cum subtili cautela discutiatur ad fidei munimentum et aedificationem morum. Nunc in nomine Domini breviter prosequar narrationem quae sancti Thomae apostoli refert fructiferam peregrinationem, felicem et gloriosam [Col. 0158A] de Christo praedicationem, et laboriosam usque ad perennis vitae bravium passionem.

Thomas Didymus cum apud Caesaream esset, Dominus Jesus Christus ei apparuit, ipsumque Abbani praeposito Gundafori regis Indorum commendavit, et cum eo, ut Romano opere palatium regi fabricaret, in Indiam misit. Navigantibus illis per mare, Thomas de artis suae scientia multa mystice locutus est, et miranda opera in marmore et ligno in omni structura se facturum pollicitus est. Septimo autem die Andrinopolim prospere venerunt, et, ut de navi descenderunt, voces cantantium in organis et tibiis, citharisque audierunt. Nuptias nimirum rex civitatis celebrabat, in quibus Pelagiam filiam suam Dionysio tradebat. Praecones urbem circumeuntes [Col. 0158B] clamabant ut omnes regali convivio interessent: dives, pauper, nobilis, civis ac peregrinus; quicunque non venisset, regem offenderet. Abbanes ergo cum Thoma convivio interfuit, sed Thomas solito more non jocis, nec epulis, sed coelesti theoriae studuit. Interea cantatrix Hebraea ferens tibiam secus prandium circumibat, et unicuique quod illi placeret canebat. Veniens autem ad Thomam, diutius immorata ante illum stetit, ac ut hominem non manducantem neque bibentem, sed oculos coelis affixos habentem perspexit, hunc Hebraeum esse et Dei coeli oratorem intellexit. Congaudens igitur illi ut compatriotae, Hebraice coepit canere: Unus est Deus Hebraeorum, qui creavit omnia; ipse fecit coelum et terram, et ipse fundavit maria. [Col. 0158C] Haec apostolus audiens, plus orabat, et puellam verba veritatis canentem attentius eamdem repetere admonebat. Tunc ipsum, quod neque manducaret, neque biberet, pincerna increpavit, et palmam in faciem ejus dedit. Apostolus vero mox Hebraice praedixit quod ei protinus, antequam convivium compleretur, contingeret. Porro pincerna, ut aquam de fonte deferret, exivit, eumque leo invasit et bibens sanguinem ejus abiit. Canes vero membra ejus comederunt, quorum unus niger, dexteram ejus in ore ferens, in medium convivii apportavit. Stupentibus convivis qui haec intuebantur, Hebraea cantatrix, quae sola prophetiam ejus intellexerat, tibiam suam jactavit, et currens pedes ejus osculari [Col. 0158D] coepit, et omnibus qui aderant dixit: «Hic homo aut propheta est, aut apostolus Dei.» Nam ut pincerna eum percussit, casum quem passus est Hebraico sermone praedixit: «Non exsurgam, inquit, de hoc convivio, nisi manum ipsam a cane nigro huc deferri videro.»

Cumque de strepitu hominum rex inquireret, et quid accidisset audiret, apostolum ad se vocari fecit, ac ut filiam suam ⁜ (23) una cum sponso ejus benediceret rogavit. Thomas itaque in thalamum una cum rege intravit, manum suam super amborum capita posuit, eisque in Dei nomine memoratis [Col. 0159A] patriarcharum nominibus, orans benedixit. Cum autem apostolus e thalamo egressus abiret, et sponsus eum deduceret, ramus palmae plenus dactylis grandibus in manu ejus apparuit. Unde gaudens juvenis ad sponsam suam cucurrit, eique ad gustandum de fructu ejus dedit Cumque ambo de fructu memorato gustassent, subito soporati unum somnium viderunt. Nam quasi rex potens gemmatus videbatur, et in medio eorum stans utrosque amplectebatur, dicens: «Apostolus meus benedixit vos ⁜ (24) , ut aeternae vitae participes efficiamini.» Evigilantes autem, cum mutuo sibi narrarent quae vidissent, ecce Thomas apparuit eis, dicens: «Rex meus, qui modo vobis locutus est in visione, ipse me januis clausis introduxit, ut benedictio mea [Col. 0159B] super vos fructificet. Habetis enim integritatem, quae est omnium regina virtutum et fructus salutis perpetuae. Virginitas soror est angelorum et omnium possessio bonorum. Virginitas victoria libidinum, fidei tropaeum, triumphus de inimicis et aeternae securitas quietis. Nam de corruptione nascitur pollutio, de pollutione reatus, de reatu confusio.»

Cumque Thomas haec et multa alia de virginitatis laude et libidinis foeditate disseruisset, multaque incongrua, quae de carnali commistione plerisque oriuntur, retulisset, Dionysius et Pelagia gratanter omnia quae docebantur ab apostolo audierunt, eisque ibidem duo angeli apparuerunt: «Nos, inquiunt, angeli sumus, qui vobis a Deo dati sumus pro [Col. 0159C] benedictione apostoli ejus, ut, dum custodieritis monita ejus, omnes Domino petitiones vestras offeramus.»

His aliisque piis monitis sponsus et sponsa instructi sunt, et prostrati ad pedes apostoli, dixerunt: «Confirma nos in omni veritate, ut nihil nobis de scientia Dei desit.» Quibus ait: «Veniam ad vos sequenti nocte, et plenius vos instruens, proficiscar.» Igitur juxta promissum suum venit, de omnibus aeternae vitae mysteriis ambos diligenter instruxit, et baptismatis eos unda sanctificavit. His itaque peractis, navigavit, et post aliquod tempus unum ex discipulis suis misit, quem presbyterum ordinans ita constituit, ut in eadem civitate consisteret et ecclesiam ordinaret, in qua multus Deo populus est acquisitus. Ibi sedes est Thomae [Col. 0159D] apostoli, fidesque catholica usque in hodiernum diem. Dionysius autem episcopus factus est, sponsamque suam sacro velamine consecravit; quae post obitum ejus duplex martyrium pertulit, quia virum habere contempsit, nec idolis sacrificare voluit. In Christi ergo confessione decollata est, et super tumulum ejus Graecis sermonibus et litteris ita scriptum est: In hoc loco requiescit sponsa Dionysii episcopi et filia Thomae apostoli.

Cum venissent Hierapolim in India civitatem, ingressus Abbanes ad Gundaforum regem, nuntiavit Thomam adesse peritissimum artificem. Rex autem [Col. 0160A] de fabricando palatio cum eo tractavit, et aedificii locum illi ostendit. Thomas autem arundinem apprehendit, et metiendo dixit: «Ecce januas hic disponam, et ad ortum solis ingressum: primo proaulam, secundo salutatorium, in tertio consistorium, in quarto tricorium, in quinto zetas hiemales, in sexto zetas aestivales, in septimo epicaustorium et triclinia accubitalia, in octavo thermas, in nono gymnasia, in decimo coquinam, in undecimo colymbos et aquarum lacus influentes, in duodecimo hippodromum et per gyrum arcus deambulatorios ⁜ (25) .» Rex autem considerans, ait: «Vere artifex es, et decet te regibus ministrare.» Deinde infinitas illi pecunias relinquens, abiit.

Apostolus siquidem coepit provincias et civitates [Col. 0160B] circumire, verbum Domini praedicare, credentes baptizare et egenis abundanter donare. Innumerabilem itaque populum Domino acquisivit, clericos ordinavit, ecclesias fabricavit, et per totum biennium, quo rex Gundaforus absens fuit, ecclesias firmavit. Cumque rex venisset et apostoli facta deprehendisset, ipsum cum Abbane ferro vinctos in ima carceris trudi praecepit. Et quoniam Gad frater regis in extremitate vitae languebat, interfectionem eorum distulit. Cumque cogitaret ut viventes excoriaret et ita flammis traderet, moritur Gad germanus ejus. Et quia multum amabatur, fit intolerabilis luctus. Barbari mortuum pro ritu gentis purpura et bysso circumdant, totumque corpus gemmis perornant. Rex quoque ex purpureis lapidibus memoriam [Col. 0160C] ejus exstrui, et ipsum in labro purpureo poni [jubet]. Interea, dum ab artificibus pomposa peragerentur opera, ideoque fieret ejus sepulturae mora, Gad ipse, qui mortuus fuerat, resurrexit quarta die, hora diei prima. Et factus est pavor et stupor et silentium omnibus, qui more Indico exhibebant regio funeri planctus. Porro Gad Gundaforum regem redarguit quod amicum Dei, cui famulantur angeli, disposuisset excoriare et incendere. Palatium etiam in coelo inenarrabile se vidisse retulit, eo factum ordine, quo Thomas disposuit; et de meritis ejus, secretisque coelestibus plura reseravit. Deinde ad carcerem festinus perrexit, apostolum a vinculis absolvit, pronus ad pedes [Col. 0160D] ejus ploravit, et indulgentiam fratri suo postulavit.

Egredienti apostolo, rex ipse jam moderatior occurrit et, pedibus ejus advolutus, veniam petiit. Tunc apostolus, accepta occasione congrua, barbaros edocere coepit, et veritatem annuntians, inter caetera dixit: «Dominus meus Jesus Christus multum vobis praestitit, qui secreta sua vobis ostendit. Ecce provinciae vestrae ecclesiis plenae sunt. Parati ergo estote ut sanctificemini.» Haec et alia his similia principibus intimavit, eosque de fide et sacra religione instruxit.

[Col. 0161A] Ingens fama de virtutibus quas Dominus per apostolum operabatur, per Indiam diffusa est; et nimia congregatio populorum de longinquis et proximis civitatibus ad eum facta est. Vitulos ei et arietes more divino sacrificare volebant, quia ipsum esse deum putabant. Porro Gundaforus rex, apostolo suadente, jussit ut per unum mensem exspectarent, quousque totius provinciae conglobatio fieret, et ita demum facerent quod ipse juberet. Completis ergo XXX diebus, in campo juxta Gazi montis ascensum hominum multitudo congregata est, in qua variis aegritudinibus laborantium magna multitudo adest. Apostolus autem omnes infirmantes in unum congregari praecepit, et ipse in medio eorum stetit, manusque suas ad coelos expandens, [Col. 0161B] pro eis oravit. Finita oratione apostoli, coruscus super eos venit, et ita omnes, ut ictu fulguris perituros se formidarent, terruit. Omnes prostrati cum apostolo per mediam fere horam jacuerunt, sibique gratissimam Dei bonitatem adesse senserunt. Multi enim febricitantes et surdi, caeci et claudi sanati sunt, aliaeque infirmitates ab hominibus virtute Creatoris depulsae sunt. Jubente apostolo, de humo cuncti surrexerunt, et gaudentes pro recepta sanitate Dominum glorificaverunt.

Tunc beatus Thomas ascendit supra petram ut omnes videret et videri ab omnibus posset, factoque silentio, veram eis doctrinam ubertim exhibet. Sequenti Dominico baptizati sunt novem millia [Col. 0161C] virorum, exceptis parvulis et mulieribus. Apostolus ad Indiam superiorem profectus est per revelationem et omnes populi festinabant ad ejus opinionem. Signa et prodigia quae faciebat videbant. Unde mirantes, praedicationem ejus contemnere non audebant. Daemones enim expellebat, caecos illuminabat et leprosos mundabat. Omnes etiam dolores et calores et frigores pellebat, mortuos quoque suscitabat.

Quaedam mulier, nomine Sintice, quae caeca per annos sex fuerat, ita curata est ut nec signum praeteritae infirmitatis haberet. Inde Mygdonia, uxor Carisii cognati regis Mesdei, valde accensa est, et mutato habitu applicuit se inter ancillas suas, ubi de Deo vero saluberrimum sermonem faciebat sanctus [Col. 0161D] Thomas. Docente apostolo, universa multitudo credidit, et post jejunium septem dierum baptisma percepit. Mygdonia vero, sermone audito ex ore apostoli, noluit ultra contingere torum viri sui. Iratus itaque Carisius perrexit ad regem, et impetravit ab eo ut tentus apostolus mitteretur in carcerem. Sintice autem Mygdoniam ad carcerem duxit, et dato munere carcerario, ad eum intravit.

Apostolus, audita credulitate Mygdoniae, jussit in domum suam cito reverteretur, ibique in cubiculo clauso ipsum praestolaretur. Mediae vero noctis tempore apostolus adfuit, promissa complens cameram intravit, Mygdoniam confortavit, in fide erudivit, septem diebus jejunare praecepit. Octavo autem die iterum similiter rediit, et fidelem feminam, [Col. 0162A] cum omnibus qui crediderant, baptizavit. Carisius autem, cujus sororem Mesdeus rex habebat uxorem, petiit ut Treptia regina mitteretur ad suam uxorem, quatenus per eam revocaretur ad torum maritalem. Mesdeus rex concessit. Treptia regina perrexit, astutis blanditiis Mygdoniam convenit, totoque nisu ad pristinam conversationem retrahere studuit. Verum illa jam in Christo fundata fortiter restitit, jamque fide fortis bellatrix repugnavit, et reginam ratione victam ad Christum strenue compulit. Dulci enim affatu ei respondit, ejus animo amorem apostoli solerter injecit, et ita praedicando mulieris cor cito supposuit. Ait enim:

«O soror Treptia, si scires quae ego didici, non [Col. 0162B] hominem putares esse, sed deum. Surdis enim auditum reddit, salutem omnibus aegrimoniis restituit; aliquando etiam mortuos ad vitam resuscitavit. Hic ostendit alteram vitam immortalem, nesciam omnis doloris omnisque tristitiae. In hac etiam nocte mortuus ab eo resuscitatus est. Nam dux militum Simforus ad carcerem abiit, a carcerariis apostolum in fide sua suscepit et in domum suam duxit. Ipse autem orationem fecit, et unicum filium ducis, qui mortuus fuerat, resuscitavit Ecce nunc in domo ducis sedet, omnes ad se ingredientes docet et universas infirmitates curat.» Respondit Treptia: «Si ita est ut asseris, eamus, et si vere ita comprobavero, protinus credam ei. [Col. 0162C] Stultum est enim aeternam vitam non appetere et tantis virtutibus non credere.» Ducis itaque ad domum perrexerunt; ingressae, ad eum tunc loqui non potuerunt. Occupatus enim erat, manus imponens super infirmitates varias. Regina, ut tanta mirabilia vidit, obstupefacta dixit: «Maledicti sunt a Deo qui non credunt operibus salutis.» Tunc quidam elephantiosus aspectu nimis horribilis, scabroso vultu et voce raucissima, jubente apostolo, introductus est. Porro in eum apostolus aspiciens flevit, et fixis genibus diutissime oravit, eique dexteram imponens, Deum suppliciter invocavit. Deinde puer quidam fulgido aspectu apparuit, leprosum a parte anguli secreti tulit, vestibus suis exuit, corio quoque quasi tunica corporali spoliavit, [Col. 0162D] sicut qui excoriat vitulum, et revocavit eum ad apostolum. Ille vero consignans eum signo crucis baptizavit, novisque et candidis indui vestimentis fecit. Haec videns populus, Deus magnificavit, et regina pedes ejus osculans baptizari postulavit. Tunc apostolus, quia tempus migrandi de corpore proximum esse praescivit, reginam cum omnibus qui ibi aderant baptizavit.

Reversa regina, regem de fide commonuit, seque Christianam constanter ostendit. Tunc cor regis expavit, et iratus contra Carisium clamavit: «Cum studeo recuperare tibi uxorem tuam, perdidi meam. Nam Treptia pejor facta est mihi quam Mygdonia tibi.» Statim jussit ad Thomam mitti et, manibus a tergo ligatis, ante se adduci. Adducto autem praecepit [Col. 0163A] ut persuasione sua deceptas mulieres restitueret thalamo conjugali. Quod cum ille facere detrectasset, ipsosque persecutores salvare per fidem maluisset, iratus rex jussit lances ferreas igniri et apostolum excalciari, ut, nudibus pedibus super stans, hoc deficeret dolore. Protinus prorupit aqua et exstinctae sunt lances. Deinde consilio Carisii missus est in fornacem thermarum; sed thermae ultra calere non potuerunt, et apostolus altero die incolumis egressus est. Denique coegerunt illum ut simulacro solis offerret sacrificium. Erat autem statua solis ex auro facta, habens quadrigam equorum auream et currum, ubi habenis effusis, quasi cursu rapido agebatur ad coelos. In templo gentiles barbarico ritu choros ducebant, et virgines cum [Col. 0163B] lyris cantabant, cum tibiis et tympanis, cum titulis ⁜ (26) atque thuribulis. Cumque rex et amici ejus illuc apostolum introduxissent, et immolare simulacro solis illi persuaderent, ipse daemoni Hebraico sermone praecepit ut exiret, sibique apparens imperata perficeret. Egressus autem daemon stetit ante eum, ita ut solus videret eum. Apostolus cum Zabulo Hebraice loquebatur, et nullus sciebat quid diceret, vel cui loqueretur.

Tandem cum sanctus Thomas adorans Dominum in templo genua flexisset, et daemoni, rege praesente, in Christi nomine praecepisset ut neminem laederet, sed metallum simulacri comminueret, statim idolum liquefactum est quasi cera juxta ignem posita, [Col. 0163C] et resolutum. Omnes vero sacerdotes levaverunt mugitum. Tunc pontifex templi apostolum transverberavit gladio. Rex autem fugit cum Carisio. Magna itaque facta est dissensio, quia major pars populi clamabat pro apostolo, ita ut percussor ejus quaereretur quatenus vivus incenderetur. Corpus vero apostoli cum laudibus et hymnis in ecclesiam honorifice transtulerunt, et pretiosis aromatibus condierunt; ibique magna signa et prodigia facta sunt. Nam daemoniosi liberabantur et omnes aegritudines curabantur.

Post longum tempus Syri ab Alexandro imperatore Romano, qui victor de praelio Persidis e Xerxe rege devicto veniebat, supplicantes impetraverunt ut mitteret ad regulos Indorum, ut civibus redderent [Col. 0163D] defunctum. Corpus igitur apostoli de India translatum est, et in Edessa civitate in locello argenteo ex catenis argenteis pendente positum est. Ibi nullus idolorum cultor, nullus haereticus potest vivere, nullus Judaeus.

Abgarus toparcha ejusdem urbis rex fuit, qui epistolam manu Salvatoris scriptam accipere meruit; quam infans baptizatus stans super portam civitatis legit, si quando barbara gens contra civitatem venerit. Eadem die qua lecta fuerit, aut placantur barbari, aut fugantur eminati tam Salvatoris scriptis quam orationibus sancti Thomae apostoli, [Col. 0164A] sive Didymi, qui latus Domini contingens dixit: «Tu es, Domine, Deus meus.»

Georgius Florentius Gregorius Turonensis venerabilis archiepiscopus scribit quod a Theodoro quodam de sancto Thoma audivit, qui tunc temporis in Indiam peregrinatus fuerat, et inde reversus haec inter caetera narrabat:

«In India, in loco ubi corpus beati Thomae apostoli prius requievit, habetur monasterium et templum mirae magnitudinis diligenter exornatum atque compositum. In hac igitur aede magnum miraculum Dominus ostendit. Lichinus inibi positus, et illuminatus ante locum sepulturae illius, perpetualiter die noctuque divino nutu resplendet, a nullo fomentum olei scirpique accipiens, neque vento exstinguitur, [Col. 0164B] neque casu dilabitur, neque ardendo minuitur. Habet incrementum per apostoli virtutem, quod nescitur ab homine; cognitum tantum habetur divinae potentiae. In Edessa urbe, in qua beatos artus tumulatos diximus, adveniente translationis ejus festivitate, magnus aggregatur populorum coetus, ac de diversis regionibus cum votis et negotiis venientibus, vendendi comparandique per XXX dies sine ulla telonei exactione licentia datur. In his vero diebus, qui in mense quinto habentur, magna et inusitata populis beneficia praebentur. Non scandalum surgit in plebe, non musca incidit mortificatae carni, non latex deest sitienti. Nam, cum ibi reliquis diebus plus quam centum pedum altitudinem aqua hauriatur a puteis, nunc paululum si [Col. 0164C] effodias, affatim lymphas exuberantes invenies. Quod non ambigitur haec virtute apostoli impertiri. Decursis igitur solemnitatis diebus, teloneum publico redditur, musca quae defuit adest, propinquitas aquae dehiscit. Dehinc emissa divinitus pluvia ita omne atrium templi a sordibus et diversis squaloribus, qui per ipsa solemnia facti sunt, mundat, ut putares illud nec fuisse calcatum ⁜ (27) .»

Vere Deus noster omnipotens, justus et pius judex, atque redditor patiens, sanctos suos mire glorificat et ineffabiliter honore perenni coronat, genus humanum terrendo castigat, et puniendo per poenitentiam salvificat. Nos igitur ipsi gementes in valle plorationis supplicemus, pro ineffabilibus bonis [Col. 0164D] suis gratias agamus, et mandatis ejus inhaerendo, ad illum festinemus. Beatum quoque Thomam apostolum, qui Didymus dicitur, exoremus, eique fiducialiter canentes dicamus:

Bartholomaeus Syrum est [nomen], et interpretatur [Col. 0165A] filius suspendentis aquas. Hic in sorte praedicationis Lycaoniam accepit, deinde in Assyria et Tertia India evangelizavit. Ad ultimum in Albano majoris Armeniae urbe vivens est a barbaris decoriatus, atque jussu regis Astyagis decollatus; sicque IX Kal. Septembris est terrae conditus. Hujus sacratissimum corpus primum ad insulam Lipparis, deinde Beneventum, anno ab Incarnatione Domini 809 translatum, pia honoratur veneratione fidelium. Nunc totam seriem passionis ejus libet solerter rimari, et ex antiquis codicibus huic nostrae breviter inserere narrationi.

Indiae tres esse ab historiographis asseruntur, in quibus traduntur fuisse oppidorum quinque millia, populorum vero novem millia. Prima India ad [Col. 0165B] Aethiopiam mittit, secunda ad Medos, tertia finem facit; quia ex uno latere habet regionem tenebrarum et ex alio mare Oceanum. In hanc ergo Indiam Bartholomaeus apostolus venit, et in templum, in quo idolum Astaroth erat, intravit, ibique quasi peregrinus manere coepit. Apostolo itaque adveniente, Astaroth obmutuit, nec consulentibus responsa dedit, nec his quos laeserat subvenire potuit. Cumque jam plenum esset languentibus templum, et quotidie sacrificantibus nullum daret Astaroth responsum; morbidi vero, qui de longinquis regionibus adducti fuerant, suos dolores miserabiliter plangerent, idolique cultores, neque sacrificando, neque se ipsos more suo laniando proficerent; [Col. 0165C] in aliam civitatem ubi aliud daemonium nomine Beerith colebatur, perrexerunt, et illi sacrificantes, de taciturnitate dei sui et aliis eventibus suis consuluerunt. Quibus ille dixit: «Quia deus vester sic captivus, et catenis habetur igneis strictus, ut neque suspirare, neque loqui audeat, ex quo illuc ingressus est apostolus Dei Bartholomaeus.» Interrogantibus autem quis ille Bartholomaeus esset, daemon respondit: «Amicus est Dei omnipotentis, et ideo in istam venit provinciam, ut numina, quae colunt Indi, evacuet.» Astarothitae autem dixerunt: «Dic nobis signa ejus, ut eum inter multa millia cognoscere possimus?» At ille respondit: «Capilli nigri capitis et crispi, caro candida, oculi grandes, nares aequales et directae, [Col. 0165D] aures coopertae crine capitis, barba prolixa habens canos paucos, statura aequalis, quae nec brevis, nec longa nimium possit adverti. Vestitur colobio albo clavato purpura, induitur pallio albo, per singulos angulos singulas gemmas purpureas habens. Viginti sex anni sunt ex quo nunquam sordidantur vestimenta ejus, neque veterascunt. Similiter et sandalia in pedibus ejus per XXVI annos nunquam veterascunt. Centies flexis genibus per diem, centies per noctem orat Deum. Vox ejus quasi tuba vehemens est. Ambulant cum eo angeli Dei, qui non permittunt eum fatigari nec esurire. Semper eodem vultu, eodem animo perseverat, omni hora laetus et hilaris permanet. Omnia providet, omnia novit, omnem linguam omnium gentium et loquitur et [Col. 0166A] intelligit. Ecce et hoc quod vos interrogatis, et quod ego do responsum de eo jam novit. Angeli Dei famulantur ei et ipsi nuntiant ei.» Haec et alia plura daemon locutus conticuit.

Revertentes omnium peregrinorum hospitia circumierunt, vultus et habitum singulorum aspexerunt; sed per duos dies apostolum Dei non invenerunt. Denique quidam daemoniacus, nomine Seusticus, clamans dixit: «Apostole Bartholomaee, incendunt me orationes tuae.» Apostolus autem dixit ei: «Obmutesce et exi ab eo.» Et statim liberatus est homo, qui per multos annos fatigatus fuerat ab eo.

Hoc ut Polemius ejusdem provinciae rex audivit, ad eum misit, rogans ut sanaret filiam suam quae lunatica erat, et omnes quos tenere poterat, morsu [Col. 0166B] attrectabat aut scindebat et caedebat. Exsurgens itaque apostolus cum nuntio regis perrexit, et puellam catenis strictam solvi praecepit. Porro, metuentibus ministris ad eam accedere, dixit apostolus: «Vinctum teneo inimicum qui erat in ipsa. Ite et eam solvite; lavate et reficite, et crastina die mane ad me adducite.» Euntes fecerunt quod apostolus jussit, eamque daemon ultra vexare non potuit. Tunc rex oneravit camelos auro et argento, gemmis ac vestibus, et quaesivit apostolum; sed eo non invento, cuncta reportata sunt ad palatium.

Cumque sequentis diei aurora inciperet, et rex in cubiculo clauso esset, apostolus ei solus apparuit, ipsumque vera fide et salutari doctrina instruxit. [Col. 0166C] Nam incarnationem Verbi Dei ex intemerata Virgine Maria seriatim retulit, trimodamque tentationem triplicemque victoriam diligenter enucleavit.

Polemius rex apostolicae praedicationi acquievit, et pontifices idolorum in crastinum sacrificare ex industria praecepit. Ipsis autem prima diei hora sacrificantibus daemon locutus est, et vexationes suas, quibus ab angelis torquebatur, conquestus est. Apostolo quoque praecipiente, deceptiones suas, quibus miseros vulnerabat, palam confessus est.

Tunc apostolus dixit ad plebem: «Ecce quem Deum putabatis curare vos, audite nunc verum Deum creatorem vestrum, qui habitat in coelis; et si vultis ut orem pro vobis et omnes infirmi qui adsunt sanitatem recipiant, hoc idolum deponite et [Col. 0166D] confringite. Quod cum feceritis, hoc templum Christi nomini consecrabo.» Regis itaque jussu omnes populi funes et trochleas miserunt, et simulacrum evertere non potuerunt. Apostolus autem dixit eis: «Solvite vincula ejus.» Cumque omnia exsolvissent, ille daemoni praecepit ut exiret et simulacrum confringeret. At ille statim exivit, et omnia genera idolorum comminuit, Omnes ergo qui hoc viderunt una voce clamaverunt: «Unus est Deus omnipotens, quem praedicat apostolus ejus Bartholomaeus.» Tunc beatus apostolus ad Dominum manus suas expandit, et pro salvatione omnium qui aderant diutius oravit. Cumque omnes respondissent Amen, angelus Domini sicut sol splendidus habens alas apparuit, et per quatuor angulos templi circumvolavit, digitoque [Col. 0167A] suo in quadratis saxis signum crucis sculpsit. Deinde praecepit eis ut digito suo signum crucis facerent in frontibus suis. Et ostendit ingentem Aegyptium fuligine nigriorem, facie acuta, barba prolixa, crines usque ad pedes habentem, oculos igneos sicut ferrum ignitum, scintillas emicantes. Ex ore vero ejus et naribus egrediebatur flamma sulphurea. Pennas et alas spineas sicut sphinx habebat, et vinctus erat a tergo manus, igneisque catenis strictus. Postquam malignus Satan ab omni populo visus est et ab angelo absolutus, praecipiente ut in desertum locum abiret, ubi nulla hominum conversatio esset, ibique diem iudicii exspectaret, teterrimum dirae vocis ululatum emisit, evolavit et nusquam comparuit. Angelus autem Domini, videntibus [Col. 0167B] cunctis, ad coelum evolavit.

Tunc Polemius rex, una cum uxore sua et duobus filiis, cum omni exercitu suo et omni populo qui salvatus est, cum omni populo civitatis suae et vicinarum urbium quae ad ejus pertinebant regnum, credens, baptizatus est, et, deposito diademate capitis cum purpura, coepit apostolo adhaerere. Interea cultores et pontifices universorum templorum se collegerunt, ac ad Astyagem regem fratrem [ejus] majorem ita conquesti sunt: «Frater tuus magi hominis discipulus factus est, qui templa nostra sibi vindicat et deos nostros confringit.» Cum haec flentes referrent, ecce et aliarum civitatum pontifices eadem flentes retulerunt. Astyages rex igitur indignatus, misit mille viros armatos cum pontificibus [Col. 0167C] ut ubi invenirent apostolum, vinctum sibi perducerent illum. Qui cum perductus ad regem fuisset, et interrogatus de Deo vero constanter respondisset, nuntiatum est regi quod Deus ejus Waldach cecidisset et minutatim abiisset. Tunc rex purpuream vestem, qua indutus erat, scidit, et sanctum apostolum fustibus caedi fecit, caesum autem decollari praecepit. Innumerabiles vero populi XII civitatum, qui crediderant, venerunt, cum hymnis et omni gloria corpus ejus abstulerunt, eique basilicam mirae magnitudinis construxerunt, et in ea sacratissimum corpus posuerunt. Tricesimo autem die depositionis ejus, Astyages rex et omnes pontifices a daemonio arrepti sunt, et venientes ad templum [Col. 0167D] ejus, apostolum confessi sunt, et, sic Deo judicante, mortui sunt. Ingens itaque timor super omnes incredulos irruit. Universi vero manifestam Dei ultionem intuentes crediderunt, et a presbyteris, quos apostolus Bartholomaeus ordinaverat, baptizati sunt.

Polemius rex per revelationem, omni populo et clero acclamante, ab apostolo episcopus ordinatus est, et signa faciens, XX annis in episcopatu vixit; et perfectis omnibus ac bene compositis et bene constabilitis, ad Dominum migravit.

Peracto multorum annorum spatio, cum iterum Christianis advenisset persecutio, et viderent gentiles [Col. 0168A] omnem populum ad beati Bartholomaei sepulcrum concurrere, eique assiduae deprecationis incensa deferre, invidia illecti, corpus ejus abstulerunt, in sarcophagum plumbeum posuerunt et in mare projecerunt. Sed providentia Dei cooperante, sarcophagum plumbeum a loco illo aquis subvehentibus sublevatum est, ac ad insulam Lipparis delatum est, ibique Christianis, ut illud honorifice susciperent, revelatum est. Ibidem collectum et sepultum est, et templum magnum super illud aedificatum est, et monachilis concio cultui divino dedita est.

Matthaeus Levi, ut ipse in Evangelio suo refert, fuit telonearius, sed ex publicanis est a Domino assumptus [Col. 0168B] et apostolorum numero additus, multiplicique gratia decoratus. Hic primum in Judaea evangelizavit, postea in Macedonia praedicavit, ad ultimum in Aethiopia, postquam Eglippum regem cum multis millibus suae gentis convertit et in Christo baptizavit, sub Hyrtaco Adelpho, dum missam celebraret martyrium pertulit; sicque felix XI Kal. Octobris ad Dominum migravit. Series vero praedicationis et passionis beati evangelistae sic in priscis voluminibus reperitur.

Matthaeus apostolus, postquam in Judaea Evangelium Hebraeo sermone descripsit, praecipiente Deo Aethiopes adiit, et agens divina opera multos salvavit. Nam ingressus civitatem magnam Nadaber detexit praestigia magorum Zaroes et Arphaxath, [Col. 0168C] qui se deos esse dicebant, et sic Eglippum regem, ejusque populum ludificabant. Homines tandiu immobiles stare, quandiu ipsi voluissent, faciebant. Visus quoque et auditus hominum a suo officio refrenabant. Serpentibus ut percuterent imperabant, ipsi rursus incantando curabant. Per totam ergo Aethiopiam opinio eorum ibat, et ex longinquis regionibus Aethiopiae populos pertrahebat, ut ad magos festinarent, deceptique deceptores adorarent. Malignis itaque, ut vulgo dici solet, major reverentia exhibetur timoris quam benignis amoris.

Clemens igitur Dominus, curam hominum gerens, Matthaeum apostolum misit, per quem Aethiopibus duplici nigredine tinctis subvenit. Hunc quando vidisset Aethiops eunuchus nomine Candacis ⁜ (28) , qui [Col. 0168D] fuerat a Philippo apostolorum diacono baptizatus, gaudens ad pedes ejus procidit, et adorans eum in domum suam suscepit. Omnes amici Candacis eunuchi ad eum veniebant, et vitae verbum audientes Christo Jesu Domino credebant, et plurimi baptizabantur, videntes quod omnia mala, quae magi hominibus faciebant, apostolus Dei evacuaret. Illi enim ideo vulnerabant quos poterant, ut vulnerati ipsos rogarent; quique ideo curare putabantur, quoniam a laesione cessabant. Matthaeus autem apostolus Christi non solum hos curabat quos illi laedebant, sed etiam omnes, qui ad eum afferebantur infirmitatibus diversis obsessi sanabat. Veritatem vero [Col. 0169A] Dei populo praedicabat, ita ut omnes de eloquentia ejus mirarentur, quod Graecam et Aegyptiacam ac Aethiopicam sermocinationem optime loqueretur. Candaci fiducialiter et affectuose interroganti facunde intimavit quomodo per praesumptionem hominum ad turrem Babel confusio linguarum facta fuerit; et rursus divinitas incarnata per humilitatem Christi humanum genus redemerit et antiquum hostem protriverit, electosque clientes igne sancti Spiritus inflammaverit, et omnium linguarum scientiam, omniumque sapientiam Scripturarum pleniter edocuerit. Cumque sanctus apostolus multa de thesauro sophiae salubria populis libenter audientibus proferret, venit qui magos cum singulis draconibus advenire diceret. Dracones autem galeati erant, flatus [Col. 0169B] eorum flammiferum ardorem emanabat; sulphureas naribus auras spargebant, quorum odor homines interficiebat. Tunc sanctus Matthaeus sese consignavit, et prohibente Candaci eunucho, securus exivit. Illico ut duo magi astiterunt, ambo dracones ante pedes ejus obdormierunt. Tunc apostolus magis dixit: «Ubi est ars vestra? Si potestis, excitate illos.» Illi autem arte magica dracones excitare conati sunt, sed penitus non potuerunt. Interea populi convenerunt, et hoc videntes obstupuerunt. Tandem beatus apostolus, in nomine Domini, praecepit saevis anguibus ut cum omni mansuetudine ad locum suum redirent et sine alicujus laesione abirent. Protinus serpentes caput elevarunt, [Col. 0169C] ire coeperunt, et apertis portis urbem egressi, nusquam comparuerunt.

Tunc sanctus evangelista gaudentem populum allocutus est benigno sermone, et narravit ei seriem de primi hominis conditione et paradisi amoenitate, de apostatae Angeli livore et deceptione, de casu protoplasti Adae per praevaricationem, ejusque reparatione per Filii Dei passionem. Cumque plura de uberi materia sermocinaretur apostolus, ecce subito luctuosus ortus est tumultus, in quo Euphranon filius Eglippi regis plangebatur mortuus. Ad funus ejus magi stabant, et quia illum suscitare nequibant, hunc a diis raptum in collegio regi asserebant; suadentes ut unus ex diis computaretur, eique simulacrum et templum fabricaretur. Euphenisia vero [Col. 0169D] regina sanius consilium a fideli Candace accepit, magisque abominabiliter contemptis, per honoratos barones ad regem reverenter Matthaeum apostolum accersiit; eoque ingrediente, ipsa protinus ad genua ejus se prostravit, et fideliter ac devote ut filium suum resuscitaret obsecravit. Beatus autem apostolus bonae fidei ejus congratulatus est, et pro resuscitatione defuncti cunctipotentem Dominum deprecatus est. Deinde pueri manum apprehendit, in nomine Jesu Christi exsurgere praecepit, et confestim puer exsurrexit.

Tanto miraculo viso, cor regis expavit, coronas ei et purpuram statim deferri jussit, et praecones per civitates et per diversas Aethiopiae provincias misit, dicentes: «Venite ad civitatem, et videte [Col. 0170A] Dominum in effigie hominis latentem.» Cumque venisset omnis multitudo cum cereis et lampadibus, cum thymiamate et diverso sacrificiorum genere, sanctus Matthaeus sic alloquitur omnes: «Ego Deus non sum, sed servus Dei omnipotentis, qui me misit ad vos, ut errorem relinquatis, verumque Dominum cognoscentes colatis. Aurum et coronas aureas et argentum ab oculis meis tollite. Ite, templum Domino fabricate, ut ibi congregemini et pariter audiatis verbum Dei.»

Quo audito, gaudentes abierunt, templum Deo LX millia hominum fabricare coeperunt, et intra XXX dies sanctam ecclesiam consummaverunt. Matthaeus illam, pro resuscitatione filii regis, Resurrectionem vocavit, ibique XXIII annis sedit, presbyteros et [Col. 0170B] diacones constituit, episcopos per civitates et castella ordinavit, et multas ecclesias fabricavit. Rex et regina et variae plebes Aethiopum baptismum Christi susceperunt, et magi timentes ad Persidas fugerunt. Innumera per beatum Matthaeum miracula facta sunt, quae singillatim omnia enarrari non possunt. Nam multi caeci sunt illuminati, paralytici curati, daemoniaci salvati, mortui etiam suscitati.

Christianissimus rex Eglippus, expleta senectute, perrexit ad Dominum, et Hyrtacus Adelphus accepit ejus imperium. Hic dum Ephigeniam defuncti regis filiam, quae jam Christo dicata sacrum velamen de manu apostoli acceperat, jamque virginum amplius quam ducentarum praeposita erat, uxorem accipere [Col. 0170C] vellet sperans quod per apostolum ejus animum commovere posset, coepit cum illo agere, dicens: «Dimidium regni mei accipe, tantum ut Ephigeniam possim matrimonio meo copulare.» Tunc beatus Matthaeus jussit regem et Ephigeniam et omnem populum Sabbato adesse in ecclesia, ut omnipotentis Dei audirent verba. Quod et factum est. Facto autem in congregatione magno silentio, loqui coepit, et de continentia, bonoque conjugio, rationabilique operatione sapienter ac diserte disseruit. Luculenter enim demonstravit quod edacitas carnium vel commistio conjugalis pollutionem habet, sed crimine caret. «Sordes quippe corporum a Deo per eleemosynas et opera misericordiae lavantur, non crimina, [Col. 0170D] quae nisi per lacrymas poenitentiae non lavantur. Si quis ipso die, postquam cibum carnalem percepit, Dominici corporis spirituali cibo refici praesumpserit, ex utroque reus efficitur criminis et inhonestatis et praesumptionis; non quia manducavit, sed quia contra ordinem et justitiam, Deique regulam, Eucharistiae bonum usurpavit. Sic homicidium et mendacium, quamvis sint per naturam suam mala, bona tamen fieri videntur ex causa. Nam, si quis mentitur ut innocentem abscondat, et ab inimico per mendacia protegat, aut si judex unum sceleratum judicio condemnat ne ille multos innocentes interimat, bonus et utilis inde fructus prorumpit. Quod liquido apparet in occisione Goliae et Sisarae, Aman et Holophernis. Sic matrimonia dum [Col. 0171A] copulantur, boni operis honestate oriuntur, si sancte et juste copulentur. At si servus regis desponsatam domini sui usurpare audeat, non solum offensam, sed etiam crimen tam grande incurrisse dignoscitur ut merito vivens flammarum incendiis tradatur. Hoc ideo fit, non quia uxorem duxit, sed quia meliori se injuriam fecit.» His aliisque manifestis exemplis, Matthaeus apostolus Hyrtaco regi dissuasit Deo dicatae nuptias Ephigeniae, ne coelestis iram regis incurreret, si eam suo matrimonio temere copularet. Hyrtacus igitur ira accensus recessit; apostolus autem constans et alacris doctrinae et orationibus institit. Tunc Ephigeniam ad pedes ejus prostratam coram omni populo benedixit, et velamen capitibus omnium virginum, quae ibidem [Col. 0171B] erant, imposuit. Cumque mysteria Domini, celebrata missa, omnis ecclesia suscepisset, et unusquisque ad propriam domum remeasset; ipse juxta altare, ubi corpus Domini confecerat, remansit, ibique manibus expansis orans martyrium recepit. Spiculator enim ab Hyrtaco missus apostolum a tergo punctum gladio percussit, et sic Christi martyrem fecit. Quo audito, cum igne ad palatium pergebat omnis populus, sed vix a presbyteris et diaconibus, aliisque religiosis viris coercitus est sacris admonitionibus ne regem comburerent cum suis omnibus. Porro Ephigenia, quidquid in auro et argento et gemmis habere potuit, sacerdotibus et clero contulit, ut inde dignam apostolo basilicam fabricarent, et residuum pauperibus erogarent. Hyrtacus vero [Col. 0171C] per nobilium uxores illam prius tentavit, deinde per magos seducere sategit. Ad extremum, quando nihil ad suum profecisset libitum, fecit igne circumdari praetorium, in quo cum virginibus Christi commorabatur, die noctuque Deo suo famulabatur. Sed, cum per circuitum ignis arderet, angelus Domini cum sancto Matthaeo apostolo apparuit, sacras virgines confortavit, celeremque liberationem promisit. Mox Deus ventum validissimum excitavit, omne incendium a domo virginis suae mutavit, et palatium regis cum facultatibus ejus consumpsit. Ipse autem cum filio unico vix evasit; sed inde nullum ei gaudium provenit. Nam filium ejus vehementissimus daemon implevit, rapidoque cursu ad [Col. 0171D] Matthaei apostoli sepulturam adduxit, et a tergo manibus ab ipso diabolo colligatis, paterna eum crimina confiteri compulit. Ipse vero elephantiosus factus in se gladium imponens occubuit, propriaque manu perforato stomacho apostolicae mortis poenas luit. Omnis autem populus morti ejus insultavit, et Behor fratrem Ephigeniae ab apostolo baptizatum comprehendit, sibique regem sublimavit. Hic XXV anno aetatis suae regnare coepit, et per annos LXII regnavit, pacemque firmissimam cum Romanis et Persis habuit. Omnes Aethiopum provinciae catholicis ecclesiis repletae sunt, ac ad confessionem beati Matthaei apostoli mirabilia magna fiunt. Hic primus Evangelium Domini nostri Jesu Christi Hebraeo scripsit sermone, quod tempore Zenonis imperatoris [Col. 0172A] inventum est, ipso revelante. Hujus nimirum memoriam sancta mater Ecclesia XI Kal. Octobris festive celebrat, eique vocis et mentis dulci modulamine cantat:

Simon Chananaeus, id est Zelotes, ad distinctionem Simonis Petri et Judae traditoris, qui et ipse Simon Iscariotis dictus est, de Cana vico Galilaeae fuit, ubi Dominus aquam in vinum mutavit. Hic principatum in Aegypto accepit.

Judas Jacobi trinomius fuit. Judas enim et Thaddaeus [Col. 0172B] atque Lebbeus dictus est. Hic in Mesopotamia et in interioribus Ponti praedicavit. Inde simul ambo Persidem ingressi, cum innumeram gentis ipsius multitudinem Christo subdidissent, v Kal. Novembris martyrium consummaverunt.

Craton, apostolorum discipulus, quae per annos XIII egerunt et quae in Perside passi sunt, longa enarratione scripsit, et in decem voluminibus universa comprehendit, quae Africanus historiographus in Latinam linguam transtulit. Abdias etiam episcopus Babyloniae, qui ab ipsis ordinatus est, sermone de illis scripsit Hebraico, quae omnia in Graecum translata sunt ab Eutropio ejusdem discipulo; quae universa nihilominus Latinis interpretata sunt ab Africano. Inde abbreviatio excerpta est, grata [Col. 0172C] volentibus scire quae principia praedicationis eorum fuerint, vel quo fine mundum dereliquerint, ac ad coelestia regna migraverint.

Sancti igitur apostoli Simon et Judas per revelationem Spiritus sancti Persidem ingressi sunt, ibique duos magos, Zaroem et Arfaxat, qui a facie sancti Matthaei apostoli de Aethiopia fugerant, invenerunt. Erat autem doctrina eorum prava, et contra Dominum atque prophetas lethalis blasphemiae plena. Ingredientibus in Persidem apostolis, Warardach praefectus et dux regis Babyloniorum, nomine Xerxis, occurrit, qui contra Indos unium Persidis invasores bellum susceperat. Advenientibus autem apostolis, daemonia, quae singulis mansionibus [Col. 0172D] dabant responsa suae fallaciae sacrificantibus, obmutuerunt. Unde cultores eorum ad fanum vicinae civitatis pergentes consuluerunt. Porro daemon mugitum consulentibus dedit, et quod, praesentibus apostolis Dei Simone et Juda, dii eorum loqui non possent, intimavit. Tunc Warardach dux apostolos inquiri fecit, inventos qui essent vel unde venissent interrogavit; eosque de genere Hebraeorum communis causa salutis illuc advenisse audivit. Cumque illo rogante ut diis suis potestatem respondendi darent, et illi fusa oratione permisissent, fanatici eorum protinus a daemonibus arrepti sunt, et grande bellum futurum, atque multos ex utraque parte casuros esse vaticinati sunt. Ridentibus autem apostolis, dux territus est, sed ipsis persuadentibus, [Col. 0173A] legatos pacis usque in crastinum ibidem praestolatus est. Porro profanis pontificibus in apostolos stomachantibus, et pannosos, vilesque personas inter divitias Babylonicas non debere loqui vel audiri asserentibus, dux apostolos et vesanos flamines usque in crastinum custodiri praecepit, ibique apostolico consultu exitum rei consideravit.

Sequenti die verbum apostolorum completum est. Nuntii enim ducis cum legatis Indorum velocissimo cursu in dromedis reversi sunt, et omnia ita esse sicut apostoli prosecuti fuerant nuntiaverunt. Nam terras invasas restituerunt, tributa solverunt, firmissimumque pacis pactum stabilierunt. Denique dux, postquam apostolos, manifesto eventu attestante, veridicos comprobavit, iratus [Col. 0173B] pontificibus, ignem copiosum accendi jussit, ipsosque cum complicibus eorum in ignem praecipitari praecepit.

Apostoli autem, Dominicae jussionis memores, duci prostrati sunt, et pulverem super caput suum spargentes, pro inimicis ne perirent supplicaverunt, et mirantibus cunctis, hanc esse disciplinam Dei nostri luculenter annuntiaverunt.

Tandem Warardach imperavit pontifices computari, et omnem facultatem eorum, ut apostolis daretur, inquiri. Inventi sunt autem pontifices templorum CXX, et unusquisque in uno mense de fisco consequebatur unam libram auri; summus vero pontifex quadruplum in auro adipiscebatur [Col. 0173C] quam caeteri. Tanta erat facultas eorum in auro et argento, in vestibus et jumentis, ut dinumerari non posset. Quam dux apostolis obtulit, sed ipsi penitus respuerunt, imo indigentibus erogari jusserunt.

Denique duce regi Xerxi eventus suos et apostolorum praeconia magnificante, Zaroes et Arfaxat, qui erant cum rege, apostolis coeperunt derogare, et omnes contra eos, nisi deos eorum adorarent, conati sunt commovere. Dux autem pro apostolis semper bene locutus est. Tandem in praesentia regis altercatio statuta est; cumque magi palam cunctis locuti essent, omnis advocatio muta facta est, et sic spatium transiit fere unius horae ut nullus ex eis, qui dudum clamosi et eloquentes exstiterint, [Col. 0173D] aliquid posset exprimere. Deinde loqui a magis permissi sunt, sed ambulare non potuerunt; itemque recepto gressu, apertis oculis nihil viderunt. Haec videntes expaverunt, magosque magis pro timore quam amore reveriti sunt. Hujusmodi spectaculum a primo mane usque ad horam sextam explicitum est, et tristes advocati cum confusione ad domos suas remeaverunt.

Porro dux apostolis, quos valde diligebat, haec omnia enarravit, et praefatam advocationem in domum suam convocavit, et apostolos Dei Simonem et Judam eis protulit, per quos vincere magos possent, si monitis eorum obsecundarent. Advocati vero, ut viderunt homines vilissima indutos veste, quasi despectui eos coeperunt habere; quorum turgentem [Col. 0174A] proterviam Simon saluberrima redarguit sermocinatione. Plane enim demonstravit quod in aureis et gemmatis scriniis quaedam claudantur vilia, et in vilissimis ligneisque capsis reponantur pretiosa monilia; pulcherrima etiam vasa aceto repleantur, foedissima vero aspectu optimo vino imbuantur. Sic in personis visu despicabilibus nonnunquam magnae virtutes pollent, meritisque praeclaris summo Creatoris per omnia placent.

Deinde sancti apostoli advocatos salutaribus monitis instruxerunt, sacrisque precibus Deo commendaverunt et signo crucis in frontibus signaverunt. Zebedaeus, aliique advocati constanter ad regem ingressi magis insultaverunt; sed magi nulla [Col. 0174B] ratione illos laedere potuerunt. Irati igitur magi multitudinem serpentium venire fecerunt, unde omnes hoc intuentes admodum territi sunt, et, jubente rege, cursim apostoli accersiti sunt. Qui venientes pallia sua de serpentibus impleverunt, et eosdem in magos audacter miserunt, statimque serpentes comedere carnes eorum coeperunt. Illi autem sicut lupi ululabant, gaudentibus cunctis qui cruciatus impiorum palam spectabant. Rex et omnes apostolis dicebant: «Permittite ut moriantur.» At illi responderunt: «Nos missi sumus a morte ad vitam reducere, non a vita in mortem praecipitare.» Deinde oraverunt et serpentibus jusserunt ut omne venenum suum a magis auferrent ac ad loca sua redirent. Majores itaque cruciatus passi sunt, quando [Col. 0174C] universi serpentes iterum carnes eorum ederent et sanguinem sugerent, ut venena sua tollerent. Cumque serpentes abiissent, et apostolorum sententia magi triduo anxii non manducarent, nec biberent, neque dormirent, apostoli visitandi gratia ad eos venerunt, et, malum pro maledicto non reddentes (Rom. XII, 17) , ipsos sanaverunt. Illi profecto in perfidia sua permanserunt, et sicut a facie sancti Matthaei apostoli de Aethiopia fugerunt, sic ab his duobus confusione operti recesserunt, et simulacrorum cultores per totam Persidem ad apostolorum inimicitias suscitaverunt. Ipsi autem per cuncta templa eorum sacrificabant, hominesque praestigiis suis subito fixos, subitoque solutos faciebant, [Col. 0174D] subito caecos et iterum videntes, subito surdos et iterum audientes. Sic de his ludificabant, qui idolis immolabant, suique similes erant.

Apostoli a rege et a duce rogati morabantur in Babylonia, in nomine Domini facientes mirabilia magna, surdis reddentes auditum, claudicantibus gressum, caecos illuminantes, leprosos mundantes, daemones ex obsessis corporibus fugantes. Multos ergo discipulos habebant ex quibus presbyteros et diacones et clericos in ecclesiis ordinabant.

Ibi filia ditissimi satrapae corrupta parturiens periclitabatur, et Eustosinus diaconus de incesti crimine impetebatur. Hoc audientes apostoli, jusserunt parentes puellae et diaconem adesse, et infantem, [Col. 0175A] qui ejusdem diei hora prima natus est, deferri. Cumque jussissent infanti ut loqueretur, ille absolutissimo sermone ait: «Hic diaconus vir sanctus et castus est, et nunquam inquinavit carnem suam.» Cumque insisterent parentes ut de persona incesti percunctaretur, apostoli dixerunt: «Nos innocentes absolvere decet, nocentes vero prodere non decet.»

Nicharon, amicus regis, dum exercitium belli ageretur, sagittam in genu accepit, quae nulla ratione ex osse poterat evelli. Tunc beatus Simon Dominum Jesum invocavit, et mox ut manum applicuit, sagittam abstulit atque statim homo sanatus est; ita ut nec signum vulneris appareret.

[Col. 0175B] Duae tigrides ferocissimae de singulis caveis fugerunt, et quidquid invenire poterant devorare coeperunt. Tunc omnis populus ad apostolos Dei confugit. Apostoli vero nomen Domini Jesu invocaverunt, et ferae, quae nunquam mansuescere consueverant, quasi agni mites factae sunt. Diebus siquidem ut oves in medio populi commanebant, vespere vero in cellulam apostolorum remeabant; et apostolis ad alias civitates migrantibus, ipsae habitaculi eorum custodes erant. Almi ergo praedicatores materiam inde sermocinandi sumpserunt, populosque quid homines rationabiles agere vel qualiter obedire Deo deberent, docuerunt; exemplumque brutorum animalium digito prae oculis ostenderunt.

[Col. 0175C] Rege populisque petentibus, uno anno et mensibus tribus Babyloniae commorati sunt. Quo in tempore amplius quam LX millia virorum, exceptis parvulis et mulieribus, baptizati sunt. Prius rex et universae dignitates ejus fidem susceperunt. Videbant enim omnes infirmitates verbo curari, caecos illuminari et mortuos suscitari. Abdias, qui cum ipsis a Judaea venerat, et ipse oculis suis Dominum Jesum viderat, episcopus ordinatus est, et civitas ecclesiis repleta est. Quibus rite ordinatis, profecti sunt. Sequebantur autem eos turbae discipulorum, ducenti et eo amplius viri. Circumierunt XII provincias Persidis et urbes earum.

Amodo tempus est enarrandi qualiter passi sunt [Col. 0175D] sancti apostoli. Memorati igitur magi Zaroes et Arfaxat scelera per civitates faciebant, seque de genere deorum esse dicebant et semper a facie apostolorum fugiebant. Tandiu manebant in quacunque civitate, donec agnoscerent apostolos illuc advenire. In Sanir LXX templorum pontifices erant, qui singulis auri libram ⁜ (29) a rege quater in anno consequebantur, quando solis epulum celebrabant: in introitu scilicet veris et aestatis, autumni et hiemis. Praefati magi quoscunque poterant contra apostolos ubique commovebant, et hoc praeeuntes obnixe procurabant

Postquam sancti apostoli universas provincias [Col. 0176A] peragrassent, et Sanir in domo Sennis discipuli sui hospitati fuissent, ecce circa horam primam omnes simul pontifices irruerunt, et horribiliter ad Sennem vociferantes, inimicos deorum suorum produci jusserunt. Interea sancti apostoli tenentur ac ad templum Solis ducuntur. Illis autem ingredientibus, daemones clamant per energumenos: «Quid nobis et vobis, apostoli Dei vivi? in ingressu vestro flammis exurimur.» In una aede templi ab oriente quadriga equorum fusilis ex auro stabat, in qua radietas solis aeque fusilis consistebat. In alia vero aede luna stabat fusilis ex argento, habens bigam boum fusilem similiter ex argento. Pontificibus et magis cum populo cogentibus apostolos ut adorarent, ipsi de visione Domini nostri Jesu [Col. 0176B] Christi, quem vocantem se in medio angelorum contemplabantur, mutuo Hebraice loquebantur. Angelus quoque Domini eis apparuit et confortavit. Deinde, facto silentio, ad populum locuti sunt, et errorem suum rationabiliter ostenderunt, qui honorem soli Deo debitum creaturae inutiliter impendebant; nec sine injuria solem et lunam in manufactis mansionibus includebant, quos Deus ab initio in coelo creavit, et omni saeculo patere et lucere constituit. Stupentibus cunctis, Simon daemoni praecepit ut egressus inde simulacrum solis et quadrigam ejus comminueret. Similiter Judas jussit simulacrum lunae confringi. Tunc duo Aethiopes nigri et nudi, horribilesque vultu, egredi ab omni [Col. 0176C] populo visi sunt; et simulacra confringentes, ululatum dirae vocis emittebant. Vesani ergo pontifices in apostolos irruerunt, eosque gaudentes, Deoque gratias agentes interfecerunt. Sennes quoque hospes eorum cum eis passus est, quia idolis sacrificare contempsit. Ipsa hora, quando coeli esset serenitas magna, fulgura exstiterunt nimia, ita ut trifarie scinderetur templum a summo tecti fastigio usque in ultimum fundamentum. Zaroes autem et Arfaxat ictu fulminis adusti et in carbonem conversi sunt.

Post mensem tertium rex Xerxes omnes pontifices confuscavit, apostolorum corpora cum ingenti honore ad suam civitatem transtulit, in qua exstruxit basilicam in octogono cyclo octo angulorum octogenum [Col. 0176D] pedum; ita ut octies octogenum pedum numerus numeraretur per gyrum, in altum autem pedum centum viginti. Omnia ex quadratis marmoribus et synmaticis exstruxit, cameras vero laminis aureis affixit. In medio autem octogono sarcophagum ex argento puro instituit. Per quatuor annos fabricam incessanter exercuit, et consummans eam die natalis eorum, id est V Kal. Novembris, basilicam in honorem sanctorum dedicare meruit. In quo loco beneficia divina credentes consequuntur, qui martyria eorum, quae Domino nostro Jesu Christo usque ad mortem perhibuerunt, venerantur. Nos etiam, qui sperantes in Domino haec scribendo [Col. 0177A] recolimus, beatos apostolos summi regis comites et convivas tripudiantes laudamus; eisque in atriis Jerusalem, quae est mater nostra, cum pueris Hosanna Redemptori clamantibus devote psallimus:

Matthias de LXX discipulis unus sorte in locum Judae ab apostolis electus est et in Judaea praedicavit, ibique pro Christo passus est. Hujus festivitas VI Kalendas Martii celebratur, et consecrata cohors devote accedens, modulando sic eum precatur:

Judas Simon Iscariotes de tribu Issachar ortus est, et inter duodecim apostolos computatus est. Sed quia, lethali cupiditate inflammatus, Judaeis specialem magistrum, dominumque suum XXX argenteis vendidit, apostolatus dignitatem perdidit, et male poenitens miser laqueo se suspendit. Sequaces ejus adhuc in Ecclesia multi sunt, qui sacro nomine sine justis actibus nuncupari volunt. Digna quidem indignus et mystica Judas habuit nomina, quibus falsi Christiani typice denotantur in Ecclesia. Judas [Col. 0177C] enim confitens interpretatur, quo nomine illi portenduntur qui, ut ait Apostolus, confitentur se nosse Deum, factis autem negant (Tit. I, 16) . Porro Simon obediens interpretatur, per quod vocabulum hypocritae et fraudulenti, falsique obedientes figurantur, qui non pro amore Dei desiderioque coelesti Dominicis praeceptis famulantur, sed pro inani gloria, humanoque favore, transitoriaque mercede, majorum mandatis specietenus obsequuntur. E quibus plures, ut Judas Iscariot, nimia cupiditate excaecantur, et relicto bonorum studio consortioque, in detestabiles reatus ultro labuntur, funibusque peccatorum indissolubiliter illaqueati periclitantur. Transitoria quippe mercede in praesenti [Col. 0177D] saeculo gaudent, et hic pro quibusdam honestatibus et manifestis observationibus recepta recompensatione elati turgent, sed in futuro inextricabili nexu constricti, tartareis in cloacis lugebunt, et inedicibili suppliciorum genere pro perpetratis sceleribus cruciati, omni spe remissionis carebunt.

Recedente de coetu apostolico Juda proditore, quid residui meruerunt, qui cum Domino Jesu permanserunt? ineffabile decus et sempiternam beatitudinem. Sancta mater Ecclesia credit, et omnis Catholicus fideliter asserit quod XII apostoli vere beati sunt et sublimes, aeternaeque felicitatis participes. Sol ⁜ (30) enim terrae et lux mundi, XII horae perennis diei, fructiferae vitis fecundi palmites, Christi [Col. 0178A] cooperatores, ejusque in regno coelesti cohaerede celebri memoria fidelium passim recoluntur, et in cunctis nationibus, ubi vera fides imperat, honorantur, magistrique gentium et rectores ecclesiarum veneranter vocitantur: utpote orbis a Christo constituti judices, reproborum districti censores et devotorum pii adjutores, assiduique intercessores. Despectis enim omnibus quae mundana sunt, Christo, qui vera vitis et vita est, indissolubiliter inhaeserunt. Nunc in coelis cum eodem Rege regum regnant, in ejus perenni laude cum angelis tripudiant, et super XII thronos residentes XII tribus Israel cum Domino judicant. Horum siquidem gesta, quae leguntur in Ecclesia, perscrutatus sum, eademque, prout in priscis inveni codicibus, mihi abbreviando [Col. 0178B] exercitatus sum.

Amodo de sociis et successoribus eorum tractare desidero, et quorumdam mentionem, opitulante Deo, huic operi devote commendabo. Id agam, non quod ipsi mea indigeant laudatione quorum laus est Deus ipse, qui trinus et unus regnat in aeternitate, suosque secum beatificat aeterna remuneratione, sed ut eis hoc agendo exhibeam meam devotionem, obtineamque favorem eorum ad meam salvationem pie nanciscendam per eorum interventionem.

Joseph igitur, qui Barnabas, id est filius consolationis, cognominatus est, natione Cypriae civitatis, [Col. 0178C] quae a Cyro, rege Persarum, fundata est, tertio post passionem Domini anno cum Paulo in gentibus apostolatum adeptus est (Act. IV, 36) . Hic ex LXXII discipulis Christi unus fuit, et in laetis vel tristibus cum apostolis deguit, et secundum nomen suum consolationem maximam credentibus praebuit.

In primis cum haberet agrum, vendidit et pretium ante pedes apostolorum posuit (ibid., 37) . Paulum post conversionem amicabiliter apprehendit, ac ad apostolos, quibus adhuc ignotus et suspectus erat, duxit, seriemque vocationis ejus nescientibus enarravit (Act. IX, 27) . Ab apostolis Antiochiam missus est, ibique gratiam Dei videns in discipulis gavisus est, et, hortante illo, multa turba Domino apposita est Inde profectus Tarsum quaerere Saulum, inventumque perduxit Antiochiam, et ibidem per totum [Col. 0178D] annum conversati docuerunt turbam multam. Tunc ibi discipuli primum vocati sunt Christiani (Act. XI, 22-26) .

Barnabas et Saulus, quia misericordes erant et benevoli, eleemosynas credentium ex gentibus in Judaeam fratribus detulerunt (ibid., 29, 30) . Postquam a Jerosolymis reversi sunt expleto ministerio, assumpto Joanne, qui cognominatus est Marcus (Act. XII, 25) , erant Antiochiae inter prophetas et doctores. Ministrantibus illis Domino et jejunantibus, dixit Spiritus sanctus: Segregate mihi Barnabam et Saulum in opus ad quod assumpsi eos. Missi quidem a Spiritu sancto Seleuciam venerunt, et inde Cyprum [Col. 0179A] navigaverunt. Postquam Barjeu magum, qui et Elymas dicebatur, lumine ad tempus privarunt, et Sergium Paulum proconsulem ad veram fidem converterunt, plurimam gentium multitudinem ad lucem veritatis perduxerunt (Act. XIII, 1-48) .

Electis itaque currentibus ad fidem et justitiam, inde reprobi magis inflammati ad iram, seditionem fecerunt, et apostolos de finibus suis ejecerunt. Illi autem gaudentes, Spiritu sancto repleti, verbum Dei praedicaverunt, et copiosam multitudinem Judaeorum et Graecorum ad Dominum converterunt (ibid., 49-52) .

Venientes in Listris claudum ex utero matris suae curaverunt. Quod miraculum turbae conspicientes, deos illos existimaverunt, dicentes: Dii similes facti [Col. 0179B] hominibus descenderunt ad nos. Barnabam quidem vocabant Jovem, Paulum vero Mercurium. Et sacerdos Jovis, qui erat ante civitatem, tauros et coronas ante januas deferens, cum populis volebat sacrificare. Verum apostoli tale facinus omnino abominantes expulerunt, ac scissis tunicis suis in turbas exsilientes clamaverunt, et multis rationabilibus dictis turbas ne sibi immolarent vix sedaverunt (Act. XIV, 6-17) .

Inde Derben pervenientes evangelizabant, multosque docentes virtutibus instruebant; plurimas provincias peragrantes verbum Domini annuntiando, tandem pervenerunt Jerosolymis; susceptique a sanctis apostolis annuntiabant gaudentes quanta [Col. 0179C] Deus cum eis mirabiliter fecisset. Tunc in Antiochia quidam improbi de circumcisione agenda quaestionem commoverunt. Unde sancti apostoli consilium inierunt, ac ad tale facinus exstirpandum Barnabam et Paulum destinaverunt. Illi autem Antiochiam cum apostolica epistola properaverunt, et praedicantes, impiam haeresim destruxerunt (Act. XIV, 6; XV, 1-31) .

Ut veri pastores verbum Dei evangelizabant, ignaros docebant, aegrotos curabant, omnemque sollicitudinem erga sanctam religionem habebant; et ne in aliquam haeresim neophyti inciderent summopere praecavebant, ideoque frequenter ecclesias visitabant, in quibus verbum Dei praedicaverant. Callidam enim Satanae astutiam esse sciebant, ideoque, [Col. 0179D] ne corda renovata sanctorum lethifero germine zizaniorum foedaret, providebant. Postmodum, ut Lucas ait evangelista, visum est eis ut Paulus reverteretur Jerosolymis, Barnabas autem repeteret Cyprum civitatem suam, de qua ortus erat (Act. XV, 39) . Joannem vero cognomento Marcum in ministerio secum habebat. Hic nimirum, cum ethnicus esset, et cum Orduone socio suo Cyrillo pontifici nefandissimi Jovis ministraret, in loco qui dicitur Iconium per Barnabam et Paulum baptizatus est, et fideliter ipsos per plurima loca comitatus est.

Denique, dum praedicti apostoli in Pamphylia praedicarent, et multi Judaeorum atque gentilium Domino credidissent, angelica per noctem visione [Col. 0180A] visum est Paulo ut Jerusalem celerius properaret et Barnabam ire Cyprum permitteret. Relata vero visione, positis genibus oraverunt, et osculantes se invicem cum multis fletibus valefecerunt, et divisi corpore nunquam in hac vita postmodum sese viderunt.

Barnabas et Joannes Laodiciam descenderunt, et inde in civitatem quae Anemoria vocatur venerunt; ibique ab eis quidam ethnici sagaces et benevoli audita praedicatione Christo crediderunt, et baptizati virtutem Spiritus sancti acceperunt. Deinde navigantes Cyprum pervenerunt, ibique Timonem et Aristionem famulos Domini invenerunt. Timon autem urebatur magnis febribus. Cui cum Barnabas imposuisset manus et sacrum Evangelium, [Col. 0180B] per invocationem Domini nostri Jesu statim febris fugata est, et vir adeo corroboratus est ut continuo sanctos Dei sequeretur cum gaudio.

Ex doctrina apostolorum beatus Barnabas Evangelium sancti Matthaei apostoli secum ferebat, et ubicunque infirmos inveniebat, illud super ipsos ponebat et protinus sanabantur a quocunque languore tenebantur. Heraclium vero, quem Paulus apostolus baptizaverat, Barnabas ad commonitionem fidelium episcopum ordinat. Deinde, dum Paphum introire voluisset, et Barjeu maleficus Judaeus, quem Paulus jamdudum ad tempus lumine privaverat, apostolum cognovisset, malitia commotus obstitit quantum potuit et Paphum ingredi prohibuit. [Col. 0180C] Proinde beatus vir in quemdam locum divertit, in quo ethnicos viros nudos et mulieres ludendo currere vidit. Indignatus ergo Barnabas mox templum maledixit, statimque pars templi funditus corruit, cujus ruina multos ex ethnicis contritione interemit. Caeteri autem qui evaserunt, in templum Apollinis fugerunt. Insignis athleta Christi Salaminam urbem introivit, ibique synagogam Judaeorum invenit, cui Evangelium Christi constanter praedicavit, et plurimos Judaeorum ad fidem Christi convertit. Quod comperiens Barjeu, omnem malitiam suam ostendit, et seditionem in sanctum Dei apostolum concitavit. Judaei vero comprehensum consuli Salaminae tradere voluerunt, sed antea multis suppliciis, variisque cruciatibus ipsum afflixerunt. [Col. 0180D] Dehinc, cum maceratum et quassatum poenis ad judicandum ducerent, compererunt quod Eusebius, vir magnus et praepotens, de progenie imperatoris, in insulam deveniret; nimiumque verentes ne illum de manibus eorum eriperet, funem in collo ejus ligaverunt, noctuque dilaceratum a synagoga in hippodromum et inde foris portam pertraxerunt. Posthaec illum igne circumdederunt et crudeliter cremaverunt. Sic beatus apostolus, post multos agones et diuturna certamina, pro Christi amore adustus migravit ad gaudia sempiterna. Impii autem Judaei, non satiati de nece illius, tulerunt corpus ejus, et in locello plumbeo recludentes in mare disposuerunt praecipitare. Interim Joannes Marcus, cum Timone et Rodone, sanctum corpus nocturnis [Col. 0181A] horis occulte tulit, et in crypta, quae olim habitatio Jebusaeorum fuerat, III Idus Junii collocavit. Ob hanc itaque occultationem plurimis annorum curriculis venerabile corpus latuit, nec inveniri a christicolis valuit. Tandem tempore Zenonis imperatoris et sancti Gelasii papae, eodem sancto apostolo revelante, inventum est et cum hymnis et laudibus ad honorem Dei mirifice collocatum est. Pro sancti Barnabae apostoli meritis multa pie poscentibus impenduntur beneficia, quorum etiam nos participes faciat exuberans Dei nostri gratia, quae infatigabiliter operatur, suisque, quos ad vitam praedestinavit, efficaciter suffragatur per cuncta saecula. Amen.

[Col. 0181B] Marcus evangelista, beati Petri apostoli discipulus et interpres et in baptismate filius fuit, Evangeliumque Domini nostri Jesu Christi ejus ab ore scripsit. Qui, sicut fertur, pollicem sibi abscidi fecit, ut sacerdotio reprobus haberetur, nec tamen ab apostolis repudiatus, quin eorum electione episcopus Alexandriae praeficeretur. Hunc beatus Petrus, cum in urbe Roma esset, vocavit, et in Italiam ad praedicandum gentibus destinavit: «Quid hic, inquit, nobiscum moraris? Ecce de omnibus quae fecit Jesus Nazarenus eruditus es. Surge et Aquileiam perge, ibique populis dogmata verae salutis sparge.» Tunc Marcus primam sortem praedicationis et baculum pontificatus accepit, injunctum iter arripuit, et Aquileiam, quae ex civitatibus Italiae [Col. 0181C] prima est, venit. Ibi quemdam juvenem leprosum, nomine Ataulfum, Ulfini illustris et primi civitatis filium, invenit, cum quo locutus manum ejus et brachium apprehendit. Mox lepra de manu ejus et brachio mundata est. Hoc videns juvenis, citius ad patrem cucurrit, et omnia quae Marcus ei fecisset laetus enarravit. Ulfinus ergo cum magna turba celerius venit, et Marcum residentem ad portam Occidentalem invenit, eumque ut filium suum sanaret rogare coepit. Sanitatem vero promittenti, si crederet, se in Dominum Jesum credere perhibet. Tunc Marcus juvenem baptizavit, et omnis ab eo lepra recessit. Illo itaque sanato, Ulfinus cum tota familia sua baptizatus est. Multitudo quoque populi [Col. 0181D] in illa die baptizata est. Post aliquantos annos Marcus desideravit Petrum videre, voluitque occulte plebem dimittere et Romam adire. Quod nutu Dei comperientes populi diluculo cucurrerunt, et vociferantes ut pastorem eis daret petierunt. Tunc Hermagoras a populo electus est, et a beato Marco Romam perductus est. Ibi a beato Petro apostolo protoepiscopus provinciae Italiae factus est, et post multa miracula, quae Deus in populo per illum operatus est, Nerone imperante, sub Sevasto praeside, cum Fortunato archidiacono III Idus Julii martyrizatus est.

Beatus vero Marcus, sancto Petro apostolo praecipiente, regimen Alexandriae sedis suscepit, et primus in terra Aegypti Christum praedicavit; in regione [Col. 0182A] quoque Libyae Marmoricae et Ammonicae, vel Pentapolim, veram fidem annuntiavit. Cuncti nimirum, qui tunc in his terris habitabant, incircumcisi et idololatrae et omni spurcitia repleti erant. Cum ergo Marcus Cyrenem, quae est apud Pentapolim, pervenisset, et indigenas exsecrabiles pro nimiis sceleribus invenisset, exordium faciens divini sermonis in nomine Domini medelam contulit infirmis. Nam leprosos mundabat, multosque nequissimos spiritus solo sermone pellebat. Plurimi siquidem haec videntes crediderunt, idola sua destruxerunt, lucosque succiderunt, et in nomine Domini, qui est trinus et unus, baptizati sunt.

Dehinc revelatur ei per Spiritum sanctum ut pergeret ad Alexandriae fanum. Marcus igitur fratribus [Col. 0182B] valedixit, et quod ei divinitus revelatum fuerat detexit. At illi usque ad navem ipsum prosecuti sunt, et cum eo panem manducantes dimiserunt. «Dominus, inquiunt, Jesus Christus prosperum faciat iter tuum.» Die autem septimo Alexandriam pervenit, et de navicula egressus ad urbem properavit. Mox ut civitatem ingressus est, calceamentum ejus disruptum est. «Vere, inquit, iter meum expeditum est.»

Deinde beatus vir calceamentum cuidam sutori veterum nomine Aniano corrigendum tradidit; qui, cum injunctum opus faceret, sinistram manum suam fortiter vulneravit, et protinus exclamavit: «Unus est Deus.» Quod ut beatus Marcus audivit, gaudens intra se dixit: «Prosperum fecit iter meum [Col. 0182C] Dominus.» Continuo in dexteram suam exspuit, manumque viri perungens: dixit «In nomine Jesu Christi Filii Dei vivi sanetur manus ista.» Et confestim sanata est. Sutor itaque considerans tanti viri potentiam et verbi ejus efficaciam, vitaeque continentiam, obsecravit eum ut in domum suam declinaret, panemque cum eo comederet. Laetus ergo Marcus ingressus domum benedictionem dedit et orationem fudit, veramque fidem audientibus evangelizavit, et sapientiam hujus mundi stultitiam esse apud Dominum asseruit. Veracibus quoque verbis signa et prodigia in nomine Domini consequenter addidit. Et Anianus, cum tota domo sua et multitudine vicinorum, credidit atque baptizatus in praedicatione [Col. 0182D] magistri adjutor exstitit.

Porro idololatrae Alexandrini, postquam per Galilaeum praedicatorem suos ritus caeremoniasque destrui viderunt, illum interficere quaesierunt, et plurimas insidias ei posuerunt. Beatus autem Marcus agnoscens consilia eorum, Anianum ibidem ordinavit episcopum, et tres presbyteros, Melinum, Savinum et Cerdonem, et VII diaconos, aliosque XI ad ecclesiasticum ministerium pertinentes. Deinde Pentapolim pergit, et ibidem duobus annis deguit, atque fratres, qui antea illic crediderant confortavit, episcopos per regiones illas et clericos ordinavit. Iterum Alexandriam venit, et fratres in gratia et fide multiplicatos reperit. Ecclesiam vero videns constructam ab eis in loco qui vocabatur Bucoliae, [Col. 0183A] id est bubulci, sub rupibus juxta mare laetatus est valde; positisque genibus Dominum glorificavit, opemque suam in verbis et orationibus benigniter adjecit.

Cumque jam tempus compleretur, et in fide Christiani multiplicarentur, atque simulacra dejicerentur, gentiles sanctum advenisse cognoverunt; nimioque livore, propter miracula quae ab eo fieri compererant, repleti sunt. Infirmos enim sanabat, incredulis praedicabat, auditum surdis reddebat, visumque caecis condonabat. Illum igitur apprehendere quaerebant, nec invenire poterant. Unde in spectaculis idolorum suorum dentibus suis fremebant, factisque comessationibus suis clamabant: «Magna vis hujus magi.» Tandem Dominico Paschae, [Col. 0183B] id est VIII Kal. Maii, quo tempore Serapiaca celebritas agebatur, insidiatores adunati protinus diriguntur, a quibus vir Dei sacratissimam oblationem divinae majestati celebrans reperitur. Continuo profani servum Dei rapuerunt, funem in collo ejus miserunt, ipsumque per saxa tam crudeliter traxerunt ut in terram defluerent carnes ejus et saxa inficerentur cruore ejus. Illis itaque insanientibus et dicentibus: «Trahamus bubalum ad loca Bucoliae;» sanctus Marcus Deo gratias referebat, dicens: «Gratias tibi ago, Domine meus Jesu Christe, quia dignus habitus sum haec pro nomine tuo pati.»

Advesperascente die, miserunt eum in carcerem, [Col. 0183C] usque pertractarent qua eum morte disperderent. Circa mediam vero noctem, clausis ostiis et custodibus ante foras dormientibus, ecce terrae motus factus est magnus. Angelus autem Domini de coelo descendit, et tangens eum dixit: «Famule Dei Marce, princeps ac propagator sanctissimorum per Aegyptum decretorum, ecce nomen tuum in libro vitae coelestis ascriptum est, et memoriale tuum non derelinquetur in saeculum. Socius enim factus es supernarum virtutum. Nam et in coelis spiritum tuum colligent, et in te requies non peribit.» Haec audiens beatus Marcus, suas ad coelum extendens manus, dixit: «Gratias tibi ago, Domine Jesu Christe, quia non me dereliquisti; sed cum sanctis tuis commemorasti. Obsecro te, Domine Jesu Christe, [Col. 0183D] suscipe animam meam in pace, et non me patiaris diutius separari a te.» Haec cum dixisset, Dominus Jesus venit ad eum in habitu et forma qua fuerat cum discipulis suis antequam pateretur, et ait: «Pax tibi, Marce noster evangelista.» At ille: «Gratias, inquit, tibi ago, Domine Jesu Christe.» Mane autem facto, convenit multitudo civitatis, et ejicientes eum de custodia, miserunt iterum funem in collo ejus, et trahebant, dicentes: «Trahite bubalum ad loca Bucoliae.» Cumque traheretur, Deo gratias agens, ait: «In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum.» Haec dicens, tradidit spiritum. Immanis autem turba gentilium [Col. 0184A] in loco, qui vocabatur ab angelis ⁜ (31) , ignem succendit, et reliquias sanctas comburere voluit. Tunc providentia Dei valida tempestas exorta est, vehemensque procella venti facta est, suosque sol subtraxit radios et tonitrua facta sunt gravia. Imber etiam plurimus a mane usque ad vesperam effluxit, ita ut habitacula multorum corruerent, et plurimi morte perirent. Metuentes vero custodes sanctum corpus dimiserunt et fugerunt. Alii deridentes dicebant quod Serapis haec ageret, et sic in sua festivitate inimicum suum inviseret.

Tunc religiosi viri venientes justum corpus tulerunt, et in loco lapidis excisi cum gloria, VII Kal. Maias, sepelierunt. Sic beatus Marcus evangelista, primus Alexandriae praesul pro Christo passus est, [Col. 0184B] et corpus ejus orientali parte repositum est. Quod post multorum curricula annorum, propter incursiones paganorum, qui totum Orientem ut locustae operuerunt, sibique maximam partem mundi ad austrum et ad aquilonem subegerunt, fideles Christiani Aquileiam, ubi primus Christum annuntiavit, transtulerunt. Aquileiensis igitur praesul stemma patriarchatus, quo Alexandrinus pontifex olim potitus est, nunc retinet, et quartus primas, ob reverentiam ejus, in orbe renitet, sancti videlicet Marci, quem Petrus claviger regni coelorum in Aegyptum destinavit, et meridiani climatis principatum ad multarum salutem animarum commisit. Venetiarum indigenae et occidentales populi habito corpore beati [Col. 0184C] evangelistae gratulantur, et indesinenter illud ad laudem cunctipotentis Dei venerantur, deprecantes ut in collegio beatorum computari in aeternum mereantur. Amen.

Lucas evangelista, natione Syrus, apud Antiochiam medicinae artis egregius et apostolorum Christi discipulus, postea usque ad confessionem Paulum apostolum secutus, sine crimine permanens in virginitate, Domino maluit servire. Hic divino stimulatus imperio, in Achaiae partibus Evangelium scripsit, Graecisque fidelibus incarnationem Domini fideli narratione ostendit, eumdemque de stirpe David descendisse monstravit. Deinde alium librum specialem edidit, in quo actus apostolorum et primordia [Col. 0184D] nascentis Ecclesiae luculenter enucleavit. Sic geminos Lucas Theophilo, id est Deum diligenti, libros condidit, cunctisque gemina charitate flagrantibus, inspirante Spiritu sancto, exhibuit. In priori quippe libro verum Christi sacerdotium descripsit, quo Agnus Dei pretioso sanguine effuso mundi piaculum expiavit. In sequenti vero sublimitatem ineffabilis deitatis deprompsit, qua Filius Dei ad dexteram Patris in assumpto homine ascendit, adventum quoque Spiritus Paracleti super apostolos in igneis linguis enarravit, quo primitiva Ecclesia illustrata gloriose splendescit. In his duobus libris Lucae spiritualis archiatri vera medicina invenitur, qua lethales [Col. 0185A] morbi peccatorum depelluntur, et vitalis justitiae remedium pie quaerentibus ingeritur. Scriptis itaque et eloquiis beatus Lucas Dominum enuntiavit et lumen veritatis ignorantibus intimavit. Inter caetera miracula quae fecit, fertur quod mortuum in nomine Domini resuscitaverit. Tandem cum octoginta et trium esset annorum, in Bithynia, Spiritu sancto plenus, XV Kal. Novembris obiit; cujus ossa cum ossibus sancti Andreae apostoli et Timothaei discipuli Pauli apostoli, Constantii imperatoris anno XX, Constantinopolim, VII Idus Maii translata sunt.

Ecce sanctorum apostolorum et evangelistarum, qui convivae Salvatoris fuerunt et socii, eodem Domino largiente juvamen, mentionem libenter jam [Col. 0185B] feci, et eorum pia gesta, prout potui, breviter atque veraciter de diversis codicibus collegi, et in unum mihi congessi.

Adhuc restat ut de beato Martiali Lemovicensi aliquid memorem, qui praecipuis pollens virtutibus inter maximos habetur post apostolos clarissimus. Multa quidem de illo Aurelianus, quem a mortuis in nomine Domini resuscitaverat, veraci stylo et diligenti cura seriatim enarrat. Inde quaedam mihi colligere cupio, ad quae colligenda Spiritum sanctum invoco ut opem suam meo dignetur conferre studio.

Apud Judaeam, dum Dominus noster Jesus Christus [Col. 0185C] praedicaret, ac ad eum multa turba Judaeorum conflueret, et ea quae necessaria erant humanis usibus deferret, atque salutis ab eo semitam solerter audiendo edisceret, quidam nobilissimus Judaeorum ex tribu Benjamin, nomine Marcellus, ad eum venit, et uxorem suam Elisabeth, unicumque filium Martialem XV annorum secum duxit. Videntes autem insolita quae ipse faciebat, et audientes salubria quae praedicabat, compuncti corde in eum crediderunt, ipsoque jubente, a beato Petro apostolo baptizati sunt. Omnibus vero ad propria repedantibus, Martialis totum se Domino Jesu commendavit, et ejus discipulatui jugiter inhaesit. Apostolo quippe Petro, qui ei proxima affinitate jungebatur, indesinenter sociatus Dominum Jesum sequebatur. Resuscitationem [Col. 0185D] quatriduani Lazari vidit, multisque aliis miraculis interfuit. Ministerio sacrae coenae, aliisque mysticis servitiis cum Cleopha ministravit, et certis apparitionibus, post resurrectionem, et gloriosae ascensioni cum aliis discipulis interfuit. Adventum quoque Spiritus Paracleti feliciter persensit et divinis chrismatibus affluenter imbutus emicuit atque ad evangelizandum fide et gratia instructus viriliter viguit.

Post dispersionem apostolorum, Martialis cum beato Petro apostolo propinquo suo Antiochiam perrexit, et inde, post VII annos, Romam petiit. Ibi Petrus et socii ejus a Marcello consule in hospitium suscepti sunt, et in domo ejus multis diebus habitaverunt, et Romanis saluberrima vitae praecepta [Col. 0186A] publice praedicaverunt. Tunc ibi Dominus Jesus beato Petro apparuit, et Martialem ad praedicandum provinciis Galliarum dirigere praecepit. Ille vero Martialem ad se accersiit, eique a Deo imperata per ordinem enarravit. Quo audito, graviter flevit, quia longinquam regionem, hominumque barbariem valde pertimuit. Quem beatus Petrus blande consolatus est, ac ad praedicandum mittens, divina ei monumenta rememoratus est. Nec mora, Martialis cum duobus presbyteris, Alpiniano et Austricliniano, injunctum iter arripuit. Sed, incoepto itinere, Austriclinianus obiit. Moestus ergo Martialis Romam repedavit, et sodalis mortem Petro nuntiavit. Petro autem praecipiente, ad defunctum fratrem remeavit, et apostoli [Col. 0186B] bacterio defuncti sacerdotis cadaver tetigit, qui meritis et orationibus sanctorum redivivus extemplo surrexit.

Deinde Martialis cum discipulis suis Tullum castellum venit, ibique ab Arnulfo divite hospitio receptus binis mensibus mansit, et verbum Dei annuntiare studuit. Multus vero populus ad eum quotidie confluebat, et ab eo salubria monita gratanter audiebat, insolitaque sibi signa videbat. Tunc Arnulfi filia, quae a daemonio quotidie vexabatur, immundum spiritum, praecipiente Martiali, evomuit, et quasi mortua facta est. Sed vir Dei manum ejus tenens, eam erexit et incolumem patri reddidit. Sanctitas enim et benignitas ac humana humilitas [Col. 0186C] erat in eo et oratio assidua.

Princeps praefati castelli, nomine Nerva, consanguineus erat Neronis imperatoris, cujus filius a diabolo suffocatus est. Pater autem et mater defuncti, et omnis populus qui aderat, ante pedes sancti Martialis se prostraverunt, et corpus adolescentis, cum magno planctu et ejulatu omnium, ante eum projecerunt, atque cum lacrymis dixerunt: «Homo Dei, adjuva nos.» Sanctissimus itaque pontifex populi fletibus condoluit. Ipse etiam cum discipulis suis flevit, et pro resuscitatione defuncti omnipotentem Dominum cum suis exoravit. Denique, finita oratione, cum sanctus praesul praecepisset ut mortuus in nomine crucifixi Salvatoris sanus resurgeret, ille statim resurrexit, ac ad pedes beati viri se projecit [Col. 0186D] et clamare coepit: «Baptiza me, homo Dei, et consigna me signo fidei.» Deinde adjecit: «Duo angeli ad me venerunt cum magno impetu, dicentes quod precibus beati Martialis suscitandus essem. Infernus nullam habet mensuram. Ibi est fletus et amaritudo; ibi sunt tenebrae, mugitus et planctus et tristitia magna; frigus et ignis magnus et horribilis, nec unquam deficiens; morsus serpentium et fetor intolerabilis, putredo et miseria, et vermis qui non moritur. Ibi sunt carcerarii infernales, qui animas quas rapiunt diversis flagellis cruciant.» Cumque haec et his similia diceret, cunctus populus Dominum confiteri coepit, ibique tunc hominum utriusque sexus tria millia sexcenti baptizati sunt. Multa quoque munera beato viro obtulerunt, quae [Col. 0187A] omnia jussit dari pauperibus. Post haec ad similitudines idolorum abiit, et simulacrorum cuncta sculptilia confregit et in nihilum redegit.

Deinde beatus antistes cum discipulis suis ad Agedunum ⁜ (32) vicum venit et idololatris diabolico errore deceptis veram fidem praedicavit. Porro sacerdotes idolorum advenerunt et sanctos praedicatores graviter percusserunt. Illis autem Dominum benedicentibus et patienter adversa pro ipso sustinentibus, ejusque suffragium contra imminentem tribulationem fiducialiter postulantibus, percussores eorum subito caeci facti sunt, trahentesque se manu ad manum Mercurii simulacrum expetierunt. Secundum morem consulentibus nullum dedit responsum Mercurius, eo quod ab angelis [Col. 0187B] Dei daemon esset religatus. Euntes ad aliud idolum, audierunt quod deus suus respondere illis non posset, quia ab angelis Dei catenis igneis religatus esset.

Tunc caecati sacerdotes ad sanctum Martialem venerunt, et prostrati ad pedes sanctorum veniam postulaverunt. Beatus vero praesul visum eis restituit, ac ad statuam Jovis cum omni populo abiit, et daemonem in nomine Domini adjuravit ut inde statim exiret et coram omni populo statuam confringeret. Qui jussa perfecit et simulacrum minutatim confregit. Tunc ibi duo millia sexcenti baptizati sunt.

Hoc miraculum paralyticus quidam ut audivit, [Col. 0187C] deferri se ad hominem Dei fecit. Erat enim ex magno genere hominum, multumque dives auri et argenti et possessionum. Cumque vir Dei preces ejus audiret et fidem ejus agnosceret, manum illius tenuit, ipsumque, facta oratione, sanavit. Sanatus autem Deum glorificavit, et beato viro munera obtulit, quae ipse accipere noluit, sed omnia dari pauperibus praecepit.

Dum ibi commoraretur sanctus Martialis, apparuit ei Dominus in visu, et dixit: «Ne timeas descendere ad urbem Lemovicam, quia ibi te glorificabo, et semper tecum ero.» Tunc beatus pontifex illos quos baptizaverat confortavit, Dominoque commendavit et cum discipulis suis ad urbem perrexit. In domo nobilis matronae, nomine Susannae, hospitati [Col. 0187D] sunt, et in crastinum publice Dominum praedicare coeperunt.

In hospitio viri Dei quidam phreneticus catenis constrictus erat, quem solvere nemo audebat. Pro quo Susanna rogavit episcopum ut ipsum quoque sicut alios sanaret infirmum. Ille vero supplicanti annuit, et signum crucis super aegrum fecit; mox catena confracta est et homo sanus factus est. Nobilis itaque mater et filia ejus Valeria hoc signum videntes, crediderunt, et a beato praesule cum sexcentis de familia sua baptizatae sunt.

Sanctis in theatro praedicantibus, sacerdotes idolorum [Col. 0188A] indignati sunt, eosque flagellis graviter caeciderunt et in carcerem miserunt. Sanctus vero Martialis cum sociis suis illata sibi patienter pertulit, Deoque gratias egit. Circa horam sequentis diei tertiam Martialis oravit, et continuo lux magna velut splendor solis in carcere refulsit. Cunctorum catenae confractae sunt et ostia aperta sunt; et omnes qui aderant, baptizari rogaverunt. Terrae motus etiam in civitate factus est, fulgura et tonitrua sonuerunt, ethnici ad templa idolorum frustra fugerunt, et sacerdotes, qui sanctos Dei percusserant, ictu fulminis necati sunt. Omnes ergo cives terrore unanimiter percussi ad carcerem perrexerunt, pedibusque praesulis provoluti reatuum veniam, auxiliumque sibi postulaverunt. Orante cum suis collegis [Col. 0188B] beato pontifice, Aurelianus et Andreas resuscitati sunt, et indulgentiam proni petierunt; verumque Dominum cum omni populo, qui insolita admirans intuebatur, confessi sunt. Sequenti die, beatus Martialis a minimo usque ad maximum convocavit, et, facta competenti exhortatione, universos baptizavit. Tunc ibi viginti duo millia in Dominum crediderunt et salutari theusebiae gratanter sese submiserunt.

Sacer praesul cum omni populo ad templum, in quo statua Jovis et Mercurii ac Dianae et Veneris erat, venit; idolisque confractis, ibi ecclesiam in honorem sancti Stephani protomartyris dedicavit.

[Col. 0188C] Beata vero Susanna feliciter in Domino defuncta est et a B. Martiale cum magna veneratione sepulta est. Multa etiam dona et innumera beneficia beato viro contulit, servorumque multitudinem subegit. Porro Valeria ejus filia virginitatem suam Domino vovit, et Spiritu sancto repleta, in cunctis operibus bonis se semper probabilem exhibuit. Quae ut sponsum suum Stephanum ducem ad urbem Lemovicam venire audivit, sciens pro certo quod ipsa integritatis voto graviter eum offenderit, omnes divitias suas in auro et argento atque multiplicibus vestimentorum generibus, lapidibusque pretiosis pauperibus distribuit. Possessiones quippe ac mancipia et vernaculos jam olim cum matre sua sancto praesuli concesserat ut, post discessum ejus, inibi [Col. 0188D] sancta ipsius tumularentur membra.

Stephanus siquidem dux principatum a fluvio Rhodani usque ad mare Oceanum tenebat, omnemque citra Ligerim regionem et omnem Aquitaniam, seu Wasconum et Gothorum gentem possidebat. Rex tamen non vocabatur, quia nullus sibi hoc nomen vindicabat, nisi solummodo Nero qui Romanum tenebat imperium. Hic Lemovicam civitatem introivit et Valeriam sponsam suam ad se venire praecepit. Ex cujus colloquio quando repudium sui didicisset, ac pro certo probasset quod eam, quia ipsa nollet, sibi conjugio sociare non posset, frendens nimis, non eam diutius passus est secum confabulari, [Col. 0189A] sed furore repletus, jussit eam extra urbem duci et protinus decollari. Ducta vero ad locum decollationis spiculatori proximam mortem praedixit, et, expansis manibus in coelum, oravit, Dominoque Deo sese fiducialiter commendavit. Qua orante, vox desursum audita est: «Noli timere, Valeria, quia exspectant te in claritate quae nullo fine claudetur.» Hanc vocem audiens virgo exsultavit, et, elevatis in coelum oculis, dixit: «Domine, in manus tuas commendo spiritum meum.» Haec effata, ultro collum tetendit, et lanistae uno ictu capite truncata est. Fulgidam instar solis animam ejus de corpore egressam multi viderunt in igneo globo deferri in coelum, cum hymnidico angelorum concentu dicentium: «Beata es, Valeria, [Col. 0189B] martyr Christi, quae mandata Domini custodisti. Eris jugiter permanens in conspectu ejus, in splendore lucis quae terminum non cognovit.»

Haec audiens armiger Stephani ducis, qui eam decollaverat, cum summa festinatione Domino suo nuntiavit omnia quae viderat vel audierat. Ad ultimum, ut verbum virginis de imminenti morte sua protulit, ab angelo percussus ad pedes ducis cecidit et mox exspiravit. Timor autem et tremor magnus ducem et cunctum populum ejus invasit; ideoque dux, cilicio indutus, ad se beatum Martialem venire rogavit. Qui cum in praesentia ejus venisset, prosternens se dux ad pedes ejus, cum magno fletu coepit dicere: «Peccavi, o vir sanctissime, fundens sanguinem justum; sed precor te ut resuscites [Col. 0189C] hunc armigerum meum, et me facias credere in Deum tuum.» Tunc sanctus pontifex omnem populum Christianorum convocavit, et omnes ut Deum pro resuscitatione mortui deprecarentur admonuit. Deinde, facto silentio, ipse clara voce oravit, et finita oratione ad defuncti corpus abiit, tenensque manum ejus, ut resurgeret in nomine Domini praecepit. Qui confestim surrexit, et provolutus episcopi pedibus baptizari petiit. Stephanus etiam dux, ut hoc signum vidit, similiter sancti vestigiis procubuit et indulgentiam pro commisso facinore imploravit. Beatus autem pontifex poenitentiam ei pro interfectione virginis et martyris indixit, ipsumque et omnes comites illius ac duces, cunctumque exercitum et omnem populum utriusque [Col. 0189D] sexus numero XV millia baptizavit. Praefatus vero dux magistro suo dedit multa munera auri et argenti ut exinde fabricaret ecclesias in honorem Domini. Praedia etiam ingentia et plura beneficia cum vineis et vernaculis in provincia Lemovicensi tradidit, ut exinde faceret nobilitatem ecclesiarum, quas fabricaturus esset, et omnem indigentiam clericorum, qui in eisdem Deo servituri essent, suppleret. Post haec hospitale pauperum in eleemosyna beatae Valeriae fecit, in quo CCC pauperes omni die alendos instituit. Aliud quoque instituit, in quo turbam pauperum numero DC quotidie refici decrevit, et super tumulum Valeriae virginis et martyris ecclesiam construxit.

Interea Stephanus princeps Galliarum, jussu Neronis imperatoris, Italiam perrexit, ibique cum IV legionibus praeliatorum sex mensibus ei servivit. In militari tamen exercitio divinae legis immemor non fuit, sed exercitum suum sic instituit ut quisque suis contentus esset stipendiis, et si quis aliquid raperet, capitalem sententiam subiret. Completo autem servitii tempore, remeandi licentiam accepit; sed sua repetere, priusquam beatum Petrum principem apostolorum videret, noluit. Romam ergo ipse et omnis exercitus ejus properaverunt, et urbem ingressi, apostolum, in loco qui Vaticanus dicitur, docentem multas turbas populorum invenerunt. Protinus discalceatis [Col. 0190B] pedibus, in cilicio ad pedes ejus prostrati sunt, et cum magna humilitate benedictionem ab eo postulaverunt. Petrus autem, ut tam praeclaram de Gallia generationem vidit, et omnes Evangelio Dei edoctos et a beato Martiale baptizatos esse audivit, admodum laetus gratias agens, Dominum benedixit. Apostolo sollicite percunctanti de moribus et gratia vel conversatione praefati antistitis, devotus dux multa benigne retulit de virtutibus ejus et prodigiis, et de conversione populorum ad fontem concurrentium sacri baptismatis.

Postquam dux ab apostolo pro effusione sanguinis innocentis Valeriae absolutionem promeruit, auri libras ducentas, quas a Nerone imperatore dono [Col. 0190C] acceperat, ei obtulit. Sed ille eidem duci praecepit ut memoratum aurum sancto praesuli deferret, ut ecclesias inde construeret vel pauperibus erogaret. Denique, accepta benedictione apostoli, pariter in Gallias reversi sunt, consultuque ducis priusquam proprios lares reviserent, communem patronum repetierunt. Cumque ad quoddam palatium regale vocabulo Jocunciacum venissent, tentoria et papiliones super Vinzennam fluvium fixerunt. Qui, dum calore solis aestuantes ad fluvium irent, ut ardorem simul et sudorem devitarent, Hildebertus, Archardii Pictavensis comitis filius, ad locum qui Garricus dicitur, venit, ibique a diabolo suffocatus interiit, et omnis exercitus cadaver ejus quaerens non invenit. Tunc Archadius cum omni exercitu suo nimio [Col. 0190D] moerore affectus est, lacrymansque Lemovicam ad beatum Martialem venit, ipsumque humiliter pro filio suo deprecatus est. Tunc multae turbae Gothorum et Wasconum Lemovicam venerant, et ex diversis regionibus plures illuc populi confluxerant, ac a beato viro verba verae salutis audire cupiebant. Archadius et omnis populus ad pedes hominis Dei se projecerunt, et cum magno fletu pro adolescente in flumine demerso obsecraverunt. Ipse quoque flere coepit, et in cilicio, discalceatis pedibus ad locum perrexit. Orantibus vero cunctis, vir Dei daemones in fovea latitantes adjuravit, praecipiens ut corpus adolescentis ad ripam fluminis deferrent, et ipsi in conspectu plebis manifesti apparerent. Statim corpus [Col. 0191A] ad ripam fluvii projectum est, quasi sex stadiis, in siccum; et daemones visi sunt in similitudine porcorum. Deinde populo deprecante et episcopo imprecante, de flumine cum magno impetu exierunt, et ante pedes sancti Martialis venerunt. Erant autem quasi Aethiopes nigriores fuligine, pedes eorum magni terribiles oculi et cruenti, capilli totum tegebant corpus, atque per os eorum et nares ignis emanabat sulphureus; loquentes vero corvinam vocem imitari videbantur. Praesule nomina eorum interrogante, unus eorum dixit: «Ego vocor Mille-Artifex, quia mille habeo artes ad decipiendum genus humanum.» Alter dixit: «Neptunus nuncupor, quia multos homines in hac fovea praecipitavi et in inferni poenas demersi.» Sanctus pontifex dixit: [Col. 0191B] «Utquid gestatis igneas catenas in naribus vestris?» Daemones dixerunt: «Quando animas hominum decipimus, ad magistrum nostrum cum his catenis ducimus.» Praesuli vero interroganti quomodo magister eorum vocaretur, dixerunt: «Rixoaldus, quia rixam semper desiderat et cum ira et indignatione permanet.» Denique deprecantibus illis ne Latino sermone cum eis ultra loqueretur, nec illos in abyssum vel in mare Oceanum mitteret, Hebraice praecepit ut in desertum locum irent nec ullam usque in diem judicii creaturam laederent. Daemones statim per inane volantes nunquam comparuerunt. Dux autem et omne vulgus, cunctusque exercitus ex diversis provinciis adunatus atque ad hoc spectaculum [Col. 0191C] congregatus, projecerunt se ad pedes sancti antistitis, pro resuscitatione mortui rogantes cum lacrymis. Ipse vero, tot fletibus commotus, omnes pariter Dominum deprecari praecepit, tenensque manum defuncti, dixit: «Hildeberte, in nomine Domini nostri Jesu Christi, surge.» Qui statim surrexit et XXVI annis postea religiose vixit. Cunctis Dominum glorificantibus qui tam gloriosum miraculum viderant, sanctus Martialis Hildebertum vocavit, et ab eo, de his quae jam exanimis viderat, pro aedificatione audientium inquisivit. Cunctante ⁜ (33) , plura ille narravit.

«Cum fatigatus, inquit, ardore solis, a sudore corpus meum abluerem, continuo daemones in foveam praecipitantes me suffocaverunt. Cumque igneis [Col. 0191D] catenis me constringere voluissent, protinus astans angelus Domini de manibus, eorum abstraxit me. Cumque ad orientem pergere coepissemus, duo cunei daemonum contra nos veniebant, et igneas sagittas jaciebant. Unus eorum ante nos et alius retro pergebat. Ast ego nimio pavore perterrebar, sed ab angelo comitante mihi blande confortabar. Sonora etiam voce ac dulci modulatione coepit angelus Domino canere, dicens: Benedic, anima mea, Domino, et omnia quae intra me sunt nomini sancto ejus. Qui propitiatur omnibus iniquitatibus tuis, et redimet de inferno vitam tuam. Deinde ad ignem purgatorium pervenimus, in quo Christiani cruciantur pro quotidianis [Col. 0192A] excessibus, qui non gravantur criminalibus. Purgatorius quippe ignis fluvius est, et pons superpositus, in quo me ducens angelus Domini ac statuens illuc, apprehensa manu mea, dixit: Hic stabis, quousque, ab omnibus peccatis emundatus, coelestis regni merearis esse particeps. His expletis, ad portam paradisi venimus, juxta quam multitudinem daemonum congregatam reperimus, quorum saevitiam et calumniam pertimescebam vehementius. Tunc vox de coelo audita est: Revertatur anima pueri hujus in viscera ejus et vivat annos viginti et sex. Angelus autem qui me ducebat incredibilis pulchritudinis erat, et humanam naturam aspectu suae visionis excedebat. Percunctanti etiam mihi de doctore nostro Martiale, respondit angelus: Magnum in coelis [Col. 0192B] meritum possidet, quia virgo permanet et sine concupiscentia feminarum est et esse deliberat. A juventute Domino coepit deservire et beato Petro adhaerere. Ad paternam domum reversus non est. Sicut a concupiscentia carnis noscitur alienus, sic a dolore mortis erit extraneus. Angeli duodecim ei a Domino deputati sunt, qui semper cum eo gradientes eum fatigari non permittunt, nec esurire, nec sitire; sed ab omni malo eum custodiunt, et ab omni contagione doloris prorsus extraneum reddunt. »

Haec et alia his similia Hildeberto referente, pontifex et dux, cum omni coadunata plebe, laetati sunt, Dominoque pro collatis beneficiis gratiarum actiones reddiderunt. Hildebertus autem, angeli monita tenens, [Col. 0192C] caput suum totondit, et beato praesuli adhaerens, in Dei servitio permansit, vinum non bibens et carnem non comedens. Indumentis pedum non est usus. Pane et aqua solummodo contentus fuit in cibo, et cilicio in indumento. Erat enim deditus in assiduis orationibus, in jejuniis frequentioribus, et continuis bonorum operum exhibitionibus. Data vero sibi a parentibus distribuebat indigentibus; nihil in crastinum sibi reservabat. Exemplum vero ejus multi secuti sunt, propriisque renuntiantes voluntatibus, per arctam viam ad Christum cucurrerunt.

Stephanus dux decretum fecit et per omnes gentes, quae ditioni ejus subjacebant, direxit ut omnia templa et idola minutatim confringerent et igni cremarent, solique Deo vacarent et servire studerent. [Col. 0192D] Ipse religiosam vitam, sicut a bono magistro didicerat, diligenter Deo servabat. Eleemosynis enim erat deditus, in judicio justus, circa pauperes sollicitus; sacerdotibus atque cunctis Dei ministris supplex erat ac devotus, prudentissimus pater Christianorum ac ferocissimus persecutor paganorum. A die quo baptisma suscepit, cum femina pollutus non fuit; sed in castitate usque in diem obitus sui vixit.

In Burdegala civitate Sigibertus comes erat, qui per sex annos paralysi morbo graviter aegrotaverat. Qui, ut mirabilia quae per beatum Martialem agebantur audivit, conjugi suae Benedictae praecepit ut [Col. 0193A] festinanter ad hominem Dei pergeret, et XXVI libras auri et argentum sufficiens secum deferret, factaque petitione propitiationem Dei per ejus amicum sibi obtineret. At illa cum summa velocitate imperata competenter paravit, et cum duobus millibus octingentis equitibus ad virum Dei perrexit. Perveniens autem ad illum fiducialiter pro viri sui salute petiit. Super cujus fide beatus vir exhilaratus, sanitatem aegroto promisit. Tunc baculum suum matronae tradidit, ac ut super maritum suum poneret, ut sanaretur, praecepit. Aurum autem et argentum accipere noluit, sed divina secundum Domini praeceptum beneficia gratis erogavit. Nobilem vero Benedictam et omnes itineris ejus comites baptizavit, et omnes in fide confirmatos ad propria remisit.

[Col. 0193B] Interea, Burdegalae dum civitatis populus ad delubra idolorum venisset et pontifex thura cremaret, daemon per quemdam Hebraeum nomine Martialem ei se egressurum dixit, et magnas virtutes sancti praesulis atque dignitates apud Deum moestus palam promulgavit. Tandem matrona urbem ingrediente, seniores populi obviam ei processerunt, et omnia quae a Jove audierant narraverunt. Tunc primum pontificem idolorum ad se comitissa vocavit, eique praecepit ut per omnia templa pergeret, et, excepto templo Dei ignoti, minutatim ea confringeret. Deinde cum sociis Christianis Dei clementiam exoravit, et in ejus nomine ad lectum mariti pervenit, ac super eum beati pontificis baculum imposuit. Porro membra, quae contractione [Col. 0193C] nervorum ac vitiosa febrium compagine fuerant sauciata, extemplo efficiuntur ac si nunquam propria virtute fuissent privata. Postquam praefatus comes Sigibertus sanatus est, cum multo apparatu populi ad sanctum antistitem profectus est, et ab ipso sacri baptismatis unda cum cunctis sequacibus suis regeneratus est. Copiosa vero precum et gratiarum xenia pro collatis sibi coelestibus beneficiis retulit, et multis postea diebus in Dei servitio feliciter vixit.

Quondam, cum exigentibus hominum insolentiis denominata civitas ignis incendio jam consumenda cremaretur, ac pene sui interitum arsura minari videretur, religiosa Benedicta baculum viri Dei fideliter [Col. 0193D] igni opposuit, et, omnipotentiam Creatoris confessa, ejus auxilium invocavit. Protinus incendium ita sopitum est ut vestigia ignis nullo modo apparerent.

In illo tempore, instinctu divino admonitus, praesul Christi Martialis ad Garumnam fluvium perrexit, et in loco qui Mauritania ⁜ (34) dicitur, multis qui illuc confluxerant, verbum Dei praedicavit, ibique, pro saluberrima occupatione divini operis, tribus mensibus mansit. Novem daemoniaci catenis constricti, ex Burdegala civitate a parentibus deducti, a sancto Martiale, daemonibus expulsis sunt [Col. 0194A] sanati. Daemones enim, qui per fidei Christianae virtutem de Burdegala urbe ejecti fuerant, irati contra suos quos subjugaverant, miseros idololatras invaserant, et in eorum corpora grassantes nimis illos vexabant. A parentibus itaque ad virum Dei pertracti sunt; quo orante et praecipiente, maligni hostes, per ora eorum cum sanguine egressi, nusquam comparuerunt.

Quondam, dum beatus Martialis Mauritaniae praedicaret, et maxima populorum multitudo, ut audirent vera dogmata, concurreret, Sigibertus comes decrevit cum magno militum exercitu ad eum venire, eique congruentem apparatum ciborum et potus amicabiliter exhibere. Copiam ergo piscium concupivit, et ministros in pontum piscandi gratia [Col. 0194B] misit. Tandem piscatoribus multa secum genera piscium deferentibus, et optata invisere littora cupientibus, subito tempestas exorta est in mari, quae ipsis interitum et navibus naufragium coepit minari. Porro Benedicta comitissa, quae cum multitudine plebis ad littus stans exspectabat, metuendum trepida periculum videbat. Cumque jam mergi coepissent homines cum navibus, religiosa mulier extendit in coelum manus, et voce magna exclamans, Deum invocavit, et continuo sedata tempestas cessavit. Piscatores autem cum navibus et piscibus ac retibus incolumes ad portum pervenerunt, et cuncti hoc videntes mirabilem Deum glorificaverunt.

Almus vero praesul a Mauritania reversus Lemovicam [Col. 0194C] repedavit, et inde ad vicum nomine Asiacum ⁜ (35) perrexit. Ibi Jovis idolum venerabile paganis erat, ibique multitudo magna languentium diversis oppressa infirmitatibus jacebat. Tunc, adveniente pontifice, daemon obmutuit, sed vir Dei, rogantibus incolis, de simulacro illum egredi praecepit, statuam confringere et visibiliter populis apparere. Protinus de statua exivit quasi niger puerulus obscurior fuligine, cujus capilli tetri et densissimi usque ad pedes erant; et per os illius ac nares et oculos [flamma?] cum fetido ardore emanabat. Denique sancto populis ostendente quem dominum coluerant, eique rursus ut statuam comminueret praecipiente, confractam statuam in pulverem [Col. 0194D] redegit et postea nusquam comparuit. Venerabilis autem episcopus cunctos aegrotos ad se congregari fecit, et facto super eos signo crucis in Dei nomine sanavit; et cunctos qui ibi commanere videbantur baptizavit. Inde reversus ad propriam sedem, oratoria construi fecit et insignibus ornamentis diligenter decoravit. Unum in honore sancti Stephani protomartyris consanguinei sui consecravit, et aliud in honore sancti Petri apostoli ac magistri sui constituit, et totum altare per circuitum laminis aureis vestivit. Constructis autem basilicis, beatus praesul certum dedicationis [Col. 0195A] diem denuntiavit, et Stephanus dux sufficientem apparatum cunctis venientibus ad sacra solemnia praeparari commendavit. Porro, dum sanctus pontifex celebraret missarum solemnia, Arveus, comes Turonicae civitatis, arreptus est a diabolo cum conjuge Christiana. Vir autem Domini diu fatigari homines passus non est, sed eos ad se jussit venire, et daemones increpavit cur ausi fuissent in illos intrare. Daemones vero dixerunt hoc sibi permissum fuisse pro transgressione, quia contra praeceptum ejus immunditia carnali commaculassent se tota nocte. Duce cum populo rogante pro vexatis, sanctus praesul daemonium expulit in nomine Salvatoris, hominesque restituit vigori pristinae sospitatis. Basilica siquidem Sancti Petri VI Nonas Maii, [Col. 0195B] tempore Neronis imperatoris, consecrata est, et tanta claritas in die consecrationis ejus ibidem emicuit ut alter alterum sibi proximum vix videre quivisset.

His rite peractis, beatus Martialis Aurelianum ordinavit, et post suum discessum urbi Lemovicensium praefecit. Andream vero presbyterum ecclesiae Sancti Petri apostoli praefecit, ibique cum eo Hildebertum Archadii comitis filium et alios XXXVI clericos constituit, eisque Stephanus dux ex suo redditus ad victum et vestitum ubertim donavit. Multa quidem de operibus beati Martialis scripta sunt, sed tamen omnia singillatim proferri nequeunt. Erat enim divina eruditione repletus, religione insignis, morum probitate pollens, miraculorum exhibitione [Col. 0195C] admirabilis. Erat contemptor saeculi, amator Dei et proximi, et cui vivere Christus erat et mori lucrum. Reddebat, ut saepe jam diximus, caecis visum, surdis auditum, claudis gressum, mutis loquelam, ac mortuos revocabat ad vitam. Sunt et alia multa, ut Aurelianus dicit, commemoratione digna, quae per eum operata est Christi gratia; quae, si litteris scriberentur, a non credentibus apocrypha dicerentur.

Anno Dominicae Resurrectionis 40, quando beatus pontifex Martialis oraret solito, ecce Dominus Jesus Christus cum discipulis suis in splendore ei apparuit, et amicabiliter eum salutans vocavit, eique quintumdecimum diem migrationis ejus de mundo terminum esse praedixit. Sanctus ergo vir, [Col. 0195D] gaudio magno repletus, Deo gratias egit, et exitum suum per binas hebdomadas assiduis jejuniis et vigiliis ac orationibus praeparavit. Statuto enim tempore noctis, post modicam pausationem, quae fessos artus recreabat, ad orationem surgebat, et usque in horam secundam diei precibus et divinis laudibus insistebat. Deinde sacrificium Domino in hora secunda pro se et omni Ecclesia offerebat, et postea usque in vesperum assidue praedicabat. Nocte vero jam incumbente, arduam sibi impositam victus alimoniam, panem scilicet et aquam, percipiebat

Appropinquante vocationis termino, vir Dei fratres convocavit et obitus sui diem imminere indicavit, nuntiosque per universas regiones et provincias, [Col. 0196A] quas ipse Domino acquisierat, destinavit Multi autem cum magno ejulatu convenerunt, populus scilicet Pictavensium, Biturigensium, Arvernorum, Wasconum, vel Gothorum. Appropinquante autem obitus sui die, rogantibus cunctis, extra civitatis portam, quae Calcinea dicitur, perrexit; ibique sermonem de vera fide et divinis operibus edidit, atque beatas virtutes, quibus salutiferi mores decorantur, utiliter recensuit. Postquam exhortatione finita populum benedixit, Dominoque Deo piis precibus commendavit, portari se in oratorium beati Stephani fecit; ibique in cinere et cilicio recubans finem suum exspectavit, genibusque flexis et manibus ad coelum intentis, orationibus exitum suum muniri curavit. Ad ultimum vero hanc ad [Col. 0196B] Dominum vocem fudit: «In manus tuas, Domine, commendo spiritum meum.» Cunctis autem flentibus et orantibus, ipse manu innuens ut silerent, dixit: «Tacete; nunquid non auditis quantae veniunt laudes de coelo? Certe Dominus venit sicut promisit.» Continuo lux magna ibidem refulsit, et vox Domini vocantis eum personuit: «Egredere, benedicta anima.» Deinde cum ipso splendore in coelum perrexit, et concentus interim angelorum auditus est. In crastinum hora tertia paralyticus quidam tetigit feretrum ejus et statim factus est sanus. Cumque ad sepeliendum corpus illius deferretur, in hora egressionis ad Sancti Stephani basilicam coeli aperti sunt, et bajulis sancti corporis pergentibus usque ad locum sepulturae semper aperiebantur. [Col. 0196C] Praeterea multis ad exsequias confluentibus infirmis, beatus Alpinianus, accipiens sudarium beati pontificis, aegrotorum corpora tangebat et cunctos ad invocationem Christi sanabat. Inter reliquos hydropicus quidam ex Tolosana urbe advectus est cum sex caecis et quatuor daemoniacis, qui sequenti die post obitum sancti praesulis ad sepulcrum illius repraesentati sunt et sacri sudarii tactu sanati sunt.

Innumera per sanctissimum praesulem post tumulationem ejus miracula facta sunt, quae singillatim omnia prae ingenti copia scripto comprehendi non possunt. Fortassis cui haec non sufficiunt, nec ampliora, si scriberentur, volumina sufficerent.

[Col. 0196D] Interveniat pro nobis almus praesul Martialis de se loquentibus, qui conviva Christi fuit et apostolorum socius, qui pius pastor exstitit Lemovicensibus ei primus praedicator populis occidentalibus, ut, sacris ejus orationibus muniti, haereditatis aeternae mereamur participes ascisci. Amen.

Quia chronographiam secundum scripta priscorum contexere decrevi, et ecclesiasticam incipiens narrationem, in cujus capite de sanctis apostolis quaedam breviter apposui, nunc, adjuvante Deo, de Romanis praesulibus continuatam seriem edere nitor, et a beato Petro apostolo, cui Christus claves regni coelorum commisit inchoare conabor. Hoc [Col. 0197A] enim opus necessarium duco, ac studiosis clientibus sibi aliisque docilibus commodum autumo. Jam, ut veraciter rimatus sum, per mille et centum annos, ex quo fortis Emmanuel per intemeratam Virginem nube carnis trabeatus venit ad nos, in urbe Roma (quae ab ipso sui primordio super omnes vicinos molita est efferre fasces suos, et usque ad Euphratem Oceanumque, disponente Deo, dilatavit fines suos) plures, opitulante Deo, eximii athletae tenuerunt ecclesiastici regiminis frenos, quorum triumphales cursus perscrutari bonis delectabile est inter fluctus mundanos, ut, per heroum vestigia gradientes, desudent imitari strenuos actus atque salvificos.

Beatus Simon Petrus, princeps apostolorum, [Col. 0197B] filius Joannis, vico Bethsaida provinciae Galilaeae ortus, primum in Antiochia VII annis sedit; deinde sub Claudio contra Simonem Magum Romam pergit, ibique XXV annis Evangelium praedicans Ecclesiam rexit. Contra Simonem multoties coram Nerone et populo disputavit, et, eo devicto, a Nerone XXXVI anno a passione Domini III Kal. Julii, cum Paulo martyrizatur.

Linus de Tuscia, ex patre Herculano, sedit annis XI mensibus III, diebus XII, et martyrizatus est VI Kal. Decembris. Hic ex praecepto Petri apostoli constituit ut mulier in ecclesiam velato capite intraret.

Cletus Romanus sedit annis XII, mense I, diebus [Col. 0197C] XI, et sub Domitiano passus est VI Kal. Maii, et cessavit episcopatus diebus XX. Rufinus, Aquileiensis presbyter, de Lino et Cleto dicit in prooemio historiae Clementis quod ipsi, vivente Petro apostolo, ministraverint sibique successerint. Valde miror quod tam prudens interpres et historiographus, et tam Graecis quam Latinis admodum eruditus, non consideraverit quod ambo felicem cursum martyrio consummaverint, nec aliqui persecutionem in urbe pro Christo usque ad tertium decimum Neronis annum, post Simonis Magi praecipitium, perpessi fuerint. Linus quippe tempore Vespasiani, Cletus vero persecutione passus est Domitiani.

Clemens Romanus de Coelio monte, ex patre Faustino, sedit annis X, mensibus II, diebus X, et [Col. 0197D] sub Trajano in mare praecipitatus est IX Kal. Decembris, et cessavit episcopatus diebus XXI. Hic disciplinam beati Petri apostoli secutus, bonorum ornamentis morum insigniter pollebat, et ob hoc Judaeis et gentilibus et omnibus Christianis complacebat, quorum inopes nominatim scriptos habebat, nec sanctificatione baptismatis mundatos publicae mendicitati subjectos esse sinebat. Flaviam Domitiam virginem, Domitiani Caesaris neptem et Aurelii sponsam, sacro velamine consecravit; et Theodoram, Sisinnii comitis conjugem, in proposito castitatis confirmavit. Quam vir suus zelo ductus ecclesiam intrantem occulte prosecutus est; sed a Clemente facta oratione, statim caecus et surdus effectus est. Cumque servi ejus vellent eum de ecclesia [Col. 0198A] ejicere, diu gyrantes per circuitum januam non potuerunt invenire, donec Theodora pro viro suo fusa obtinuit oratione ut ipse cum pueris suis inde potuisset exire. Ille tandem ad domum perductus, in caecitate permansit, et Theodora post missas sancto Clementi papae ordinem rei gestae insinuavit. Ipse vero populum, ut Deum orarent, admonuit. Deinde cum muliere ad aegrotum perrexit, et orationem faciens, visum et auditum ei statim restituit. Ille autem receptis sensibus corporis amens factus est, et Clementem episcopum, quem ad conjugem suam ingressum esse putabat, teneri et trahi praecepit. Servi vero ejus saxeas columnas ligabant, et nunc deintus foras, nunc deforis intus trahebant. Sisinnio itaque cum servis [Col. 0198B] suis insaniente, Clemens recessit, et Theodora pro marito suo tota die cum lacrymis oravit. Tandem ad vesperum Petrus apostolus ei apparuit, et confortans ait: «Per te salvus erit Sisinnius, ut impleatur hoc quod dixit frater meus Paulus apostolus: Sanctificabitur vir infidelis per fidelem mulierem (I Cor. VII, 14) .» Statim Sisinnius, recepto sensu, per Theodoram Clementem accersiit, et amentiam suam confessus, omnipotenti Deo credidit, et corroboratus proximo Pascha cum CCCXXIII promiscui sexus baptismum suscepit. Multi nobiles et illustres Domino per eum crediderunt, et veram fidem suscipientes baptizati sunt.

Publius Torqueanus, sacrorum comes, multitudini [Col. 0198C] Christianorum invidit, dataque pecunia patronis regionum, nomini Christiano seditionem excitavit. Administrante Mamertino praefecturam populi Romani, seditio facta est; et Publio Torqueano jubente, Clemens secreto ad eum perductus est, ipsumque judicem rationalibus responsis ad veram fidem inflectere conatus est. Denique seditiosis tumultuantibus, ad Nervam pariter et Trajanum de illo relatio missa est. Trajanus vero rescribens jubet, si Clemens sacrificare nollet, trans Pontum maris, quod civitati Cersonae adjacet, exsilium subiret; tantam gratiam Dominus beato Clementi tribuit ut pagani etiam praesides super illo flerent. Julianus praeses illum Deo plorans commendavit, eique navem omnibus necessariis onustam delegavit. [Col. 0198D] Multi eum religiosi viri de plebe et clero secuti sunt. In exsilio plus quam duo millia Christianorum ad marmora secanda damnatos beatus papa invenit; quos cum pro Dei nomine relegatos cognovisset, exsultavit, eisque copiosam de servanda fide et patientia doctrinam erogavit. Deinde, ut cognovit quod aquam humeris suis a sexto milliario deportarent, Dominum oravit et aquam petiit. Completa vero oratione, agnum stantem super montem vidit, et locum quem agnus erecto pede dextro monstraverat, brevi sarculo leviter percussit, et fontem affluentibus venis ornatum aperuit, qui subito impetu vomens fluvium fecit. Ad hanc famam confluxit omnis provincia, atque doctrinam sancti Clementis suscepit multitudo maxima; ita [Col. 0199A] ut in die una quingentae animae vel amplius baptizatae essent, ibique intra unum annum, confractis idolis a credentibus, LXXV ecclesiae factae essent.

Post annos tres, paganis insistentibus, ad Trajanum imperatorem invidiosa relatio cucurrit; et Aufidianus dux ab eo missus diversis poenis multos Christianos peremit. Caesa vero multitudine, solum Clementem jussit ad mare perduci et anchoram ad collum ejus ligari et in medium maris praecipitari, ne a Christianis posset inveniri et pro deo venerari. Quod quando factum esset, Phoebo et Cornelio discipulis sancti Clementis cum multitudine Christianorum ad littus stantibus et cum fletu orantibus, recessit mare in sinum suum per tria fere millia, et ingressi per siccum populi videre mirabilia. [Col. 0199B] Habitaculum namque invenerunt in modum templi marmorei angelicis manibus paratum, ibique in arca saxea corpus sancti Clementis positum ministerio angelorum, ita ut anchora, cum qua missus est, posita esset juxta eum. Discipulis autem ejus revelatum est ne eum tollerent; quia omni die passionis ejus mare recederet, et per septem dies advenientibus siccum iter praeberet. Multis ibi mirabilibus factis, omnes gentiles per gyrum crediderunt in Christum, et famulantur ei qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Clemens constituit ut altaris palla, cathedra, candelabrum, si vetustate consumpta fuerint, concrementur.

[Col. 0199C] Anacletus Graecus, de Athenis, sedit annis IX, mensibus II, diebus X; quo defuncto III Idus Julii, cessavit episcopatus diebus XVI. Hic decrevit ut accusatio sacerdotum non fieret nisi ab idoneis et probatissimis viris, qui suspicionibus careant.

Evaristus Judaeus, de Bethlehem, ex patre Juda, sedit annis IX, mensibus X, diebus II, temporibus Domitiani, Nervae et Trajani. Post martyrium ejus cessavit episcopatus diebus XVIII. Hic VII diacones ordinavit qui custodirent episcopum praedicantem per stylum veritatis, eique velut oculi essent in omnibus locis. Is etiam constituit ut vir uxorem, vel mulier maritum non dimittat, nec ecclesia, episcopo suo vivente, alium accipiat.

Alexander Romanus, de regione Caput Tauri, ex [Col. 0199D] patre Alexandro, annis X, mensibus VII, diebus XI. Hic aspersionis aquam cum sale in habitaculis hominum benedixit, et passionem Domini in precatione sacerdotum, dum missae celebrantur, miscuit. Multa per eum Dominus miracula fecit, et multis salutem animabus dedit. Tandem Via Nomentana, V Nonas Maii, decollatus est, et cessavit episcopatus diebus XXXV.

Sixtus Romanus, ex patre pastore, de Via Lata, sedit annis X, mensibus II, die I. Hic decrevit ut ministeria sacrata non tangantur nisi a ministris. Presbyter intra actionem in populo hymnum angelorum et hominum decantet: Sanctus, sanctus, sanctus Dominus Deus Sabaoth. Pleni sunt coeli et terra gloria tua; Hosanna in excelsis. Benedictus qui venit [Col. 0200A] in nomine Domini; Hosanna in excelsis! Accusatoris primo persona, fides, vita et conversatio enucleatim perscrutetur. Accusatoribus enim, qui veritatis fidem ignorant, nec rectae conversationis vitam deducunt, seu qui de inimicorum domo exeunt, credendum non est. Denique Nonis Aprilis martyrizatus est, et cessavit episcopatus diebus XIV.

Telesphorus Graecus sedit annis XI, mensibus III, diebus XXI, tempore Antonini et Marci. Hic decrevit ut septem hebdomadis jejunium ante Pascha celebretur, in Natale Domini noctu missa canatur, in ingressu sacrificii hymnus angelorum, id est Gloria in excelsis Deo, dicatur. Tandem martyrizatus est Nonis Januarii, et cessavit episcopatus diebus VII.

[Col. 0200B] Hyginus Atheniensis, ex philosopho, sedit annis IV, mensibus III, diebus IV, tempore Veri et Marci. Hic nimirum sanxit ut metropolitanus absque omnium provincialium episcoporum praesentia causas aliorum non audiat. Episcopus autem absque clericis suis nullius causam definiat; alioquin utriusque sententia irrita erit. Hic sepultus est III Idus Januarii, et cessavit episcopatus diebus III.

Pius Italus, de Aquileia, sedit annis XIX, mensibus IV, diebus III, tempore Antonini Pii. Hic in habitu pastoris edoctus, Pascha Dominico fieri jussit. V Idus Julii obiit, et cessavit episcopatus diebus XIV.

Anicetus Syrus sedit annis XI, mensibus IV, diebus III, tempore Severi et Marci. Hic constituit ut clericus comam non nutriat. Episcopus a minus [Col. 0200C] quam a tribus episcopis non ordinetur. Metropolitanus autem consecretur ab omnibus quibus praeesse debet. Martyrizatus est autem XII Kal. Maii, et cessavit episcopatus diebus XVII.

Soter Campanus, ex patre Concordio, de civitate Fundis, sedit annis IX, mensibus VII, diebus XXI, tempore Severi. Defunctus est vero XV Kal. Maii, et cessavit episcopatus diebus XXI.

Eleuther Graecus, ex patre Abundio, sedit annis XV, mensibus III, tempore Antonini et Commodi. Hic definivit ut absens non judicetur, nec in eum proditoris calumnia vel vox audiatur. Nulla esca, quae tamen humana et rationalis est, a Christianis repudietur. [Col. 0200D] Deinde VII Kal. Junii obiit, et cessavit episcopatus diebus V.

Victor Afer sedit annis X, mensibus II, diebus X. Martyrio coronatus est Kal. Augusti, et cessavit episcopatus diebus XII. Hic decrevit ut nemo de incertis judicetur.

Zephyrinus Romanus sedit annis VIII, mensibus VII, diebus X, tempore Antonini et Severi. Via vero Appia VII Kal. Septembris sepultus est, et cessavit episcopatus diebus VII. Hic constituit ut injuste exspoliatus sua primo recipiat, et post legitime accusantibus respondeat, induciasque, si ei necesse fuerit, non modicas accipiat.

Calixtus Romanus, de regione Ravennati, sedit annis VII, mensibus II, diebus X, sub Macrino et [Col. 0201A] Heliogabalo. Hic decrevit ut episcopus alterius parochianum non judicet nec excommunicet. Nullius enim nisi sui praesulis judicio tenebitur aut damnabitur. Lapsus in peccato, si dignam poenitentiam gesserit, honore pristini officii non privetur; sed etiam si necdum habuit, adipisci poterit. Jejunium Sabbati ter in anno fiat, frumenti, vini et olei, secundum prophetiam quarti, septimi et decimi. Denique martyrizatus est III Idus Octobris, sub Alexandro imperatore, et cessavit episcopatus diebus VI. Tunc Calepodius presbyter et Asterius ac Palmatius consul, cum CC de familia sua, passi sunt.

Urbanus Romanus sedit annis IV, mensibus X, diebus XII. Hic decrevit ut omnes fideles per impositionem manus episcoporum post baptismum Spiritum [Col. 0201B] sanctum accipiant, ut pleni Christiani sint. Tunc passi sunt Tiburcius, Valerianus, Maximus, Caecilia. Ipse vero VIII Idus Junii martyrizatus est.

Pontianus Romanus sedit annis IX, mensibus V, diebus II, tempore Alexandri, a quo in Sardiniam, cum Hippolyto presbytero, exsulare coactus est. Tertio autem Kal. Novembris defunctus est, et cessavit episcopatus diebus X.

Antheros Graecus sedit annis XII, mense I, diebus XII. Martyrizatus est vero III Nonas Januarii, et cessavit episcopatus diebus XIII.

Fabianus Romanus sedit annis XIV, mensibus XI. Hic inter caetera dixit: «Convicium irati pro accusatione habendum non est. Omnis qui crimen [Col. 0201C] objicit probet, et qui non probaverit, patiatur poenam quam inferre voluit.» Passus est autem XIV Kal. Februarii, et cessavit episcopatus diebus VII.

Cornelius Romanus sedit annis II, mensibus II, diebus III. Hic apostolorum corpora rogatu Sanctae Lucinae noctu levavit. Beati Pauli corpus in via Ostiensi posuit, et Petri in templo Apollinis, in monte aureo, in Vaticano condidit. Sub Decio autem Centumcellis exsulavit. Deinde Romam adductus, plures salvavit, et decollatus est XVIII Kal. Octobris, et cessavit episcopatus diebus XXXV. Hic decrevit ut sacerdotes, nisi pro fide, sacramentum non faciant.

Lucius Romanus sedit annis III, mensibus III, diebus III, tempore Galli et Volusiani. Hic de exsilio [Col. 0201D] Dei nutu rediit. A Valeriano, III Nonas Martii, capite truncatus est, et cessavit episcopatus diebus XXXV. Hic constituit ut duo presbyteri et tres diaconi semper ubique pro ecclesiastico testimonio cum episcopo sint.

Stephanus Romanus sedit annis VII, mensibus V, diebus II, tempore Valeriani, Gallicani et Maximi. Lucillam, quae a cunabulis caeca erat, illuminavit, et Nemesium tribunum patrem ejus, aliosque promiscui sexus LXII baptizavit. Post martyrium Simpronii, Olympii, Exuperiae et Theodoli, XII presbyteros: Bonum, Faustum, Maurum, Primitium, Calumniosum, Joannem, Exuperantium, Quirillum, Honoratum, aliosque plures per martyrium praemisit Kal. Augusti, et ipse, celebrata missa, decollatus [Col. 0202A] est, IV Nonas Augusti, et cessavit episcopatus diebus XXVII. Hic decrevit ut infames personae sacerdotes non accusent. Sacerdos et levitae sacratis vestibus in usu quotidiano, nisi in ecclesia, non utantur.

Sixtus Graecus, ex philosopho, sedit anno I, mensibus X, diebus XXIII, tempore Gallieni et Decii. Hic statuit ut spreto proprio judice ad alium recurrens excommunicetur. Tandem VIII Idus Augusti decollatus est cum sex diaconibus: Felicissimo, Agapito, Januario, Magno, Vincentio et Stephano; et cessavit episcopatus diebus XXXV. Tunc Laurentius archidiaconus et Hippolytus cum familia sua, Abdon et Sennes subreguli Persarum, aliique multi diversis suppliciis martyrizati sunt.

[Col. 0202B] Dionysius, ex monacho, sedit annis VI, mensibus II, diebus IV. Hic presbyteris ecclesias dedit, coemeteria, parochias et dioeceses constituit. Martyrizatus est VI Kal. Januarii, et cessavit episcopatus diebus V. In decretis Dionysii hoc reperitur: «Confessio ex necessitate veniens, credibilis non est; non enim debet extorqueri, sed potius sponte proferri.»

Felix Romanus sedit annis IV, mensibus III, diebus XXV, tempore Claudii et Aureliani. Deinde martyrio coronatus est III Kal. Junii, et cessavit episcopatus diebus V. Hic decrevit ut episcopatus episcopo non adimatur, antequam causa ejus discutiatur.

[Col. 0202C] Eutycianus Tuscus, de Lunis, sedit anno I, mense I, die I, tempore Aureliani. Obiit VI Kal. Augusti, et cessavit episcopatus diebus VIII.

Caius Dalmata sedit annis XI, mensibus IV, diebus XII, tempore Carini, Diocletiani et Constantii. Hic constituit septem gradus ordinum, ut esset ostiarius, lector, exorcista, subdiaconus, diaconus, presbyter, episcopus. Martyrizatus est X Kal. Maii, et cessavit episcopatus diebus XI.

Marcellinus Romanus sedit annis IX, mensibus IV, diebus XVI, tempore Diocletiani et Maximiani. Hic decrevit ut major a minore non judicetur, laicus clericum non accuset; clericus vero cujuslibet ordinis absque pontificis sui permissu ad saeculare judicium neminem attrahat. Martyrizatus est autem [Col. 0202D] VII Kal. Maii. Cum ipso, intra XXX dies, XVIII millia hominum pro fide Christi perempti sunt. Tunc nimia persecutio Christianorum fuit, et cessavit episcopatus annis VII, mensibus VII, diebus XXV.

Marcellus Romanus, de Via Lata, sedit annis X, mensibus VII, diebus XXI, tempore Maxentii et Maximini. Qui in catabulo jussu tyranni equis diu servivit, et tandem XVII Kal. Februarii migravit. Tunc cessavit episcopatus diebus XX.

Eusebius Graecus, ex medico, sedit annis VI, mense I, diebus III, tempore Constantini; VI Non. Octobris obiit et cessavit episcopatus diebus VII. Hujus tempore crux Domini nostri Jesu Christi V Non. Maii inventa est, et Judas Quiriacus baptizatus est.

[Col. 0203A] Melchiades Afer sedit annis IV. Hic constituit ut nullus fidelium Dominico jejunaret, nec feria V pro ritu paganorum. Sepultus est autem in coemeterio Calixti, Via Appia, IV Idus Decembris, et cessavit episcopatus diebus XVI.

Silvester Romanus, ex patre Rufino et matre Justa, sedit annis XXIII, mensibus X, diebus XI. Hunc Cirinus presbyter Romae docuit; cujus vitam imitatus et mores, ad summum apicem Christianae religionis attigit. Silvester a juventute hospitalitati, aliisque bonis actionibus pie studuit. Timotheum ab Antiochia venientem hospitio Romae suscepit, et Christum publice praedicantem totis nisibus adjuvit. Dehinc eumdem, post annum et menses tres, pro veritate a Tarquinio urbis praefecto martyrizatum [Col. 0203B] noctu rapuit, et Melchiadem episcopum, cum sanctis presbyteris et diaconibus, ut testem Christi sepelirent, ad domum suam perduxit. Timotheus itaque in horto Theonae Christianae mulieris, juxta Pauli apostoli sepulturam, venerabiliter tumulatus est; et Silvester a Perpenna Tarquinio tentus est, et in carcerem ut in crastinum pro confessione deitatis torqueretur missus est. Interea praefectus dum pranderet, osse piscis in gutture versato, interiit, et Silvester, dum persecutor ejus ad tumulum cum luctu duceretur, de carcere cum gaudio exivit. Qui, cum tricenarius esset, diaconus factus est, et paulo post, omni populo poscente, presbyter a sancto Melchiade episcopo ordinatus est; quo [Col. 0203C] migrante, Silvester ab omnibus papa concorditer electus est. Cunctis virtutibus ipse rutilabat, meritoque sanctitatis omnibus idem complacebat.

Immanis erat draco in monte Tarpeio, in quo Capitolium est collocatum, ad quem magi cum sacrilegis virginibus semel in mense cum sacrificiis et listris descendebant CCCLXV gradibus quasi ad infernum. Hic ex improviso ascendebat, et licet non egrederetur, vicinum tamen aerem flatu suo vitiabat, quo mortalitas hominum et maximus de morte infantium luctus veniebat. Tandem paganis a Silvestro poscentibus auxilium, ipse Christianis triduanum indixit jejunium; post quod, a beato Petro apostolo in visione edoctus, cum tribus presbyteris et duobus diaconibus descendit, et in virtute [Col. 0203D] Dei draconem penitus inclusit, a cujus flatu tota civitas ex illa die et deinceps liberata Deo gratias egit. Haec ut plurimi gentilium Romae viderunt, a peste draconis erepti, Christo credentes baptizati sunt.

Constantino imperatore Christianos cogente idolis sacrificare, et plurimas strages agente de illis qui simulacra nolebant adorare, Silvester ab urbe cum clericis suis recessit, et in monte Soracte jejuniis et orationibus insistens aliquandiu delituit. Ultrix vero Dei manus elephantina Constantinum lepra percussit, et sic illum ab effusione sanguinis servorum suorum compescuit, Augustus ergo pro tanta [Col. 0204A] moestus calamitate, quid sibi prodesset obnixe studuit indagare. Tunc nefariorum Capitolii consilio pontificum, jussit perimi turmam ad tria millia infantium, ut fuso sanguine illorum fieret balneum, et in ipso fumanti cruore intinctus impetraret sibi leprae remedium. Cumque Constantinus a palatio egrederetur ad balneum, et vidisset multitudinem mulierum amarissime flentium pro interfectione pignorum, tanti luctus occasionem inquisivit, facinusque ut cognovit, protinus exhorruit. Longa etiam et subtili concionatione barbaricam crudelitatem damnavit, imperiique Romani pietatem extulit. Filios itaque matribus incolumes reddi praecepit, et amplissima dona cum vehiculis et annonis addidit, et sic eas alacres ad propria remisit.

[Col. 0204B] Sequenti nocte, in visione beatos apostolos Petrum et Paulum vidit, et ab eis admonitus Silvestrum cum clericis suis revocavit, et ab ipso verae salutis eruditionem audivit, eique libenter in omnibus acquievit. Deinde papa ipsi et omni populo Christiano jejunium unius hebdomadae indixit; quo peracto, vespere Sabbati salutare lavacrum in palatio Lateranensi parari praecepit et ex more sanctificavit. Tunc Constantinus baptizatus est, subitoque per mediam fere horam nimia luce emicante, a lepra mundatus est et Christum se vidisse confessus est.

Constantino imperante, concilium XLIV episcoporum in urbe Roma factum est. Ibi Silvester papa [Col. 0204C] contra XII peritissimos Judaeorum principes disputavit, et, opitulante Deo, contradicentes sibi authenticarum imbre sententiarum superavit. Contra Abiathar et Ioasi rabbites dissertum est quod Pater et Filius et Spiritus sanctus unus Deus est. Contra Godoliam et Annam scribas, ex prophetarum libris liquido manifestatum est Christum de Virgine natum, a diabolo tentatum, a discipulo traditum, ab hostibus tentum, illusum, flagellatum, aceto potatum, venditum, spinis coronatum, spoliatum, vestimenta ejus in sortem cecidisse, cruci affixum, mortuum et sepultum. Contra Dohet et Chusi didascalos, et Bonoim et Arohel interpretes legis, maxima utilitas incarnationis Christi et tentationis ac passionis ostensa est. Contra Jobal et Thara [Col. 0204D] Pharisaeos, authentice propalatum est quod Jesus Christus perfectus Deus et perfectus homo est, qui secundum humanitatem, ut omnibus salutem exhiberet, tentatus, passus atque mortuus est; sed omnipotens Deitas omnis passionis, sicut splendor solis super arborem, dum ferro caeditur, incisionis expers est. Seleon presbytero copiosa ratio publicata est quod Filius Dei agnus immaculatus jure vocatus est, quia ipse pro totius populi offensa ⁜ (36) immolatus est. Ex virgine quoque natus est, ut nos ex Ecclesiae virginis utero nasceremur. Tripliciter tentatus est, ut nos a simili tentatione liberaret; tentus, ut nos dimitteremur; ligatus, ut nos a nodo [Col. 0205A] maledictionis absolveremur; illusus, ut nos ab illusione daemonum erueret; venundatus, ut nos redimeret; humiliatus, ut nos exaltaret; captus, ut nos de captivitate daemonum auferret; spoliatus, ut nuditas primi hominis, per quam mors ingressa est, tegeretur; spinis coronatus, ut spinas ac tribulos primae maledictionis a nobis auferret; felle cibatus et aceto potatus, ut nos in terram lacte et melle manantem introduceret; postremo in altari crucis sacrificatus, ut totius mundi peccata deleret. Hic defecit argumentum diaboli: qui vitulum contra vitulum et hircum contra hircum fecerat, agnum contra agnum immaculatum invenire non potuit. Mortuus itaque rex noster est, ut mortis imperium captivaret; sepultus est, ut sepulturas sanctorum [Col. 0205B] benediceret; resurrexit, ut mortuis vitam redderet; ascendit in coelos, ut homini non solum paradisum, quem amiserat, restitueret, verum etiam coelorum januas aperiret. Sedet nunc ad dexteram Patris, ut credentium precibus annuat. Venturus est autem judicare vivos et mortuos, ut reddat unicuique secundum opera sua. Haec est vera fides Christianorum.

Cumque Silvester haec et multa alia valide disseruisset, et Seleon, aliis Judaeis tacentibus, allegationes papae laudibus extulisset, duodecimus Zambri, qui magus erat artificiosissimus, restitit; nec authenticis Scripturarum sermonibus, sed magicis actibus confligere optavit, taurumque ferocissimum [Col. 0205C] sibi coram omnibus adduci petiit. Mox papa et Augusto praecipientibus, taurus Terentii, quem vix centum fortissimi milites tenere potuerunt, est adductus. In cujus aurem ut Zambri quoddam secretum dixit, statim miser mugitum dedit et violentissime ejectis oculis exspiravit. Tunc omnes Judaei nimium insultavere Silvestro, et per duarum fere horarum spatia personuit tumultuatio. Denique Augusto imperante silentium, Silvester convenit maleficum, poscens ut sicut taurum interfecerat vivum, sic eumdem in Dei nomine resuscitaret mortuum. Quod ille nequivit facere, sed palam coepit devotare et per salutem Augusti asserere quod si Silvester taurum erigeret a morte, omnes Judaicam legem dimitterent et Christianae religioni [Col. 0205D] se traderent. Tunc sanctus papa manus suas expandit, et, positis genibus, cum lacrymis diutissime oravit. Finitis vero precibus, ad juvencum accessit et cum ingenti clamore dixit: «In nomine Jesu Christi, qui a Judaeis sub Pontio Pilato praeside crucifixus est, surge et sta cum omni mansuetudine.» Protinus surrexit et sanctus praesul accessit et omnia vincula de cornibus ejus solvit. «Vade, inquit, cum omni mansuetudine ad armentum tuum.» Et mox taurus cum mansuetudine rediit ad gregem suum. Tunc omnes Judaei, pedibus ejus provoluti, postulaverunt unda baptismatis regenerari.

Ipsa etiam Helena Augusta publicis se aspectibus levatis aulaeis exhibuit, et palam omnibus papae genua [Col. 0206A] exosculans, sibi locum poenitentiae dari rogavit. Eadem hora multi daemones ex obsessis corporibus egressi sunt, sanctique Silvestri jussu se coactos exire confessi sunt.

In praefata Christianorum et Judaeorum altercatione, Zenophilus et Craton praecipui censores et ordinarii ab Augusto et senatu electi fuerunt, quorum unus erat Graecus et alter Latinus. Ambo peritissimi erant oratores et dicaces veritatis amatores, et in Romana curia per longum tempus probatissimi rectitudinis servatores, avaritiaeque contemptores. Ambo gentiles erant, ut neutrae parti pro religione faverent, sed justitiae solummodo famulari studerent, et ne Christiani vel Judaei pro sua secta illos suspectos haberent.

[Col. 0206B] Triumphante autem Christo per sanctum Silvestrum, multi Judaeorum et gentilium crediderunt. Et quia inter initia primi mensis haec gesta sunt, dato nomine in Pascha baptizati sunt. Extunc coepit nomen Domini ab omni populo Romano magnificari et fidelium grex in toto mundo confortari et ubique Dei virtute admodum exaltari.

Silvester papa, ex praecepto Constantini, CCCXVIII episcopos in Nicaea Bithyniae congregavit, et in urbe Roma CCLXXVII praesules ad concilium ascivit. Hic constituit ut nullus laicus clerico crimen inferat. Oppressus judices quos elegit habeat. Diaconi Dalmaticis utantur, et pallio linostimo eorum laeva tegatur. Nullus clericus pro causa qualibet in curiam introeat, nec ante judicem nisi in Ecclesia causam [Col. 0206C] dicat. Sacrificium altaris ad missam non serico neque panno tincto celebretur, sed in lineo tantum, sicut a Joseph corpus Domini sepultum legitur. Si quis vult in Ecclesia militare vel proficere, sit lector annos XX, exorcista dies XXX, acolytus annis V, subdiaconus annis V, diaconus annis VII, presbyter annis III, et postea, si meretur, fiat episcopus. Denique Silvester, post innumera bona, II Kal. Januarii obiit. Et cessavit episcopatus diebus CLXV.

Marcus Romanus, ex patre Prisco, sedit annis II, mensibus VIII, diebus XX. Hic duas basilicas fecit, unam via Ardeatina in coemeterio Balbinae, ubi requiescit, aliamque in urbe Roma juxta Palatinas. [Col. 0206D] Episcopos per diversa loca XXVII ordinavit. Nonas Octobris defunctus est. Et cessavit episcopatus diebus XX.

Julius Romanus, ex patre Rustico, sedit annis XV, mensibus II, diebus VII. Hic tempore Constantii haeretici multas tribulationes sustinuit, et pro fide catholica mensibus X in exsilio fuit, sed post mortem tyranni ad sedem suam cum gloria remeavit, duas basilicas fecit et coemeteria tria. Episcopos IX ordinavit. Pridie Idus Aprilis obiit. Et cessavit episcopatus diebus XXV.

Liberius Romanus, ex patre Augusto, sedit annis VI, mensibus III, diebus IV, tempore Constantii. Tribus annis pro fide in exsilio fuit. Postea consentiens Arianis, per Ursatium et Valentem haereticos [Col. 0207A] presbyteros revocatus est et Catholicos vehementer persecutus est. Denique VII Kal. Maii Via Salaria in coemeterio Priscillae sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus VI.

Felix Romanus, ex patre Anastasio, sedit anno I, mensibus III, diebus III, Liberio exsulante. In concilio XLVIII episcoporum Constantinum Augustum ab Eusebio Nicomediensi rebaptizatum et Ursatum ac Valentem haereticos anathematizavit. Depositus est ergo et passus in civitate Corona, III Idus Novembris, et cessavit episcopatus diebus XXXVII. Hic episcopos XIX ordinavit, et dies ejus in ordinatione Liberii dinumerantur. Statuta quippe, quae Liberius ante exsilium fecerat, authentica sunt; quae vero post reditum, quia consenserat haereticis, [Col. 0207B] irrita sunt.

Damasus, natione Hispanus, ex patre Antonio, sedit annis XVIII, mensibus III, diebus XI. Cum eo sub intentione Ursinus ordinatus est, sed ab urbe ejectus, in Neapoli episcopus constitutus est. Damasus vero in virtutibus laudabilis factus est. Multa corpora sanctorum requisivit et invenit, quorum monumenta versibus declaravit. A duobus autem diaconibus, Concordio et Calixto, de adulterio invidiose accusatus est, sed facta synodo a XLIV episcopis accusatores condemnantibus purgatus est. Psalmos die noctuque in Ecclesia cantari statuit, et decretum inde presbyteris vel episcopis et monasteriis direxit. Hieronymum divinae legis interpretem amavit, pontificali auctoritate admodum corroboravit, [Col. 0207C] ac ad indagandam Scripturarum certitudinem instigavit. Episcopos per diversa loca LXII ordinavit. Via Ardeatina, in basilica quam ipse construxit, III Idus Decembris juxta matrem suam sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus XXXI.

Siricius Romanus, ex patre Tiburtio, sedit annis XV. Hic multa commoda statuta fecit et per universum mundum exspersit, quia circa gregem Dominicum valde sollicitus fuit. Episcopos per diversa loca XXXII consecravit. In coemeterio Priscillae, via Salaria VIII Kal. Martii sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus XX.

Anastasius Romanus, ex patre Maximo, sedit annis III, diebus X. Hic constituit ut, quotiescunque [Col. 0207D] sancta evangelia recitantur, sacerdotes non sedeant, sed curvi stent. Nullus clericus transmarinus sine chirographo episcopi sui ordinetur, Crescentianam basilicam in regione secunda urbis Romae fecit et episcopos XI consecravit. In coemeterio autem suo ad Ursumpileatum V Kal. Maii sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus XXI.

Innocentius Albanensis, ex patre Innocentio, sedit annis XV, mensibus II, diebus XXI. Hic multa statuta fecit, multos Kataphrygas invenit et exsilio relegavit, Pelagium et Coelestinum haereticos damnavit. Constituit ut qui natus esset de muliere Christiana baptizetur, quod Pelagius damnabat. Basilicam sanctorum martyrum Gervasii et Protasii dedicavit, ex devotione testamenti Vestinae illustris [Col. 0208A] feminae et multis muneribus honoravit. Episcopos LIV ordinavit. Jejunium Sabbato constituit celebrari, quia Sabbato Dominus in sepulcro positus est et discipuli jejunaverunt. Ad Ursumpileatum V Kal. Augusti sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus XXII.

Zozimas Graecus, ex patre Abramio, sedit anno I, mensibus III, diebus XI. Hic multa constituit in Ecclesia, jussit diacones Iaevam palliis linostimis opertam habere, et per parochias cereum benedici. Episcopos VIII consecravit.

Bonifacius Romanus, ex patre Jocundo presbytero, sedit annis III, mensibus VIII, diebus VII. Hic sub intentione cum Eulalio ordinatur uno die, et dissensio fuit in clero mense VII et dies XV. Eulalius [Col. 0208B] in basilica Constantiniana, Bonifacius vero in basilica Julii ordinatus est. Sed auctoritate Honorii Augusti et Valentiniani Placillae Augustae filii uterque ejectus est. Veniente Pascha, Eulalius urbem intravit, in basilica Constantiniana baptizavit et Pascha celebravit. Imperatores ergo, pro tanta praesumptione irati, Eulalium in Campaniam expulerunt; Bonifacium vero in urbem Romam revocantes, episcopum constituerunt. Hic decrevit ut nulla monacha vel mulier contingat pallam sacratam aut lavet, vel incensum in ecclesia nisi minister ponat. Servus vel obnoxius Curiae, seu cujuslibet rei, clericus non fiat. Bonifacius papa in coemeterio Sanctae Felicitatis martyris, juxta corpus ejus, oratorium fecit, et [Col. 0208C] episcopos per diversa loca XXXVI ordinavit. Deinde Via Salaria, juxta corpus sanctae Felicitatis, VIII Kal. Novembris sepultus est, et cessavit episcopatus diebus IX. Tunc clerus vel plebs petierunt Eulalium revocari, sed ille non consensit Romam reverti.

Coelestinus Romanus, ex patre Prisco, sedit annis VIII, mensibus X, diebus XVII. Hic multa bona constituit. Antiphonatim CL psalmos David ante sacrificium statuit modulari. Nam antea Pauli tantum epistola recitabatur et sanctum evangelium, et missae fiebant. Episcopos XLVI consecravit. In coemeterio Priscillae IV Idus Aprilis sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus XXI.

Sixtus Romanus, ex patre Xisto, sedit annis VIII, diebus XIX. Hic a quodam vasso incriminatus est. [Col. 0208D] Valentinianus igitur Augustus synodum LVI episcoporum congregavit, a quibus papa purgatus et vassus condemnatus est. Idem infra III menses obiit, cujus corpus ad beatum Petrum papa sepelivit. Sixtus papa basilicas sanctorum pluribus ornamentis decoravit et episcopos LII ordinavit. Via Tiburtina in crypta, juxta corpus beati Laurentii, sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus XXII.

Leo Tuscus, ex patre Quintiano, sedit annis XXI, mense I, diebus XIII. Hic in Chalcedonia CCLVI sacerdotes, Marciano principe catholico juvante, aggregavit, et CCCCVI episcoporum chirographa suscepit, comprobavit, et exposita fide catholica Eutychium et Nestorium haereticos damnavit. Multas [Col. 0209A] epistolas fidei solerter edidit, quibus synodum Chalcedonensem frequenter firmavit. Ad Marcianum principem fecit epistolas XII, ad Pulcheriam Augustam IX, ad episcopos Orientis XVIII. Studiosus in sacris multa bona egit. Episcopos CLXXXV ordinavit. Sepultus est apud beatum Petrum apostolum III Idus Aprilis. Et cessavit episcopatus dies VII.

Hilarius Sardus, ex patre Crispino, sedit annis sex, mensibus III, diebus X. Hic epistolas de fide catholica per universum Orientem sparsit, et tres synodos, Nicaenam, Ephesianam et Chalcedonensem, confirmavit, et omnes haereses anathemate damnavit; multa pretiosa ornamenta in basilicis Sanctorum perpetravit et episcopos XXII ordinavit. Post multa bona opera sepultus est ad beatum Laurentium [Col. 0209B] in crypta, juxta corpus sancti Sixti episcopi. Et cessavit episcopatus diebus XV.

Simplicius Tiburtinus, ex patre Castino, sedit annis XV, mense I, diebus VII. Episcopos XXXVI ordinavit. In basilica Sancti Petri apostoli VI Nonas Maii sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus VI.

Felix Romanus, ex patre Felice presbytero de titulo Fasciolae, sedit annis VIII, mensibus XI, diebus XVII, temporibus Zenonis, Augusti et Odoacris regis Gothorum usque ad Theodericum regem. Hic Petrum Alexandrinum episcopum et Achatium Constantinopolitanum a recta fide deviantes excommunicavit, et contra illos a sede apostolica duos episcopos, Mesenum et Vitalem, misit. Qui ut in civitatem [Col. 0209C] Heracleam intraverunt, pecunia corrupti praeceptum papae non fecerunt. Felix papa, ut illud agnovit, facta discussione, ambos a communione ejecit. Episcopos XXXI ordinavit. In basilica Sancti Pauli apostoli sepultus est, tempore Theodorici regis et Zenonis Augusti. Et cessavit episcopatus diebus V.

Gelasius Afer, ex patre Valerio, sedit annis VIII, diebus XVIII. Hic amator pauperum fuit, clerum ampliavit, Romam a fame et periculo liberavit. De omni Ecclesia constitutum fecit. Tractus et hymnos sicut Ambrosius composuit, et libros contra Eutychem et Nestorium, qui nunc usque bibliothecae archivo tenentur reconditi, edidit. Manichaeos, quos in urbe Roma invenit, exsilio deportari praecepit, et [Col. 0209D] codices eorum ante fores basilicae Sanctae Mariae concremavit. Petrum et Achatium in perpetuum damnavit, si non poeniterent, eo quod multa mala et homicidia per eos fierent. Episcopos LXVII ordinavit. In basilica Beati Petri apostoli XI Kal. Decembris sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus VII.

Anastasius Romanus, ex patre Petro, de regione quinta Caput Tauri, sedit anno I, mensibus XI, diebus XXIV. Multi ex clero a communione ejus se subtraxerunt, quia volebat Achatium clam revocare; sed non potuit, quia Dei nutu percussus est. Episcopos XX consecravit. In basilica Sancti Petri apostoli XIII Kal. Decembris sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus IV.

[Col. 0210A] Symmachus Sardus, ex patre Fortunato, sedit annis XV, mensibus VII, diebus XXVII, Theoderici regis et Anastasii Augusti tempore. Hic sub intentione cum Laurentio Nucerino episcopo ordinatus est; sed judicio Theoderici, quia prius et a majori parte ordinatus fuisset, in sede apostolica confirmatus est. Post triennium vero ex invidia Romanorum falso incriminatus est, et Petrus Altinae civitatis episcopus contra canones sedem apostolicam invasit. Tunc nimium schisma in Ecclesia factum est, et clerus iterum divisus est. Symmachus papa, synodo aggregata CXV episcoporum, purgatus est, et Petrus Altinas invasor apostolicae sedis ac Laurentius Nucerinus damnati sunt. Tunc ab omnibus episcopis et omni clero vel plebe Symmachus apud [Col. 0210B] beatum Petrum cum gloria sedi apostolicae redintegratus est. Festus autem caput senatus et Probinus exconsules in urbe cum aliis senatoribus pugnare coeperunt, et omnes qui Symmacho communicabant ex invidia tam mirabiliter persecuti sunt ut etiam sanctimoniales de monasteriis vel habitaculis suis deponerent, sexumque femineum denudarent et caedibus plagarum affligentes vulnerarent. In media urbe contra Ecclesiam quotidie pugnabatur, et multi sacerdotes aliique fideles occidebantur; inter quos Dignissimus et Gordianus presbyteri capti sunt, et fustibus gladioque, aliique plures Christiani perempti sunt. Nullus itaque de clero, die vel nocte, in urbe securus erat. Solus Faustus exconsul pro Ecclesia pugnabat. Symmachus tamen perduravit [Col. 0210C] a consulatu Paulini usque ad consulatum Senatoris. Hic Manichaeos, quos in urbe Roma invenit, exsilio relegavit, et eorum simulacra codicesque ante fores basilicae Constantinianae combussit. Basilicas Sanctorum multimodis ornamentis decoravit et episcopos CXVII ordinavit. Constituit ut omni die Dominico hymnus angelorum caneretur. Omni anno per Africam et Sardiniam episcopis, qui in exsilio retrusi erant, pecunias et vestes ministrabat. Captivos per Ligurias et per diversas provincias pecuniis redemit et egenis multa dona dedit. Post multa bona opera sub die XIX mensis Julii sepultus est in basilica Sancti Petri. Et cessavit episcopatus diebus VII.

Hormisda Campanus, ex patre Justo, de civitate Frisione, sedit annis VIII, diebus XVII. Hic consilio Theoderici regis Ennodium Ticinensem et Fortunatum Catinensem episcopum Constantinopolim misit et Graecos absolvit, qui pro haereticis Petro Alexandrino et Achatio Constantinopolitano anathematizati erant. Sed Anastasius Augustus, quia haeresi Eutycianae favebat, temere eos ejecit, et papae inter caetera rescribens superbe dixit: «Nos jubere volumus, non juberi.» Non multo post nutu Dei fulmine percussus interiit. Justinus vero catholicus post eum regnavit, et papae jussis libenter in omnibus paruit, et Germanum Capuanum episcopum, [Col. 0211A] aliosque a sede apostolica missos honorifice suscepit atque, cum Vitaliano consule et multitudine monachorum et illustrium virorum, a Castello Rotundo usque Constantinopolim duxit. Tunc quidam de clero complices Achatii tali gloriae nequiter inviderunt, et in majori ecclesia Sanctae Sophiae se concluserunt, consilioque facto, imperatori mandaverunt quod nisi Achatius eorum episcopus eis absolutus redderetur, apostolicae sedi non obsequerentur. Tunc Clodoveus rex Francorum Christianus factus est, et donum beato Petro apostolo cum gemmis pretiosis misit. Praefatus papa a consulatu Senatoris usque ad Symmachum et Boetium floruit, et episcopos per diversa loca numero LV ordinavit. In basilica Beati Petri apostoli VIII Idus Augusti [Col. 0211B] sepultus est. Et cessavit episcopatus dies VII.

Joannes Tuscus, ex patre Constantio, sedit annis II, mensibus IX, diebus XVI, a consulatu Maximi usque ad Olybrium. Tunc Justinus orthodoxus omnes haereticos voluit exstinguere, et ecclesias eorum Deo consecrare. Pro qua re Theodericus Gualamer, quia haereticus erat, nimis exarsit, totamque Italiam gladio perimere decrevit. Joannes itaque papa Ravennae, rogatus a rege, legationem suscepit, atque licet aeger Constantinopolim adiit, ibique caecum illuminavit. Tunc cum gloria susceptus, Justinum Augustum coronavit ac ab eo indulgentiam haereticis pro ereptione Italiae impetravit. Interea rex haereticus praeclaros senatores et [Col. 0211C] exconsules Symmachum et Boetium gladio peremit. Joannem quoque papam, et senatores, qui Constantinopoli ab Augusto honorifice suscepti sunt, revertentes dolose cepit, et papam in custodia Ravennae XV Kal. Junii martyrizavit, et ipse nutu Dei XCVIII die subito exspiravit ⁜ (37) . Joannes papa XV episcopos consecravit. Corpus vero ejus de Ravenna translatum est ad B. Petrum. Et cessavit episcopatus dies LVIII.

Felix Samius, ex patre Catorio, sedit annis IV, mensibus II, diebus III, temporibus Theoderici et Athalarici nepotis ejus, et Justiniani Augusti, a consulatu Tiburtii usque ad consulatum Lampadii et Orestis. Hic cum quiete ordinatus est et episcopos XXIX consecravit. In basilica Beati Pauli apostoli [Col. 0211D] IV Idus Octobris sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus III.

Bonifacius Romanus, ex patre Sigibuldo, sedit annis II, diebus XXV, tempore Athalarici haeretici et Justiniani Augusti. In hujus ordinatione per dies XVIII in clero et senatu dissensio magna fuit. Nam Dioscorus cum eodem in basilica Canstantiniana ordinatus est. Sed paulo post, nutu Dei, II Idus Octobris defunctus est. Hunc nimirum plurima multitudo sequebatur. Bonifacius presbyteris et diaconis, notariisque scutellas de haereditatibus obtulit, et alimoniis multis in periculo famis clero subvenit. In basilica Sancti Petri apostoli synodum congregavit, [Col. 0212A] et Vigilium diaconem sibi successorem elegit; sed inde postea poenitens, suae subscriptionis chirographum in praesentia cleri et senatus incendit. In basilica Sancti Petri apostoli sub die XVII mensis Octobris sepultus est. Et cessavit episcopatus menses duos, dies quindecim.

Joannes Mercurius Romanus, ex patre Projecto de Coelio-monte, sedit annis II, mensibus IV, diebus VI, temporibus Athalarici et Justiniani. Religiosus Augustus summo amore Christianae religionis fidem suam scripsit, propriumque chirographum, cum pretiosis muneribus, per Eparchium et Demetrium sedi apostolicae misit. Joannes episcopos XXI consecravit. In basilica Beati Petri apostoli VI Kal. Junii sepultus est. Et cessavit episcopatus dies VI.

[Col. 0212B] Agapitus Romanus, ex patre Gordiano presbytero, sedit mensibus XI, diebus XVIII. Hic a Theodato rege Gothorum, qui reginam Amalasuintam Theoderici regis filiam occiderat, ad Justinianum Augustum missus est; a quo Constantinopoli honorifice susceptus est. Ibi Anthemium, ejusdem urbis episcopum, quia duas naturas in Christo negabat, in exsilium expulit, et catholicum Menam episcopum consecravit. Deinde Constantinopoli X Kal. Maii obiit, et corpus ejus in loculo plumbeo Romam translatum est, ac ad beatum Petrum XII Kal. Octobris sepultum est. Et cessavit episcopatus mense I, diebus XXVIII.

Silverius Campanus, Hormisdae episcopi Romae [Col. 0212C] filius, sedit anno I, mensibus V, diebus VI. Hic a Theodato tyranno per pretium non legitime, sed vi et metu levatus est. Post duos vero menses Theodatus Dei nutu exstinctus est, et Guitigis vi tulit filiam Amalasuintae, sibi uxorem ducens, in regem levatus est. Justinianus Augustus Belisarium patricium contra Gothos misit ut Italiam liberaret. Patricius itaque Neapolim sibi resistentem cepit, et omnes Gothos ac cives peremit; ita ut nec in ecclesiis sacerdotes vel sanctimoniales salvarentur. Guitigis vero exercitum Gothorum cito colligens, uno anno Romam obsedit, et innumerabiles gladio vel fame, quae tunc nimia per totum mundum erat, necavit. Nulli licebat Romam intrare vel exire. Tunc omnes possessiones privatae, vel fisci, vel Ecclesiae, [Col. 0212D] incendio consumptae sunt. Homines vero gladio trucidati sunt, alii autem fame vel morbo perierunt. Tandem gratia Dei per Belisarium Gothos fugavit et Romam protexit. Augusta rogante Silverium ut Anthemium revocaret haereticum, ille fideliter in Deo persistens, non acquievit; sed antecessorum suorum sententiam sua quoque auctoritate obnixe corroboravit. At illa jussit Belisario patricio ut Silverium papam in exsilium mitteret, et Vigilium apocrisiarium ei subrogaret. Belisarius autem invitus jussa complevit, et quibusdam falsis testibus papam accusantibus quod urbem Romam regi Gothorum per portam Asinariam juxta Lateranis [Col. 0213A] tradere disposuisset, eum in palatio Pincio comprehendit. Tunc Antonina patricia graviter papam redarguente, Joannes subdiaconus pallium de collo ejus tulit, et in cubiculo exspoliatum veste monachica induit. Silverius itaque in Poncias exsul missus est, ibique pane tribulationis et aqua angustiae sustentatus, XII Kal. Julii sepultus est. Hic episcopos XVIII consecravit, et post obitum multa sanitatum miracula fecit. Et cessavit episcopatus diebus XIV.

Vigilius Romanus, ex patre Joanne consule, sedit annis XV, mensibus VI, diebus XXVI. Tunc Belisarius bello Guitigem devicit, et Joannes Sanguinarius magister militum noctu insecutus eum cepit. Quem ductum Constantinopolim Justinianus [Col. 0213B] imperator laetus suscepit, patricium et comitem fecit, ac juxta fines Persarum transmisit, ubi usque ad mortem permansit. Belisarium quoque patricium, data ei dignitate militum, Augustus sublimavit et in Africam misit. Ille vero Guittarit Vandalorum regem sub dolo pacis interfecit, et Africam post annos XCIX sub republica redegit, Romamque veniens, de spoliis Vandalorum multa Deo et sancto Petro pauperibusque tribuit. Theodora Augusta Vigilium papam scriptis urguet ⁜ (38) ut Anthemium haeresiarcham revocet. Quod ille omnino renuit, imo sententiam praedecessorum irrefragabiliter tenuit. Suggerentibus igitur invidis Romanis, et papam de morte Silverii velut homicidam accusantibus, [Col. 0213C] Anthemus scribo mittitur, et Vigilius papa in ecclesia Sanctae Ceciliae capitur, ac per Siciliam navigio Constantinopolim ducitur. Per biennium Graeci contenderunt augustali potestate ut haereticus revocaretur, sicut promiserat dum esset in diaconatus honore. Sed papa nullatenus voluit concedere, optans magis bene mori quam male vivere. Tandem, ut ante Justinianum et Theodoram constanter locutus fuit, et quidam cum probris in faciem ejus alapam dedit, papa in ecclesiam Sanctae Euphemiae ad columnam altaris fugit. Sed inde foris ejectus, et fune misso in collo ejus, per totam urbem usque ad vesperum tractus est. Deinde in arcta custodia missus est, et clerus Romanus, qui cum eo venerat, per diversa metalla dispersus est. [Col. 0213D] Tunc Gothi Vaduam Totilam regem sibi fecerunt, nec multo post Romam obsederunt. Fames vero in urbe talis facta est ut etiam mulieres natos suos vellent comedere. Tandem Totila urbem intravit, et populo per ecclesias delitescente, aliquandiu obtinuit. Tunc Narses eunuchus et cubicularius ab Augusto in Italiam missus est, et perempto Totila rege cum exercitu suo, victoriam nactus est. Quod audiens Justinianus imperator admodum exsultavit, et petentibus Romanis cum Narsete, Vigilium papam cum clero suo remisit; sed ipse dolore calculi Syracusis obiit. Denique Via Salaria ad Sanctum [Col. 0214A] Marcellum sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus III, diebus V. Hic episcopos LXXXI consecravit, et ad gubernandum clerum, tempore quo exsulavit, Ampliatum presbyterum ac vicedominum suum, et Valentinum episcopum de Sicilia Lateranis destinavit.

Pelagius Romanus, ex patre Joanne vicariano, sedit annis XI, mensibus X, diebus XXVII. Duo episcopi, Joannes de Perusia et Bonus de Reverentino ⁜ (39) , et Andreas presbyter de Hostiis ipsum pontificem ordinaverunt. Multitudo enim religiosorum, sapientum et nobilium ab ejus communione se subtraxerat, dicens quod Pelagius in morte Vigilii papae se immiscuit, ut tantis poenis affligeretur. Pelagius ergo papa et Narses consilium inierunt, [Col. 0214B] dataque litania ad sanctum Pancratium, cum hymnis et canticis spiritualibus, venerunt ad sanctum Petrum apostolum. Pelagius vero papa, tenens evangelium et crucem Domini super caput suum, in ambone ascendit, et sic omni populo satisfecit quia nullum malum peregisset contra Vigilium. Episcopos XLIX consecravit. In basilica Beati Petri apostoli VI Nonas Martii sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus III, diebus XXV.

Joannes Romanus, ex patre Anastasio illustri, sedit, annis XII, mensibus XI, diebus XXVI. Tunc Heruli Sindual sibi regem fecerunt, et omnem Italiam opprimere coeperunt. Sed Narses, occiso rege, viriliter illos subjugavit. Amingum quoque et Bucelinum, [Col. 0214C] duces Francorum prementes Italiam, juvante Deo, peremit, et omnem Italiam in pace et laetitia custodivit. Romani vero per invidiam eum apud Justinianum accusaverunt et injuste contra illum commoverunt. Narses autem, ubi se ab Augusto pristina dignitate nudatum sensit, Guinilos Langobardos, qui Pannoniam colebant, ut Italiam invaderent accersiit. Quod et factum est. Non multo post Narses mortuus est, et in loculo plumbeo cum omnibus divitiis suis Constantinopolim delatus est. Joannes papa episcopos LXI consecravit, et in basilica Sancti Petri apostoli III Idus Julii sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus X, diebus III.

Benedictus Romanus, ex patre Bonifacio, sedit annis IV, mense I, diebus XXVIII. Anno ab Incarnatione [Col. 0214D] Domini 568, Alboin rex Langobardos in Italiam adduxit. Tunc etiam fames Italos invasit et Guinilis se tradere coegit. Justinianus vero imperator hoc audiens in Aegyptum misit, et oneratas frumento naves Romam transmisit, et periclitantibus fame subvenit. Is pro victoriis adversarum frequentibus gentium, Alamannicus, Gothicus, Alanicus, Guandalicus et Africanus est agnominatus. Hic intra urbem Constantinopolim Christo Domino templum exstruxit, quod Graeco vocabulo Agiam Sophiam nominavit. Cujus opus adeo cuncta aedificia excellit ut in totis terrarum spatiis huic simile [Col. 0215A] inveniri non possit. Erat enim idem princeps fide catholicus et in operibus rectus, in judiciis justus; ideoque prospera illi concurrebant in omnibus. Hujus tempore Cassiodorus Senator, postea monachus, in urbe Roma tam saeculari quam divina scientia claruit; qui inter caetera, quae nobiliter scripsit, psalmorum praecipue occulta potentissime reseravit.

Tunc etiam Dionysius abbas in urbe Roma constitutus paschalem calculum miranda argumentatione composuit.

Priscianus quoque Caesariensis apud Constantinopolim grammaticae artis, ut ita dixerim, profunda rimatus est.

Arator nihilominus Romanae Ecclesiae subdiaconus, [Col. 0215B] poeta mirabilis, apostolorum Actus hexametris versibus exaravit.

Tunc etiam beatissimus pater Benedictus, et prius in loco qui Subjacus dicitur, qui ab urbe XL millibus abest, et postea in castro Cassino, magnis vitae meritis et apostolicis virtutibus effulsit; cujus vitam, ut notum est, beatus papa Gregorius in suis Dialogis suavi sermone composuit.

Benedictus papa in multis laboribus et afflictionibus fatigatus obiit, et in basilica Sancti Petri apostoli II Kal. Augusti sepultus est. Hic episcopos XXI consecravit. Et cessavit episcopatus mensibus III, diebus X.

[Col. 0215C] Pelagius Romanus, de patre Winigildo, sedit annis X, mensibus II, diebus X. Hic absque jussione Augusti ordinatus est, eo quod Langobardi Romam obsiderent, Italiamque nimis devastarent. Tunc nimiae clades et pluviae fuerunt. Inguinaria pestis papam subito percussum VII Idus Februarii exstinxit, qui apud Beatum Petrum sepultus est. Hic episcopos per diversa loca XLVIII ordinavit. Et cessavit episcopatus mensibus VI, diebus XXV.

Gregorius, arte philosophus, Gordiani praetoris viri clarissimi et beatae Silviae filius, praefuit annis XIII, mensibus VI, diebus X, temporibus Tiberii Constantini, Mauricii et Focae Augustorum. Hic exposuit homelias Evangeliorum numero XL, Job, Ezechielem, Pastoralemque edidit librum et Dialogum, [Col. 0215D] et multa alia quae enumerare non possumus. Doctor enim incomparabilis enituit, et multa sagacitate, ingentique studio dicendi et scribendi utiliter laboravit, Ecclesiaeque Dei filiis admodum profuit. Hic augmentavit in precatione canonis: Diesque nostros in tua pace disponas, etc. Romanus patricius et exarchus Romam venit, et perturbationem magnam Romanis civibus excitavit. Nam, dum Ravennam reverteretur, tenuit civitates quae a Langobardis tenebantur, Sutrium videlicet ac Polimartium, Ameriam, Perusiam et alias plures. Unde Agilulfus rex valde iratus cum valido exercitu Perusiam petiit, ibique Maurisionem Langobardorum ducem, qui se Romanis tradiderat, obsedit, et post [Col. 0216A] aliquot dies captum confestim peremit. Non multo post ubi Ticinum repedavit, beato papa Gregorio procurante cum Romanis firmissimam pacem pepigit.

Eodem tempore, beatus papa Gregorius misit servos Dei, Mellitum, Augustinum et Joannem, et alios plures cum eis timentes Dominum, in praedicatione ad gentem Anglorum, ut converteret eos ad Dominum nostrum Jesum Christum. Post multa et magna opera in basilica Beati Petri apostoli ante secretarium IV Idus Martii sepultus est. Hic ordinavit episcopos per diversa loca LXII. Et cessavit episcopatus mensibus V, diebus XVIII.

Sabinianus Tuscus, de civitate Blesa, de patre Bono, sedit anno I, mensibus V, diebus IX. Tunc [Col. 0216B] gravis in urbe Roma fames fuit. Papa vero, pace cum gente Langobardorum facta, jussit aperire horrea Ecclesiae, et venundari frumenta per solidum unum tritici modios XXX. In ecclesia Beati Petri apostoli VI Kal. Martii sepultus est. Hic ordinavit episcopos XXVI. Et cessavit episcopatus mensibus XI, diebus vero XXIII.

Bonifacius Romanus, ex patre Joanne Cappadoce, sedit mensibus VIII, diebus XXII. Hic obtinuit apud Focam principem ut sedes apostolica caput esset omnium Ecclesiarum, quia Constantinopolitana Ecclesia se Romanae praeferebat et primam se omnium Ecclesiarum scribebat. Sepultus est autem in ecclesia Sancti Petri apostoli II Idus Novembris. [Col. 0216C] Hic consecravit episcopos XXI. Et cessavit episcopatus mensibus X, diebus VI.

Bonifacius, natione Marsorum, de civitate Valeria, ex patre Joanne medico, sedit annis VI, mensibus VIII, diebus XIII. Hujus tempore fames et pestilentiae et inundationes aquarum gravissimae fuerunt. Tunc petiit papa Bonifacius a Foca principe templum, quod appellatur Pantheon, et impetratum dedicavit in honorem Omnium Sanctorum. Hic apud Beatum Petrum apostolum VIII Kal. Junii sepultus est. Episcopos ordinavit XXXVI. Et cessavit episcopatus mensibus VI, diebus XXXV.

Deusdedit Romanus, ex patre Stephano subdiacono, sedit annis III, diebus XXIII. Hic clerum valde dilexit et honoravit. Tunc Eleutherius patricius et [Col. 0216D] cubicularius Neapolim expugnavit, et Joannem Compsinum, qui multos occiderat, rebellantem peremit. In tota itaque Italia pax facta est. Tunc terraemotus magnus factus est. Percussio scabierum in populo talis secuta est ut nullus mortuum suum posset cognoscere. Deusdedit papa VI Idus Novembris apud Beatum Petrum apostolum sepultus est, et pro exsequiis suis omni clero rogam integram unam dimisit. Hic episcopos ordinavit XXIX. Et cessavit episcopatus mense I, diebus XVI.

Bonifacius Campanus, de civitate Neapoli, ex patre Joanne, sedit annis V. Hic mitissimus hominum fuit, et multa bona in Ecclesia constituit. Tunc Eleutherius patricius intarta ⁜ (40) regnum invasit, [Col. 0217A] sed Romam veniens Luceolis a Ravennatibus militibus interemptus est. Papa vero apud Beatum Petrum apostolum VIII Kal. Novembris sepultus est. Hic episcopos XXIX ordinavit. Et cessavit episcopatus diebus XIII.

Honorius Campanus, ex patre Petronio consule, sedit annis XII, mensibus XI, diebus XXII, tempore Heraclii imperatoris. Hic multa bona fecit et docuit, et basilicas sanctorum multis ornamentis decoravit. Hic constituit ut omni Sabbato litania a beato Apollinari exeat, et ad beatum Petrum, cum hymnis et canticis spiritualibus, omnis populus occurrat. Episcopos vero LXXXI consecravit, et IV Idus Octobris sepultus est in ecclesia Beatae martyris Agnae, quam ipse a solo construxit. Et cessavit episcopatus [Col. 0217B] anno I, mensibus VII, diebus XVII.

Severinus Romanus, ex patre Abieno, sedit mensibus II, diebus II, sub Heraclio imperatore. Hic mitis et largus fuit, clerum et pauperes multum amavit. Tunc a Mauricio chartulario, et Isacio patricio et exarcho, ac exercitu Romano episcopium Lateranense violenter devastatum est. Praefatus vero papa, postquam episcopos IV ordinavit, apud Beatum Petrum IV Nonas Augusti sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus III, diebus XXIV.

Joannes Dalmata, ex patre Venantio scholastico, sedit anno I, mensibus IX, diebus XVIII. Hic per omnem Dalmatiam et Istriam multas pecunias pro redemptione captivorum per sanctissimum abbatem [Col. 0217C] Martinum misit, et inde reliquias sanctorum decenter transferri fecit. Ipse IV Idus Octobris apud Sanctum Petrum sepultus est. Et cessavit episcopatus mense I, diebus XIII.

Theodorus Graecus, ex patre Theodoro episcopo, de civitate Jerosolyma, sedit annis VI, mensibus V, diebus XVIII. Tunc nefandus Mauricius chartularius contra Isacium patricium intartizavit, et omnes judices cum exercitu sacramentis secum strinxit. Isacius vero Donum magistrum militum et sacellarium suum contra eum misit, captumque decollari, et caput ejus in stipite in circo Ravennatis poni fecit, et imboiatos in arcto carcere ut punirentur servavit. Ipse autem paulo post nutu Dei subito periit, et Theodorus Calliopa ab imperatore missus [Col. 0217D] ad regimen Italiae successit. Theodorus papa multum pius et bonus fuit, et Pyrrhum ac Paulum haereticos episcopos Constantinopolis deposuit. Hic episcopos XLVI ordinavit. Idus Maii ad Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus mense I, diebus XVI.

Martinus Tudertinus sedit annis VI, mense I, diebus XXVI. Hujus tempore Paulus Constantinopolitanus episcopus contra catholicum dogma insurrexit, et Romanae sedis altare, quod in domo Placidiae consecratum erat, temere subvertens diripuit; prohibens ne apocrisiarii Romani adorare, vel immaculatam hostiam Deo ibidem offerre valerent, nec communionis sacramenta perciperent. Ab eisdem ergo et ab aliis orthodoxis praesulibus commonitus, [Col. 0218A] insanivit in pejus, ita ut quosdam eorum in custodiam retruderet, alios in exsilium deportaret, alios autem verberibus submitteret. Tunc Martinus papa in urbe Roma C et V praesules congregavit, et, damnatis haeresibus, Ecclesiam Dei confirmavit. Postea instinctu Pauli, Constantinus imperator Theodorum exarchum in Italiam misit, et Martinum papam per eum Chersonam in exsilium duci fecit, ubi sanctus praesul XV Kal. Octobris obiit.

Eugenius Romanus, de regione prima Adventinensi, clericus a cunabulis, ex patre Rufiniano, sedit annis II, mensibus IX, diebus XXIV. Hic multum bonus fuit, et Petrum Constantinopolitanum episcopum pro haeresi anathematizavit. Episcopos XXI ordinavit. Sepultus est autem IV Nonas Julii ad [Col. 0218B] Beatum Petrum apostolum. Et cessavit episcopatus mense I, diebus XXI.

Vitalianus Signensis Campanus, de patre Anastasio, sedit annis XIV, mensibus VI. Hie bene regularis fuit, et episcopos XCVII consecravit. Tunc Constantinus Augustus Romoaldum, Grimoaldi regis filium, in Benevento obsedit, sed inde victus fugiens, Romam venit. Ibi vero a papa cum clero honorifice susceptus XII diebus perseveravit, et omnia quae in aere ad ornatum civitatis erant, deposuit. Italis quoque et aliis gentibus sibi subditis multa mala fecit, et a suis postmodum in Sicilia, dum balnearetur, occisus est. Post quem Mezentius tyrannus regnum invasit. Tunc Sarraceni magnam stragem Christianorum in Sicilia fecerunt. Porro [Col. 0218C] Vitalianus papa VI Kal. Februarii ad Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus II, diebus XIII.

Adeodatus Romanus, exmonachus, de patre Jobiano, sedit annis IV, mensibus II, diebus V. Tunc in urbe Syracusana Mezentius ab exercitu Italiae interemptus est, et multis ex judicibus truncatis caput ejusdem Constantinopolim delatum est. Deinde Sarraceni praedictam urbem obtinuerunt, multamque in populo occisionem fecerunt; nimiamque praedam, quam illuc nuper Constantinus imperator secum detulerat, auferentes, Alexandriam reversi sunt. Praefatus papa episcopos XL et VI ordinavit, et apud Beatum Petrum VI Kal. Julii sepultus [Col. 0218D] est. Et cessavit episcopatus mensibus III, diebus XV. Tunc inauditae pluviae et tonitrua fuerunt, legumina colligi nequiverunt; sed alio anno sponte renata sunt.

Donus Romanus, ex patre Mauricio, sedit anno I, mensibus V, diebus X. Tunc cometes in Oriente, Augusto mense, apparuit, et per tres menses a galli cantu usque mane in multis regionibus intuentes terruit, et mors hominum ab Oriente successit. Donus papa [clerum] diversis honoribus ampliavit, et episcopos VI consecravit. Deinde apud Beatum Petrum apostolum III Idus Aprilis sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus II, diebus XV.

Agatho Siculus sedit annis II, mensibus VI, diebus IV, tempore Constantini, Heraclii et Tiberii [Col. 0219A] Augustorum. Tunc luna eclipsim mense Junio per dies XVIII passa est, et mirabilis mortalitas secuta est. Parentes et filii bini vel terni ad sepulcra ducebantur. Tunc legati apostolicae sedis ab imperatoribus in urbe regia honorifice suscepti sunt, et CL episcopos orientalium partium ad disserendam fidem catholicam in synodo generali congregaverunt. Ibi Georgius Constantinopolitanus ab haeresi convictus quievit. Pertinax vero Macharius Antiochenus cum suis sequacibus damnari meruit; nam generali judicio depositus est et in exsilium Romam directus est. Theophanius vero abbas de insula Siciliensi constitutus est. Agatho papa XVIII episcopos consecravit. Hic IV Idus Januarii apud Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus anno I, mensibus VII, diebus V.

Leo junior, natione Siculus, de patre Paulo, sedit mensibus X, diebus XVII. Hic multum fuit eloquens, in divinis Scripturis instructus, Graeca et Latina lingua eruditus, cantilena et psalmodia praecipuus, et in cunctis operibus bonis multum strenuus. Sextam synodum intra palatium Constantini Augusti, quod Trullus appellatur, celebratam suscepit, et de Graeco in Latinum studiosissime transtulit. Tunc XVI die mensis Aprilis, indictione XI post coenam Domini, luna eclipsim pertulit, et pene tota nocte in sanguineo vultu elaboravit, et post galli cantum paulatim elimpidare coepit. Leo papa XXIII episcopos ordinavit. Deinde V Nonas Julii ad [Col. 0219C] Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus XI, diebus XXII.

Benedictus junior Romanus, de patre Joanne, sedit mensibus X, diebus XII. Hic ab infantia Ecclesiae militavit et bonis operibus studuit. Tempore Justiniani et Heraclii floruit. Tunc luna velut sub nube omnino obumbrata est coelo sereno in Theophania. Februario autem in die stella ab occasu exiit, et in partes Orientis declinavit. Post haec in Martio mons Bravius in Campania per dies X eructavit, et omnia vicina prae cinere ipsius exterminata sunt. Praefatus papa XII episcopos ordinavit, et ipse VIII Idus Maii ad Beatum Petrum sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus II, diebus [Col. 0219D] XV.

Joannes Syrus, de Antiochia, ex patre Cyriaco, sedit anno I, diebus IX, tempore Justiniani Augusti. Hic dum esset diaconus, ab Agathone papa cum aliis sacerdotibus in regiam urbem missus est. IV Nonas Angusti ad Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus II, diebus XVIII. Hic diutina infirmitate detentus est, et episcopos XIII ordinavit.

Conon Siculus, de patre Traceseo, sedit mensibus XI. In ejus electione magna contentio facta est. Nam clerus in Petrum archipresbyterum intendebat, et exercitus in sequentem ejus Theodorum presbyterum. Sed repente nutu Dei derelictis Petro et Theodoro, omnes domnum Cononem, pulchrum [Col. 0220A] senem et religiosum, elegerunt. Hic diutina infirmitate detentus est, et episcopos XVI ordinavit. Ad Beatum Petrum apostolum X Kal. Octobris sepultus est. Et cessavit episcopatus mensibus II, diebus XXIII.

Sergius Syrus, ex Antiochia, de patre Tiberio, in Panormo Siciliae, sedit annis XIII, mensibus VIII, diebus XXIII, tempore Justiniani Augusti, filii Constantini Defuncto Conone papa, pars populi elegit Theodorum archipresbyterum, pars altera Paschalem archidiaconem. Sed dum nimia dissensio fieret, Sergius a clero electus est. Paschalis vero Joanni Plantino exarcho clam pretium dedit, per eum violenter papatum invadere volens, sed frustra. Non multo post, pro quibusdam incantationibus quibus inhaerebat, ab archidiaconatu ejectus est, et post quinquennium impoenitens mortuus est. Justinianus imperator concilium in urbe regia fieri jussit, quod, imperiali manu firmatum, Romam Sergio papae per Sergium magistrianum misit. Sed ille, quia quaedam contraria ecclesiastico dogmati ibidem inserta erant, subscribere noluit; inde turbatio magna orta est. Zacharias enim protospatharius ab Augusto Romam missus est ut pontificem comprehenderet et Constantinopolim deportaret. Verum, Deo excitante, Ravennas militia et Pentapolitani Romam convenerunt, et portas civitatis ut Zachariam occiderent clauserunt. Ipse vero tremebundus in cubiculum pontificis fugit, et sub lecto pro timore mortis meticulosus delituit. Cumque [Col. 0220C] Ravennae exercitus per portam Beati Petri apostoli cum armis in Lateranense episcopium venisset, et fores patriarchii, quae clausae erant, nisi aperirentur, in terram mittere minaretur, beatus papa egressus, milites et populum, qui pro illo cucurrerant, honorifice suscepit, datoque suavi responso, eorum corda linivit. Illi autem, zelo Dei et amore praesulis accensi, a patriarchii custodia non recesserunt, quousque donominatum spatharium cum injuriis ab urbe depellerent. Porro is, qui illum miserat, ipso in tempore Domino retribuente, jure regno privatus est, et Ecclesia Dei cum suo praesule incolumis, Christo favente, conservata est. Sergius papa in sacrario Sancti Petri in capsa argentea magnam [Col. 0220D] portionem sanctae Crucis, Deo monstrante, reperit, et in die Exaltationis ejusdem a populo singulis annis adorari constituit. Hic confractionis tempore Dominici corporis, Agnus Dei a clero et populo ter cantari statuit. Damianum vero Ravennae archiepiscopum, et Bertoaldum Doroberniae archiepiscopum, et Clementem Guillebrordum in gente Fresionum, aliosque per diversas provincias episcopos XCVII ordinavit. In basilica Beati Petri apostoli VI Idus Septembris sepultus est, sub Tiberio Augusto. Et cessavit episcopatus mense I, diebus XX.

Joannes Graecus, sedit annis III, mensibus II, diebus XII. Theofilatium exarchum Italiae, ne perimeretur a tumultuante populo in urbe Roma, suis monitis salvavit. Gisulfum quoque ducem Longobardorum, [Col. 0221A] qui in Campania incendia et multa mala faciebat, pro captivis multis muneribus datis, ad sua redire fecit. Hic episcopos XV consecravit et sepultus est ad Beatum Petrum, et cessavit episcopatus mense I, diebus XVIII.

Joannes Graecus, de patre Platone, sedit annis II, mensibus VI, diebus XVII. Hic eruditissimus et facundus tempore Tiberii et Justiniani floruit, et in coemeteriis sanctorum, ecclesiisque, multa, quae diruta vel detecta fuerant, diligenter emendavit. Tunc Aripertus Raginberti Taurinensium ducis filius, rex Langobardorum, Alpes Cottias Sancto Petro reddidit, et donationem litteris aureis exaratam reformavit. Justinianus imperator, auxilio Terbelli Bulgarorum regis, regnum quod amiserat [Col. 0221B] recuperavit, imperiique invasores Leonem et Tiberium in circo coram omni populo jugulari fecit. Joannes papa XIX episcopos ordinavit. Sepultus est autem ad Beatum Petrum apostolum ante altare Sanctae Dei genitricis Mariae, quod ipse construxit, XV Kal. Novembris. Et cessavit episcopatus mensibus II.

Sisinnius Syrus, ex patre Joanne, sedit diebus XX. Hic animo constans et de Romanis sollicitus erat, sed podagra detentus nimis anxiabatur. Vicesima die ordinationis suae subito exspiravit, et ad Beatum Petrum sepultus est. Et cessavit episcopatus mense I, diebus XVIII.

Constantinus Syrus, ex patre Joanne, sedit annis [Col. 0221C] VIII, diebus XV. Hic vir valde bonus fuit. Tunc Romae magna fames tribus annis facta est, quam maxima ubertas secuta est. Justinianus imperator Theodorum patricium in Italiam misit, Ravennam cepit, et superbum Felicem archiepiscopum luminibus privatum in Ponto exsulare fecit. Papa vero, rogatu praefati principis, Constantinopolim cum multis profectus est, et ibidem a Justiniano et Tiberio filio ejus ac populo multum honorifice susceptus est. Non multo post Philippicus Justinianum occidit et regnum invasit. Sed paulo post, ipso depulso, Anastasius imperium suscepit et verae fidei consensit. Praefatus papa LXIV episcopos consecravit, et VI Idus Januarii ad Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus [Col. 0221D] diebus XL.

Gregorius Romanus, ex patre Marcello, sedit annis XVI, mensibus IX, diebus XI, tempore Anastasii, Theodosii, Leonis atque Constantini Augustorum. Hic multas ecclesias et abbatias construxit, et multa alia bona, quae enumerare impossibile est, fecit. Hic per Bonifacium episcopum Germaniam ad fidem Christi convertit. Tunc luna usque ad mediam noctem cruentata visa est, fluvius Tiberis inundavit et per VII dies Romam occupavit, ita ut portam Flaminiam egressus transcenderet et in Via Lata ad unam et semis staturam aqua excresceret. Gregorio papa cum clero et plebe litanias crebro agente, post octavum diem jam misertus Deus aquam amovit. Anastasius de imperio dejectus contra [Col. 0222A] Tiberium pugnavit, sed victus et clericus factus est. Nefanda Agarenorum gens Hispaniam X annis afflixit, quam Rhodanum transire volentem ad Franciam Eudo Aquitanorum dux vicit et ex eis CCC M peremit. Mille vero et quingenti Francorum ibi tantummodo cecidisse leguntur. Tunc, in quodam loco Campaniae, pluvia quasi ignea de coelo cadere visa est, et triticum ac hordeum atque legumen combussit.

Leone principe, Constantinopolis biennio ab Agarenis obsessa est, sed, protegente Deo, capta non est. De populo tamen urbis CCC M fame vel peste perierunt.

Liudprandus, rex Langobardorum, Romanos tunc gravabat; sed hortatu praesulis ac precibus et sanctitate [Col. 0222B] coercitus, postea quievit.

Basilius dux et Paulus exarchus, aliique malitiosi, jussu Leonis Augusti, Gregorium papam perimere nitebantur. Sed Romani atque Langobardi nutu Dei totis nisibus resistebant et beatum praesulem protegebant. Jordanum chartularium et Joannem Barionem et Exclaratum ducem, filiumque ejus Adrianum interfecerunt, et nefarios conatus Augusti penitus praepedierunt. Decreverat enim ut in nulla ecclesia imago Salvatoris, vel ejus sanctae Genitricis, aut cujuslibet sancti martyris, aut angeli haberetur. Maledicta enim asserebat omnia. Sacras ergo imagines in urbe regia deponi jussit, et in medio flammis concremari compulit. Prohibentes vero abscisione capitis aut aliorum membrorum condemnavit. Germanum [Col. 0222C] utique Constantinopolitanum antistitem, qui sibi in hoc obstabat, praesulatu privavit, et Anastasium presbyterum subrogavit. Mense Januario, per X dies stella, quae Antefer dicitur, cum radiis in Occidente micuit. Post haec Tiberius Petasius regnum invadere nisus est, sed, Euticio exarcho et Romanis pugnantibus, occisus est. Gregorius papa CL episcopos ordinavit, et post multa bona opera III Idus Februarii ad Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus mense I diebus V.

Gregorius Syrus, ex patre Joanne, sedit annis X, mensibus VIII, diebus XXV, Leone et Constantino imperantibus. Hic sanctitate, pietate, sapientia, [Col. 0222D] Graeca et Latina facundia admodum clarus fuit, multa condidit, et in multis ecclesias Dei ornavit. In urbe Roma synodum XCIII episcoporum congregavit, contra haereticos imperatores Leonem et Constantinum, qui sacras Dei et sanctorum ejus imagines ab ecclesiis eliminabant et irreverenter urebant. In canone hoc a sacerdote dicendum adjecit: Quorum solemnitas hodie in conspectu majestatis tuae celebratur, Domine Deus noster, in toto orbe terrarum, et in oratorio in lapide scribi fecit. Liudprandus rex Romam obsedit. Pro qua re papa a Carolo rege Francorum auxilium petiit. Tunc pro Transamundo duce Spolitanorum, qui Romam confugerat, quatuor urbes Romanis ablatae sunt. Beatus papa episcopos LXXX consecravit, et IV Kal. [Col. 0223A] Decembris in ecclesia Sancti Petri apostoli sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus VIII.

Zacharias Graecus, ex patre Polochronio, sedit annis X, mensibus III, diebus XIV. Hic omnibus bonis ornatus, Ecclesiae Dei profuit. Tunc Italia nimis turbata erat. Papa itaque Liudprandum regem adiit et pacem in XX annos firmavit, captivosque reduxit. Liudprandus XXXII anno regni sui obiit, et Ratchisus, Pemmonis ducis Forojulianorum filius, regnum suscepit. Tunc dum Constantinus imperator contra Agarenos isset, quidam nomine Artavastus imperium furtim invasit. Constantinus vero exercitum Orientis congregavit, urbem viriliter expugnans regem cepit, et rebellem cum suis complicibus oculis privavit. Tunc Carlomannus, Caroli Martelli Francorum [Col. 0223B] regis filius, in monte Cassino monachus factus est. Ratchisus quoque rex, hortante papa, Romam venit, nutuque Dei deposito diademate regni, monachus factus est. Zacharias papa libros IV Dialogorum beati Gregorii papae de Latino in Graecum transtulit, et LXXXV episcopos ordinavit. Idus vero Martii ad Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus XII.

Stephanus Romanus, ex patre Constantino, sedit annis V, diebus XXVIII. Tunc Stephanus presbyter a populo electus fuit. Sed tertio die, dum a somno surrexisset, et sedens alacriter res suas disponeret, subito alienatus obmutuit et in crastinum obiit. Deinde Stephanus est ordinatus diaconus, cunctis virtutibus adornatus. Tunc Aistulfus, Langobardorum [Col. 0223C] rex, sanctam Ecclesiam nimis persequebatur, et Romam ditioni suae omnino subjugare nitebatur. Quapropter papa, dum nil apud eum precibus vel muneribus valeret, coactus est pro sanctae Ecclesiae defensione Galliam adire. Pippinus vero rex cum Francis eum honorifice suscepit, et hiemare Parisius ad Sanctum Dionysium fecit. Postea cum exercitu Gallorum Papiam obsedit, et Aistulfum Romanis pacem jurare coegit. Sed postquam Pippinus ad sua reversus est, Aistulfus pejeratus est. Romam enim IV mensibus obsedit, et multa sanctorum corpora effodiens coemeteria violavit. Iterum Pippinus, precibus papae ductus, Papiam obsedit, et a perjuro Ravennam et Narnium ac Ariminum et multa alia quae [Col. 0223D] ablata fuerant, beato Petro reddi compulit. Non multo post Aistulfus in venatu, divino ictu percussus, periit, et Desiderius dux regnum ejus invasit. Stephanus papa XV episcopos ordinavit, ac Pippinum regem Francorum atque Bertradam reginam et filios eorum Carolum et Carlomannum consecravit. Deinde vero Kal. Maii ad Beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus V.

Paulus Romanus, Stephani frater, sedit annis X, mense I. Hic tempore Constantini et Leonis multa bona operatus est. Episcopos LX ordinavit, et post ejus obitum cessavit episcopatus anno I et mense I, quando. Constantinus transgressor apostolicam sedem invasit.

Stephanus Siculus, ex patre Olibo, sedit annis III, mensibus V, diebus XXVIII. Vir strenuus et bonus ac sapiens, Ecclesiae Dei admodum profuit. Ante electionem ejus inaudita malitia Romae peracta est. Nam Toto Nepesinus dux Constantinum laicum fratrem suum ab invito Georgio Praenestinae episcopo papam consecrari coegit. Post quam ordinationem Georgius in aegritudinem corruit, nimiumque infirmatus nunquam postea missam cantavit. Ejus enim dextera manus aruit et contracta est, quam nec ad os suum ferre valuit; sed eodem anno ipse pessimo languore obiit. Post annum Roma Christoforo primicerio et Sergio sacellario tradita est, et Toto dux a Demetrio et Gratioso fraudulenter occisus est. [Col. 0224B] Post haec Stephanus papa legitime a cunctis electus est. Non multo post a quibusdam malignis Constantinus invasor et Passibius frater ejus ac Theodorus episcopus et vicedominus capti et orbati sunt; et Christoforus ac Sergius filius ejus, aliique multi dolo et immissione Desiderii regis perierunt. Inter haec Stephanus papa, in ordinationis suae exordio, Sergium secundicerium ad Carolum Magnum regem Francorum direxit, et consilium auxiliumque ab eo poposcit. Cui gratanter ille XII episcopos de Francis probatissimos, et in divinis Scripturis, sanctorumque canonum institutionibus eruditos direxit.

Mense Aprili multorum synodus praesulum in basilica Sancti Salvatoris juxta Lateranis aggregata est; atque Constantinus, qui de laico repente clericus [Col. 0224C] et pontifex effectus fuerat, omnium judicio condemnatus est. Deinde generalis sententia sub anathematis interdictione prolata est ut nullus laicorum, nec ex alio ordine, nisi per distinctos gradus ad praesulatum promoveatur; ac ut omnia, quae idem Constantinus in ecclesiasticis ad divinum cultum egit, iterarentur, praeter baptisma atque sacrum chrisma. Stephanus papa episcopos XXX consecravit, et apud Beatum Petrum sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus VIII.

Adrianus Romanus, ex patre Theodoro, de regione Via Lata, sedit annis XXIII, mensibus X, diebus XVII. Hic nobilis et pulcher, constans, pius et sanctus fuit. Tunc Desiderius, Langobardorum rex, innumera [Col. 0224D] mala Romae et Ravennae et subditis earum faciebat. Carolus ergo Magnus rogatu papae in Italiam venit, Ticinum VI mensibus obsedit, Deoque juvante cepit, Sabbatoque Paschae cum suis honorifice Romae susceptus est. Desiderium vero regem captum cum uxore sua Franciam misit, et beato Petro quae sibi ablata fuerant restituit. Adrianus papa ecclesias et ornatus et multa mira fecit, et Constantinum Augustum CCCL episcopos in Nicaea congregare suis precibus compulit, quam synodum de Graeco in Latinum transferri fecit. Tunc, XX anno ejusdem papatus, Tiberis fluvius ad portam Sancti Petri venit et multa damna civibus intulit. Sed papa litanias instituit, et misertus Dominus aquam amovit. Hic episcopos CLXXXV ordinavit, et [Col. 0225A] VII Kal. Januarii ad Beatum Petrum sepultus est, et eodem die Leo papa ei subrogatus est.

Leo Romanus, ex patre Aizuppio, sedit annis XX, mensibus V, diebus XVI, praedecessoribus suis in omnibus similis. Hic dum bene quae bona sunt ageret, et quadam die in litaniis ad Beatum Petrum apostolum cum populo pergeret, Paschalis primicerius et Campolus sacellarius cum armatis satellitibus suis de insidiis prosilierunt, populumque inermem timore armorum fugaverunt, et papam ante altare Sancti Petri oculis et lingua privare nisi sunt. Sed post aliquot dies Albinus cubicularius eum de carcere eripuit, et Dominus omnipotens integram sanitatem illi contulit. Winigis vero, dux Spoletanorum, ei suppetias advenit, et videns papam, [Col. 0225B] qui fustibus laniatus, et semivivus in sanguine revolutus ante aram fuerat, mirabiliter sanatum, cum aliis fidelibus Dominum glorificavit. Post haec papa Carolum Magnum regem adiit, et querimoniam de rebus gestis ei deprompsit. At ille tantum virum honorifice suscepit, et cum duobus archiepiscopis, Idilvaldo et Arnone, atque VI episcopis et tribus comitibus remisit. Ipse quoque rex postea Romam venit, et ab eodem papa, in die Natalis Domini, in ecclesia Sancti Petri coronatus est, et ab omnibus tam Romanis quam Francis imperator Romanus constitutus est.

Post haec, indictione IX, II Kal. Maii, terraemotus magnus factus est et totam ecclesiam Sancti Pauli apostoli diruit, quam Leo papa optime reparavit. [Col. 0225C] Litanias quoque idem praesul tribus diebus ante Ascensionem Domini jussit celebrari. Nullus praedecessorum ejus in ecclesiis sanctorum et ornamentis vel aliis necessariis rebus plus quam ille operatus est. Hic episcopos CXXVI ordinavit. Sepultus vero est in basilica Sancti Petri apostoli, II Idus Junii. Et cessavit episcopatus mense I.

Stephanus Romanus, ex patre Marino, sedit mensibus VII. Hic, pro confirmanda pace sanctae Ecclesiae, Galliam ad Ludovicum imperatorem petiit, quaeque voluit ab eo impetravit, et exsules pro reatu in beatum Leonem papam commisso inde clementer eduxit. Hic episcopos V consecravit, et ad beatum Petrum apostolum sepultus est. Et cessavit [Col. 0225D] episcopatus diebus XXVI.

Paschalis Romanus, ex patre Bonoso, sedit annis VII, mensibus IV, diebus XVIII. Hic praedecessorum suorum sanctissimus aemulator exstitit, et multa Ecclesiae populoque pulchra et utilia fecit. Episcopos XL consecravit. In ecclesia vero Beati Petri sepultus est. Et cessavit episcopatus diebus IV.

Eugenius Romanus, vir bonus et sanctus, sedit annis IV. Tunc magna ubertas et pax in orbe regnavit.

Valentinus Romanus, ex patre Petro, de regione Via Lata, cunctis pollens virtutibus, sedit diebus XL. Hic ab episcopis centum et proceribus Romanorum, omnique populo in palatio Lateranensi electus est, et de ecclesia Sanctae Dei [Col. 0226A] genitricis Mariae assumptus, et in pontificali throno positus est, sed paulo post sancte defunctus est.

Gregorius Romanus, ex patre Joanne, pulcher et nobilis, sapiens et sanctus, sedit annis XVI. Tunc Agareni de finibus suis exierunt, et insulas ac regiones Christianorum graviter desolaverunt, hominibusque peremptis, basilicas et habitacula fidelium despoliaverunt et debacchantes destruxerunt. Gregorius ergo papa muros Ostiae fecit, quae ob hoc postmodum Gregorianopolis dicta est. Hic alia innumera bona fecit. Multas enim basilicas construxit, et multa sanctorum corpora transtulit, et in locis opportunis diligenter aptavit. Episcopos CLXXXV consecravit, et in basilica Sancti Petri apostoli sepultus est. Et cessavit episcopatus dies XV.

[Col. 0226B] Sergius Romanus, ex patre Sergio, sedit annis III. Qui dum electus ex more fuisset, Joannes diaconus cum agresti manu bellicis telis armata januas fregit, et legis et ordinis traditionem transgressus, per vim in patriarchium intravit. Sed post unam horam cuneus ejus timore correptus fugit, et Joannes invasor captus et caesus ac diaconatu privatus est. In illo tempore, Lotharius Augustus Drogonem, archiepiscopum Mettensem, et Ludovicum filium suum, cum multis episcopis et abbatibus atque comitibus Romam misit. Qui multas strages per urbes et agros in via fecerunt, et indigenas colonos tyrannica crudelitate perterritos ad latebras confugere coegerunt. Quadam itaque die atra densitas nubium facta est, et quidam primates Drogonis [Col. 0226C] fulmine percussi perierunt. Ludovicus vero Romam venit, et Sergius papa oleo sancto eum perunxit et regem Langobardorum consecravit. Sergius papa XXIII episcopos ordinavit, abbatias plures et ecclesias condidit. Ad Beatum Petrum apostolum sepultus est, et cessavit episcopatus mensibus II, diebus XV.

Leo Romanus, ex patre Radualdo, sedit annis VIII, mensibus III, diebus VI. Hic innumerabilibus bonis ut sol in mundo emicuit, et in aedificiis et ornamentis, aliisque utilibus studiis Ecclesiae Dei multipliciter profuit. Post mortem Sergii papae, mox Sarraceni basilicas apostolorum Petri et Pauli depraedati sunt. Sed dum ad Africam navigio redire [Col. 0226D] vellent, procellis in mari perierunt. Tunc terraemotus in urbe Roma talis factus est ut omnia elemento concussa viderentur. Leo papa prohibuit laicos ad missas in presbyterio esse. In primo papatus sui anno basiliscum meritis et precibus suis effugavit, qui in tetris cavernis Romae latens flatu suo multos perimebat. Validum quoque ignem beatus papa in vico Saxoneum furentem signo crucis opposito exstinxit. Ecclesias multas et ornamenta fecit, antiquas urbes restauravit, murum Romae renovavit, ecclesiam vero Sancti Petri muro cinxit, et quasi urbem, quae a nomine ejus Leoniana dicitur, firmavit, et cum omni populo Romano in magna laetitia omnium IV Kal. Julii dedicavit.

Ecce mentionem centum pontificum, qui post Beatum [Col. 0227A] Petrum apostolicae sedi praefuerunt, in hoc opusculo denotavi, prout in scriptis sancti papae Damasi ad Hieronymum, vel in Gestis pontificalibus investigavi.

Porro, de aliis XL qui post Leonem IV usque ad nostram aetatem praefuerunt apostolicae sedi, huc usque integra gesta non inveni; ideoque vix pauca de illis audeo profari. Nomina solummodo nitor eorum per ordinem proferre; sed de progenie vel actibus eorum compellor omnino silere, donec possim, donante Deo, pleniora de illis ut cupio scripta reperire.

• Benedictus papa sedit anno I, mens. VI, diebus X.
• Nicolaus papa annis IX, mensibus X.
• Adrianus papa annis V.
• Joannes papa annis X.
• [Col. 0227B] Marinus papa anno I, mensibus IV.
• Adrianus papa anno I, mensibus IV.
• Agapitus papa anno I.

Basilius Stephanus anno I. Deinde Formosus, Joannes et Stephanus tempore Ludovici transmarini floruerunt. Ipsos quoque secuti sunt Marinus, Agapitus, Octavianus, Leo, Benedictus, Joannes, qui Ottonem juniorem benedixit, Benedictus, Benedictus, Gerbertus Silvester, Agapitus et Benedictus. Sic per annos fere centum et X patres XI praefuerunt apostolicae sedi, quorum genealogiam seu certum tempus praelationis vel occasus nondum inveni.

Clemens Suidgerus, qui fuit Bavembergensis epicopus, sedit annis IX, et Henricum imperatorem benedixit et Agnetem.

[Col. 0227C] Opo Damasus, qui fuit Aquileiensis praesul, sedit anno I.

[Col. 0228A] Leo Lotharingus sedit annis V. Hic Bruno Tullensis pontifex fuit. In Galliam venit, Remis ingens concilium tenuit. Prisca sanctorum Patrum decreta, quae deciderant, renovavit, et multa in utroque ordine salubriter et utiliter correxit

Gebehardus Victor sedit annis III.

Fridericus Stephanus, filius Gothelonis ducis, sedit anno I.

Gerardus Nicolaus, qui de Francis primus assumptus est, sedit annis II.

Alexander Lucensis sedit annis XI.

Gregorius Hildebrannus, a pueritia monachus, sedit annis XIV. Cujus tempore Henricus imperator Guitbertum Ravennensem intrusit, et, expulso papa, Romanam Ecclesiam valde turbavit.

[Col. 0228B] Desiderius Victor, qui Cassinensis abbas fuit, sedit mensibus II.

Urbanus Odo, qui Cluniacensis monachus fuit et Ostiensis episcopus, sedit annis XII; exercitum Christianum in Jerusalem contra paganos direxit.

Paschalis Rainerius, qui de valle Brutiorum fuit, monachus, sedit annis XII.

Gelasius Joannes Gaditanus sedit annis II.

Calixtus Guido, filius Guillelmi Burgundionum ducis, qui Viennensis fuit archiepisc., sedit annis VI.

Honorius Lambertus, qui fuit Ostiensis episcopus, sedit annis V.

Innocentius Gregorius Papiensis sedit annis XII, qui, nono papatus sui anno, ingens concilium Romae aggregavit, et multa, quamvis pauca serventur, constituit.

[Col. 0228C] Finis hujus libri.

Ad laudandum Creatorem in cunctis operibus suis indesinenter instare debemus, cujus ineffabilem potentiam et magnitudinem discutere non possumus, nec efficaciam, qua sublimitas ejus et infatigabilis benignitas a nobis enarrari possit, habemus. Inde Veteris et Novi Testamenti pagina tractat, inde omnis sapiens perscrutatur et cogitat, sed immensitatem profunditatum Dei nemo penetrat. Scientia charitatis Christi supereminet omni humanae prudentiae, quam investigare, amplecti totoque nisu sequi justum est, et plenum salutis perpetuae. Ob hoc beati homines, quorum laus est in authenticis codicibus, et sociati angelis gaudent in [Col. 0229B] coelestibus, contemptis transitoriis inhiabant perennibus, et abhorrentes carnalia salubriter fruebantur spiritualibus. Per arduum iter virtutum vestigia Salvatoris prosecuti sunt et salutare nobis exemplum reliquerunt ut, sequaces eorum, per justitiae semitam ad perennem haereditatem festinemus; ad quod opus, peccatis prementibus, nimis desides et infirmi sumus. Sed tamen debemus, quantum possumus, veraciter niti ut vestigia eorum sequamur; quatenus illorum meritis associati, quandoque beatorum adjungi collegio, mereamur. De quibusdam itaque amicis Dei, dominisque ac rectoribus populi [Col. 0230A] sui in superiori parte libenter locutus sum; de quibus meditari sive loqui fideliter, jucundum est animae, et commodum pro interioribus morbis salubre remedium. Nunc autem a magistris aliud mihi opus injungitur, et de Normannicis eventibus materia porrigitur; quoniam ipsi de Dacia prodeuntes, non litteris sed armis studuerunt, et usque ad Guillelmi Nothi tempora magis bellare quam legere vel dictare laboraverunt. Bellicos siquidem actus trium ducum Dudo Vermendensis decanus eloquenter enarravit, affluensque multiplicibus verbis et metris panegyricum super illis edidit, et Ricardo Gunnoridae gratiam ejus captans transmisit. Quem Guillelmus, cognomento Calculus, Gemmeticensis coenobita, secutus eleganter abbreviavit, et de quatuor [Col. 0230B] ducibus, qui successerunt, breviter et diserte res propalavit.

Opus in primis arripiam de vinea Domini Sabaoth, quam ipse forti dextera colit et protegit in toto mundo contra insidias Behemoth. Haec nimirum in regione, quae olim Neustria, nunc vero vocatur Normannia, laborantibus colonis, sparsim [Col. 0231A] suas propagines emisit et multiplicem fructum, hominum in sanctitate permanentium Deo obtulit. Multa enim a bonis cultoribus coenobia ibidem constructa sunt, ubi rami ipsius vitis, id est boni Christiani semetipsos contradiderunt, ut tutius contra insidias spiritualium hostium fine tenus decertarent. Nam beatus praesul Audoenus, qui multa probitate tam saeculari quam spirituali tempore Dagoberti regis Francorum et Lodovei filii ejus floruit, unum coenobium sanctimonialium Fiscanni condidit, et aliud monachorum Rothomagi; ubi ipse anno Dominicae Incarnationis 678, tumulatus requievit, ibique per annos CLXV usque Normanni Rothomagum devastarent, latuit. In diebus praefati pontificis, sanctus Wandregisilus ingens monachorum [Col. 0231B] agmen Fontinellae adunavit, et beatus Philibertus fortis signifer insignis aciei apud Gemmeticum emicuit. Praecedenti quoque tempore, hoc est dum Hilpericus et Childebertus nepos ejus Francis imperabant, et regali auctoritate insontes a perversis defensabant, Bajocensis Ebrulfus in Uticensi saltu, angelica demonstratione doctus, monasterium instauravit, et agrestes incolas, qui rapinis et latrociniis ante deservierant, correxit, et doctrinae pabulo ac miraculorum exhibitione ad melioris vitae viam provocavit. Sic Dominus aliis etiam in locis per bonos agricolas vineam suam propagavit, et salutis suae dulcedinem Gallorum cordibus ubertim infudit.

[Col. 0231C] Postquam regnum Francorum, favente Deo, valde super vicinas gentes sublimatum est, et frequentibus triumphis regum suorum Pippini, Carolique Magni et Ludovici Pii dilatatum est, nimia cupiditas et superbia atque libido proceres et mediocres, infimosque invaserant, et in nequitiarum laqueos praecipitantes, contra salutis suae auctorem, ne fideliter ei obedirent, duxerunt. Praedictis cladibus omnis ordo clericorum et laicorum impulsatus, a pristino robore corruit, mundique blandimentis succumbens, omisso splendore pristini rigoris, elanguit. Divina autem pietas peccantibus diu pepercit, multisque modis ad poenitentiam invitavit. Resipiscentibus a malitiae laqueis veniam clementer contulit, sed perseverantibus in nequitiis iracundiae [Col. 0231D] suae flagellum intulit.

Tempore Caroli regis Francorum, qui Simplex cognominatus est, Brier, cognomento Costa-Ferrea, filius Lotbroci regis Danorum, cum Hastingo nutritio suo et ingenti juvenum multitudine, ad depopulandas gentes, de vagina sua egressus est. Ex insperato de mari quasi turbo vehemens in Galliam intravit, et oppida urbesque cum sanctorum coenobiis repente concremavit, et per triginta annos super Christianos cum suis complicibus insatiabiliter furuit. Tunc Rothomagus et Noviomum, Turonisque et Pictavis, aliaeque praecipuae urbes combustae sunt. Inermes populi occiduntur, monachi et clerici disperguntur, et sanctorum corpora aut in [Col. 0232A] suis tumulis, jam destructis aedibus, absque cultu relinquuntur, aut a piis cultoribus ad peregrina loca devehuntur.

Sed, dispensante divinae pietatis arbitrio, ex eadem gente unde venit Neustriae desolatio, inde nimirum non multo post processit consolatio. Nam completis fere XXX annis post cladem Hastingi, Rollo dux cum valida Danorum juventute Neustriam ingressus est, et Gallos diuturnis invasionibus vehementer atterere nisus est. Nam, conserto cum Gallis praelio Rollandum signiferum eorum occidit, et Rainaldum Aurelianensium ducem cum exercitu Francorum bello victum fugavit. Parisiorum urbem quatuor annis obsedit; sed eam, impediente Deo, non obtinuit. Bajocas expugnavit et cepit, et Berengarium [Col. 0232B] comitem ejus interemit, Popamque filiam ejus in conjugium accepit; ex qua Willelmum cognomento Longam-spatam procreavit. His aliisque innumeris conflictibus Gallos protrivit, assiduisque rapinis et incendiis pene totam Galliam usque in Burgundiam devastavit. Tantos impetus Gallis non ferentibus, cunctisque pro pace communiter supplicantibus, Carolus rex Rolloni filiam suam, nomine Gislam, dedit in matrimonium, totamque terram a flumine, quod Epta vocatur, usque ad mare Oceanum, in perpetuum possidendam reliquit.

Anno itaque ab Incarnatione Domini 912, Rollo [Col. 0232C] dux a domno Francone Rothomagensium archiepiscopo baptizatus est, idolisque contemptis, quibus ante deservierat, cum toto exercitu suo devote christianitatem suscepit; complestisque quinque annis ex quo baptizatus est, obiit. Willelmus autem filius ejus, qui post eum XXV annis ducatum Normannorum tenuit, Gemmeticense monasterium, quod sanctus Philibertus construxerat, sed Hastingus destruxerat, in pristinum statum restituit

Anno autem Incarnationis Dominicae 942, regnante Ludovico rege Francorum, fraude Arnulphi Flandrensis satrapae, Willelmus dux occisus est, et Ricardus filius ejus, qui tunc decem annorum erat, dux Normannorum factus est; et inter varios [Col. 0232D] eventus, nunc prosperos, nunc adversos, LIV annis ducatum fortiter adeptus est. Inter reliqua bona quae fecit, tria coenobia construxit, unum Fiscanni in honore sanctae Trinitatis; aliud monte Tumba in honore sancti Michaelis archangeli; tertium Rothomagi in honore sancti Petri apostoli sanctique Audoeni archiepiscopi.

Deinde anno Incarnationis Dominicae 996, defuncto Richardo seniore, Ricardus Gunnorides filius ejus successit, et ducatum Normanniae triginta annis religiose tenuit. Hic vero Fontinellense coenobium, quod sanctus Wandregisilus aedificaverat, sed Hastingus dissipaverat, reaedificavit; et Judith uxor ejus, soror Gaufredi Britonum comitis, coenobium [Col. 0233A] apud Bernaicum in honore sanctae Dei genetricis Mariae condidit.

Defuncto autem Richardo Gunnoride, Richardus juvenis, filius ejus, successit, et vix anno uno et dimidio ducatu potitus obiit. Deinde Rotbertus frater ejus principatum Normanniae suscepit, et septem annis ac dimidio insigniter tenuit, patrumque suorum sequax, Cerasiacensem abbatiam instaurare coepit. Timore vero Dei compunctus, terrenum honorem reliquit, et spontanea peregrinatione arrepta, sepulcrum Domini quod est in Jerusalem adiit; et inde rediens, apud Nicaeam urbem Bithyniae, anno ab Incarnatione Domini 1035 obiit. Porro Willelmus filius ejus, qui tunc octo annorum erat, ducatum Normannorum suscepit, et multorum insidiis [Col. 0233B] aemulorum impetitus, LIII annis strenue tenuit. Ipse parentum suorum studia sequi erga Dei cultum sategit, Deoque favente, divitiis et potestate omnem patrum suorum gloriam transcendit Apud Cadomum duo coenobia construxit: unum monachorum in honore sancti Stephani protomartyris, aliud sanctimonialium in honore sanctae Trinitatis.

Barones Normanniae, principum suorum tantum fervorem erga sanctam religionem videntes, imitari affectarunt, et ad simile opus se suosque amicos pro salute animarum suarum excitarunt. Unus alium in bono opere festinabat praeire, eleemosynarumque largitate digniter superare. Quisque potentum se derisione dignum judicabat, si clericos aut monachos [Col. 0233C] in sua possessione ad Dei militiam rebus necessariis non sustentabat.

Igitur Rogerius de Toenio coenobium Castellionis, alias de Conchis construxit, ubi Gilbertus abbas, vir, magnae honestatis et sapientiae, laudabiliter floruit.

Goscelinus de Archis extra muros Rothomagi in monte Sanctae Trinitatis coenobium, quod vulgo Sanctae Catharinae dicitur, fundavit; cui venerandus abbas Isembertus sapientia et religione pollens praefuit.

Willermus Aucensis comes, instinctu religiosae conjugis suae Lezscelinae, abbatiam Sanctae Mariae super rivulum Divae construxit; cujus regimen Ainardus Teutonicus, vir sanctitate et litterarum scientia praeditus, diu tenuit.

[Col. 0233D] Tempore Rodberti ducis, Gislebertus comes Brionniae in pagum Vimmacensem cum tribus armatorum millibus expeditionem fecit; sed ei juxta desiderium suum prospere non successit. Nam Ingelrannus Pontivi comes cum valida manu ei obvius fuit, commissoque certamine, victum cum suis in fugam coegit, et ex fugientibus multos cepit, vel occidit, vel vulneribus debilitavit. Tunc ibi quidam miles nomine Herluinus periculum metuens, totoque nisu pro salute sua fugiens, Deo devovit quod si de imminenti periculo sospes evaderet, nulli ulterius nisi soli Deo militaret. Dei nutu discrimen honorifice evasit, votique sui memor saeculum reliquit, et in patrimonio suo, in loco qui Beccus dicitur, coenobium Sanctae Dei genitrici Mariae condidit. [Col. 0234A] Pastores autem Sanctae Dei Ecclesiae praefatum virum pro nobilitate et religione elegerunt, novoque monasterio quod inchoaverat praefecerunt. Cujus regiminis tempore, Lanfrancus et Anselmus, aliique profundi sophistae illuc ad scholas Christi perrexerunt; ibique Willelmus Geroii filius, et Hugo comes Mellenti, aliique praeclari milites militiam Christi assumpserunt. Ibi, usque hodie, multi clericorum et laicorum sub monachili schemate vivunt, et contra Zabulun dimicantes Deo laudabiliter serviunt.

Unfridus de Vetulis, Turoldi filius, duo coenobia, unum monachorum et aliud sanctimonialium, Pratellis inchoavit, quae Rogerius de Bellomonte filius ejus multum amavit, et de redditibus propriis gratanter [Col. 0234B] ditavit.

Willelmus, Osberni filius, duo monasteria in proprio fundo condidit, unum Lirae, et aliud Cormeliis, ubi ipse humatus quiescit. Alii etiam Normannorum proceres plurimi, prout poterant, monachorum seu monacharum domus in diversis locis construebant.

Horum exemplis Hugo de Grentemaisnilio et Rotbertus vehementer provocati devoverunt et ipsi ex possessionibus, quas jure haereditario possidebant, pro salute sua et pro salute animarum antecessorum suorum coenobium construere.

Igitur cum apud Nuceretum villam suam prope Grentemaisnilium aedificare coenobium statuissent, jamjamque operi insisterent, ad aures Willelmi [Col. 0234C] filii Geroii avunculi sui pervenit quod nepotes sui Hugo et Rotbertus aedificare coenobium coepissent. Hic nimirum in saeculo miles fuerat magnae sublimitatis, hostibus terribilis et amicis fidelis. Filios et fratres multosque nepotes in armis potentes habuit, hostibusque vicinis seu longe positis valde feroces. Hunc Willelmus, cognomento Talavacius, Willelmi Belesmensis filius, ad nuptias suas invitavit, eumque nil mali suspicantem, sine reatu oculis privavit, amputatisque genitalibus auriumque summitatibus crudeliter deturpavit. Unde pro tanto facinore perosus cunctis factus est, et post aliquot temporis a filio etiam suo nomine Arnulfo de toto honore suo ejectus est.

[Col. 0234D] Geroianus Willelmus omni vita sua Ecclesiam Dei dilexit, et monachos et clericos, aliosque religiosos homines honoravit. Bis in Jerusalem sepulcrum Domini expetiit: semel dum incolumis erat et prosperitate praeditus, iterumque post infortunium quod ei evenisse retulimus. Post reditum secundae peregrinationis saeculum reliquit, et Beccum expetens, monachilem habitum ibidem assumpsit, et Uticensem ecclesiam Sancti Petri eidem loco devote tradidit. Itaque Herluinus abbas Lanfrancum monachum (qui postea Cantuariorum archiepiscopus exstitit) cum tribus Uticum monachis direxit, et per eos servitium Dei, quod deciderat, inibi restaurari fecit. Tunc locus ipse desertus erat, et succrescens hedera maceriem ecclesiae [Col. 0235A] cooperiebat. Duo soli senes clerici, Restoldus et Ingrannus, ibidem morabantur, et in tanta eremo sub paupere vita Deo pro posse suo famulabantur.

Post aliquot temporis Willelmus, ubi vota nepotum suorum de construenda, ut praediximus, abbatia comperit, accessit ad eos, et dixit: «Gaudeo valde, charissimi mei, quod Deus omnipotens cordi vestro inspirare dignatus est ut in ipsius nomine domum fabricetis. Sed videtis quia locus iste, ubi coepistis aedificare, habitationi monachorum aptus non est, quia ibidem aqua deest, et nemus longe est. Certum est quod absque his duobus elementis monachi esse non possunt. Sed si meis consiliis acquiescere volueritis, aptiorem locum intimabo vobis. Est locus in Uticensi pago, ubi quondam amicus [Col. 0235B] Dei Ebrulfus sanctus abbas habitavit, et inde post multorum perpetrationem miraculorum ad Christum feliciter migravit. Illius ergo coenobium ibi instaurate, quod destructum est a paganis, ibique nimiam aquam invenietis. Nemus eidem loco contiguum habeo, unde ad omnia necessaria ecclesiae sufficienter administrabo. Venite et locum videte, et si vobis placuerit, Deo ibi domum communiter aedificemus; hominesque fideles, qui pro nobis pie intercedant, aggregemus, et de nostris possessionibus, justisque redditibus tantum eis demus ut libere semper possint vacare divinis laudibus.» His auditis, Hugo et Rotbertus consilium ejus laudaverunt, et praedictum locum perlustrare cum eo venerunt. Venientibus illis, libellus Vitae sancti Patris Ebrulfi Rotberto [Col. 0235C] oblatus est. Quam diligenter legit, et Hugoni aliisque sociis suis prudenter exposuit. Quid multa? Uticensis locus placuit ambobus fratribus. Sed quia idem locus coenobio Beccensi jam delegatus fuerat, aliquantique monachi ex eodem coenobio, ut jam diximus, illic conversabantur, abbati Herluino et monachis Becci in mutua vicissitudine villam, quae dicitur Rosseria, dederunt, sicque praefatum locum liberum reddiderunt.

Anno ab Incarnatione Domini 1050, indictione IV, firmato consilio de restaurando apud Uticum coenobio, Willelmus et Rotbertus filii Geroli, et Hugo ac Rotbertus filii Rotberti de Grentemaisnilio Willelmum [Col. 0235D] ducem Normannorum adierunt, suamque voluntatem illi reseraverunt, atque ut principali auctoritate ad opus salubre sibi auxiliaretur postulaverunt. Locum etiam saepe nominatum communi consensu ita liberum tradiderunt ejus tutelae ut nec sibi, nec aliis quibuslibet aliquam assuetudinem seu redditum, praeter beneficia orationum, aliquando a monachis liceret vel hominibus eorum exigere. Dux autem bonae voluntati eorum gratanter acquievit, et testamentum de rebus, quas optimates sui sancto Ebrulfo dabant, confirmavit, et Malgerio, Rothomagensi archiepiscopo, suffraganeisque episcopis subscriptionibus suis corroborandum tradidit.

Deinde Hugo et Rotbertus, a duce accepta licentia eligendi abbatem, Gemmeticum expetierunt, et a [Col. 0236A] domno Rotberto ejusdem ecclesiae abbate Theodericum monachum ad abbatiae suae regimen requisierunt. Abbas vero justae petitioni nobilium virorum libenter favit, et monachum, quem ad pastoralem curam idoneum noverat, illis concessit. Illi autem gaudentes eum duci praesentaverunt. At ille veneratione congrua eum suscepit, datoque baculo pastorali, sicut moris est, ecclesiae Uticensi praefecit. Deinde Lexoviensis episcopus Hugo, cum Osberno archidiacono, aliisque clericis suis, Uticum perrexit, et venerabilem Theodericum coenobitam secum duxit, eumque ibi III Nonas Octobris, die Dominico, venerabiliter consecravit. Ordinatus autem non in superbiam elatus est, sed religionis viam verbis et operibus ostendebat his quibus praelatus [Col. 0236B] est. Hic nimirum ab infantia in domo Domini nutritus fuerat, diutinoque sedimine religiosam vitam jugiter ducere didicerat. In sanctis orationibus atque vigiliis necnon in abstinentia assiduus erat. Frigoribus etiam in tantum corpus proprium affligebat ut per totam aliquando hiemem sine pellicia permaneret. Quadam itaque die, dum secundum morem consuetum sibi sacrificium Deo offerre voluisset, pelliciam miri candoris super altare positam invenit. Quam non manibus hominum, sed angelorum illic eam esse positam non dubitans, Deo gratias egit, et indutus eam gratulanter servitium divinum peregit. Hoc ita gestum fuisse in Gemmeticensi ecclesia, dum adhuc claustralis esset monachus, a monachis veracibus, qui tunc in supradicto [Col. 0236C] monasterio morabantur, audivimus. Hunc venerabilis Theodericus, Gemmeticensis abbas, de sacro fonte levaverat, et sub monachili jugo in schola Christi educatum multum dilexerat. Quem, dum idem ad robur virile venisset, bonisque moribus laudabiliter polleret, vicarium sui ad animarum lucra fratribus constituit, atque ad infantum magisterium et ad curam claustralis prioratus tuendam promovit. Deinde, sicut supradictum est, idem vir Domini, tempore Rotberti abbatis, de Gemmetico assumptus est, et Uticensi novellae plantationi abbatiae praelatus est, anno ab Incarnatione Domini 1050, indictione IV, qui erat annus XIX Henrici regis Francorum, et XV ducatus Willelmi ducis Normannorum.

[Col. 0236D] Ad constructionem vero novae domus Rodulfum nepotem suum et Hugonem cantorem, aliosque idoneos fratres, permissu Patris sui, de Gemmetico secum adduxit. Cum quibus, et per quos regularem observantiam, et modestum rigorem, aptamque seriem in divino cultu ferventer erexit. Diversae autem aetatis et qualitatis ad conversionem venientes suscepit, et secundum Regulam S. Patris Benedicti diligenter instituit. Nam ipse in primis Gunfridum et Rainaldum et Fulconem filium Fulconis decani, aliosque nonnullos grammaticae artis peritos in schola Christi emendationem vitae humiliter docuit. Riculfum quoque senem et Rogerium rusticos presbyteros et Durandum hortulanum et Goisfredum atque Olricum, aliosque simplices discipulos [Col. 0237A] benigniter tractavit. Et quia profunda Scripturarum syntagmata percipere nequibant, lacte pii hortatus dulciter pavit, et sanctis actibus ostensis, in fide et religione salubriter corroboravit. Ipse etiam Herbertum et Berengarium, Goscelinum et Rodulfum, Gislebertum et Bernardum, Richardum et Willelmum, aliosque plures bonae indolis pueros diligenter instruxit in domo Domini ad bene legendum, ad canendum, ad scribendum, et ad alia bona studia, quae servis Dei veram theoriam quaerentibus competunt, vigilanter exercendum. Porro agrestes incolae, ubi tantae sanctitatis studium in rure sterili, olimque diu deserto viderunt, admirari coeperunt. Et inde quidam salutem, nonnulli vero detrimentum sibi sumpserunt. Nam quidam [Col. 0237B] eorum conversationem videntes eos imitati sunt, et alii invidentes diversis molestiis insecuti sunt; utrique vero debitam mercedem, aequissimo judice Deo reddente, adepti sunt. Nobiles et mediocres, inspirante Deo, illuc confluebant et orationibus servorum Dei sese cum devotione commendabant, exhibitisque eharitatis muneribus, Deum, qui famulos suos in infructuoso cespite pascebat, benedicebant.

Meritis itaque sancti Patris Ebrulfi Uticensi ecclesia surgente, et per studium laboremque Geroianorum ad honorem Dei undique crescente, Rogerius de Monte-Gomeri, Oximensis vicecomes, contribulibus suis coepit invidere quod eo plus ferverent [Col. 0237C] in Dei amore, et omnino definivit intra se quod pro salute animae suae faceret opus consimile. Unde ascivit Gislebertum Castellionis abbatem cum monachis suis, qui monachilem apud Nuceretum ordinem tenere inchoaverant, sed mutato consilio Hugonis et Rotberti (sicut supra retulimus), eorum velle sequi noluerant, imo pro immutatione constructionis eos levitatis arguentes reliquerant. Quos praefatus Rogerius accersiit, eisque ad aedificandum abbatiam Troarnum tradidit; et inde XII canonicos, quos Rogerius pater suus ibidem constituerat, ejecit. Expulsis autem clericis (quia gulae et libidini, aliisque carnis voluptatibus deservierant, et saecularibus emolumentis, collocavit ibidem monachos regularibus imbutos disciplinis. [Col. 0237D] Porro monachi, jussu Patris Gisleberti, strictam religionis viam in ecclesia Sancti Martini arripuerunt, et sequacibus suis servandam usque ad mortem commiserunt; quam successores eorum sub eruditis Patribus Gerberto, Durando et Arnulfo usque hodie laudabiliter tenere sategerunt.

De Geroio, Ernaldi Grossi de Corte Sedaldi Abonii Britonis filii filio, cujus progenies Uticensibus multa beneficia contulit, libet hic posteris breviter intimare quis qualisve fuerit.

Hic ex magna nobilitate Francorum et Britonum processit, miraque probitate et audacia, temporibus Hugonis Magni et Rotberti regum Francorum, [Col. 0238A] nobiliter viguit. Hildiardi vero sorori ejus tres filii et undecim filiae fuerunt, quae honorabilibus viris nuptae multos filios pepererunt, qui succedenti tempore in Gallia et Anglia atque Apulia hostibus in armis magno terrori fuerunt. Geroius inter reliqua fortia opera quae fecit, cum Willelmo Belesmensi contra Herbertum Cenomannensium comitem pugnavit. Victo autem Willelmo et fugiente cum suis Geroius stetit, bellumque donec Herbertum cum omnibus suis in fugam cogeret, viriliter sustinuit; victoriamque nactus, usque hodie ab his qui norunt laudari promeruit. Huic quidam Normannorum potens miles nomine Helgo unicam filiam suam in matrimonium obtulit, et monasteriolum ac Escalfoium, totamque terram suam his duobus [Col. 0238B] oppidis jacentem donavit. Ille vero, Helgone paulo post defuncto, totum honorem ejus possedit; et virgo, quae firmata ei fuerat, immatura morte praeventa, ante nuptias obiit. Deinde Willelmus Belesmensis Geroium Rothomagum ad Ricardum ducem Normanniae adduxit; quem liberalis dux, agnita virtute ejus, honoravit, eique totam terram Helgonis haereditario jure concessit. Geroius autem inde rediens Gislam Turstini de Basteburgo filiam in conjugio accepit, ex qua septem filios et quatuor filias genuit, quorum nomina sunt haec: Ernaldus, Willelmus, Fulcoius, Radulfus Mala-corona, Rodbertus, Hugo et Geroius; Heremburgis, Hadvisa, Emma, Adelais.

Saepe nominatus heros, quanquam prole et divitiis, [Col. 0238C] amplisque possessionibus in hoc modo abundanter floruerit, Deum tamen, qui omnia praestat, fideliter amavit, et Ecclesiam ejus, cultumque et ministros coluit. Sex in nomine Domini basilicas de propriis facultatibus aedificavit. Nam apud Vernucias construxit duas ecclesias: unam sanctae Dei genitrici Mariae, aliamque sancto Paulo, Doctori gentium. In villa, quae Gloz dicitur, in pago Lexoviensi, tertiam condidit sancto Petro, apostolorum Principi; apud Escalfoium quartam, Andreae apostolo; apud Monasteriolum quintam fabricavit, S. Georgio martyri; apud Altam-ripam sextam instauravit, sancto Martino confessori. Talibus patronis subvenientibus, et in hoc saeculo praedictus vir diu [Col. 0238D] honorifice vixit, et defunctus eorum meritis veniam peccaminum, et beatam requiem in societate fidelium, ut credimus, obtinuit.

Defuncto autem Geroio, filii ejus in puerili aetate constituti erant, solique duo Ernaldus et Willelmus milites erant. Gislebertus ergo comes Brionniae in sua confidens virtute, terminosque suos cupiens dilatare, super pupillos cum valida manu audacter irruit, eisque Monasteriolum auferre bellica vi voluit. Illi autem, aggregata cognatorum et satellitum caterva, in aperto campo fortiter eidem restiterunt, eumque multa strage peracta, victum in fugam coegerunt; seseque ulciscentes, burgum, qui Sappus dicitur, non multo post ei violenter abstulerunt. Sed Rodbertus dux eos reconciliavit, orphanisque [Col. 0239A] compatiens, et probitati eorum congratulans, ut firma pax fieret, Sappum eis a Gisleberto comite consilio suo impetravit. Porro idem comes, quia post aliquot annos praedictis VII Geroii filiis molestus fuit, eisque Sappum, quem illis consilio Rodberti ducis concesserat, reauferre voluit, quamvis multa hominum stipatus multitudine fuerit, eorum audacia et viribus mortem suscepit.

Omnes enim isti fratres fuerunt strenui et dapsiles, in militia callidi et agiles, hostibus terribiles, sociisque blandi et affabiles. Diversis eventibus creverunt, et nihilominus (ut se habet humana conditio) deciderunt. Longum est et mihi impossibile varios singulorum actus disserere, sed de fine tantum uniuscujusque libet parumper posteris hic [Col. 0239B] intimare.

Ernaldus, qui primogenitus erat, vir fortis et probus, quadam die, dum apud Monasteriolum jocaretur, et cum quodam juvene luctaretur, forte super acutum scamnum lapsus est, confractisque tribus costis, post tres dies defunctus est. Willelmus, in ordine nativitatis secundus, diu vixit, omnique vita sua cunctis fratribus suis imperavit. Erat enim multum facundus et jocosus, largus et animosus, subjectis amandus et obstantibus formidandus. Nullus vicinorum audebat terram ejus ullo modo invadere, nec aliquam inquietudinis consuetudinem ab hominibus ejus exigere. Episcopales consuetudines Monasterioli et Escalfoii fundo habebat, nec ullus archidiaconorum ibidem presbyteros ejusdem [Col. 0239C] honoris circumvenire audebat. Nam Geroius pater ejus, postquam Helgonis fiscum (ut supradictum est) obtinuit, incolas illius patriae, de quo episcopatu essent, inquisivit. Illi autem dixerunt se nullius episcopatus esse. At ille: «Hoc omnino injustum est. Absit a me ut sim absque pastore et jugo ecclesiasticae disciplinae!» Deinde quis vicinorum praesulum religiosior esset investigavit; agnitisque virtutibus Rogerii Lexoviensis episcopi, ei totum honorem suum subjugavit, et Baldricum de Balgenzaio, generosque suos, Wascelinum de Ponte Erchenfredi et Rogerium de Merula, terras suas, quae simili libertate abutebantur, praefato pontifici similiter submittere persuasit. Rogerius itaque praesul, videns quod praefati optimates sibi [Col. 0239D] sponte sua humiliarentur, congratulatus est eis, deditque privilegium ut clerici terrae suae non irent ad placitandum extra potestatem eorum nec opprimerentur injustis circumventionibus archidiaconorum. Hoc autem privilegium Geroianus Willelmus fortiter tenuit, et a domno Hugone episcopo Uticensibus monachis obtinuit.

Ipse Hiltrudem filiam Fulberti de Beina, qui tempore Richardi ducis castrum Aquilae construxerat, uxorem duxit, ex qua Ernaldum de Escalfoio genuit. Deinde Emmam Walchelini de Taneto filiam in conjugium accepit; quae Willelmum, qui post in Apulia bonus Normannus cognominatus est, peperit.

[Col. 0240A] Saepe memoratus vir a ducibus Normannorum Richardo et Rodberto diligebatur; pro fide, quam dominis suis Roberto Belesmensi et Talavacio et Goisfredo, aliisque vel heris, vel amicis servabat, plurima detrimenta et pericula patiebatur. Nam ipse sponte destruxit castrum Montis-acuti, quod erat suum, pro redemptione domini sui Goisfredi de Meduana quem Willelmus Talavacius ceperat, nec exire de carcere permittebat, nisi praedictum dejiceretur castrum, quod valde metuebat. Postquam autem Goisfredus de vinculis Talavacii evasit, Geroiano baroni, pro magna fide quam in eo repererat, castrum Sancti Serenici super Sartam ei erexit. Multa possem de Willelmo referre, sed quia pluribus occupor curis, cogor ad alia transire. De fine [Col. 0240B] vero ejus latius in sequentibus edisseram. Nunc de fratribus ejus, ut supra promisi, compendiose detegam.

Fulcoius, qui tertius erat, medietatem Monasterioli habuit, duosque filios, Geroium et Fulcoium, ex concubina procreavit. Ipse post mortem Rodberti ducis cum compatre suo Gisleberto comite, quem conducebat, occisus est. Rotbertus castrum S. Serenici cum circumjacente provincia diu tenuit, eique Willelmus dux Adelaidem consobrinam suam in conjugium dedit, ex qua filium nomine Rodbertum (qui nunc Henrico regi Anglorum militat) procreavit. Verum post multas mirandasque probitates, quas gessit, magnis simultatibus ortis inter Normannos et Andegavenses, castrum Sancti Serenici [Col. 0240C] contra Willelmum ducem tenuit, ibique, anno ducatus ejusdem ducis XXV obsessus est, pomoque venenato, quod conjugi suae vi rapuerat, comesto, post quinque dies mortuus est.

Radulfus autem quintus frater Clericus cognominatus est, quia peritia litterarum, aliarumque artium apprime imbutus est. Hic et Mala-Corona vocabatur, eo quod in juventute sua militaribus exercitiis et levitatibus detinebatur. Artis medicinae peritissimus fuit, multarumque rerum profunda secreta, unde senes liberis et nepotibus suis adhuc pro admiratione loquuntur, agnovit. Denique, relictis mundi lenociniis, ad Majus monasterium confugit, ibique sub Alberto abbate monachus factus Deum suppliciter rogavit ut insanabilis leprae morbo [Col. 0240D] in corpore foedaretur, quatenus a peccatorum sordibus in anima emundaretur. Quod pie deprecatus est obtinuit, et post conversionis annos fere sex feliciter decessit.

Hugo sextus frater, juventute florens, fortuna invidente, raptus est. Nam dum, quadam die, de castro S. Scolasticae cum fratribus suis multisque satellitibus rediret, secus ecclesiam S. Germani in territorio Escalfoii cum consodalibus suis sese lanceando exercuisset, eum armiger ejus, dum incaute missile jaceret, graviter percussit. Qui mox, ut erat mansuetus, eumdem armigerum ad se vocavit, eique clam dixit: «Velociter fuge, quia graviter vulnerasti me. Misereatur tui Deus! Fuge antequam [Col. 0241A] fratres mei hoc animadvertant, et te pro hoc eventu interficiant.» Nobilis itaque juvenis eo die occubuit.

Geroius junior omnibus, dum adhuc primo flore juventutis vernaret, praedam in terra Lexoviensis ecclesiae rapuit, et inde Monasteriolum regressus et in amentiam versus interiit. Sic licet diversis modis una mors omnes Geroii filios rapuit, nec ullum ex eis ad senium usque pervenire permisit.

Primogenita quoque filiarum Heremburgis data est Wascelino de Ponte Erchenfredi; ex qua Willelmus et Radulfus orti sunt, qui postmodum in Apulia et Sicilia Rodbertum Wiscardum Calabriae ducem multum juverunt. Deinde Hadvisa sociata est Rodberto de Grentemaisnilio, quae peperit ei Hugonem [Col. 0241B] et Rodbertum et Ernaldum et totidem filias. Quo defuncto, conjuncta est Willelmo Rodberti archiepiscopi filio, et peperit ei Judith, quae postmodum Rogerii comitis Siciliae conjux fuit. Tertia Geroii filia fuit Emma, quae data est Rogerio de Merula; ex qua Rodulfus, et Willelmus Rodulfi et Rogerii vicinorum nostrorum pater, orti sunt. Quarta Adelais sociata est Salomoni de Sabloilo, eique peperit Rainaldum, cujus proles nomine Lisiardus nunc Henrico regi Anglorum grande praestat in Andegavenses auxilium. Haec de Geroiana progenie dixisse sufficiat.

Nunc ad materiam, unde aliquantisper digressi sumus, redeamus.

In primo anno quo Uticensis abbatia fundata est, Willelmus et Rodbertus filii Geroii, et Hugo et Rodbertus nepotes eorum, cum filiis et nepotibus et baronibus suis apud Uticum congregati sunt. Et de utilitate rudis coenobii quod inchoaverant, tractantes, communiter statuerunt ut quisque sese cum omni parte substantiae suae sancto Ebrulfo in fine suo concederet, nec aliquis eorum decimam vel ecclesiam, vel aliud quidlibet ad ecclesiam pertinens alicubi daret, nec etiam venderet, nisi prius Uticensibus ad emendum offerret. Hoc libenter confirmaverunt Fulcoinus presbyter et Osmundus Basseth, Lupetius et Fulco filii Fredelendis, Odo Rufus et Richardus filius Guiberti, Rodbertus de Torp [Col. 0241D] et Geroius de Logis, et alii barones eorum. Tunc et praefati monasterii constructores possessionum suarum quantitatem computaverunt, et bonam portionem pro possibilitate sua ecclesiae, quae inchoabatur, dederunt.

Possessiones itaque, quas Rodbertus et Hugo et Ernaldus filii Rodberti de Grentemaisnilio pro salute sua Uticensi ecclesiae tradiderunt, hae sunt: In Nucereto, ecclesia cum omni decima et terra presbyteri cum arabili terra trium carrucarum, et villa quae dicitur Solengiacus; in Oillei, cum omni beneficio quod tenuit Tezscelinus clericus, etiam decima molendinorum ipsius villae; Anglisca quoque villa cum monasterio; ecclesia autem villae quae Villaris dicitur, cum uno hospite; in villa vero, [Col. 0242A] quae nuncupatur Oth, monasterium et terra presbyteri cum uno hospite et decima molendinorum ejusdem villae; et in monasterio de Waiprato dederunt etiam talem partem, qualem tenuit Rodbertus pater eorum; praeterea decimam de Buinna et in Belmeis tertiam partem molendini cum decima ejusdem; beneficiumque Fulcuini presbyteri; ecclesiam scilicet et decimam de Grentemaisnil, ac decimam molendini Oliveti; unum hospitem in Collavilla cum decima totius villae; decimam quoque cerae necnon et denariorum Sancti Petri inter montes; insuper ecclesiam in vico, qui vocitatur Fogei et decimae partem Coluncellae, quam tenuit Rodbertus pater eorum. Terram vero de Cueleio dedit Hugo, petentibus sponte dominis ejusdem villae, quorum alodium [Col. 0242B] erat, eidem coenobio; imo et decimam omnium carrucarum ejus et pecorum, et decimam de Monte Calvet, tam de teloneo quam de annona; ecclesiam autem de Lovigneio cum terra presbyteri; praeterea terram, quae appellatur Noer Mainardi; in loco qui dicitur Maisnil Bernardi, terram unius aratri et terram villae Tanaceti; praeter haec, monasterium de Mancellis cum terra presbyteri, et de Sappo decimam telonei; villam quoque quae vocatur Maisnil Dode, et ecclesiam de Limboth cum terra presbyteri, et portionem quam tenuit Hadvisa mater eorum in Veteri Maisnil; ad Novum Mercatum, dedit Hugo quartam partem monasterii Sancti Petri et decimam medietatis telonei totius villae et molendinorum similiter; [Col. 0242C] in Seiri Fontana, monasterium et tertiam partem decimae cum omnibus primitiis, et quinque cortilagia.

Willelmus autem Geroii filius, consentientibus et condonantibus filiis suis Ernaldo et Willelmo, et fratribus Rodberto et Rodulfo Mala-Corona, monasterium de Escalfo, decimamque ejusdem villae telonei praedicto coenobio cum terra presbyteri Adelelmique, et decimationem totius silvae ad eamdem villam pertinentis, tam de suibus quam de nummis, ipsamque silvam ad omnia necessaria; insuper et monasteria omnia, quae tunc in dominio suo habebat; quorum unum in honore sancti Georgii constructum est in villa quae Monasteriolus dicitur; duo Vernuciis, unum in honore sanctae Mariae, alterum [Col. 0242D] in honore sancti Pauli; in Sappo duo, unum in honore sancti Petri, alterum in honore sancti Martini. Haec omnia largitus est cum decimis et terris ad ipsa pertinentibus; ad haec decimas teloneorum, omnesque consuetudines tam silvarum quam aliarum rerum, quae tunc debebantur illi in Escalfo et in Monasteriolo atque in Sappo.

Igitur postquam, Dei donante gratia, est ordinatus praedicti coenobii abbas Theodericus, emit ipse ab Ernaldo praefati Willelmi filio, consentiente Rodberto avunculo suo, et jubente Willelmo comite, terram de Balgenzaio, sicut eam tenuerat Baldricus ejusdem comitis archearius, et partem terrae Escalfo, quae est sita inter Aquam nigram et Carentonam, et Exartum Henrici, et decimam molendini [Col. 0243A] de Escalfo. Dedit praeterea terram Altaeripae ipse Ernaldus eidem coenobio, et quaecunque ad eam pertinebant, cum omnibus monasteriis suis et terris presbyterorum, et terram de Dorthmusii.

Denique Willelmus frater ejus, filius supradicti Willelmi, annuente Geroio fratre ejus, et cognatis, videlicet Geroio atque Fulcoio, tribuit memorato loco omnia monasteria quae in potestate sua habebat, accepta haud modica pecunia ab abbate praefati coenobii. Ex quibus unum erat situm in Maisnil Bernardi in honore sancti Sulpitii, alterum in honore sancti Leodegarii in Roilvilla, aliud vero in Moenai in honore sanctae Mariae; et medietatem ejusdem Moenai, quam tenebat Rodbertus, ipso etiam annuente; unum etiam de Ternant, et in [Col. 0243B] Exarz unum in honore sancti Petri; in Algerun unum cum tota villa, et in Bosco Herberti unum. Haec omnia libenter pro redemptione animarum suarum cum omnibus decimis et terris presbyterorum, tam ipse Willelmus quam domini eorumdem monasteriorum, scilicet Rogerius Gulafret de Mesnil Bernardi, Herfredus de Roilvilla, Rotbertus de Moenaio, Henredus de Ternanto, Willelmus presbyter de Exarz, Willelmus praepositus de Algeron, Rogerius Faitel de Bosco Herberti, praedicto coenobio tradiderunt.

Item Willelmus donavit eidem coenobio in Vernuciis terram unius carrucae ob redemptionem animae Emmae matris suae. Dedit praeterea molendinorum medietatem de Vernuciis, annuente fratre ejus [Col. 0243C] Ernaldo; et quae inibi habebat in suo dominio, terram Warini, et lucum Landigulae; et in Vernuciis, terram Burnendi, et duos piscatores de Ternanto; et in Monasteriolo tres furnos et unum burgensem. Deinde Willelmus, filius Wazscelini de Ponte Erchenfredi, dedit praefato coenobio ecclesiam Beatae Mariae, et quaecunque Osbernus presbyter tenebat cum redecima telonei, et decimam molendinorum seu carrucarum, quas ibi et ubicunque habebat, et habiturus erat; in Roilvilla eam partem, quam habebat ipse.

Postea Rodbertus, Helgonis filius, consentientibus et condonantibus ejus dominis, Willelmo scilicet atque Rodberto, cum filiis ac nepotibus eorum, [Col. 0243D] ecclesiam Sancti Martini super fluvium Waioli monachis praefati coenobii vendidit, et in eodem loco terram presbyteri cum alia terra octo carrucarum, quam emerunt non modico pretio. Dedit etiam medietatem monasterii de Sappo Andreae cum terra presbyteri, et medietatem terrae suae totius villae. Rodbertus vero filius Teodelini dedit aliam ejusdem monasterii medietatem cum medietate totius villae.

Denique ecclesiam Sanctae Mariae de Bosco, a supradicto coenobio prisco tempore constructam, cum silva ibi praesente comparavit Theodericus abbas a Willelmo et Rodberto filiis Rodulfi cognomento Fraisnel, decem et octo libris, sicut tenuerat eam quidam monachus nomine Placidus. Praeterea [Col. 0244A] vendidit Hubertus de Uncins praedicto abbati ecclesiam ejusdem villae et arpenta terrae. Haec omnia supradicta concessit dominus eorum Willelmus, filius Osberni senescalci.

Post haec Rodbertus, filius Geroii, annuens et confirmans quaecunque fratres et nepotes, ipsi et eorum homines, praedicto loco donaverant, dedit etiam de praediis suis ipsi loco Sanctum Serenicum, Sanctum Petrum de Potestate Nidi, et omnes decimas ad ipsa loca pertinentes, et dimidium virgulti Sancti Serenici, piscationesque in Sarta ad placitum monachorum ibi habitantium, Sanctamque Mariam de monte Wantelen, decimamque Siralais totam, et de cunctis honoribus quos ipse adepturus erat. Deinde Radulfus, filius Godefredi, [Col. 0244B] ejus miles dedit eidem loco ecclesiam de Radon, illo concedente. Inter haec audiens quidam miles bonus de Drocis, Wado nomine, condonavit ecclesiam Sancti Michaelis sitam super Arva in pago Ebroicensi, consentientibus dominis suis et filiis et parentibus et amicis.

Hae sunt donationes, quas Willelmus et Rodbertus, aliique cognati eorum Uticensi coenobio dederunt; et chartam inde facientes, Willelmo duci Normannorum confirmandam praesentaverunt. Ille vero petitiones eorum libenter accepit, et donationes eorum praedicto coenobio benigniter concessit. Tituli quoque principalis privilegio Uticensem ecclesiam insignivit, ut libera et ab omni extranea subjectione perpetuum maneat immunis. De electione [Col. 0244C] autem abbatis loci ejusdem, totum concessit consilio fratrum, salva tamen regularis disciplinae ratione, id est ut non amicitiae, aut consanguinitatis, aut certe pecuniae amor vota eligentium corrumpat. Denique praefatus princeps in fine testamenti hoc inseruit, et his illud verbis corroboravit: «Hanc donationis chartulam ego Willelmus Normannorum comes scribi feci, et manibus archiepiscopi Rothomagensium et episcoporum, abbatumque ac principum, quorum nomina et signa subter scripta habentur, sub excommunicatione confirmandam tradidi, quatenus inconvulsa et astipulata hinc et in reliquum permaneat, ut si quis eam infringere praesumpserit, aut aliquid per se vel per alium quocunque ingenio damnum inferre voluerit, [Col. 0244D] ex auctoritate Dei et omnium sanctorum omni Christianitate (si non emendaverit) excommunicatum, et in aeternum maledictum se noverit.» His dictis Willelmus dux signo crucis chartam signavit. Deinde subscripserunt Malgerius archiepiscopus Rothomagensium, filius Richardi Gunnoridae ducis Normannorum; Hugo episcopus Lexoviensis, filius Willelmi comitis Aucensis; Odo episcopus Baiocensis, uterinus frater Willelmi ducis; Willelmus episcopus Ebroicensis, filius Gerardi Fleitelli; Gislebertus abbas Castellionis, Willelmus et Rodbertus et Rodulfus filii Geroii; nepotes eorum Hugo de Grentemaisnilio, Rodbertus et Ernaldus et Willelmus filius Wascelini; Rodulfus de Toenio, [Col. 0245A] Rodulfus Taison, Rogerius de Monte-Gomeri, Willelmus Osberni filius, Richardus de Belfou, Richardus de Sancta Sholastica, et alii quamplures Normanniae procerum, qui in saltu Leonis, ad curiam ducis super flumen Loiris, ante ecclesiam Sancti Dionysii aggregati sunt, et Uticensis ecclesiae testamentum anno Dominicae Incarnationis 1050 indictione IV confirmaverunt.

Eodem anno, Rodbertus de Grentemaisnilio saecularem habitum mutavit, et sub regimine Theoderici abbatis apud Uticum monachile schema subiit. Hic nimirum (ut supra tetigimus) Rodberti de Grentemaisnilio strenuissimi baronis filius fuit, ex Hadvisa Geroii filia procreatus. In infantia litteras affatim didicit, quarum inter sodales tenaci memoria [Col. 0245B] insigniter viguit. Sed postquam annos adolescentiae attigit, spretis litterarum otiis, ad armorum laborem cucurrit, et Willelmi ducis armiger V annis exstitit. Deinde ab eodem duce decenter est armis adornatus, et miles effectus pluribus exeniis nobiliter honoratus. Consideratis autem mortalium casibus, elegit magis in domo Domini abjectus manere quam in tabernaculis peccatorum ad tempus ut fenum florere. Nam saepe recolebat saecularis militiae pericula, quae pater suus, aliique innumerabiles experti sunt, qui dum hostes fortiter invaserunt, incidentes in laqueum quem aliis parabant occubuerunt. Rodbertus enim pater ejus cum Rogerio de Toenio contra Rogerium de Bellomonte [Col. 0245C] dimicavit; in quo conflictu Rogerius cum filiis suis Elberto et Elinancio peremptus est, et Rodbertus in intestinis lethale vulnus suscepit. Inde revectus tribus septimanis supervixit, terramque suam filiis suis Hugoni et Rodberto divisit. Deinde XIV Kal. Julii [1050] defunctus est, et secus ecclesiam Sanctae Mariae apud Nuceretum sepultus est. Inde Rodbertus filius ejus permotus est, et meliori militia exerceri nisus est. Coenobium itaque in praefata, villa, sicut satis supra dictum est, pro salute sua suorumque statuit construere, eique totam partem patrimonii sui, Hugone fratre suo consentiente, liberaliter submittere. Sed, mutato consilio per Willelmum Geroii avunculum suum, facto generali testamento, cum Hugone fratre suo, de rebus [Col. 0245D] quas supra memoravimus, venit Uticum, ibique secundum Regulam Sancti Benedicti devote professus est monachatum. Multos labores pro subventione pauperis ecclesiae sustinuit, opesque parentum suorum, qui divitiis abundabant, multoties rapuit, et pro salute eorum ad subsidia fidelium charitative distribuit. Hadvisae namque matri suae datis LX libris Rodomensium, subripuit mariagium suum, hoc est Noer Mainardi, Vetus Maisnil, Tanesiam et Maisnil Dode, et Uticensi tradidit ecclesiae. Tunc etiam magnum psalterium variis picturis decoratum dono matris suae Uticensibus contulit; quod usque hodie monachorum concio psalmodiis intenta frequenter [Col. 0246A] ad laudem Dei resolvit. Hoc volumen Emma conjux Elderedi regis Anglorum Rodberto Rothomagensium archiepiscopo fratri suo praesentaverat, et Willelmus ejusdem praesulis filius de camera patris sui familiariter sustulerat, dilectaeque suae conjugi Hadvisae omnimodis placere volens detulerat. Alia quoque multa bona praefatus vir ecclesiae suae acquisivit, et tam in ornamentis ecclesiasticis quam in necessariis subsidiis procurandis fratribus acceptabilis fuit.

Venerabilis autem Theodericus abbas monasticae religioni ferventer insistebat, et sibi commissae [Col. 0246B] congregationi verbis et operibus prodesse studebat. Hic fuit natione Normannus, de provincia Talogiensi ⁜ (41) oriundus, statura mediocris, eloquio suavis, facie rubicundus, sacris litteris eruditus et ab infantia usque ad canos divino cultui mancipatus. Sed sicut zizania in messe triticea importune oriuntur, quae tempore messionis a diligenti messore funditus eradicabuntur, ignique non parcenti tradentur, sic filii nequam succrescentes agmini piorum inseruntur, sed a justo Judice praefinito tempore detegentur, meritisque suppliciis districte subdentur. Sub praefato abbate monachus quidam nomine Romanus in Uticensi grege conservabatur, qui instinctu daemonis staminia, femoralia et caetera hujusmodi furabatur. Qui dum a Patre Theoderico, [Col. 0246C] cur talia facinora perpetraret, saepius corriperetur, omnino furtum se fecisse denegabat, quod multoties paulo post confitebatur. Quadam autem nocte, dum in lecto suo jaceret, arreptus est a daemonio, vehementerque vexatus. Hunc cum monachi horribiliter clamantem audirent, ad eum accesserunt, illumque propulsantes, et aquam benedictam super illum spargentes, vix aliquando a vexatione daemonica eruere quiverunt. Qui ad se reversus intelligit propter furta quae egerat diabolum talem potestatem super se accepisse, promisitque quod ab hac nequitia de caetero custodiret se. Sed postea more canis ad suum vomitum reversus est; unde capitium illi abbas Theodericus abscidi [Col. 0246D] fecit, eumque de coenobio expelli. Ejectus autem de collegio fratrum, iter, ut dicunt, in Jerusalem arripuit; sed omnino nescimus qualem postea finem sortitus fuerit.

Quidam presbyter, Anseredus nomine, in territorio villae, quae Sappus dicitur, commanebat, qui vitam levem pluribus modis ducebat. Hic dum ab aegritudinis incommodo fatigaretur, a monachis supradicti coenobii habitum Sancti Benedicti sibi dari poposcit. Quod cum adeptus fuisset, ad coenobium est delatus atque in infirmaria positus. Qui postquam ab eadem aegritudine convaluit, illam levitatem, quam in saeculari conversione agitaverat, in quantum [Col. 0247A] poterat, resumebat. Et sicut quidam sapiens de talibus dicit:

Alius presbyter, Adelardus nomine, cum per infirmitatem habitum monachicum sumpsisset, ecclesiam de Sappo cum decima, quam in feudo tenebat, Deo et S. Ebrulfo ac monachis ipsius in perpetuum possidendam tradidit. Qui postea, cum ad sanitatem rediisset, poenitere de eo quod egerat coepit atque ad saeculum redire statuit. Quod cum abbas Theodericus audisset, Regulam S. Benedicti recitari eidem fecit, dixitque illi: «Ecce lex, sub qua [Col. 0248A] militare vis. Si potes observare, ingredere; si vero non potes, liber discede.» Nolebat enim aliquem hujusmodi hominem vi retinere. At ille in sua pertinacia male induratus de coenobio exivit, et habitum saecularem, quem reliquerat, reassumpsit. Cumque ecclesiam de Sappo, quam monachis dederat, iterum accipere voluisset, Hugo de Grentemaisnilio, qui tunc honorem de Sappo obtinebat, ei non permisit. Qui Friardellum ad suos parentes, erat enim de bonis parentibus, abiit, et postea fere XV annis ibidem vixit. Nunquam tamen postmodum integre fuit sanus, sed assiduis fatigabatur infirmitatibus. Denique cum mortem sibi imminere cerneret, et aeterna propter apostasiae reatum supplicia metueret, abbati Mainerio, qui post venerabilem [Col. 0248B] Theodericum quartus idem rexit coenobium, supplicavit ut habitum S. Benedicti, quem peccatis suis facientibus reliquerat, sibi redderet. Quem cum adeptus fuisset, tribus hebdomadibus supervixit et ibidem vitam finivit. Infirmitas enim illius tam gravis erat, quae officio muliebri carere non poterat; ideoque vivus deferri nequivit ad monasterium unde discesserat.

In diebus Willelmi ducis Normanniae, Ivo filius Willelmi Belesmensis Sagiensem episcopatum regebat, et haereditario jure ex patema successione, fratribus suis Warino et Rodberto atque Willelmo deficientibus, Belesmense oppidum possidebat. Hic erat litterarum peritus et corpore decorus, sagax et facundus, facetus, multumque jocosus. Clericos [Col. 0248C] et monachos ut pater filios amabat, et inter praecipuos amicos abbatem Theodericum venerabiliter colebat. Saepe conveniebant ad privata colloquia. Nam Sagiorum urbs septem solummodo leucis distat ab Uticensi abbatia. Praefati praesulis neptem, nomine Mabiliam, Rogerius de Monte-Gomerici Oximensium vicecomes in conjugium habebat; per quam magnam partem possessionis Willelmi Belesmensis obtinuerat. Qui praedicti pontificis instinctu et consilio ecclesiam S. Martini apud Sagium Theoderico abbati S. Ebrulfi tradidit, eumque ut ibidem coenobium monachile construeret, cum conjuge sua summopere rogavit. At ille haud segniter assignatum opus in nomine Domini inchoavit, ibique Rogerium [Col. 0248D] Uticensem monachum sacerdotem et Morinum et Engelbertum, aliosque ex discipulis suis constituit. Ipse quoque saepius eumdem locum visitabat, et aliquando tribus seu quatuor septimanis commanebat, et incoepti operis perfectioni, pro amore Dei et utilitate sequentium, totis nisibus insistebat. Praefata vero Mabilia multum erat potens et saecularis, callida et loquax, nimiumque crudelis. Valde tamen virum Dei Theodericum diligebat, eique, licet aliis religiosis hominibus nimis dura esset, in quibusdam obediebat. Rodbertum quoque de Belesmia primogenitum filium suum, cujus crudelitas in diebus nostris super miseras plebes nimiam efferbuit, ipsi [Col. 0249A] et Rogerio, aliisque monachis apud Sagium commorantibus, ad abluendum sacro baptismatis fonte obtulit.

Vera charitas illum, in quo regnat, bonis facit amabilem, et perversis formidabilem. Ideo saepe nominatus abbas a bonis merito diligebatur, et a pravis timebatur. Exteriores enim curas, in quantum poterat, devitabat, seseque divino cultui ferventi sedulitate mancipabat. Assiduus nempe in orationibus erat, et in opere manuum quod sibi competebat. Nam ipse scriptor erat egregius, et inclyta insitae sibi artis monumenta reliquit Uticanis juvenibus. Collectaneum enim et Graduale ac Antiphonarium propria manu in ipso coenobio conscripsit. A sociis etiam suis, qui secum de Gemmetico venerant, [Col. 0249B] pretiosos divinae legis codices dulcibus monitis exegit. Nam Rodulfus nepos ejus Eptaticum scripsit et Missale, ubi missa in conventu quotidie canitur; Hugo autem socius ejus expositionem super Ezechielem et Decalogum, primamque partem Moralium; Rogerius vero presbyter Paralipomenon, librosque Salomonis, tertiamque partem Moralium.

Praefatus itaque Pater per supradictos et per alios, quos ad hoc opus flectere poterat, antiquarios, octo annis, quibus Uticensibus praefuit, omnes libros Veteris et Novi Testamenti, omnesque libros facundissimi papae Gregorii Uticensium bibliothecae procuravit. Ex ejus etiam schola excellentes librarii, id est Berengarius, qui postmodum ad episcopatum Venusiae provectus est, Goscelinus et Rodulfus, [Col. 0249C] Bernardus, Turchetillus et Richardus, aliique plures processerunt; qui tractatibus Hieronymi et Augustini, Ambrosii et Isidori, Eusebii et Orosii, aliorumque doctorum bibliothecam Sancti Ebrulfi repleverunt, et exemplis suis ad simile studium secuturam juventutem salubriter exhortati sunt. Hos vir Domini Theodericus docebat, et saepe commonebat ut vagae mentis otia omnino devitarent, quae corpori et animae valde nociva esse solent. Hoc etiam eis referre solitus erat: «Quidam frater in monasterio quodam de multis transgressionibus monasticae institutionis reprehensibilis exstitit; sed scriptor erat, et ad scribendum deditus, quoddam ingens volumen divinae legis sponte conscripsit. Qui postquam [Col. 0249D] defunctus est, anima ejus ante tribunal justi Judicis ad examen adducta est. Cumque maligni spiritus eam acriter accusarent, et innumera ejus peccata proferrent, sancti angeli e contra librum, quem idem frater in domo Dei scripserat, ostentabant; et singillatim litteras enormis libri contra singula, peccata computabant. Ad postremum una sola littera numerum peccatorum excessit, contra quam daemonum conatus nullum objicere peccatum praevaluit. Clementia itaque Judicis fratri pepercit, animamque ad proprium corpus reverti praecepit, spatiumque corrigendi vitam suam benigniter concessit. Hoc, charissimi fratres, frequenter cogitate, et ab inanibus noxiisque desideriis corda vestra emundate, manuumque vestrarum opera Domino Deo jugiter [Col. 0250A] sacrificate. Otia velut lethale virus totis nisibus devitate, quia, sicut sanctus Pater noster Benedictus dicit: Otiositas inimica est animae. Illud etiam saepe vobiscum revolvite quod in Vitis Patrum dicitur a quodam probato doctore: quia unus solummodo daemon tentando vexat laborantem in bonis monachum; mille vero daemones impugnant otiosum, innumerisque tentationum jaculis undique stimulatum cogunt fastidire monasteriale claustrum, et appetere damnosa saeculi spectacula, et noxiarum experientiam voluptatum. Et quia largis sustentare pauperes eleemosynis non potestis, quoniam terrenas opes non habetis, nec ingentia templa, sicuti reges aliique potentes saeculi faciunt, erigere potestis, qui regularibus claustris septi, omnique potestate privati [Col. 0250B] estis; saltim, secundum Salomonis hortatum, omni custodia corda vestra servate, Deoque placere totis nisibus indesinenter contendite. Orate, legite, psallite, scribite, aliisque hujusmodi actibus insistite, eisque contra daemonum tentamenta vos sapienter armate.»

Talibus monitis Pater Theodericus discipulos suos instruebat, et arguendo, obsecrando, increpando, ad bonum opus vigilanter incitabat, ad quod ipse prius tam orando quam scribendo, vel alia bona faciendo consurgebat. Pro hujusmodi studiis a quibusdam blasphemabatur monachis, qui mundiales curas divinis praeponebant officiis. Proh dolor! unde illum venerari debebant, inde magis illi detrahebant. [Col. 0250C] Dicebant enim: «Talis homo non debet abbas esse, qui exteriores curas nescit, negligitque. Unde vivent oratores, si defecerint aratores? Insipiens est qui plus appetit in claustro legere vel scribere, quam unde fratrum victus exhibeatur procurare.» Haec itaque et his similia quidam superbi dicebant, et servo Dei plures injurias faciebant. Sed Willelnus, filius Geroii, pro sanctitate ejus eum semper observabat, et tumultus insurgentium, quos hic nominare nolo, competenti severitate compescebat, atque pro viro Dei contra omnes querelas intus et foris ratiocinia prompte reddebat. Post aliquot temporis praefatus heros pro utilitatibus Uticensis ecclesiae in Apuliam ire decrevit; quo abeunte, nec postmodum redeunte, vir Dei Theodericus in Normannia [Col. 0250D] valde desolatus remansit.

Sicut bonis valde displicet vita malorum, sic pravis moribus gravis esse solet vita bonorum. Unde sicut boni divino spiritu inflammati pravos ad rectitudinem multis modis student incitare, sic perversi, daemonica malignitate instigati, rectos ad pravitatem frequenter nituntur incurvare. Et quamvis eos non possint funditus prosternere, nonnunquam tamen solent eos in via Dei perturbare, diversisque modis vexando plerumque in operatione sancta tardiores efficere. Sic quidam infandi homines, dum Uticensis ecclesia consurgeret, et in bonis operibus aucta coram Deo et hominibus effulgeret, coeperunt varias simultatum causas contra ipsam colligere, et turbatis rebus, quae ad victum et vestitum [Col. 0251A] et agapen servorum Dei datae erant, ipsam affligere. Sed benignus Jesus, qui est verus Ecclesiae sponsus, quamvis saevirent ad deprimendam Ecclesiae navem maris fluctus, ipse mirabiliter emicuit in ereptione suorum, comprimendo contrarios conatus.

Quid tunc temporis contigerit Mabiliae, Willelmi Talavacii filiae, veraciter explicabo, licet praepostero ordine. Ipsa, dum apud Uticum in initio monasticus ordo regulariter servaretur, et omnibus advenientibus charitatis officia, ut hactenus ibidem mos est, exhiberentur, propter odium, quod erga fundatores illius coenobii ferebat, plures molestias nequiter excogitatas eidem loco inferebat. Quippe contra Geroienses pater ejus et ipsa, omnisque illius progenies diu perdurans odium habuerunt. Unde quia [Col. 0251B] Rogerius de Monte-Gomerici, vir ejus, monachos amabat et honorabat, nec ipsa eis aperta malitia nocere audebat, crebrius cum multitudine militum quasi hospitandi gratia ad monasterium divertebat; sicque monachos, qui paupertate in sterili rure affligebantur, gravabat. Quondam cum ibidem cum centum militibus hospitaretur, et a domno Theoderico abbate redargueretur cur cum tanta ambitione ad pauperes coenobitas venisset, eamque admoneret ut ab hac stultitia se coerceret, illa inflammata respondit: «Majorem numerum militum adducam de caetero quam adduxi.» Ad haec abbas ait: «Crede mihi; nisi ab hac improbitate resipueris, quod nolles patieris.» Quod et ita contigit. [Col. 0251C] Nam in subsequenti nocte passio illam invasit, et fortiter vexare coepit. At illa mox inde sese jussit efferri. Quae dum fugere de terra Sancti Ebrulfi territa festinaret, et ante domum cujusdam burgensis nomine Rogerii Suisnarii transiret, inde quamdam infantulam lactentem assumi praecepit, orique ejus mamillam suam, in qua maxima pars infirmitatis collecta erat, ad sugendum tradidit. Infans itaque suxit et paulo post mortua est; mulier vero convalescens ad propria reversa est. Postea fere XV annis vixit, sed Uticum, postquam ibidem, sicut supra diximus, flagello Dei castigata est, nunquam adire praesumpsit, et ne habitatoribus illius coenobii ullatenus noceret seu prodesset, toto nisu se custodivit, quandiu in aerumnosis hujus vitae felicitatibus [Col. 0251D] postea vixit. Abbatem tamen Theodericum dilexit, eique magis quam Uticensi ecclesiae cellam S. Martini, ut per anticipationem diximus, commendavit.

In sede apostolica Benedicto papa residente, Sarraceni de Africa in Apuliam navigio singulis annis veniebant, et per singulas Apuliae urbes vectigal quantum volebant a desidibus Langobardis et Graecis Calabriam incolentibus impune accipiebant.

His diebus, Osmundus, cognomento Drengotus, Willelmum Repostellum, qui sese de stupro filiae ejus in audientia optimatum Normanniae arroganter jactaverat, inter manus Rotberti ducis in silva, ubi [Col. 0252A] venabatur, occidit. Pro quo reatu a facie ejus prius in Britanniam, deinde in Angliam, postremo Beneventum cum filiis et nepotibus aufugit. Hic primus Normannorum sedem in Apulia sibi delegit, et a principe Beneventanorum oppidum ad manendum sibi suisque haeredibus accepit. Deinde Drogo quidam Normannus miles, cum centum militibus in Jerusalem peregre perrexit; quem inde revertentem cum sociis suis Waimalchus dux apud Psalernum aliquantis diebus causa humanitatis ad refocillandum retinuit.

Tunc viginti millia Sarracenorum Italico littori applicuerunt, et a civibus Psalernitanis tributum cum summis comminationibus exigere coeperunt. Duce autem cum satellitibus suis vectigal a civibus [Col. 0252B] colligente, de classe egressi sunt, et in herbosa planitie, quae inter urbem et mare sita est, ad prandium cum ingenti securitate et gaudio resederunt. Cumque Normanni hoc comperissent, ducemque pro leniendis barbaris pecuniam colligere vidissent, Apulos amicabiliter increpaverunt quod pecunia sese ut inermes viduae redimerent, non ut viri fortes armorum virtute defenderent. Deinde arma sumpserunt, Afros secure vectigal exspectantes repente invaserunt, multisque millibus fusis, reliquos cum dedecore ad naves aufugere compulerunt. Normanni itaque aureis et argenteis vasis, aliisque spoliis multis et pretiosis onusti redierunt, multumque a duce, ut ibidem honorifice remanerent, [Col. 0252C] rogati sunt; sed quia revisendi patriam cupidi erant, poscentibus non acquieverunt. Attamen promiserunt ei quod ipsi ad eum redirent, aut de electis juvenibus Normanniae aliquos ei cito mitterent. Postquam vero natale solum attigerunt, multa quae viderant et audierant, vel fecerant, seu passi fuerant, compatriotis suis retulerunt. Deinde quidam eorum promissa complentes reciprocato calle Italiam repedarunt, exemploque suo levia multorum corda ad sequendum se excitarunt. Nam Turstinus cognomento Citellus et Ragnulfus, Richardus Anschetilli de Quadrellis filius, filiique Tancredi de Alta-Villa, Drogo videlicet atque Umfridus, Willelmus et Hermannus, Rotbertus cognomento Wiscardus et Rogerius et sex fratres eorum, [Col. 0252D] Willelmus de Monasteriolo et Ernaldus de Grentemaisnilio, aliique multi Normanniam reliquerunt, et Apuliam non simul, sed diversis temporibus, adierunt. Illuc autem pervenientes, primo quidem Waimalchi ducis aliorumque potentum stipendiarii contra paganos facti sunt; posteaque, exortis quibusdam simultatum causis, eos quibus antea servierant impugnaverunt, et Psalernum atque Barum, Capuanque cum tota Campania et Calabria virilibus armis sibi subegerunt. In Sicilia quoque Panormum, urbemque Cathanensem, castrumque Joannis, cum aliis urbibus et praeclaris oppidis, quae usque hodie haeredes eorum possident, obtinuerunt.

Inter Normannos, qui Tiberim transierant, Willelmus [Col. 0253A] de Monasteriolo, Willelmi Geroiani filius, maxime floruit, et Romani exercitus princeps militiae factus, vexillum Sancti Petri gestans Uberem Campaniam subjugavit. Hic Uticensibus quorum frater et amicus erat, et quibus plura antequam de Normannia migrasset, ut supra diximus, dederat, mandavit ut ad se legatum fidelem mitterent pro deferendis muneribus quae eis praeparabat. Hoc Willelmus pater ejus ut audivit, sese ad hanc legationem pro utilitate sanctae Ecclesiae libenter praesentavit. Inde Theodericus abbas et laetus et tristis effectus est; laetus, pro tanta senioris devotione, qua fervebat, et quae eum tam laboriosum iter arripere monebat; tristis, pro magno solamine quod in praefato seniore amittebat, quia [Col. 0253B] ad omne opus bonum promptus existebat. Denique vir Dei et Rotbertus prior, totusque conventus, domnum Willelmum Deo commendaverunt, eique Gunfridum peritissimum monachum, et Rogerium Gemmeticensem egregium scriptorem, aliosque duodecim honorabiles famulos associaverunt. Ille autem, transcensis Alpibus, Romam petiit; et inde iter carpens in Apulia filium, aliosque amicos et affines ac parentes invenit. Qui viso eo valde gavisi sunt, eumque cum magno honore aliquo tempore secum retinuerunt, eique ad sustentationem Ecclesiae, pro qua mendicabat, multa et magna munera dederunt. Ipse vero egenis fratribus suis festinanter subvenire volens, Gunfridum monachum cum magno censu remisit; sed occulto Dei judicio aliter [Col. 0253C] quam sperabatur evenit. Nam Gunfridus Romam venit, ibique in monasterio Sancti Pauli apostoli hiemare decrevit. A Romanis autem, pro cupiditate auri quod ferebat, veneno infectus est; sicque venerabilis peregrinus in confessione Christi Idus Decembris defunctus est. Willelmus quoque non multo post iter redeundi cum ingenti pecunia iniit; sed ad urbem quae a Caieta nutrice Trojani Aeneae vocatur veniens, lethiferam aegritudinem incurrit. Tunc duos milites, Anschetillum de Noerio Ascelini filium, et Theodelinum de Tanesia ad se vocavit, eisque dixit: «Ecce duodecim socii vestri, qui nobiscum alacres de Normannia exierunt, sicut videtis, in hac patria defuncti sunt; me quoque gravis morbus nunc invasit, et ad ultima impatienter [Col. 0253D] compellit. Nunc itaque tibi, Anschetille, sub testimonio Theodelini pecuniam quam procuravi commendo ut eam sine fraude deferas domno abbati Theoderico et Rotberto nepoti meo, aliisque monachis Sancti Ebrulfi, pro quibus nunc exsulo. Ambo Sancti Ebrulfi homines estis, eique fidem servare debetis. Non vos ulla decipiat cupiditas. Sagaciter perpendite quod, defunctis omnibus sociis vestris, meritis sancti Ebrulfi vos soli superstites estis, fortassis ut ei hoc servitium fideliter exhibeatis. Uticensibus, quos in Christo sicut meipsum diligo, ex parte mea ultimum vale dicite; et ut pro me omnipotentem Dominum fideliter exorent, suppliciter rogitate.» Haec et alia multa dicens, [Col. 0254A] aurum et pallia pretiosa, calicemque argenteum aliasque pretiosas species protulit, diligenter numeravit et Anschetillo tradidit. Non multo post, ingravescente morbo, nobilis heros in confessione Christi Nonas Februarii mortuus est, et in ecclesia Sancti Erasmi episcopi et martyris, ubi sedes est episcopalis, honorifice sepultus est. Deinde Anschetillus et Theodelinus Gallias adierunt, et ad propria prospere reversi sunt. Post aliquot dies Anschetillus Uticum adiit, fratribus obitum domni Willelmi et sociorum ejus nuntiavit, sed de commissa sibi pecunia, quam in usus suos jam nequiter ipse distraxerat, omnino tacuit. Coenobitae autem, audita morte fundatoris ecclesiae suae, nimium contristati sunt, precesque et missas et alia beneficia [Col. 0254B] pro anima ejus Deo, cui vivunt omnia, fideliter obtulerunt, quae successores eorum usque hodie ferventer observare satagunt. Anschetillo domum suam repetente, Theodelinus socius ejus Uticum venit, et a monachis quid sibi de Apulia delatum fuisset inquisivit. Cumque nil nisi moeroris nuntium de morte amicorum eis delatum esse comperisset, obstupuit; et omnem rei veritatem de omnibus quae sibi prospere vel adverse contigerant in peregrinatione intimavit. Mox Theodericus abbas Anschetillum ascivit, commissamque pecuniam ab eo repetiit. At ille primo negare coepit, sed postmodum a Theodelino convictus rei veritatem recognovit. «Pecuniam, inquit, quam reposcitis, a domino meo Willelmo suscepi; cujus aliquam [Col. 0254C] partem ad usus nostros distraxi, partem vero Remis, consilio domini mei Rodulfi Malae-Coronae, qui illic mihi obviavit commendavi.» Quod audientes monachi Remis illum bis direxerunt, prius cum Rainaldo monacho de Sappo, deinde cum Fulcone ad Gervasium archiepiscopum pro censu deposito. Praefatus autem metropolitanus monachum Sancti Ebrulfi gratanter suscepit, eumque in negotio pro quo venerat adjuvit quantum potuit. Nam idem dum Cenomanensium episcopus erat, et curiam Willelmi ducis Normannorum, cui valde familiaris erat, crebro expeteret, apud Uticum saepe fuerat honorifice susceptus, et cum omni familia sua amicabiliter habitus. Viso itaque Fulcone monacho, beneficia beneficiis recompensare [Col. 0254D] voluit. Sed quia jam longum tempus effluxerat, et Anschetillus ea quae repetebat insipienter deposuerat, vix potuit recuperare pauca et viliora ex his quae in Apulia susceperat. Calicem solummodo argenteum et duas casulas, dentemque elephantis et ungulam gryphis, cum aliis quibusdam rebus difficulter exegit. Deinde monachi, consideratis fraudibus Anschetilli, in judicio in curia Sancti Ebrulfi eum statuerunt; ubi Richardus de Abrincis filius Turstini, aliique multi proceres ad adjuvandum eum fuerunt. Sed monachis rationabiliter conquerentibus, justo judicio determinatum est ut omnem feudum, quem ipse de Sancto Ebrulfo tenebat, amitteret. Tandem, suadentibus amicis, utriusque [Col. 0255A] partis concordia talis facta est. Anschetillus reatum suum palam confessus vadimonium abbati Theoderico dedit, monachis ut sui misererentur humiliter supplicavit, et pro recompensatione damni, quod illis per ignaviam suam fecerat, Uticensis burgi tertiam partem, quam ex paterna haereditate habuerat, Sancto Ebrulfo coram multis testibus concessit; et donationem per unam pallam ex serico, unde cappa cantoris facta est, super altare posuit. Monachi igitur pietate moti errata sua clementer ei indulserunt, et omnem reliquum feudum suum, praeter hoc quod amicorum persuasione obtulerat, benigniter promiserunt. Ipse non multo post Apuliam expetiit, ibique occisus est.

Antiquus hostis nunquam cessat Ecclesiae quietem variarum stimulis tentationum impugnare, et per eos quos potest mundanae vanitati subjugare, in simplicitate catholicae fidei prudenter vigilantes, et in virtutum culmine viriliter stantes atrociter molestare. Unde dum vidisset regulare monasterium in Uticensi saltu, opitulante Deo, surrexisse, et Theodericum abbatem in verbo et operatione multis animabus juvenum atque senum oppido prodesse, exardens invidia, qua protoplastum Adam per vetiti fructus gustum de paradiso expulit, Rotbertum priorem contra abbatem suum, post discessum Willelmi Geroiani, insolenter excitavit, magnaque [Col. 0255C] dissensione diu perdurante, mobiles subjectorum animos graviter inquietavit. Erat idem Rotbertus, ut superius satis dictum est, praeclarae nobilitatis, frater scilicet Hugonis de Grentemaisnil; cui adhuc erat puerilis levitas et indomitum robur atque saecularis ambitio. In castitate atque aliis quibusdam sacris charismatibus erat laudabilis; sed econtra, ut Flaccus ait

Anno itaque Dominicae Incarnationis 1056, indictione [Col. 0256B] VIII, residente in sede apostolica Victore papa, Henricus cognomento Bonus imperator Romanorum, filius Cononis imperatoris, obiit, eique Henricus filius ejus successit et annis quinquaginta regnavit. Eodem anno Maurilius episcopus, et Fulbertus sophista consiliarius ejus, et Hugo Lexoviensis episcopus, et Ansfridus Pratellensis abbas, atque Lanfrancus Beccensium praepositus, et alii plures profundae sagacitatis viri Uticum convenerunt, ibique solemnitatem sanctorum apostolorum Petri et Pauli III Kal. Julii celebraverunt. Tunc auditis et solerter discussis dissensionum fomentis, Theodericum abbatem ut hactenus exstiterat, praeesse jusserunt; Rotbertum vero priorem, ut [Col. 0256C] paupertatem Christi sequeretur, patrique suo spirituali pro Deo humiliter in omnibus optemperaret, copiosa sermocinatione admonuerunt. Deinde praefatis monitoribus ad propria redeuntibus, Uticensis grex aliquantulum in pace quievit; sed post unum annum, comperta Willelmi Geroiani morte, iterum rediviva lis surrexit, et discordia, corporum animarumque saluti contraria, coenobitas valde turbavit. Amator autem pacis Theodericus undique angustiatus est. Nam apud Sagium nequibat animarum saluti proficere, nec cellam ibi coeptam a Rogerio et uxore ejus ad perfectionem erigere; quia ipsi pluribus saecularium rerum curis tunc occupabantur, et ab inimicis suis undique impugnabantur. Apud Uticum sibi vel aliis affatim ut [Col. 0256D] vellet prodesse non poterat, propter importunitates quas a quibusdam potentioribus monachis illatas tolerabat.

Tandem postquam diu secum quid secundum Deum ageret deliberavit, omnia relinquere, et sepulcrum Domini in Jerusalem adire decrevit. Deinde IV Kal. Septembris, de Sagio, ubi tunc diu moratus fuerat, Uticum venit; convocatis in capitulum fratribus voluntatem suam aperuit, omnes admonuit, absolvit, benedixit, Deoque commendavit. Postea Luxovium adiit, et Hugoni episcopo, a quo valde amabatur curam animarum reddidit, sicque, multis flentibus amicis, sanctam peregrinationem pro [Col. 0257A] Christo suscepit. Herbertus autem de Monasteriolo primus monachus, quem ipse in Uticensi ecclesia susceperat, cum eo peregre profectus est, et Willelmus clericus, cognomento Bona Anima, Radbodi Sagiensis episcopi filius, qui succedenti tempore Rothomagensem metropolim fere XXXVI annis nactus est.

In diebus illis erat quoddam honorabile xenodochium in confinio Bajoariorum et Hunorum, quod fideles et potentes Christiani de circumjacentibus provinciis instituerant ad susceptionem pauperum et peregrinorum. Tunc Ansgotus Normannus huic xenodochio electione indigenarum praeerat. Is nimirum Rogerii Toenitis, qui Hispanicus vocabatur, [Col. 0257B] cognatus erat, et sub ducibus Normannorum Richardo et Rotberto nobiliter militaverat; sed timore Dei compunctus omnia mundi reliquerat, et peregrinationem atque spontaneam paupertatem omni vita sua tenendam pro Christo arripuerat. Hic ut Theodericum abbatem cum sociis suis vidit, optime recognovit, et aliquot diebus ut compatriotas amabiliter retinuit, atque omnem humanitatem eis exhibuit.

Interea quidam religiosus Bajoariorum pontifex peregre proficiscens illuc advenit, quem hospitalis Ansgotus cum omnibus suis clientibus, more solito, aliquot diebus ibidem retinuit. Deinde venerabilem Theodericum cum suis pedisequis ei suppliciter commendavit, et quantae sanctitatis apud Deum [Col. 0257C] et sublimitatis erga homines in sua patria esset, luculenter enarravit. Praesul autem, audita viri sanctitate, Deo gratias egit, eumque, ut decebat tantum virum, benigniter suscepit, secumque reverenter usque Antiochiam deduxit. Ibi diversa peregrinis voluntas oborta est. Nam quidam eorum terrestre iter, ut coeperant, usque in Jerusalem tenere volebant. Alii vero barbariem gentium metuentes, navigio per pontum ire decreverunt; quorum consilio pontifex et abbas, aliique plures assensum praebuerunt. Cumque praesul navem nautasque peritos perquireret, et quidam religiosus archimandrita coenobii Sancti Simeonis in portu Syriae Theodericum cum suis comitibus honorabiliter detineret, [Col. 0257D] Herbertus Uticensis monachus iter accelerandi desiderio fatigabatur, magisque per terram quam per mare sancta loca expetere nitebatur. Abbas itaque suus ei licentiam eundi quo vellet dedit. Ille autem terrestre iter carpens, cum turma peditum usque Laodiciam pervenit, ibique vehementer aegrotans sociis abeuntibus diu remansit. Et postquam vix de lectulo surrexit, non in antea pedem tetendit, sed Eois partibus relictis, occidentalem Normanniam quantocius repetiit.

Deinde praesul et Theodericus et Willelmus Bona Anima, sociique eorum in portu Sancti Simeonis navem ascenderunt, et sulcantes aequora in Cyprum insulam navigaverunt, ibique in littore maris abbatiam Sancti Nicolai confessoris Myreorum archipraesulis [Col. 0258A] conditam invenerunt. Cumque ecclesiam introissent, ibique, prout coelestis gratia singulis inspiraverat, Deum orassent, Theodericus post multas lacrymas de oratione surrexit, et labore senectutis, taedioque maris, aliisque incommodis fractus in ecclesia anxius resedit. Tunc ab episcopo sibi fidissimo comite quid sibi contigisset cum interrogaretur, respondit. «Terrestrem Jerusalem, mi Pater, adire decrevi, sed credo mihi aliter a Domino disponi. Anxietate corporis valde crucior; unde coelestem magis quam terrestrem Jerusalem appetendam esse arbitror.» Cui episcopus ait: «Ego, charissime frater, nunc ibo hospitium tibi procurare, et tu interim hic sedens requiesce.» Episcopus itaque hospitium sibi quaerere perrexit, et Theodericus ad altare accessit, [Col. 0258B] ibique diu Deum, cui ab infantia fideliter servierat, oravit. Deinde coram altari se ad Orientem prostravit, pannos circa se honeste composuit, super dextrum latus recubans, quasi dormire volens, caput suum super marmoreum gradum reclinavit, manusque super pectus in modum crucis aptavit, sicque Kal. Augusti [1058] fidelem spiritum Deo Creatori reddidit.

Episcopus autem, hospitio praeparato, ministrum hominis Dei acccersiit, eumque pro viro Dei in ecclesiam misit. Ille vero ut servum Dei defunctum in ecclesia invenit, territus ad antistitem rediit, eventumque insperatum tremulus retulit. Sed episcopus virum Dei tam subito migrasse non credens, ait: «Taedio maris, nimioque aestu bonus [Col. 0258C] senior valde fatigatus est; ideoque nunc in refrigerio ecclesiae super frigidum marmor suavi sopore detentus est. Eamus nunc eum visitare.» Praesul itaque cum clericis suis in ecclesiam processit. Qui ut comparem suum diligenter tetigit, eumque morte gelidum reperit, stupens condoluit. Mox omnes peregrinos, qui jam per diversa hospitia prandere procurabant, in ecclesia congregari praecepit, indigenisque illius loci vitam defuncti peregrini fideliter retulit. Illi vero, comperta ejus religione, gavisi sunt, et obsequia sua impensasque caeteris peregrinis benigniter obtulerunt. Deinde praesul defuncto exsequias cum clericis suis persolvit, eique sepulturam ante portas ecclesiae a reliquis [Col. 0258D] peregrinis fieri jussit. Illi autem baculis suis ubi pontifex praeceperat fossam fecerunt, ad defuncti glebam, praesente antistite, accesserunt, et deferre ad tumulandum voluerunt. Sed nutu Dei ita corpus aggravatum est, ut a loco dormitionis nullatenus moveri potuisset. Quod cernens episcopus cum omnibus qui aderant, valde miratus est; diutinoque cum sociis stupentibus quid agerent tractatu potitus est. Tandem divina edoctus inspiratione dixit: «Vir iste magnae sanctitatis fuit, et vita ejus ut nunc lucide manifestatur Deo placuit. Unde, ut reor, digniori loco debet sepeliri, et a nobis celebriori reverentia pro posse nostro debet amodo tractari. Nunc igitur ego cum clericis pro anima ejus divinae majestati persolvam celebrationem [Col. 0259A] missae; vos autem juxta altare congruam ei sepulturam praeparate.» At illi libenter obediere jubenti. Deinde missa venerabiliter finita, et fossa diligenter praeparata, tumulandum corpus sine gravamine sustulerunt, et secus aram decenter sepelierunt; ubi postmodum multi, febribus aliisque incommodis laborantes, meritis ejus sanati sunt.

Uticenses autem monachi, postquam reverendi Patris obitum relatu sociorum ejusdem, Normanniam repetentium, cognoverunt, valde contristati sunt, et debitum pro anima ejus servitium Deo fideliter celebraverunt, et memoriam ejus singulis annis usque hodie Kal. Augusti celebriter exsolvunt. Religiosa quoque instituta, quae ipse ex doctrina venerabilium abbatum Richardi Veredunensis et Willelmi [Col. 0259B] Divionensis atque Theoderici Gemmeticensis didicerat, et novellae ecclesiae sibi commissae fideliter tradiderat, diligenti studio usque hodie observant, et novitiis ad religionis conversationem conversis solerter insinuant.

Anno ab Incarnatione Domini 1059 indictione XII, Uticenses Rodbertum de Grentemaisnilio sibi elegerunt abbatem: rationabiliter considerantes in praefati viri electione multimodam commoditatem, tam propter ejus claram generositatem, quam ardentem monasticae rei procurationem, et in agendis rebus efficaciam et strenuitatem. Hunc itaque confirmato [Col. 0259C] totius congregationis consensu Ebroas ⁜ (44) duxerunt, ibique Willelmo duci praesentaverunt, eique monachorum electionem atque petitionem intimaverunt. Dux autem eorum petitioni acquievit, et praefato viro, qui electus erat, per cambutam Ivonis episcopi Sagiensis exteriorem abbatiae potestatem tradidit. Willelmus vero Ebroicensis episcopus interiorem animarum curam per pontificalem benedictionem XI Kalendas Julii spiritualiter commendavit. Rotbertus itaque, jam abbas effectus, res monasterii coepit diligenter tractare, et ex parentum suorum divitiis necessarium servis Dei subsidium sufficienter administrare; justas observationes, quas pius praedecessor ejus instituerat, non solum non imminuit, sed etiam, pro ratione et tempore, [Col. 0259D] auctoritate majorum, vel exemplo vicinorum percitus augmentavit. Ipse quidem, dum adhuc neophytus erat, permissu venerabilis Theoderici Cluniacum perrexerat, ubi tunc monasticae phalangi Hugo abbas, temporibus nostris speciale monachorum decus, praeerat. Unde cum post aliquot tempus rediret, magnanimi Hugonis munificentia Bernefridum illustrem monachum, qui postmodum episcopus factus est, secum adduxit; eumque, ut mores Cluniacensium Uticensibus intimaret, aliquandiu honorifice retinuit. Sub eo ad conversionem Mainerius Gunscelini de Escalfoio filius venit; qui post [Col. 0260A] aliquot annos ejusdem coenobii regimen suscepit, annisque XXI et mensibus VII utiliter tenuit.

Eodem tempore Rodulfus, cognomento Mala-Corona Uticum venit, ibique cum Rodberto abbate, suo videlicet nepote, diutius habitavit. Hic nimirum, ut paulo superius breviter meminimus, ab infantia litteris affatim studuit, et Galliae Italiaeque scrutando scholas secretarum indaginem rerum insigniter attigit. Nam in grammatica et dialectica, in astronomia quoque nobiliter eruditus est, et musica. Physicae quoque scientiam tam copiose habuit ut in urbe Psalernitana, ubi maximae medicorum scholae ab antiquo tempore habentur, neminem in medicinali arte, praeter quamdam sapientem matronam, sibi parem inveniret. At, quamvis tanta litterarum [Col. 0260B] peritia polleret, non tamen otio, sed militiae labori diu mancipatus est, et tam manu quam consilio in bellico discrimine praeclarus inter coessentes suos multoties probatus est. Multa adhuc, quae nobis mira videntur, Mosterolenses referunt, quae de subtilibus experimentis ejus contra morbos vel alios insperatos eventus vel ipsi viderunt, vel a patribus suis, quibus ipse longa comitate notissimus fuit, audierunt. Ipse tandem titubantis mundi ruinam metuens, et prudenti tergiversatione praecavens, saeculi luxu calcato, Majus Monasterium Sancti Martini Turonensis expetiit, et sub Alberto venerabili abbate monachili Regulae septem annis militavit. Qui, postquam in ordine confirmatus [Col. 0260C] fuit, abbate suo permittente, Uticum venit, nepotem scilicet solatiari suum, quia jam novellae regimen ecclesiae suscepit. Et quia idem heros pro multis flagitiis, quibus se graviter onustum sentiebat, a Domino morbum leprae multis precibus sibi obtinuerat, quamdam in honore Sancti Ebrulfi constructam capellam a nepote suo recepit, ibique Goscelinum monachum ad Dei servitium suique solatium habens, plurimo tempore deguit, multisque, qui ad eum pro sapientia et nobilitate sua confluebant, consilio pietatis profuit.

Ipso multum hortante, Rodbertus abbas Hugonem Lexoviensem episcopum, monachorum fidelem magistrum et Patrem accersiit, a quo praedictam capellam in honore sanctorum confessorum Ebrulfi, [Col. 0260D] Benedicti, Mauri et Leudfredi, II Nonas Maii, dedicari fecit. Tradunt hanc ecclesiam a temporibus sancti Ebrulfi conditam fuisse, ipsumque, dum supernae ardentius inhaerere volebat theoriae, intermissis exterioribus curis, ad ipsam confugere solitum fuisse. Locus ipse est amoenus et solitariae vitae satis congruus. Nam in valle rivus sterilis Carentonae defluit, et Lexoviensem episcopatum ab Ebroicensi dirimit. In cacumine vero montis silva crebris frondibus ventorum flabra suscipit; in declivo autem montis, inter rivum et silvam, viridarium ecclesiam circumcingit. Ante portas ecclesiae Uticus [Col. 0261A] fons oritur; a quo omnis circumjacens regio Uticensis dicitur.

Ne miretur quis quod Lexoviensium praesulem in Ebroicensi praesulatu dedicationem fecisse diximus. In diebus illis tres generosi praesules, magnaeque civilitatis tribus praeerant conterminis parochiis. Hugo Willelmi Aucensis comitis filius praeerat Lexoviensibus, et Willelmus Gerardi Fleitelli filius ecclesiastica jura dabat Ebroicensibus, et Ivo Willelmi Belesmensis filius aeternae salutis curam exhibebat Sagiensibus. Hi tres in Normannia tunc maxime pollebant divini cultus fervore et unanimi consensu, tantoque nectebantur amore, ut quisquis eorum in dioecesi confinis sui velut in propria, prout tempus et ratio poscebat, omne divinum opus [Col. 0261B] exerceret sine litigio et livore.

Stimulante Satana, qui nunquam humano generi nocere desistit, nimia inter Francos et Normannos seditio exarsit. Henricus enim rex Francorum, et Goisfredus Martellus, fortissimus Andegavensium comes, Normannorum fines cum forti manu intraverunt, et detrimenta quamplurima Normannis intulerunt. Porro Willelmus acerrimus dux Normannorum injurias multoties non segniter ultus est. Nam plerosque Gallorum et Andegavensium cepit, nonnullos occidit, multos autem in carcere diu clausos afflixit. Qui singulos conflictus et damna, quae sibi vicissim intulerunt, diligenter voluerit [Col. 0261C] perscrutari, legat libros Willelmi Gemmeticensis coenobitae, cognomento Calculi, et Willelmi Pictavini Lexoviensis ecclesiae archidiaconi, qui de gestis Normannorum studiose scripserunt, et Willelmo jam regi Anglorum favere cupientes praesentaverunt.

Sub ea tempestate, Rodbertus Geroii filius contra Willelmum ducem rebellavit, et, accersitis Andegavensibus, castra sua, Sanctum scilicet Serenicum et Rupem Ialgiensem, fortiter munivit, et contra ducem, cum Normannico exercitu obsidentem, aliquandiu tenuit. Sed quia mortalium robur labile est, subitoque ceu flos feni marcet, praefatus heros, post innumeras probitates, dum ad ignem in hieme [Col. 0261D] laetus sederet, conjugemque suam Adelaidem, quae ducis consobrina erat, quatuor mala manu gestare videret, duo ex illis familiariter jocando ei rapuit, et nesciens quod venenata erant, uxore contradicente, comedit. Qui mox veneno infectus est, et post V dies, cum multo moerore suorum, VIII Idus Februarii [1060] defunctus est. Quo mortuo, Ernaldus Willelmi Geroiani filius in loco patrui sui surrexit, oppidanos precibus monitisque corroboravit, ducique viriliter resistere pro paterna haereditate imperavit. Cujus animositatem callidus dux blandis hortatibus lenivit, pacemque secum facere cum pluribus promissis persuasit. At ille, consilio ab amicis accepto, duci acquievit, eique fidelitatem fecit, et ab eo Monasteriolum et Escalfoium ac [Col. 0262A] Sanctum Serenicum, totamque patrum suorum haereditatem recepit. Deinde Rodbertus abbas pace facta a duce requisivit ut avunculi sui corpus, quod apud Sanctum Serenicum tribus septimanis humatum jacuerat, Uticum transferri concederet. At ille hostilis memor odii primo denegavit, postmodum erubescens quod in mortuum saeviret, concessit. Mox impiger abbas Rodberti Geroiani glebam in trunco Uticum transtulit, ibique in claustro monachorum honorifice sepelivit. Cuncti qui aderant mirabantur quod nullus de corpore tribus jam septimanis exanimi fetor sentiretur. Tradunt quidam quod vis veneni, quo idem interferat, omnem defuncti cadaveris humorem exsiccaverat, ideoque nullus inde fetor vivorum naribus effundi [Col. 0262B] moleste poterat.

Redeunte ad naturale jus Ernaldo Uticenses monachi gavisi sunt, et in vicinos insolentes, qui inermes injuste opprimebant, illius ope erecti sunt. Temporibus Theoderici abbatis et Rodberti successoris ejus, Baldricus et Wigerius de Balgenzaio et homines sui contra monachos insolenter agebant, et non solum eis ut dominis [non] obediebant, verum etiam plurimis inquietudinibus ipsos hominesque eorum saepius constristabant. Quod Rodbertus, postquam abbatiae regimen suscepit, diutius ferre indignum duxit. Nam, accepto fratrum consilio, praefatos rebelles pro contumacia Ernaldo consanguineo suo tradidit, ut ipse cervicositatem eorum, qui monachorum mansuetudinem pacifice [Col. 0262C] pati dedignabantur, quandiu viveret, militari manu protereret. At ille multis diversisque servitiis eos aggravavit, et ipsos hominesque eorum munitiones suas apud Escalfoium et Sanctum Serenicum custodire coegit. Unde ille Rodbertum abbatem et monachos obnixe petierunt ut iterum potestati eorum restitui mererentur, promittentes eis omnem subjectionem et emendationem. Abbas vero cum monachis eorum precibus acquievit, et Ernaldum, ut eos Ecclesiae servituti, quae humilibus et mansuetis vere libera est, redderet, petiit. His diebus Rogerius primogenitus Engenulfi de Aquila filius occisus est. De cujus morte Engenulfus et Richuerada uxor ejus valde afflicti Uticum venerunt, et beneficium [Col. 0262D] atque orationes monachorum pro sua, filiique sui Rogerii salute petierunt et acceperunt, optimumque ejusdem Rogerii equum Deo et monachis pro ejus anima obtulerunt. Hunc ergo equum, quia pretiosus erat, Ernaldus ut sibi donaretur petiit, et Baldricum, hominesque suos et terram de Balgenzaio pristinae monachorum potestati concessit. Quod et ita factum est. Ernaldus equum consobrini sui Rogerii a Rodberto abbate accepit, et Baldricum totamque terram de Balgenzaio ecclesiae dominio reddidit. Baldricus autem quod gravia evaserat Ernaldi servitia gaudens, dominatum suum, quem in villa Sancti Ebrulfi habebat, monachis dedit, et terram, quam supra rivulum Ductus Villaris habebat, et terram Normanni Micae et Benigni tradidit. [Col. 0263A] Tunc Baldricus Rodberto abbati junctis manibus fidelitatem fecit, et subjectionem justitiamque de se suisque hominibus promisit, et summopere ne honorem ejus de potestate monachorum amplius projiceret, poposcit. Hoc itaque monachis confirmantibus ratum fuit, et tam ipse quam Rodbertus filius ejus usque in hodiernum diem pro terra de Balgenzaio solummodo monachis militavit.

Uticensis quippe abbatia in feudo de Balgenzaio consistit, et saepefatus Baldricus nobilitatis fuit. Nam Gislebertus comes Brionnae, nepos Richardi ducis Normannorum, Baldrico Teutonico, qui cum Wigerio fratre suo in Normanniam venerat Richardo duci servire, neptem suam in conjugium dedit, ex qua nati sunt sex filii et plures [Col. 0263B] filiae, Nicolaus scilicet de Baschevilla et Fulco de Alnou, Rodbertus de Curceio et Richardus de Nova-Villa, Baldricus de Balgenzaio et Wigerius Apuliensis. Hi nimirum sub duce Willelmo magna strenuitate viguerunt, multisque divitiis et honoribus ab eo ditati fuerunt, et haeredibus suis amplas possessiones in Normannia dimiserunt.

Baldricus, qui honorem de Balgenzaio cum Wigerio fratre suo possedit, Elisabeth sororem suam Fulconi de Bona-Valle strenuo militi in conjugium dedit, et ecclesiam Sancti Nicolai, quam pater suus construxerat, cum adjacenti fundo in mariagio concessit. Fulco autem, futuri temporis memor, Theodericum filium suum, quem Theodericus abbas de sacro fonte levaverat, Deo ad monachatum in coenobio [Col. 0263C] Uticensi obtulit, ipsumque puerum et praefatam ecclesiam Sancti Nicolai pro anima sua, amicorumque suorum salute, in praesentia Rodberti abbatis, Sancto Ebrulfo concessit. Hoc etiam Baldricus et Wigerius et Willelmus de Bona-Valle, aliique parentes eorum gratanter concesserunt, et ipsi, aliique multi qui adfuerunt, legitimi testes suprascriptae concessionis ad utilitatem ecclesiae exstiterunt. Tunc Rogerius, Tancredi de Alta-Villa filius, in Italiam pergens ibidem adfuit, qui postea, juvante Deo, Siciliam magna ex parte obtinuit, et Afros Siculosque et alias gentes in Christum non credentes, quae praefatam insulam devastabant, armis invasit, protrivit et superavit. Puer autem Theodericus mundo substractus, Deoque donatus, [Col. 0263D] LVII annis in monachili schemate vixit, et per singulos gradus usque ad sacerdotium legitime ascendens honeste Deo militavit.

Eodem tempore Wido, cognomento Bollein, senioris Geroii pronepos, cum Hodierna conjuge sua in pago Corboniensi honorabiliter vigebat, et in ordine militari divitiis ampliatus rem suam honeste regebat. Huic erant plures filii, Normannus et Walterius, qui militiae laboribus deservierunt, Goisfredus quoque et Willelmus cognomento Gregorius, qui litteris imbuti stemma sacerdotii nacti sunt. Praefatus Wido nutu Dei et instinctu Rodberti abbatis, cognati videlicet sui, Uticenses multum dilexit, et Willelmum filium suum, qui tunc ferme [Col. 0264A] novem annorum erat, mundo sibique abdicavit, Deoque sub monachili jugo in ecclesia Uticensi serviturum, in die festivitatis Omnium Sanctorum tradidit. Tunc Willelmus praepositus miles egregius, praedicti pueri avunculus, ecclesiam de Algeron cum tota villa Sancto Ebrulfo dedit, et se totamque substantiae suae partem in fine suo eidem patrono fideliter devovit. Gratia Dei Willelmum puerum bonis moribus adornavit, et in bonis studiis vigilantem effecit; unde a praelatis suis Gregorius cognominari meruit. Hic in gremio sanctae matris Ecclesiae diligenter educatus, et omnino a mundi strepitu et carnali luxu remotus, utili scientia, quae hujusmodi Ecclesiae filiis maxime competit, nobiliter floruit. Nam peritus lector fuit et cantor, praecipuusque [Col. 0264B] scriptor et librorum illuminator. Opera manuum ejus ad legendum et canendum nobis adhuc valde prosunt, et per similis exercitii probitatem nos a nobis otiositatem depellere erudiunt. In orationibus et vigiliis ab infantia fuit assiduus, et usque ad senectutem jejuniis aliisque macerationibus carnis moderate intentus, observator monastici ordinis diligens, et ad redarguendum sanctae Regulae transgressores fervens. Epistolas Pauli et Proverbia Salomonis, aliaque quamplura sanctae Scripturae syntagmata tenaci memoriae contradiderat, et in quotidianis locutionibus suis ad exhortationem eorum, quibus confabulabatur, proferebat. Hujuscemodi studiis intentus jam LIV annos in monachili ordine transegit, et adhuc ut per bonum [Col. 0264C] finem ad aeternae quietis stabilitatem pertransire possit, sub Rogerio abbate, bonis actibus solito more insistit.

Dum Uticense coenobium aucto conventu XL monachorum gloriose corroboraretur, et ordo monasticus secundum normam divinae legis ibidem regulariter observaretur, longe lateque procedens fama volitabat, et multos ad amorem ejusdem ecclesiae invitabat. Quidam autem pestifero livore inficiebantur, propriaeque malitiae vulnifico missili puniebantur. Rodbertus vero abbas genuina largitate praeditus, undecunque venientes ad conversionem libenter suscipiebat, et quaeque fratribus ad victum seu vestitum necessaria erant viriliter procurabat. Redditus nimirum Uticensis ecclesiae, quae in sterili [Col. 0264D] pago surgebat, ad tantam dapsilitatem praefati Patris non sufficiebat; sed ipse, ut diximus, ex generosis parentibus prodierat, et opes eorum ad usum monachorum, prout volebat, amica familiaritate consentiente, plerumque accipiebat.

Idem in primo anno sui regiminis, quia vetus ecclesia, quam sanctus Ebrulfus construxerat, parva et rusticani operis erat, ingentem basilicam insigni opere coepit, quam in honore sanctae Dei genitricis Mariae construere, multisque sanctorum altaribus ampliare decrevit. Nam propter reliquias sanctorum, quae in veteri ecclesia temporibus sancti Ebrulfi conditae sunt (sed eorum nomina, vel gesta, seu loca depositionis pro antiquitate ignorantur ab [Col. 0265A] his qui supersunt) disposuit novam aedem tam magnam facere ut vetustam omnino circumdaret, et ossa seu mausolea sanctorum, quae ibidem latent, semper honorifice contineret. Sed, procellis tribulationum incumbentibus, cessare ab incoepto opere coactus est, quod nullus successorum ejus ea mensura vel ordine seu loco, quo ipse destinaverat, prosequi ausus est.

Anno ab Incarnatione Domini 1059, indictione XIII, Henricus rex Francorum ⁜ (45) post multas probitates, quibus in regno gloriose viguit, potionem a Joanne medico Carnotensi, qui ex eventu Surdus cognominabatur, spe longioris et sanioris vitae accepit. Sed quia voto suo magis quam praecepto archiatri obsecundavit, et aquam, dum veneno rimante [Col. 0265B] interiora nimis angeretur, clam a cubiculario sitiens poposcit, medicoque ignorante ante purgationem bibit: proh dolor! in crastinum cum magno multorum moerore obiit. Sceptra Francorum Philippo filio suo, qui adhuc puerilibus annis detinebatur, reliquit, et Balduino Flandrensium duci puerum cum regno ad tutandum commendavit. Hujusmodi tutela tanto duci bene competebat, quippe qui Adalam Rodberti regis Francorum filiam in conjugium habebat; ex qua Rodbertum Fresionem, reginam Anglorum, et Udonem Treverensium metropolitam, aliosque magnae nobilitatis viros genuerat.

Eodem anno Fridericus filius Gothelonis ducis, [Col. 0265C] qui et Stephanus papa dictus est, obiit; cui Gerardus, qui et Nicolaus, successit. Hic annus erat tertius Henrici quarti, filii Henrici Conradi imperatoris et Agnetis imperatricis, qui LXXXVII loco ab Augusto regnare coepit, et annis quinquaginta regnavit.

Anno ab Incarnatione Domini 1063 Nicolaus papa obiit; cui Alexander Lucensis episcopus successit. Quo tempore Sigifridus Magontiae et Gunterus Babenbergae, aliique quamplures episcopi vel nobiles multo comitatu Jerusalem perrexerunt.

[Col. 0265D] Eodem tempore inter Willelmum Normanniae ducem et proceres ejus dissensio gravis exorta est. Nam, cupiditate furente, unus alium supplantare conabatur, gravesque seditiones ad detrimenta miserorum diversis ex causis oriebantur. Unde quidam crudelioris animi laetabantur, alii pietatis et modestiae amatores nimis contristabantur. Tunc Rogerius de Monte-Gomerici et Mabilia uxor ejus exorta simultate gaudebant, et blandis adulationibus sibi ducem alliciebant, et contra vicinos suos callidis factionibus commotum acrius ad iram concitabant. Animosus autem dux, plus aequo irae frena relaxans, praecipuos milites Rodulfum de Toenia [Col. 0266A] et Hugonem de Grentemaisnilio atque Ernaldum de Escalfoio et barones eorum exhaereditavit, et sine probabilibus culpis diu exsulare coegit. Tunc etiam Rodbertus Uticensium abbas ad curiam ducis accitus est. et ad diem statutum de quibusdam reatibus, unde falso accusatus fuerat, respondere jussus est. Hunc nimirum Rainerius Castellionensis monachus, quem ipse priorem Uticensibus praefecerat, et ad intima consilia sua velut fidelem amicum indubitanter accersierat, de quibusdam ludibriis et improvidis dictis, ducique privatim derogantibus apud ipsum accusaverat. Ille vero, ut ducem contra se totamque suam parentelam vehementer furentem et nocere cupientem sensit, indicioque amicorum suorum malevolentiam ducis sibi [Col. 0266B] damna membrorum inferre volentis veraciter agnovit, consilio Hugonis Lexoviensis episcopi imminentem furiam declinare prius quam damnum irreparabile pateretur, elegit. Tertio itaque regiminis sui anno, VI Kalendas Februarii postquam Sabbato ad vesperas Antiphonam, Peccata mea, Domine, pronuntiaverat, discessit, ascensisque equis cum duobus monachis, Fulcone et Urso, Galliam expetiit, et inde Nicolao papae eventus suos revelaturus adiit.

Interea Normannicus dux, per consilium venerabilis Ansfridi Pratellensium abbatis et Lanfranci Beccensium prioris, aliarumque personarum ecclesiasticarum, Osbernum Cormeliensium priorem a Rainerio abbate Sanctae Trinitatis de Monte Rothomagi [Col. 0266C] requisivit, eique nil tale suspicanti per cambutam Maurilii archiepiscopi in synodo Rothomagensi curam Uticensis abbatiae commendavit. Deinde Hugo episcopus jussu ducis eum Pratellis adduxit, ibique subito, nescientibus monachis Sancti Ebrulfi, abbatem consecravit, secumque postea Uticum adduxit, et moestis Uticensibus ex imperio ducis imposuit. Illi autem ancipiti discrimine anxiati sunt. Nam, vivente abbate suo, qui praefatam ecclesiam fundaverat, eosque ad monachatum susceperat, et sine probabilibus culpis non per judicium synodi, sed per tyrannidem furentis marchisi expulsus fuerat, alium abbatem suscipere dubitabant, nec palam refutare propter ducis animositatem [Col. 0266D] audebant. Tandem consilio praedicti praesulis elegerunt pati violentiam, gratisque dato sibi magistro exhibere obedientiam, ne si sine jugo permanerent, Dei offenderent potentiam, et ad destructionem novelli coenobii graviorem ducis contradicendo excitarent malevolentiam.

Porro Ernaldus de Escalfoio injuriam exhaereditationis suae acriter vindicabat, et rapinis, incendiisque, hominumque capturis vel occisionibus Lexoviensem pagum per triennium inquietabat. Quadam nocte cum quatuor militibus Escalfoium venit, et in castrum cum suis clam ingressus, in magnam vociferationem prorupit Quam ut LX milites [Col. 0267A] ducis audierunt, magnum cum Ernaldo exercitum adesse putaverunt, territique castrum quod custodire debebant relinquentes, aufugerunt. At ille ignem injecit, et damnum ingens hostibus suis intulit. Burgum quoque Uticensem igne combussit, et per omnes angulos ecclesiae cum satellitibus suis nudos enses in dextris vibrantibus Osbernum abbatem ad occisionem diu quaesivit. Sed ille Dei nutu defuit. Post aliquot autem dies Hermannus cellararius Ernaldum privatim adiit, ipsumque quod abbatiam, quam pater suus pro salute animae suae construxerat, destruere niteretur, benigniter redarguit. At ille monita servi Dei pie suscepit, memorque paternae pietatis pro malefactis contra coenobium Sancti Ebrulfi ploravit, poenitensque [Col. 0267B] congruam emendationem promisit. Non multo post Uticum venit, pro male gestis super aram vadimonium posuit, indulgentiam petiit, abbatique Osberno securitatem dedit. Praefatus enim monachus subtili relatu ei veraciter intimavit quod praedictus abbas cognati sui locum non per cupiditatem invaserit, sed vi principis et instinctu magistrorum suorum compulsus, desolatae ecclesiae regimen invitus susceperit.

Denique Rodbertus abbas Nicolaum papam Romae invenit, eique causam itineris sui diligenter intimavit. At ille compatriotam suum, nam genere Francus erat, benigniter suscepit, querimoniam ejus cum pietate audivit, fidumque suffragium in sua [Col. 0267C] necessitate spopondit. Rodbertus autem ad parentes suos in Apuliam, ubi urbes et oppida quamplura vi armorum obtinuerant, transivit, et completa cum eis locutione, cum litteris apostolicis et duobus cardinalibus clericis Normanniam repetiit, et Juliam-Bonam, ubi tunc temporis Willelmus dux curiam suam tenebat, audacter adiit. Audiens vero dux quod Rodbertus abbas cum legatis papae abbatiam Uticensem quaesiturus advenisset, et Osbernum ducis jussu substitutum abbatem velut invasorem alieni juris calumniaturus esset, vehementer iratus dixit se quidem legatos papae de fide et religione Christiana, ut communis patris, libenter suscepturum; sed si quis monachorum de terra sua calumniam sibi contrariam inferret, ad altiorem quercum [Col. 0267D] vicinae silvae per capitium irreverenter suspensurum. Quod audiens Hugo praesul Rodberto intimavit, et ut furibundi principis praesentiam declinaret admonuit. At ille festinanter inde discessit, et in pagum Parisiensem ad venerandum Hugonem abbatem coenobii Sancti Dionysii Gallorum apostoli secessit, et apud ipsum, cognatus quippe suus erat, et apud alios amicos ac parentes suos, qui inter Gallorum proceres pollebant, aliquandiu honorifice habitavit. Inde Osberno abbati mandavit ut coram Romanis cardinalibus in pago Carnotensi ambo adessent, ibique, negotio utriusque diligenter indagato, a personis ecclesiasticis definitum judicium secundum ordinationem sanctorum canonum indubitanter subirent. Diem quoque et locum quando et [Col. 0268A] ubi convenirent designavit. At ille mandatum quidem suscepit, et ad curiam Romanam se libenter iturum dixit; sed, alio consilio accepto, ad statutum tempus et locum minime accessit. Unde Rodbertus per quemdam famulum Uticensium, quem Ernaldus ceperat, litteras misit, in quibus ex auctoritate papae Osbernum invasorem excommunicavit, omnesque monachos Uticensis coenobii ut se sequerentur imperiose invitavit.

Quis referre potest quot tribulationibus Uticensis ecclesia intus et exterius tunc quatiebatur? En Rodbertus ejusdem fundator et rector de sede sua injuste fugatus, cogebatur vagari per externas domus, et ejusdem in loco saeculari potestate successit [Col. 0268B] vir extraneus; qui, licet solers esset ac religiosus et in ordine fervidus, suspectus tamen et meticulosus non satis credebat indigenis fratribus. Unde quidam ex ipsis audita excommunicatione, qua suffectus abbas percussus fuerat, et hortatu patris Rodberti, quo filios suos ex consensu papae post se venire jusserat, Normanniam relinquentes abbatem suum comitati sunt, et apostolicam sedem expetierunt. Pene omnes discedere voluerunt; sed infantes et infirmiores, qui arctiori custodia constringebantur, inviti remanserunt. Alii vero qui fortiores erant, et majorem licentiam usurpabant, patrem suum secuti sponte exsularunt, quorum nomina haec sunt: Herbertus et Hubertus de Mosterolo, et Berengarius Ernaldi filius scriptor praecipuus (hi [Col. 0268C] tres a pueritia in domo Domini solerter educati, studiisque bonis imbuti, omni vita sua utiles permanserunt divino cultui), Rainaldus Magnus grammaticae artis peritus, et Thomas Andegavensis nobilitate famosus, et Rodbertus Gamaliel cantor egregius, Turstinus, Rainaldus Capreolus et Walterius Parvus. Hi Neustriam natale solum deseruerunt, variosque casus perpessuri Sicaniam expetierunt; unde quidam eorum postmodum redierunt, nonnulli vero pastorem suum fine tenus juvantes in Calabria ultimum diem clauserunt. Porro domnus Mainerius, quem Rodbertus abbas ante primam discessionem suam priorem claustralem constituerat, quia post paucos dies profectionis ejus Beccum [Col. 0268D] perrexerat, primusque de substituendo alio abbate cum Lanfranco Beccensium priore tractaverat, eumdem cui professionem fecerat implacabiliter offenderat. Unde minis ejus territus, et improperiis fautorum ejus dedecore lacessitus, consilio et permissu Osberni abbatis Cluniacum perrexit, ibique per unum annum rigorem Cluniacensium experiri sub venerando Hugone archimandrita ferventer edidicit.

Uticensis autem ecclesia in hujusmodi mutatione vehementer desolata est, multisque possessionibus, quas prius possederat, spoliata est. Vicini enim milites, qui homines seu cognati Geroianorum fuerant, naturalibus expulsis haeredibus, monachis Sancti Ebrulfi graves molestias et damna inferebant. [Col. 0269A] Nam unusquisque terram, vel ecclesiam, seu decimam auferebat; et novus abbas ut advena rerum donationes ignorabat, et indagare ab his, in quibus minime confidebat, certitudinem rerum, quas Rodbertus filius Helgonis, et Geroius filius Fulcoii de Mosterolo, seu Rogerius Gulafra, aliique perversi affines rapiebant, dubitabat. Unde multa Uticensis ecclesia tunc perdidit, quae usque hodie recuperare nullatenus potuit.

Defuncto Nicolao papa, Alexander successit, ad quem Rodbertus abbas cum XI monachis Sancti Ebrulfi accessit, eique suas, suorumque injurias luculenter deprompsit. At ille paterno solamine benigniter eos refocillavit, eisque in urbe Roma ecclesiam Sancti Pauli apostoli tradidit, ut ibi habitantes [Col. 0269B] ordinem suum tenerent, donec sibi congruam habitationem invenirent. Deinde Rodbertus Willelmum de Mosterolo consobrinum suum ad auxilium sui requisivit, promptissimumque ad subveniendum invenit. Praedictus quippe miles papae signifer erat, armisque Campaniam obtinuerat, et Campanos, qui diversis schismatibus ab unitate Catholica dissidebant, sancto Petro apostolo subjugaverat. Hic exsulanti consanguineo cum monachis suis medietatem antiquae urbis, quae Aquina dicitur, dedit. Postea Rodbertus Richardum principem Capuae filium Anschetilli de Quadrellis adiit. Ipse vero multis blanditiis ei favit; sed promissorum blandimenta operum completione non peregit. Rotbertus [Col. 0269C] autem, ut frivolis promissionibus delusum se perspexit, iratus degenerem parentelam ejus, quam bene noverat, ei exprobravit, ipsumque relinquens ad Rodbertum Wiscardum Calabriae ducem se contulit. Ille vero ut dominum naturalem eum honorifice suscepit, multumque ut ipse cum monachis suis semper secum permaneret, rogavit. Hujus pater Tancredus de Alta-Villa de pago Constantino exstitit, qui de duabus legitimis uxoribus, quas desponsaverat, XII filios, pluresque filias habuit; quorum uni, nomine Goisfredo, paternae haereditatis agros concessit, aliosque omnes ut extra solum ea quibus indigerent, viribus et sensu sibi vindicarent, admonuit. Illi autem non simul, sed diverso tempore sub specie peregrinorum peras et baculos [Col. 0269D] portantes, ne a Romanis caperentur, in Apuliam abierunt, omnesque variis eventibus aucti, duces aut comites in Apulia seu Calabria vel Sicilia effecti sunt; de quorum probis actibus et strenuis eventibus Goisfredus monachus, cognomento Malaterra, hortatu Rogerii comitis Siciliae elegantem libellum nuper edidit. Horum sublimior et potentior Rodbertus Wiscardus exstitit, qui post obitum fratrum suorum Drogonis et Unfridi principatum Apuliae diu tenuit, et Langobardis Graecisque, qui magnis in urbibus et oppidis confidentes jus antiquum pristinamque libertatem defendere nitebantur, virtute bellica subactis, ducatum Calabriae obtinuit. Ionio mari transfretato cum modica, sed forti Normannorum Cisalpinarumque gentium manu, [Col. 0270A] Macedoniam invasit, contra Alexium imperatorem Constantinopolitanorum bis conflixit, ipsumque terra marique victum bello, cum ingenti multitudine fugavit.

Praefatus heros, ut diximus, Rodbertum abbatem cum monachis suis honorabiliter suscepit, et ecclesiam Sanctae Euphemiae, quae super littus Adriatici maris, ubi ruinae antiquae urbis, quam Brixam nominabant, adhuc parent, sita est, ei tradidit, ibique monachile coenobium in honore sanctae Dei genitricis Mariae construi praecepit. Magnas possessiones tam ipse dux quam alii Normanni praedictae ecclesiae dederunt, et orationibus fidelium, qui illic congregati seu congregandi erant ad militiam Christi, sese commendaverunt. Ibi Fredesendis [Col. 0270B] uxor Tancredi de Alta-Villa sepulta est; pro qua Wiscardus filius ejus quemdam magnum fundum eidem ecclesiae largitus est. Idem princeps coenobium Sanctae Trinitatis in civitate Venusia praedicto Patri commendavit. Ille autem Berengarium, filium Ernaldi filii Helgonis, Uticensem monachum elegit, et ad suscipiendum regimen Venusiensis coenobii Alexandro papae praesentavit. Qui post perceptam benedictionem, quandiu Alexander et Gregorius ac Desiderius apostolicam sedem rexerunt, curam Venusiensis abbatiae honorabiliter tenuit; deinde temporibus Urbani papae a plebe electus episcopatum ejusdem urbis suscepit. Hic nobili parentela exortus, ab infantia sub Theoderico [Col. 0270C] abbate apud Uticum Christo militavit, peritiaque legendi et canendi, optimeque scribendi floruit. Deinde, ut diximus, abbatem suum secutus, et ab ipso ad pastoralem curam assumptus, pusillum gregem XX monachorum quem recepit, mundanisque vanitatibus vehementer occupatum, et in Dei cultu valde pigrum invenit, postmodum gratia Dei juvante, ad numerum centum monachorum augmentavit. Tanto etiam bonarum studio virtutum nobilitavit eos ut ex ipsis plures episcopi et abbates assumerentur, sanctaeque matri Ecclesiae ad honorem veri regis pro salute animarum praeficerentur. Praeterea magnanimus dux tertium coenobium in honore sancti Michaelis archangeli in urbe Mellito constructum Rodberto abbati tradidit, quod ipse [Col. 0270D] Willelmo Ingranni filio, qui apud Uticum natus et ad clericatum promotus fuerat, sed apud Sanctam Euphemiam monachatum susceperat, commendavit. In his itaque tribus monasteriis Italiae Uticensis cantus canitur, et monasticus ordo usque hodie. prout opportunitas illius regionis et amor habitantium permittit, observatur.

Duae sorores uterinae Rodberti abbatis, Judith et Emma, apud Uticum in capella Sancti Ebrulfi morabantur, et sub sacro velamine mundo renuntiasse, Deoque soli per munditiam cordis et corporis inhaerere credebantur. Quae cum Rodbertum fratrem suum in Apulia saeculari potentia sat vigere audissent, seseque in Normannia despicabiles et sine adjutorio perspexissent, iter in Italiam inierunt, [Col. 0271A] et, relicto velamine sanctitatis, totis nisibus mundum amplexatae sunt, et ambae maritis ignorantibus quod Deo dedicatae essent nupserunt. Nam Rogerius Siciliae comes Judith in conjugium accepit, aliusque comes, cujus nomen non recolo, Emmam matrimonio suo conjunxit. Sic ambae velamen, sanctae religionis specimen, pro mundi amore reliquerunt, et quia primam fidem irritam fecerunt, ambae in hoc saeculo steriles permanserunt, et in brevi puncto temporali felicitate functae coelestem sponsum offenderunt.

Post discessionem Rodberti abbatis, Rodulfus Mala-Corona avunculus ejus videns acerbam tribulationem in parentes suos graviter saevire, et extraneos in Uticensi domo, quam ipse, fratresque sui [Col. 0271B] Deo construxerant, dominationem exercere, relicta capella Sancti Ebrulfi, ubi supra diximus eum habitasse, Majus-Monasterium, in quo monachilem professionem fecerat, expetiit; ibique non multo post, completis in ordine monastico VII annis, XIV Kalendas Februarii glorioso fine quievit.

Per idem tempus, Goisfredus Martellus Andegavensium comes post multa in rebus saeculi fortia gesta obiit, et quia liberis caruit, Goisfredo nepoti suo Alberici Wastinensium comitis filio honorem suum reliquit. Quem Fulco frater ejus cognomento Richinus post aliquot tempus fraudulenter cepit, principatum ejus arripuit, ipsumque in castro, quod [Col. 0271C] Chinon vocatur, per triginta annos carceri mancipavit.

His temporibus, Willelmus Normanniae dux probitate et potestate valde crescebat, cunctisque vicinis suis liberalitate et magnificentia supereminebat. Hic generosam Mathildem, Balduini ducis Flandrensium filiam, neptem scilicet ex sorore Henrici regis Francorum, conjugem accepit; ex qua dante Deo filios et filias habuit Rotbertum videlicet et Richardum, Willelmum et Henricum, Adelizam et Constantiam, Caeciliam et Adalam. De his ingentem historiam dicaces historiographi texere possunt, si, otio remoto studioque admoto, varios illustrium eventus posteris promulgare satagunt. Nos autem, quia saecularibus curiis non insistimus, sed in claustris [Col. 0271D] monasterii degentes monasticis rebus incumbimus, ea quae nobis competunt breviter adnotantes, ad incoeptam materiam redeamus.

Bello Normannis contra vicinos Britones et Cenomannenses insurgente, Willelmus dux consilio seniorum statuit inter dissidentes proceres suos pacem firmare et exsules revocare. Igitur optimates suos Rodulfum de Toenia et Hugonem de Grentemaisnilio, quos supra diximus eum exhaereditasse et extra solum cum suis satellitibus fugasse, supplicationibus Simonis de Monteforti et Waleranni de Britolio Belvacensi, aliorumque potentum amicorum et vicinorum delinitus revocavit, eisque paternas [Col. 0272A] haereditates restituit. Ernaldus quoque post triennalem guerram trevias a duce accepit, et in Apuliam ad amicos et parentes suos, qui magnis ibidem opibus pollebant, perrexit; unde non multo post cum ingenti pecunia rediit, ducique pallam pretiosam detulit.

Sedatis aliquantulum procellis quibus Uticensis ecclesia graviter impulsabatur, Osbernus rector ejusdem, qui magnis curarum tumultibus angebatur, et mordaci conscientia, pro apostolico anathemate quo percussus fuerat, intus affligebatur, consilio consensuque fratrum, damnum Mainerium Cluniaco revocavit, et eum Fulcherio, quem Rotbertus [Col. 0272B] abbas priorem constituerat, deposito subrogavit. Erat idem Osbernus Herfasti filius, de pago Calcegio ⁜ (46) oriundus, ab infantia litteris admodum eruditus, sermone facundus, ingenio acer ad omnia artificia, scilicet sculpendi, fabricandi, scribendi et multa his similia faciendi; statura mediocris, perfectae aetatis, capite affatim onusto nigris canisve capillis. Asper erat ineptis et contumacibus, misericors infirmis et pauperibus, et competenter largus privatis et extraneis, in ordine fervidus, et eorum quibus fratres corporaliter seu spiritualiter indigebant procurator solertissimus. Juvenes valde coercebat, eosque bene legere et psallere atque scribere verbis et verberibus cogebat. Ipse propriis manibus scriptoria pueris et indoctis fabricabat, operisque [Col. 0272C] modum singulis constitutum ab eis quotidie exigebat. Sic otia depellens juveniles mentes intentione utili sagaciter onerabat, easque futuro tempore scientiae divitiis ditatas praeparabat. Hic canonicus Lexoviensis sub domno Herberto antistite fuerat; postea volens arctiori norma constringi, habitum saecularem reliquerat, et ad novum coenobium, quod Goscelinus de Archis in monte Rodomi sanctae Trinitati constituerat, ubi tunc venerabilis Isembertus abbas, vir mirae peritiae nostris temporibus incomparabiliter, pollebat, mores emendare secundum beneplacitam voluntatem Dei confugerat. Hunc Rainerius abbas, Isemberti successor, jam in ordine probatum ad construendum coenobium Cormelias misit, ubi tunc temporis praeclarus heros Willelmus Osberni filius [Col. 0272D] dapifer Normannorum abbatiam Sanctae Dei genitrici Mariae condere coepit. Depulso autem Rodberto abbate de loco suo, ut supra satis dictum est, Osbernus ignarus et invitus ad regimen Uticensis ecclesiae assumptus est; quo per quinque annos et menses tres, prout saevitia iniqui temporis permisit, diligenter et utiliter potitus est.

Hinc quemdam Ecclesiae suae monachum valde sapientem et religiosum, nomine Witmundum, permissu abbatis sui secum adduxit; cujus monitis et auxiliis usus est quandiu apud Uticum vixit. Praefatus monachus grammaticae artis et musicae peritissimus erat; quod nobis adhuc testantur antiphonae [Col. 0273A] et responsoria quae ipse condiderat. Plures enim dulcisonos cantus in trophario et antiphonario edidit. Hic historiam Sancti Patris Ebrulfi, additis novem antiphonis et tribus responsoriis, perfecit. Nam ad vesperas super psalmos quatuor antiphonas condidit, et in secundo nocturno tres ultimas adjecit, quartum etiam responsorium et octavum et duodecimum, et antiphonam ad cantica, et ad secundas vesperas ad canticum de Evangelio pulcherrimam antiphonam condidit. Ipsam nimirum historiam Arnulfus cantor Carnotensis, Fulberti episcopi discipulus, secundum usum clericorum hortatu Rodberti abbatis jam ediderat, et duobus juvenibus monachis, Huberto et Rodulfo, a praedicto Patre Carnotum missis primitus cantaverat. [Col. 0273B] Porro Rainaldus Calvus responsorium ad laudem Domini, quod ad vesperas canitur, et septem antiphonas edidit, quae in Uticensibus antiphonariis scriptae reperiuntur. Hymnos quoque plures de eodem Patre Rogerius de Sappo, aliique studiosi fratres ex devotione pia dictaverunt, suisque posteris in bibliotheca Uticensi commendaverunt.

Nimia sollicitudine anxius Osbernus abbas propter apostolicum anathema, cui coactus erat subjacere, consilio sapientium decrevit legatum Romam mittere, et apostolicae sedis benedictionem humiliter expetere. Witmundo itaque sapienti monacho supplices jussit litteras dictare, et Bernardo juveni, cognomento Matthaeo, nobili antiquario diligenter [Col. 0273C] scriptitare. Textus autem epistolae hujusmodi est:

«Domino apostolico ALEXANDRO ⁜ (47) , vice beati Petri totius orbis Patri excellentissimo, quidam abbas longe positus nomine OSBERNUS coenobii Sancti Ebrulfi in Normannica patria, salutem veram, subjectionem humillimam, et orationem pro posse devotam.

«Quoniam ante omnes et super omnes Ecclesiae praelatos, domine Pater, vestrum est in universo orbe totius Christianitatis sollicitudinem gerere, animarum lucra ardenti desiderio quaerere, discordantes ad concordiam vestra auctoritate revocare, idcirco ego abbas ignotus intra gremium tamen vetrae custodiae manens, ad vos tanquam ad clementissimum [Col. 0273D] consolatorem aperta voce, ex toto nisu mentis exclamo, preces fundo, solatium imploro, ut me per gratiam vestram a quadam ordinis nostri fluctuatione quam patior, secundum rectitudinem auctoritatis eripere dignemini. Cujus fluctuationis causa haec est: Sancti Ebrulfi abbatiam, quam ego nunc teneo, quondam ante me domnus abbas Rodbertus, consanguineus Willelmi Normanni militis fidelis vestri, tenuerat; sed quodam contrario sibi contingente, eam reliquit et discessit. Princeps autem provinciae et praelati Ecclesiae me in eodem loco abbatem constituerunt, et ut mihi super hoc trepidanti asseruerunt et asserunt, recte ac secundum [Col. 0274A] Deum me ordinaverunt; nescio si verum dicunt. Hoc solum ex mea conscientia firmiter scio, quia non prece, non pretio, non familiaritate, non obsequio, nec ullius calliditatis ingenio, sed solo obedientiae praecepto, quantum ad me, abbatis nomen et onus suscepi, et suscipiendo nullam calumniam audivi. Praefatus ergo Rodbertus abbas a nobis longe transportatus in provincia Calabriae cujusdam monasterii Pater est effectus, et ibi graviter adversum me ira odioque movetur, calumniatur, comminatur, dicens me locum suum invasisse contra Deum. Ex qua dissensione et animae subditorum utique periclitantur, et ego inter utramque partem valde fluctuans haesito. Videlicet quia et praelatis meis me bene loco stare asseverantibus ac persistere [Col. 0274B] jubentibus inobediens fore non audeo; et fratris calumniantis iram odiumque vehementer formido, praesertim cum sacerdotes et monachi simus ambo. Dum enim vox apostolica terribiliter omnibus intonet dicens: Omnis qui odit fratrem suum homicida est (I Joan. III, 15) , quis enarrare sufficit quam grave homicidium perpetrat monachus sacerdos fratrem suum odiens? Et si ita ad altare sacrificat, eum animam suam damnare quis ignorat? Proinde, domine apostolice, totius Christianitatis Pater reverendissime, terra tenus prostratus ad pedes misericordiae vestrae lacrymosis gemitibus praecordialiter efflagito ut vos, qui in loco beati Petri summa vigilantia oves Dominicas alere et a luporum insidiis [Col. 0274C] custodire debetis, hujus lupinae discordiae malum inter me et fratrem hunc, de quo loquor, Rodbertum ex zelo Dei per judicium aequitatis abolere festinetis, et omnem hanc fluctuationem a corde meo penitus auferatis; ita scilicet ut ex imperio vestrae auctoritatis, et me et ordinationis meae auctores, et eumdem Rodbertum calumniatorem ad justissimam rei discussionem coram idoneis legitimisque judicibus in unum convenire faciatis; quatenus si in abbatia bene positus repertus fuero, persistam, si male, discedam. Quod si per gratiam vestram feceritis, et officium quidem vestrum laudabiliter implebitis, et nos ambos fratres in pacis dulcedinem conducetis. Nam sive persistere sive discedere mihi contingat, profecto et fratris iracundia ex judicii definitione [Col. 0274D] mitigata quiescet, et ego, a fluctuatione liberatus, Deo postmodum famulari potero securus. O rectorum Ecclesiae rector et Patrum Pater, qui omnibus tribulatis ad refugium constitutus estis, per beatam potestatem ligandi et solvendi, quam supra omnes terrigenas possidetis, haec verba mea cordis aure percipite, et in quantum recte sonant agite quod poscunt. Et ut me simpliciter loqui credatis, ad testimonium conscientiae meae omnia scientem Deum appello, qui me ex toto corde et ore quae loquor intuetur proferre. Hoc tandem in fine verborum, pie domine, pronus et supplex summopere deposco, ut per hunc eumdem quem vobis dirigo [Col. 0275A] legatum, in litteris sigillo vestro signatis mihi remandare paterna pietate curetis, qualiter haec verba mea sentitis vel recipitis, et quid inde acturus estis, et quando et ubi; quatenus, dum certum dederitis responsum fluctuationi meae, ad clementissimum consolatorem me gaudeam exclamasse. Valete, Pater gloriose, rector excellentissime, summum in terra caput Ecclesiae. Valete et super ovilia Dominica vigilate. Quod utinam sic agatis, ut ad ultimum judicium securus veniatis. Amen.»

Hanc epistolam Willelmus presbyter Sancti Andreae de Escalfoio detulit, Romaeque Alexandro papae praesentavit. Qua coram Romano senatu perlecta, et prudenti examinatione diligenter discussa, venerandus [Col. 0275B] papa, rogante Rodberto abbate, qui praesens erat, Osbernum absolvit, et praefatae legationis bajulum cum benedictione apostolica gaudentem ad suos remisit. Rodbertus enim jam de reditu in Normanniam propter ferocitatem Willelmi ducis diffisus, et in Calabriae partibus, ut supra diximus, a Guiscardo aliisque Normannis alienas divitias usurpantibus honorabiliter retentus, mitigato furore quem contra Osbernum prius habuerat, nunc apud papam pro eo benignus intercessor existit, quem antea subtiliter accusando crudeliter impugnaverat. Completa vero legatione, Willelmus presbyter ad eos, a quibus directus fuerat, prospere remeavit, et relatis quae Romae viderat vel audierat, Uticenses laetificavit.

[Col. 0275C] Securior itaque Osbernus curam ecclesiae, quam susceperat, intus et exterius laudabiliter exercebat. Neophytos ad conversionem non nisi quatuor susceperat, propter procellas persecutionum quas perpessus fuerat; sed illos, quos a praedecessoribus suis susceptos invenerat, diligenter et utiliter in sanctis artibus educabat. Hic constituit generale anniversarium fieri singulis annis VI Kal. Julii pro patribus et matribus, pro fratribus et sororibus omnium monachorum Uticensis coenobii. In rotulo quidem longissimo omnium fratrum, dum vocante Deo ad ordinem veniunt, nomina scribuntur; deinde patrum et matrum eorum, fratrumque ac sororum vocabula subscribuntur. Qui rotulus penes aram [Col. 0275D] toto anno servatur, et sedula commemoratio inscriptorum in conspectu Domini agitur, dum ei a sacerdote in celebratione missae dicitur: Animas famulorum famularumque tuarum, quorum nomina ante sanctum altare tuum scripta adesse videntur, electorum tuorum jungere digneris consortio. Anniversarium vero de quo loquimur, VI Kal. Julii sic agitur. Omnia signa sero et mane ad officium defunctorum diu pulsantur; volumen mortuorum super altare dissolutum palam expanditur, et deprecatio prius pro defunctis, postea pro vivis parentibus et benefactoribus, cunctisque fidelibus Deo fideliter offertur. Missa vero matutinalis ab abbate [Col. 0276A] celebriter canitur, cum quo sacratis indumentis omnes ministri revestiuntur. Ab eleemosynario autem tot pauperes quot monachi sunt, ipsa die in coenobio colliguntur, et in xenodochio pane et potu vinoque generali sufficienter a cellario pascuntur, et post capitulum ab omni conventu mandatum pauperum sicut in coena Domini peragitur. Hoc sicut Osbernus abbas constituit, Uticensis ecclesia usque in hodiernum diem vigilanter custodit, et Nogionensibus atque Balcherensibus, aliisque sequacibus suis ardenter tradidit.

Saepe nominatus vir Dei pauperes, ut supra diximus, et aegrotos valde amabat, et eorum indigendo ⁜ (48) et necessaria largiendo subveniebat. Unde constituit ut septem leprosi pro amore Dei perenniter [Col. 0276B] ab Uticensibus alerentur, eisque de cellario fratrum panis et potus septem monachorum quotidie largiretur. Quod ipse et Mainerius successor ejus libenter tenuerunt, quandiu in regimine vitales auras hauserunt. Sed haec a Serlone successore eorum, prout voluntas hominum variatur, constitutio postea mutata est, iterumque a Rogerio, qui successit eis, ternarius infirmorum numerus in nomine Domini reformatus est.

Anno ab Incarnatione Domini 1064, post mortem Herberti juvenis, Cenomannensium comitis, Willelmus [Col. 0276C] dux cum valida manu armatorum Sartam fluvium transiit, multosque Cenomannorum sese illius manui subdentes clementer suscepit, et quandiu postea vixit, annis scilicet XXIV, subjectos jure possedit. Praefatus nimirum juvenis post obitum Herberti senioris patris (qui vulgo Evigilans-Canem cognominabatur, propter gravissimas infestationes quas a perfidis affinibus suis Andegavensibus incessanter patiebatur) consilio Berthae matris suae, se suumque patrimonium fortissimo duci Normannorum commendaverat, et Margaritam sororem suam Rodberto, ejusdem ducis filio, in conjugium dederat, cum qua haereditatem suam, comitatum scilicet Cenomannensem, si sine liberis obiret, concesserat. Sed quia Walterius Pontesiensium comes, [Col. 0276D] filius Drogonis comitis, qui cum Rodberto seniore Normannorum duce in Jerusalem ierat, et in illo itinere peregrinus obierat, Biotam Hugonis Cenomannensium comitis filiam, quae amita praedicti juvenis erat, in conjugium habebat, totum comitatum Cenomannensem calumniabatur, et ex parte possidebat. Nam ipsam urbem, quae caput est provinciae, Goisfredus de Meduana et Hubertus de Sancta Susanna, aliique potentes in fidelitate Walterii acriter tenebant; quia Normannicum jugum his, quibus imminet gravissimum est, subire nimis formidabunt. Itaque dum magnanimus dux frequenti expeditione rebelles impeteret, et ipse ut bellica sors [Col. 0277A] expetit damna pateretur, et damna hostibus inferret, praedictus comes Walterius et Biota conjux ejus per inimicorum machinamenta simul, ut ferunt, lethali veneno fraudulenter infecti obierunt. Quibus defunctis, securior dux cum magno robore rebelles expetiit, Cenomannicam urbem civibus ultro sese dedentibus cum ingenti tripudio recepit, eique domnus Ernaldus ejusdem urbis praesul, cum clericis et monachis revestitis, textus crucesque ferentibus, honorabiliter obviam processit.

Porro Goisfredus de Meduana tantae felicitati ducis invidit, eique quantum potuit adversarios excitando, aliisque modis mala machinando nocere studuit. Unde dux, postquam proterviam ejus, ut per se sine multorum detrimento corrigeretur, aliquandiu [Col. 0277B] toleravit, contra perseverantem in nequitia ingentem exercitum movit, Ambreras oppidum ejus cepit, et Meduanam post diutinam obsidionem combussit. His itaque duobus castellis sibi subactis, Goisfredi contumaciam fregit, sibique ipsum, qui fortissimus Cenomannorum alios tumentes secum resistere suadebat, servire coegit. Quo superato, pene omnes illius complices et ad rebellandum fautores, terrore curvati sunt, et Willelmum principem, quem divina manus protegebat, timere, eique obsecundare coacti sunt. Ipse speciosam virginem Margaritam Stigando potenti viro de Mansione Odonis ad nutriendum commendavit; sed ipsa, priusquam nubiles annos attingeret, saeculi ludibriis erepta feliciter obiit, et Fiscanni, ubi monachile [Col. 0277C] coenobium Sanctae et individuae Trinitatis gloriose pollet, humata quiescit.

Eodem tempore Rodbertus de Waceio, filius Rodulphi filii Rodberti archiepiscopi, sine liberis mortuus est, et Willelmus dux cognatus ejus totam haereditatem ejus in domino suo nactus est. Tunc ipse terram Rodberti de Witot, qui propter occisionem Gisleberti comitis exsulabat, Goisfredo Mancello fratri vicecomitis Huberti dedit; a quo domnus Osbernus abbas S. Ebrulfi villam, quae Ductus Ertu dicitur, et Trunchetum et Maisnil Roscelini emit. Hoc Willelmus dux concessit, et in charta confirmavit coram optimatibus Normanniae, Willelmo Osberni filio, Richardo de Abrincis Turstini filio, [Col. 0277D] Rogerio de Monte-Gomerici, et multis aliis in charta notatis.

Rodbertus vero de Witot post longum tempus duci reconciliatus est, et, honore suo recuperato, praefatam terram S. Ebrulfo calumniatus est. Sed non multo post bello Anglico, ubi et ipse in genu vulneratus est, peracto, lethiferam aegritudinem incurrit. Qui dum mortem sibi appropiare sensit, totam terram, quam ab ipso calumniatam esse jam diximus, bono animo fidelibus Dei pro redemptione animae suae concessit. Hoc autem apud Doveram coram Odone Bajocensi episcopo et Hugone de Grentemaisnilio, Hugone quoque de Monteforti et [Col. 0278A] Hugone filio Fulcoldi, aliisque multis magnis et mediocribus S. Ebrulfo concessum est.

Deinde quia idem miles fere XI nepotes militiae titulis feroces habuit, ipsis inter se saevientibus, vix unquam usque in praesentem diem haereditas ejus in pace permanere potuit. Nam Matthiellus et Richardus frater ejus ac Nigellus atque Rualodus Brito Nigelli gener diversis temporibus successerunt, multasque malitias infortuniis comitantibus exercuerunt. Unusquisque eorum praefatam possessionem S. Ebrulfo calumniatus est; sed judicio Dei, qui Ecclesiam suam potenter ubique protegit, imminente, ab injusta calumnia cessare coactus est. Matthiellus enim, sub magno duce Willelmo, et Richardus, aliique calumniatores sub duce Rodberto, [Col. 0278B] ejusque fratribus Willelmo Rufo et Henrico, Ecclesiam Dei rebus habitis spoliare cum multis minis conati sunt; sed, Rege regum suos adjuvante, quod nequiter optabant perpetrare nequiverunt.

Ernaldus de Escalfoio, Willelmi Geroiani filius, postquam de Apulia prospere remeavit, Willelmum ducem adiit, eique pretiosissimam pallam praesentavit, suamque ab ipso humiliter haereditatem requisivit. Dux autem considerans nobilitatem viri et ingentem probitatem, recolensque suam contra Cenomannos et Britones, aliosque sibi resistentes proborum militum paucitatem, jam lenior effectus ei reatus indulsit, datisque induciis, patrimonium suum se illi redditurum spopondit, et usque ad statutum [Col. 0278C] terminum per terram suam eundi et redeundi liberam securitatem concessit. Ernaldus itaque vana ducis promissione percepta laetatus est, sed frustra, ut paulo post dilucidatum est. Nam Mabilia Talavacii filia lethali veneno cibum et potum infecit, eumque dum de curia ducis in Galliam remearet, refici jussit; sed illi per quemdam amicum suum doli conscium tantum nefas innotuit. Unde dum apud Escalfoium ad quosdam amicos suos colloqueretur, et a clientibus praefatae mulieris ad convivium cum summa prece invitaretur, memor amici jussionis nullatenus acquievit, sed omnino cibum et potum, in quo lethum inesse metuebat, repudiavit. Verum Gislebertus, frater Rogerii de Monte-Gomerici, qui praedictum Ernaldum conducebat, [Col. 0278D] utpote qui penitus doli nescius erat, scyphum accepit, super equum residens merum bibit, et veneno infectus apud Raimalastum ⁜ (49) tertia die obiit. Sic perfida mulier dum mariti sui aemulum exstinguere putavit, mariti sui unicum fratrem, qui multa honestate in annis adolescentiae et equestri probitate pollebat, occidit. Non multo post, dum primo conatu se delusam esse ingemuit, ad concupitum facinus perpetrandum alio nisu non minus ferali denuo insurrexit. Nam Rogerium militem cognomento Gulafram, qui Ernaldi cubicularius erat, precibus et promissis circumvenit, citoque fraudulentum satellitem nefariis votis inclinavit. Deinde [Col. 0279A] pestiferas potiones haec praeparavit; ille autem Ernaldo domino suo et Geroio de Corbaevilla atque Willelmo cognomento Goiet de Monte-Miralio propinavit. Sic una tabe tres proceres apud Corbaevillam simul infecti sunt. Sed Geroius atque Willelmus, qui ad proprias domus delati sunt, ibique sui curam ad libitum suum exercere potuerunt, Deo effectum remediis medicorum praestante, convaluerunt. Porro Ernaldus, qui exsulabat, nec sui curam in extraneis penatibus sufficienter exercere poterat, aliquantis diebus aegrotavit, tandemque ingravescente morbo Kal. Januarii exspiravit. Hic pridie quam obiisset, dum solus in camera lecto decumberet, quemdam seniorem pulcherrimum, quem S. Nicolaum praesulem ratus est, manifeste, non in somniis vidit; a [Col. 0279B] quo hujuscemodi mandata audivit: «De sanitate corporis tui, frater, sollicitus esse noli, quia cras sine dubio morieris; sed toto nisu procura qualiter anima tua salvetur in examine justi et aeterni judicis.» His dictis, senex repente disparuit, et aeger mox Uticum misit, et ab ejusdem loci fratribus visitari rogavit. Illi autem Fulconem de Warlenvilla cito miserunt Corbaevillam. Ibi namque praefatus miles cum Geroio ejusdem oppidi domino, cujus propinquus et amicus erat, exsulationis suae tempore per triennium moratus fuerat, et inde per Corbonienses et Drocenses atque Morinos, aliosque quos in auxilium sui advocare potuerat, injuriam expulsionis suae forti guerra vindicaverat. Illuc [Col. 0279C] Fulcone confestim adveniente, aeger valde gavisus est, et manifestata revelatione quam pridie viderat, saeculoque relicto cum benigna devotione animi monachus effectus est. Deinde peccata sua lugens et in Deo gaudens, eodem die mortuus est, et corpus ejus Uticum delatum est, ibique in claustro monachorum a domno abbate Osberno et a conventu S. Ebrulfi honorifice sepultum est.

Defuncto itaque Ernaldo, tota Geroianorum nobilitas pene corruit, nec ullus posterorum stemma priorum ex integro usque hodie adipisci potuit. Hic Emmam, Turstini cognomento Halduc filiam, uxorem duxerat, ex qua Willelmum et Rainaldum ac Petronillam atque Gevam, aliosque filios et filias habuerat. Qui patre, dum adhuc viridi juventa [Col. 0279D] maxime floreret, in teneris annis destituti, et in externis domibus ut supra satis ostendimus constituti, coacti sunt inopias, pluresque injurias ab infantia perpeti. Mater ad Eudonem fratrem suum Normannici ducis dapiferum, qui in pago Constantino divitiis et potestate inter Normanniae proceres eminebat, secessit, et tam apud illum quam apud alios amicos suos in viduitate pene XXX annis honeste vixit. Castitate et mansuetudine. aliisque bonis honestatibus laudabilis exstitit, ac ad ultimum prope finem suum saeculare schema reliquit, et a domno Rogerio abbate Sanctae Trinitatis Exaquii sacrum velamen cum devotione accepit.

Willelmus de Excalfoio, primogenitus Ernaldi filius, ut annos adolescentiae attigit, curiam Philippi [Col. 0280A] regis Francorum adiit, regisque armiger factus, ei servivit donec ab eo arma militaria accepit. Deinde Apuliam, ubi parentes magnae sublimitatis habebat, appetiit; a quibus amicabiliter retentus, per plurimas probitates multipliciter excrevit. Ibi nobilem de genere Langobardorum conjugem accepit, et possessionem triginta castellorum sub Rotberto comite Lorotelli, nepote scilicet Wiscardi, obtinuit. Ex fecunda muliere multiplicem utriusque sexus sobolem recepit, et Normannorum oblitus, inter Winilos fere XL annis honorabiliter vixit.

Rainaldus autem, minimus filiorum Ernaldi, tribus mensibus ante patris obitum Osberno abbati traditus est, et in Uticensi ecclesia sub regulari disciplina diligenter educatus est, et a praefato abbate [Col. 0280B] Benedictus dulcedinis gratia cognominatus est. Pater ejus, dum ipsum Deo ad monachatum obtulit, terram unius carrucae apud S. Germanum in parochia Escalfoii S. Ebrulfo concessit; quam pro infortuniis quae ipsum haeredesque ejus perpessos esse retulimus, ecclesia jamdudum perdidit. Praefatus puer quinquennis erat cum monachile jugum subiit, et LII annis sub quatuor abbatibus per adversa et prospera fortiter portavit. Eruditionem legendi et canendi et ipse affatim didicit, et aliis, postquam ad virile robur pervenit, sine fraudis litura gratis intimavit. Memoria vero narrandi quae viderat vel audierat magnifice viguit, delectabilique relatu rerum, quas in divinis voluminibus seu peritorum assertionibus [Col. 0280C] rimatus est, socios multoties lenivit. Mitibus et modestis, indoctisque neophytis affabilitate et obsequiis semper placere studuit; sed superbis et simulatoribus, novitatumque commentoribus audaci contradictione viriliter resistere decrevit. Bis in Apuliam permissu Rogerii abbatis propter utilitatem Uticensis ecclesiae perrexit, ibique Willelmum fratrem suum, aliosque multos ex parentela sua, qui in extera regione divitiis abundabant, invenit. Cum Willelmo abbate S. Euphemiae filio Unfridi de Telliolo fere tribus annis in Calabria mansit, et inde remeans praedicti abbatis, cujus ipse consobrinus erat, dono cappam ex alba purpura S. Ebrulfo detulit. Hic ab infantia monasticas observationes laudabiliter tenuit, divinoque [Col. 0280D] cultui nocte dieque ferventer inhaesit. Psalmodiam tam infatigabiliter vidimus eum plerumque tenere, ut vix unus versiculus ab aliis in choro suo psalleretur ipso tacente. Sed sicut scriptum est: Multae tribulationes justorum (Psal. VII, 20) , hic multas adversitates perpessus est importunitate tumultuum interiorum et exteriorum. Nam quia rigidus et asper erat temerariis, atque adulari dedignabatur hypocritis, saepe conturbatus est eorum infestationibus multimodis. Et quia oculus Dei omnia intuetur, subtilique judicio redarguit ea etiam quae hominibus laudanda videntur, praedictum fratrem ab infantia infirmitate corporis corripuit, et huc usque, ut justus justificetur adhuc, membrorum debilitatem augmentare non desistit. Is enim in pueritia, quia [Col. 0281A] immoderatus erat, et ad omne opus, ut reliquis fratribus fortior videretur, toto nisu insurgebat, ruptura intestinorum, dum terram gestaret, laesus est, ipsoque sibi non parcente, laesura eadem insanabilis effecta est. Denique jam per septem annos tam gravi oppressus est passione ut nec manum ad os nunc possit erigere, nec propria vi quodlibet officium sibi exhibere. Summe Deus, qui sanas contritos corde, clementer illius miserere, ipsumque ab omni expurgans scelere, ereptum de carnis molesto carcere, in aeterna requie famulorum tuorum collegio insere!

Duae Ernaldi filiae post mortem patris et desolationem suorum optaverunt magis Deo placere modesta compositione morum quam saeculo subjacere corruptibili pulchritudine corporum. Unde virginitatem [Col. 0281B] ambae Deo dicaverunt, mundoque spreto, sanctimoniales effectae sunt. Nam Petronilla in coenobio S. Mariae Andegavis velum suscepit, diuque secundum morem aliarum virginum diligenter sacrum ordinem servavit, ac deinde per X annos jam inclusa, fama sanctitatis et virtutis exemplo longe lateque multis innotescit. Porro Geva soror ejus in coenobio S. Trinitatis, quod Mathildis regina apud Cadomum construxit, sub Beatrice abbatissa sacram seriem diu gerendo et docendo, sibi et aliis laudabiliter profecit. Haec de fundatoribus Ecclesiae nostrae, et eorum dicta sunt progenie.

Nunc ad narrationem redeamus historiae. Inclytus Normanniae marchio Willelmus, contra Belvacenses, qui fines suos depopulari conabantur, castrum quod Novus-Mercatus dicitur, expulso pro quadam levi offensa Goisfredo naturali haerede, ad tuendum plurimis baronum suorum commendavit; sed vix ullus eorum propter infestantes Milliacos et Gerberritos, aliosque confines uno anno tutari potuit. Tandem magnanimus dux Hugoni de Grentemaisnilio, qui audaci probitate et dapsilitate praecipuus erat, consilio Rogerii de Monte-Gomerici, qui sibi nimis vicinae fortitudini ejus invidebat, eique scandalum qualibet arte vel eventu praestruere cupiebat, praedictum [Col. 0281D] oppidum cum Geroldo dapifero commendavit, et medietatem dedit. At ille tuitionem praefatae munitionis gratanter suscepit, Deoque juvante, intra unum annum duos Belvacensium maximos optimates cepit, conterritisque reliquis hostibus, totam regionem in illo climate pacificavit.

Novo-Mercato quatuor canonici ecclesiam S. Petri apostoli possidebant, sed Dei cultum negligenter agebant, vitamque suam multum saeculariter ducebant. Unde magnanimus Hugo medietatem, quae sibi competebat, ecclesiae, monachis S. Ebrulfi concessit tali tenore ut, dum morte vel alio quolibet casu canonici deficerent, monachi succederent. Quod et ita factum est. Nam duobus canonicis, qui in parte Hugonis erant, inde discedentibus, monachi [Col. 0282A] successerunt, et ecclesiae medietatem usque hodie possederunt; ibique Rotbertus Calvus et Radulfus de Rosseria necnon Joannes de Belnaio, aliique probi modo habitaverunt.

Quodam tempore inter saepe nominatum Hugonem et Radulfum comitem Medantensium, Philippi regis Francorum vitricum, gravis seditio exorta est, cumque Hugo cum praedicto consule audacter congressus est, quia militum impar ei numerus erat, fugere compulsus est. In hac fuga Richardus de Heldrici-Corte, nobilis miles de pago Vilcassino, vulneratus est. Nam dum vadum Eptae fluminis equo velociter fugiens ingressus est, persequentis militis lancea super equum a tergo acerrime percussus est. Qui mox ad Novum-Mercatum delatus [Col. 0282B] est a commilitonibus suis; morique metuens, consilio Hugonis, in cujus familia servierat in armis, devovit amodo se militaturum sub monachili norma virtutum exercitiis. Uticenses ergo monachos accersiit, et Osberni abbatis magisterio se mancipavit. Postea, donante Deo, qui peccatores diversis occasionibus de barathro perditionis retrahit, Richardus aliquantulum, non tamen ex integro, convaluit, et fere VII annis in ordine fervidus vixit, atque pluribus modis Ecclesiae profecit. Hic etenim patrimonium suum, quod in pago Vilcassino possederat, quia uxorem et liberos non habuerat, post vulneris laesionem Sancto Ebrulfo sponte secum contulit, et a Fulcone patruo suo atque Herberto [Col. 0282C] Pincerna, qui capitalis dominus erat, aliisque parentibus suis integram hujus rei concessionem obtinuit. Ipse nimirum, quamvis plaga ejus nunquam clausa esset, et inde sanies, quantum testa ovi anseris capere posset, ut refertur ab his qui viderunt, quotidie deflueret, conventum ordinate sequi ardenter studebat, et ministeria, quae ordini competebant, alacriter exhibebat. Eundo vel equitando quo sibi jubebatur ibat, et ecclesiasticis utilitatibus pro posse suo verbis et actionibus instanter deserviebat. Hunc nimirum Osbernus abbas plus aliis diligebat, et in ipso valde velut in suo proprio confidebat. Unde ad novam basilicam, quam inchoare disponebat, curam et impensas, magisteriumque latomorum ei commendabat.

[Col. 0282D] Praefatus pater, hujus Richardi precibus et hortatu, Franciam adiit, et Rodbertum eloquentem ac Herbertum de Serranz et Fulcoium de Caldreio, aliosque milites et plebeios Vilcassinienses ad sui notitiam dulci colloquio invitavit, fundumque Heldrici-Cortis, praefatis proceribus et vicinis annuentibus et congaudentibus, in dominium S. Ebrulfi recepit. Inde rediens in lectum decidit. Post aliquot dies, morbo ingravescente, in capitulum deductus venit, et epistolam, quam Alexandro papae misisse eumdem supra diximus, palam recitari jussit. Quod ita factum est ut cunctis manifestum fieret quod ipse abbatiam Rodberto abbati non subripuisset, sed invitus ac violentia coactus regimen suscepisset. Denique fratres hortatu corroboravit, ac ut sibi [Col. 0283A] errata indulgerent, suique memores essent, obsecravit. Sicque data confessione, ac sacrosancta Dominici corporis percepta communione, postquam moderamen Uticensis ecclesiae quinque annis et tribus mensibus tenuit, VI Kal. Junii [1066] inter manus fratrum litanias pro eo pie canentium obiit. In crastinum vero Vitalis Bernaicensium abbas ad tumulandum amicum suum accessit, et in claustro coenobiali juxta ecclesiam S. Petri apostolorum principis sepelivit; unde Mainerius successor ejus ipsum post annos XVII cum ossibus Witmundi socii sui in capitulum novum transtulit.

[Col. 0283B] Anno ab Incarnatione Domini 1066, indictione IV, mense Aprili, fere XV diebus a parte Circii apparuit stella quae cometes dicitur, qua, ut perspicaces astrologi, qui secreta physicae subtiliter rimati sunt, asseverant, mutatio regni designatur. Eduardus enim, rex Anglorum, Edelredi regis ex Emma Richardi senioris Normannorum ducis filia filius, paulo ante obierat, et Heraldus, Goduini comitis filius, regnum Anglorum usurpaverat, jamque tribus mensibus ad multorum detrimentum perjurio et crudelitate, aliisque nequitiis pollutus tenuerat. Injusta nempe invasio nimiam inter quasdam gentes dissensionem commovit, multisque matribus filiorum et conjugibus maritorum necem et luctum peperit. Eduardus nimirum propinquo suo Willelmo [Col. 0283C] duci Normannorum primo per Rodbertum Cantuariorum summum pontificem, postea per eumdem Heraldum, integram Anglici regni mandaverat concessionem, ipsumque concedentibus Anglis fecerat totius juris sui haeredem. Denique ipse Heraldus apud Rothomagum Willelmo duci, coram optimatibus Normanniae, sacramentum fecerat; et homo ejus factus, omnia quae ab illo requisita fuerant super sanctissimas reliquias juraverat. Tunc etiam dux eumdem Heraldum in expeditione secum contra Conanum comitem Britonum duxerat, armisque fulgentibus et equis, aliisque insigniis cum commilitonibus suis spectabiliter ornaverat. Erat enim idem Anglus magnitudine et elegantia, viribusque [Col. 0283D] corporis, animique audacia et linguae facundia, multisque facetiis et probitatibus admirabilis. Sed quid ei tanta dona sine fide, quae bonorum omnium fundamentum est, contulerunt? In patriam nempe suam ut regressus est, pro cupiditate regni Domino suo fidem mentitus est. Nam regem Eduardum, qui, morbo ingravescente, jam morti proximus erat, circumvenit, eique transfretationis suae et profectionis in Normanniam ac legationis seriem retulit. Deinde fraudulentis assertionibus adjecit quod Willelmus Normanniae sibi filiam suam in conjugium dederit, et totius Anglici regni jus utpote genero suo concesserit. Quod audiens aegrotus princeps miratus est, tamen credidit et concessit quod vafer tyrannus commentatus est.

[Col. 0284A] Post aliquot temporis piae memoriae rex Eduardus, XXIV anno regni sui, Nonas Januarii Lundoniae defunctus est, et in novo monasterio, quod ipse in occidentali parte urbis condiderat, et tunc praecedenti septimana dedicari fecerat, prope altare quod beatus Petrus apostolus tempore Melliti episcopi cum ostensione signorum consecraverat, sepultus est. Tunc Heraldus ipso tumulationis die, dum plebs in exsequiis dilecti regis adhuc maderet fletibus, a solo Stigando archiepiscopo, quem Romanus papa suspenderat a divinis officiis pro quibusdam criminibus, sine communi consensu aliorum praesulum et comitum procerumque consecratus, furtim praeripuit diadematis et purpurae decus. Audientes autem Angli temerariam invasionem quam Heraldus [Col. 0284B] fecerat, irati sunt, et potentiorum nonnulli fortiter obsistere parati a subjectione ejus omnino abstinuerunt. Alii vero nescientes qualiter tyrannidem ejus, quae jam super eos nimis excreverat, evaderent, et econtra considerantes quod nec illum dejicere, nec alium regem ipso regnante ad utilitatem regni substituere valerent, colla ejus jugo submiserunt, viresque facinori, quod inchoaverat, auxerunt. Mox ipse regnum, quod nequiter invaserat, horrendis sceleribus maculavit.

Edwinus vero et Morcarus comites, filii Algari praecipui consulis, Heraldo familiaritate adhaeserunt, eumque juvare toto conamine nisi sunt, eo quod ipse Edgivam, sororem eorum, uxorem habebat, [Col. 0284C] quae prius Gritfridi fortissimi regis Guallorum conjux fuerat, eique Blidenum regni successorem, et filiam nomine Nest pepererat. Tunc Tosticus Goduini comitis filius, advertens Heraldi fratris sui praevalere facinus, et regnum Angliae variis gravari oppressionibus, aegre tulit, contradixit, et aperte repugnare decrevit. Unde Heraldus patris consulatum, quem Tosticus, quia major natu erat, longo tempore sub Eduardo rege jam tenuerat, ei violenter abstulit, ipsumque exsulare compulit. Exsul igitur Tosticus Flandriam expetiit, ibique socero suo Balduino Flandrensium satrapae Judith uxorem suam commendavit, deinde festinus Normanniam adiit, et Willelmum ducem, cur perjurum suum regnare sineret, fortiter redarguit, seque [Col. 0284D] fideliter, si ipse cum Normannicis viribus in Angliam transfretaret, regni decus obtenturum illi spopondit. Ipsi nempe jamdudum se invicem multum amaverant, duasque sorores, per quas amicitia saepe recalescebat, in conjugio habebant. Willelmus autem dux advenientem amicum cum gaudio suscepit, amicabili redargutioni ejus gratias egit, ejusque exhortationibus animatus Normanniae proceres convocavit, et de tanto talique negotio quid agendum esset, palam consuluit.

Eo tempore Normannia praeclare vigebat sapientibus ecclesiarum praelatis et optimatibus. Nam sacer Maurilius, ex monacho metropolitanus, praesidebat episcopus cathedrae Rothomagensi, et Odo Willelmi ducis uterinus frater Bajocensi, Hugo frater [Col. 0285A] Rodberti Aucensis comitis Lexoviensi et Willelmus Ebroicensi, Goisfredus Constantiniensi, et Joannes filius Radulfi Bajocarum comitis Abrincatensi, atque Ivo Belesmensis Willelmi filius Sagiensi. Omnes hi pollebant et excellentia praeclare generositatis et claritudine religionis, multimodaeque probitatis.

Personae nihilominus laici ordinis praeeminebant: Richardus comes Ebroicensis, Rodberti archiepiscopi filius; Rodbertus comes, Willelmi Aucensis satrapae filius; Rodbertus comes Moritoliensis, Willelmi ducis uterinus frater; Rodulphus de Conchis Rogerii Toenitis filius, Normannorum signifer; Willelmus Osberni filius, ducis cognatus et dapifer; Willelmus de Warenna et Hugo Pincerna; Hugo de [Col. 0285B] Grentemaisnilio et Rogerius de Molbraio; Rogerius de Bello Monte et Rogerius de Monte-Gomerici; Balduinus et Richardus Gisleberti comitis filii, et alii plures militari stemmate feroces, sensuque sagaci consilioque potentes, qui Romano senatui virtute seu maturitate non cederent, sed ad laborem tolerandum, hostemque tam ingenio quam fortitudine vincendum, aequiparari studerent.

Omnes hi ad commune decretum jussu ducis acciti sunt, et audita re tam grandi, utpote diversi diversa senserunt. Animosiores cupido duci favere volentes, ad certamen ire socios incitabant, tantumque negotium sine mora incipere laudabant. Alii vero laboriosum opus inire dissuadebant, nimiumque [Col. 0285C] ausis et in necem praecipitibus multa importuna et discrimine plena praetendebant, pericula maris et difficultatem classis opponebant, Normannorumque paucitatem non posse vincere Anglorum multitudinem asserebant. Tandem Gislebertum Lexoviensem archidiaconum Romam misit, et de his quae acciderant, ab Alexandro papa consilium requisivit. Papa vero, auditis rebus quae contigerant, legitimo duci favit, audacter arma sumere contra perjurum praecepit, et vexillum Sancti Petri apostoli, cujus meritis ab omni periculo defenderetur, transmisit.

Interea Tosticus in Angliam remeandi licentiam a duce accepit, eique auxilium suum tam per se quam per omnes amicos suos firmiter spopondit. [Col. 0285D] Sed, sicut scriptum est: «Homo cogitat, Deus ordinat,» evenit multo aliter quam sperabat. Nam de Constantino pelagus intravit, sed Angliam attingere nullatenus potuit. Heraldus enim mare navium militumque copia munierat, ne quis hostium sine gravi conflictu introiret in regnum quod fraudulenter invaserat. Tosticus itaque magnis undique premebatur angustiis; utpote qui nec Angliam per bellum cum paucis contra innumeros invadere, nec Normanniam propter contrarietatem ventorum poterat repetere. Unde Zephyro, Notoque, aliisque ventis alternatim impellentibus angores multos pertulit, et per aequora vagabundus discrimina plura metuit; donec tandem post plurimos labores ad Heraldum regem Nortwigenarum, qui Harafagh [Col. 0286A] cognominabatur, accessit. Cui, cum ab eo honorifice susceptus fuisset, videns quod promissa, quae Willelmo duci fecerat, complere non posset, mutata intentione ait: «Sublimitatem vestram, magnifice rex, supplex adeo, et me servitiumque meum majestati vestrae fideliter offero, ut possim restitui per vestrum suffragium honori ex paterna successione debito. Nam Heraldus frater meus, qui jure mihi, utpote primogenito, debuisset parere, fraudulenter insurrexit contra me, et regnum Angliae perjuriis praesumpsit usurpare. Unde a vobis, quos viribus et armis, omnique probitate praecipue vigere cognosco, viriliter adjuvari, utpote homo vester, exposco. Proterviam perfidi fratris bello proterite, medietatem Angliae vobis retinete, aliamque mihi, [Col. 0286B] qui vobis inde fideliter serviam, dum advixero, obtinete.»

His auditis, avidus rex valde gavisus est. Deinde jussit exercitum aggregari, bellica instrumenta praeparari, et regiam classem per sex menses diligenter in omnibus aptari. Erroneus exsul ad tantum laborem tyrannum excivit, eumque callida tergiversatione taliter illexit, ne ab eo quasi explorator regni sui caperetur, sed ut per eum quoquomodo injuriam expulsionis suae de malefido fratre ulcisceretur.

Nihilominus Normannorum marchio parabat suam profectionem, nescius infortunii quod praeoccupaverat suum praecursorem, et extra statutum cursum [Col. 0286C] longe propulerat ad septentrionem. In Neustria multae naves cum utensilibus suis diligenter paratae sunt; quibus fabricandis clerici et laici studiis et sumptibus adhibitis pariter intenderunt. Exactione principali de Normannia numerosi bellatores acciti sunt. Rumoribus quoque viri pugnaces de vicinis regionibus exciti convenerunt, et bellicis instrumentis ad praeliandum sese praeparaverunt. Galli namque et Britones, Pictavini et Burgundiones, aliique populi Cisalpini ad bellum transmarinum convolarunt, et Anglicae praedae inhiantes variis eventibus et periculis terrae marique sese obtulerunt.

[Col. 0286D] Dum haec patrarentur, Osbernus, abbas Uticensis, ut supra retulimus, obiit; et monachilis conventus de substituendo successore ducem, antequam transfretaret, requisivit. At ille apud Bonam-Villam inde cum proceribus suis consilium tenuit. Denique hortatu Hugonis episcopi, aliorumque sapientum, Mainerium priorem elegit, eique per pastoralem baculum exteriorem curam tradidit, et praedicto antistiti, ut ea quae sibi de spirituali cura competebant suppleret, praecepit. Ille vero libenter omnia complevit.

Eodem die, dux domnum Lanfrancum Beccensium priorem coram se adesse imperavit, eique abbatiam, quam ipse dux in honore S. Stephani protomartyris apud Cadomum honorabiliter fundaverat, [Col. 0287A] commendavit. Lanfrancus itaque primus Cadomensium abbas factus est, sed paulo post ad Cantuariensem archiepiscopatum promotus est. Erat idem natione Langobardus, liberalium artium eruditione affluenter imbutus, benignitate, largitate et omni religione praeditus, eleemosynis aliisque bonis studiis multipliciter intentus. Hic nimirum a die, quo primitus apud Bonam-Villam, ut praelibavimus, ecclesiae regimen suscepit, XXII annis et IX mensibus multis in domo Dei fidelibus proficiens nobiliter claruit.

Venerandus Hugo episcopus magnanimum Dei clientem Mainerium jussu ducis Uticum adduxit, eumque secundum statuta canonum ante altare Sancti Petri apostoli XVII Kal. Augusti benedixit. [Col. 0287B] Ille autem, suscepto nomine abbatis et onere, laudabiliter vixit, et susceptum regimen XXII annis et VII mensibus utiliter tenuit, multisque modis monasterium sibi commissum intus et exterius, juvante Deo, emendavit. Fratres autem benigniter sedavit solertia et ratione, qui aliquantulum turbati fuerant in ejus electione. Duos enim monachos, qui religione, geminaque scientia pollebant, Rainaldum scilicet de Rupe, et Fulconem de Warlenvilla ad sui regimen elegerant, ideoque ab eo, qui per pontificem et vicinos sine illorum consensu praeferebatur, non modicum desciverant. Saepe in hujusmodi negotio per deteriores oriri solet turbatio. Nam dum improbi suam violenter praeponere sententiam nituntur, [Col. 0287C] regularis ordo, saniusque consilium multoties impediuntur. Omnipotens vero Deus Ecclesiam suam in omni pressura potenter protegit, et errantes corrigit, ac necessarium solamen sicut vult et per quos vult clementer porrigit. Ejus itaque providentia praefatum Mainerium (ut postea liquido patuit) ad gubernandum Uticense coenobium, quod in sterili rure inter nequissimos compatriotas situm erat, promovit. Erat enim de contiguo castello, quod dicitur Escalfoium, oriundus, grammatica, dialectica et rhetorica affatim imbutus, ad resecanda vitia solers et severus, ad inserendas et intimandas fratribus virtutes fervidus. Observator monastici ordinis assiduus, commissis sibi viam vitae monstrabat verbis et operibus, multorumque ad operandum in vinea [Col. 0287D] Domini Sabaoth incitator factus est et praevius, comesque sollicitus.

Hic coepit novam basilicam in honore sanctae Mariae matris Domini et sancti Petri apostoli ac sancti confessoris Ebrulfi, ibique septem altaria sunt in honore sanctorum consecrata divinae majestati. Vetus enim ecclesia, quam S. Ebrulfus, Hilperico et nepote ejus Hildeberto sceptra Francorum gestantibus, apostolorum principi construxerat, antiquitate magna ex parte diruta erit, nec conventui monachorum, qui quotidie augebatur, sufficiebat. Porro aedificium de lapidibus apud Uticum condere valde laboriosum est, qui lapidicina Merulensis, unde quadrati lapides advehuntur, ad sex milliaria longe est. Maxima ergo in colligendis equis et bobus [Col. 0288A] et plaustris difficultas instabat procuratoribus per quos congeries lapidum, aliique ad tantum opus agebantur necessarii apparatus. Praefatus itaque abbas omni tempore regiminis sui non quievit, sed multarum rerum sollicitudine anxius subjectis et posteris affatim profecit. Ecclesiam namque claram et amplam, Deique servitium libere celebrantibus aptam, claustrum et capitulum, dormitorium et refectorium, coquinam et cellarium, aliasque officinas competentes usibus monachorum, auxiliante Deo, perfecit, cum subsidio et largitione fratrum et amicorum. Lanfrancus enim archiepiscopus, dum dedicationi Cadomensis ecclesiae anno scilicet duodecimo post Anglicum bellum [ann. 1077.] interfuit, Mainerio abbati XLIV libras Anglicae monetae et [Col. 0288B] duos auri marcos erogavit, et postmodum de Cantia per domnum Rogerium de Sappo, qui sibi pro scientia litterarum notus et amicus erat, XL libras sterilensium misit. His igitur datis, ecclesiae turris erecta est et monachile dormitorium constructum est. Mathildis vero regina pretiosam infulam dedit, et cappam ad Dei servitium, et centum libras Rodomensium ad agendum tricorium. Willelmus autem de Ros, Bajocensis clericus qui in eadem ecclesia triplici erat honore praeditus (erat enim cantor et decanus et archidiaconus), XL libras sterilensium dedit Uticentibus. Qui non multo post saeculi pompas sponte relinquens, Cadomensis monachus factus est, et inde, priusquam unum annum in monachatu [Col. 0288C] perficeret, ad Fiscannensis coenobii regimen assumptus est. Nomen ejus pro multis beneficiis, quae Uticensibus contulit, in rotulo generali scriptum est, et pro ipso missas et orationes et eleemosynas sicut pro monacho professo prorsus agi statutum est. Plurimis itaque fautoribus novae basilicae fabrica sublimata est, et incoeptum opus tam ecclesiae quam domorum honorabiliter consummatum est.

Tempore regiminis Mainerii abbatis XC monachi diversae qualitatis et conditionis, quorum nomina conscripta sunt in volumine generalis descriptionis, saecularem habitum in Uticensi schola reliquerunt, et instinctu laudabilique bonorum exemplo per arduum iter ire aggressi sunt. Ex ipsis quidam, ipso [Col. 0288D] patre adhuc vivente, praemium bonae conversationis obtinuerunt, aliique in sancto proposito diu permanserunt, longamque militiam viriliter exercuerunt, Deoque devotione placere, et hominibus bonorum operum exhibitione prodesse studuerunt. Nonnulli vero nobilitate pollentes monasterio suo in multis subvenerunt, et a parentibus suis vel notis vel amicis decimas et ecclesias, et ornamenta ecclesiastica utilitati fratrum obtinuerunt. Singillatim omnia, quae domui suae singuli contulerunt, omnino describere nequeo; sed tamen aliqua, prout competentem referendi facultatem videro, juvante Deo, veraciter intimare pro communi commodo posteritati cupio.

Primus itaque monachorum Rogerius de Altaripa jussu praefati abbatis in pagum Vilcassinum perrexit, [Col. 0289A] et Heldrici Cortem, quem, sicut supra retulimus, Richardus vulneratus Sancto Ebrulfo dederat, possedit, terramque incultam et pene vacuam cultoribus invenit. Unde in primis ibidem construxit oratorium de virgultis in honore S. Nicolai Myrreorum praesulis, ideoque vicus, qui nunc ibidem consistit, capella S. Nicolai usque hodie nuncupatur ab incolis. Frequenter contigit, sicut ipse nobis referre solebat, quod nocturnis temporibus, dum in capella virgea matutinos cantabat, lupus econtra deforis stabat, et quasi psallenti murmurando respondebat. Venerabilis itaque vir divinitus adjutus Herbertum pincernam amoris glutino sibi adjunxit, qui post mortem Herberti cognati sui, fratris videlicet Richardi vulnerati, medietatem feudi ejus Sancto Ebrulfo concessit. [Col. 0289B] Ibi Rogerius laborans benevoli juvamine patroni locum ipsum, qui diu antea propter guerram et alia infortunia desertus fuerat, excoluit, ibique Rogerius de Sappo post aliquot annos praedicto seniori succedens, ecclesiam de lapidibus aedificare coepit. Praefatus enim miles in toto Vilcassino multum vigebat, opibusque et filiis validisque parentibus et affinibus ampliatus, pene omnibus vicinis suis eminebat. Uxor ei erat nomine Rollandis, filia Odonis de Calvimonte, quae peperit ei Godefridum et Petrum, Joannemque et Walonem, et filias plures, ex quibus orta est copia magna nepotum. Omnes isti, pater scilicet et praedicti fratres, milites fuerunt magnae probitatis, et, quantum exterius [Col. 0289C] patuit, erga Deum et homines probatae legalitatis. Mulier vero supradicta omni vita sua fuit eximiae honestatis, et adhuc superstes est, viro liberisque de mundo jamdudum sublatis. Horum benignitate et suffragio capella B. Nicolai praesulis instaurata est et habilis habitatio monachorum, qui regulariter vivunt et pacem amant, usque hodie facta est.

Eodem tempore Fulcoius, Radulphi de Caldreio filius, venerabilem Rogerium pro multimoda bonitate, qua vigebat, multum adamavit, filiumque suum ad levandum de sacro baptismatis fonte benigniter ei obtulit, quem ille gratanter suscepit. Deinde cognitione et dilectione paulatim crescente in illis, Fulcoius compatri suo concessit ecclesiam [Col. 0289D] S. Martini de Parnis, ad quam parochia statutis diebus congregabatur de septem adjacentibus vicis, ut vota sua Deo redderent, et laudes et praecepta Dei, ut decet, audirent. At ille Mainerium abbatem accersiit. Postquam autem praefatus pater Parnas advenit, Fulcoius, annuente Wascelino fratre suo, Sancto Ebrulfo ecclesiam concessit et omnes consuetudines ad ipsam ecclesiam pertinentes, et in eadem villa terram unius aratri et decimam carrucae suae et duarum possessiones domorum et unum molendinum, quod Tollens-Viam nuncupabatur. Archidiaconatum quoque, quem in feudo ab antecessoribus suis de archiepiscopo Rothomagensi tenebat, monachis dedit, et dominatum omnium hospitum, qui Parnis degebant, ita monachis concessit ut, si [Col. 0290A] eisdem forisfacerent, non eos per domos eorum sed per alium fiscum castigaret. Parnenses autem exsultabant eo quod monachis subderentur, sperantes ut eorum patrocinio contra collimitaneos Normannos tutarentur, quorum infestationibus frequenter vexabantur. Succedenti quoque tempore, dum Goisbertus medicus haberet prioratum, Fulcoius ut nova basilica inchoaretur, totum dedit coemeterium. Tunc fundamentum novi operis incoeptum est, quod opus plurimis impedimentis per XXXIV annos incumbentibus, nondum consummatum est. Praefatus enim miles erat fortis et magnanimus et ad omnia quae cupiebat fervidus, ad iram velox et in militaribus exercitiis ferox. Promptus erat aliena procaciter rapere et sua imprudenter [Col. 0290B] distrahere, ut mereretur frivolam dapsilitatis laudem habere. Hic habuit conjugem nomine Itam, filiam Heremari de Pontesia, quae peperit ei Walterium et Mainerium, Hugonem et Gervasium, Hermarum et Fulcoium, et filiam nomine Luxoviam. Mainerius et Fulcoius a pueritia monachili norma constricti sunt; alii vero quatuor militari licentia perfuncti sunt.

Fulcoius monachus, quia, sicut jam dixi, moribus instabilis erat, aliquando multum diligebat, et contra omnes adversantes obnixe muniebat, nonnunquam vero ipse graviter opprimebat. Parnis senex Rogerius et Goisbertus medicus, Rodbertus Calvus et Haimericus, Joannes et Isembardus, aliique [Col. 0290C] plures in monachatu Deo famulati sunt; ex quibus Bernardus, cognomento Michael, et Rainaldus, Theodoricus et Walterius Calvus, et Willelmus Cadomensis, qui Alexander est cognominatus, in magna religione vixerunt, ibique finem vitae sortiti venerabiliter tumulati sunt. Haec omnia quae Fulcoius dederat, monachis concessit Rodbertus Eloquens de Calvimonte, qui capitalis dominus erat. Non multo post idem, dum praedam de terra Sancti Audoeni violenter educeret, de equo armatus cecidit, galeaque humo fixa, colloque fracto miserabiliter obiit; cujus cadaver apud Alliarias Mainerius abbas in capitulo Flaviacensium fratrum ibidem degentium sepelivit. Tunc filii ejus Otmundus de Calvimonte et Wazso de Pexeio et Rotbertus Belvacensis [Col. 0290D] concesserunt Sancto Ebrulfo omnia quae supra retulimus data esse ab antecessoribus eorum vel concessa.

Ecclesia itaque de Parnis Uticensibus monachis commissa est, quae in honore S. Martini Turonensis metropolitae antiquitus constructa est, ubi corpus sancti Judoci confessoris Christi jamdiu reverenter servatum est.

Quis vel unde fuerit iste, breviter inseram huic relationi nostrae, veraciter hauriendo quaedam de volumine scripto de sancta ejus conversatione.

Beatus Judocus, Juthail regis Britonum filius, et [Col. 0291A] frater Judicail regis, dum ad regnum petebatur, relictis litteris quas apud Lanmailmon discebat, cum XI peregrinis Romam euntibus peregre profectus est. Haimo autem Pontivi dux obiter eum, quem nobilem noverat, detinuit, sibique capellanum presbyterum ordinari fecit. Post annos vero septem Judocus in eremo Braic ad rivum Alteiae octo annis Deo servivit, ubi aves diversi generis et pisciculos manu sua velut mansueta pecora pascebat. Pro uno pane, quem solum habuerat, et quatuor pauperibus, murmurante Vulmaro ministro ejus, diviserat, quatuor naviculas copia cibi et potus onustas per Alteiae rivos tractas a Deo recepit. Deinde Runiaco super flumen Quantiam oratorium sancto Martino construxit, ibique XIV annis habitavit. [Col. 0291B] Aquila XI gallinas ei rapuit; denique cum gallum rapuisset, vir Dei signum crucis cum prece dedit. Mox aquila rediit, gallum incolumem exposuit, et continuo exspiravit. Quondam dum Judocus cum duce Haimone in densa silva habitationem sibi congruam quaereret, et dux venatu fessus, nimiaque siti aestuans dormiret, vir Dei baculum quo utebatur humi defixit, et precibus ad Deum fusis, fontem eduxit. Quem aegri illuc venientes venerantur, et inde bibentes cito sanantur. Servus Dei duo manibus suis in silva ex lignis oratorio construxit. Unum eorum fecit Petro coeli clavigero, et aliud magnilogo Paulo. Postea Romam perrexit, et inde multas sanctorum reliquias detulit. Juliula [Col. 0291C] puella a nativitate caeca per visum monita est ut faciem suam ex aqua unde Judocus manus suas ablueret, lavaret. Quod ut fecit, visum recepit. Hoc dum vir Dei Roma rediret actum est, et crux lignea ibi posita est; unde locus ipse Crux dictus est.

Interea, dum Judocus Romam perrexisset, Haimo dux lapideam in eremo ecclesiam construxit. quam post reditum hominis Dei in honore beati Martini dedicari fecit, et pro dote quamdam villam proprietatis suae cum omnibus appendiciis ad eam pertinentibus dedit. Ibi fidelis athleta Dei Judocus diu Deo militavit, et sanctae vitae cursu feliciter consummato, Idus Decembris ad Christum migravit.

[Col. 0291D] Duo nepotes ejus, Winnochus et Arnochus, ibidem ei successerunt, et sanctum corpus, quod diu incorruptum mansit, frequenter aqua lavare et condire consueverunt. Drochtricus dux Haimonis successor hoc audivit, sed credere dubitavit. Hoc igitur procaciter explorare volens, vi sacrum sepulcrum aperiri fecit, et intus irreverenter intuitus et mox exterritus ait: «Ah! sancte Judoce!» Statim surdus et mutus factus est, et usque ad mortem omni corpore debilitatus est. Uxor autem ejus infortunio viri territa ad Deum ingemuit, et pro salvatione animae duas villas Crispiniacum et Netrevillam sancto Judoco dedit. Haec itaque tempore Dagoberti filii Lotharii Magni, regis Francorum, gesta sunt.

[Col. 0292A] Floriacensis Isembardus Herboldo abbati, instigante Adelelmo monacho, describit quod anno ab Incarnatione Domini 977, tempore Lotharii filii Ludovici regis Francorum, corpus sancti Judoci sic inventum sit. Rusticus quidam nomine Stephanus, qui ex officio molendini victum quaeritabat, in somnis a quodam clari habitus viro admonitus, ad locum sancti Judoci venit, et, relicta uxore cum filiis, clericus factus est. Corpus vero sancti Judoci, quod tunc a cunctis mortalibus ubi esset ignorabatur, ut per visum instigatus fuerat, intra ecclesiam quaerere coepit, et insinuante Pridiano Sigemano, ad dexteram altaris S. Martini sarcophagum invenit. Cunctis inde gaudentibus et Deo laudes canentibus, defossum est cum sancto corpore mausoleum et a [Col. 0292B] terra sublatum. Hoc fama passim divulgat, copiosa plebs undique properat ut sancti corporis levationem videat, et ei vota cum muneribus offerat. Multa ibidem facta sunt miracula, et multarum curata sunt infirmitatum genera. Tandem VIII Kal. Augusti corpus sancti Judoci veneranter positum est super altare Sancti Martini.

Ipso anno ibidem monasterium a fundamentis coeptum est, et monasticus ordo reparari coeptus est, et reverendus abbas Sigebrandus constitutus est. Quadam nocte, dum corpus S. Judoci servaretur in ecclesia S. Petri, VII cerei ante reliquias erant, quorum unus tantum ab aedituo incensus erat; reliqui vero sex, custodibus dormientibus, coelitus [Col. 0292C] accensi sunt.

Sic alia vice in ecclesia sua corpus S. Judoci erat; praesente Sigemano lumen, quod vi ventorum et inundatione pluviarum exstinctum erat, divinitus illuminatum est.

Dominico, dum Pridianus missam solemniter celebrabat, quidam vassus Hilduini comitis nomine Guarembertus mala voluntate plenus erat, cupiens de rebus sancti quae vellet violenter auferre, et, Sigemano depulso, alterum suis moribus consentientem subrogare. Cum ergo in Evangelio legitur: Utquid cogitatis mala in cordibus vestris (Matth. IX, 4) coepit miser alte vociferari, invisibiliter percussus; tertio vexatus, divinitus tandem impulsus corruit, et sanguinis coagulum ab ore evomuit. [Col. 0292D] Post missam, jussu Sigemani aeditui foras asportatus est, et in crastinum meritis sancti Judoci sanam mentem recepit. Hoc tempore Hugonis Magni contigit.

Eadem die, Ostrehildis mulier quaedam egredi post missam de basilica conabatur, sed ita in limine januae pedum ejus plantae haeserunt ut nullatenus a quoquam divelli posset, et nil mali, nisi quod a genibus usque plantam pedis nimium frigus sentiebat. In crastino se Deo et sancto Judoco ancillam devovit, statimque sanata pie vota complevit.

A veracibus viris Adelelmo et Richerio monacho narratur quod, dum a Stephano reliquiae sancti Judoci pro constructione basilicae ad monasterium S. Richarii [Col. 0293A] deferrentur, inclyta Bertsendis jam nubilis filia Alsindis passione renum usque ad pedes per biennium est praegravata, ita ut nusquam ire nec etiam movere sine bajulo sese posset. Fusa vero prece cum fide a matre et filia ante reliquias sancti confessoris, aegra sanata est, et mater, visa filiae sospitate, admodum gavisa est et pallium pretiosum veloci archiatro largita est.

Rodbertus quidam, dum meridie solus iter faceret, viso spiritu erroris in specie hominis penitus caecatus est. Qui post longum tempus sanctum Judocum expetiit, et se coram Widone abbate servum contradidit; inundante ab oculis ejus sanguine ipso die lumen recepit, et ad vesperas monachos in scamnis residentes se vidisse palam asseruit.

[Col. 0293B] Gunzso Lothariensis presbyter per VII ferre annos dira manuum et pedum infirmitate debilitatus est; quem in visu quidam Judocum medicum in Pontivo requirere monuit. Ille vero confestim jussis paruit. Dominico, hora fere tertia, basilicam intravit, prostratus oravit, pavimentum lacrymis humectavit, et peractis precibus incolumis surrexit. Deinde gaudens mox missam cecinit, et populo salvationis suae seriem cum gratiarum actione veraciter retulit.

Lothariensis Wandelmarus dextrum oculum infirmitate amisit, et amicorum persuasu beatum Judocum adire decrevit. Sed recti callis ignarus, forte cum socio ad fontem devenit quem Judocus adhuc vivens meritis suis produxit. Wandelmarus itaque [Col. 0293C] fontem limpidissimum vidit, socium detinuit, ibi resedit, manus faciemque de fontis aqua abluit, et subito lumen amissum recepit. Sanatus deinde ad monasterium gaudenter perrexit, et, gaudentibus amicis, Deo gratias egit.

Duo daemoniaci nomine Maginardi ad tumbam sancti Judoci mundati sunt, et diu postea sani in saeculo vixerunt.

Sieburgis, uxor Bertranni clarissimi viri, per X continuos menses fluxum sanguinis e naribus patiebatur; quae ab amicis, ut sanaretur, ad aedem Sancti Judoci perducta est. Ibi oravit, sed non statim sanata est, ideoque basilicam egressa, multas querelas locuta est. Denique dum ad sua cum [Col. 0293D] rancore animi repedaret, et crucem quae in via posita est pertransisset, mox sanguis e naribus fluere cessavit. Protinus illa gaudens retrogrado pede ad monasterium sancti viri regressa est, et, peractis gratiarum actionibus, plene sanata est.

Rodbertus Tarwanensis, dum meridie solus in aestate agri sui operam reviseret, subito a daemone arreptus est, et in tantum vexatus ut pene incessanter homines devorare et quaeque perfringere ab hoste stimularetur. Tres itaque fratres sui, jejunio quatuor temporum in Junio, ad tumbam sancti Judoci vinctum perduxerunt, ibique a quarta feria usque ad Sabbatum permanserunt. Exinde quietius se coepit aeger habere, et integra recepta sospitate, perpetualiter in servum sancto Judoco tradidit se. [Col. 0294A] Hoc eodem rogante, in festivitate Sancti Joannis Baptistae, Wido abbas ambonem ascendens populo narravit, ipsumque praesentem et casus suos palam protestantem ostendit.

Quidam perfectae aetatis per VII annos ita surdus mansit ut nihil penitus audiret. Hunc uxor ejus ad tumbam sancti viri adduxit, ibique aliquantum oravit. Deinde mulier, jubente Pridiano, virum ad fontem Sancti Judoci perduxit, et ter caput ejus propriis manibus ex aqua fontis perfudit. Mox auditum recuperavit, ac ad ecclesiam regressus, missam, quam per VII annos non audierat, audivit.

Haec omnia Floriacensis Isembardus gesta temporibus Hugonis Magni seu Rodberti regis, Adelelmo [Col. 0294B] rogitante, descripsit; sed postea beatus Judocus multa petentibus magnalia, quamvis per incuriam scripta non sint, agere non destitit. Mutatis regni principibus, et sese proceribus mutuo perturbantibus, iterum corpus sancti Judoci pro timore hostium terra coopertum est, et tandiu ita jacuit, donec omnibus mortuis qui abdiderant, communis ignorantia involverit. Tempore Henrici regis Francorum, monachis saepe conquerentibus quod ignorarent ubi patronus eorum requiesceret Judocus, cuidam simplici laico divinitus sanctum corpus insinuatur; quo detegente, abbatis fratrumque studio solemniter levatur. Deinde monachi repertorem reliquiarum ad monachatum susceperunt, [Col. 0294C] et custodem sacri fomitis eumdem constituerunt, et oblationes fidelium ei commiserunt. Defuncto autem abbate, successor ejus non, ut decuit, aedituum dilexit, nec ut antecessor ejus eum amicabiliter tractavit. Unde graviter commotus sanctum corpus noctu assumpsit, secumque in Galliam asportavit. Goisfredus autem Gomercii municeps eumdem, cum thesauro quem ferebat, honorifice detinuit, et magistratum castellanae ecclesiae, ubi quatuor erant canonici, usque ad mortem ei concessit. Post aliquod tempus, Henricus rex Francorum, ortis quibusdam bellorum tumultibus, Gomercium obsedit, et viribus Gallici exercitus Goisfredum expugnavit et oppidum incendit. Dum vero basilicam et castri aedificia edax flamma consumeret, [Col. 0294D] et terribilis clamor impugnantium et expugnatorum, ut in talibus moris est, undique personaret, canonicus quidam ossa sancti Judoci de feretro sustulit, et festinanter de incendio aufugit. Huic forte satelles regius super pontem obviavit, suffasciatum quid ferret interrogavit, fatenti quod sacra vestimenta, codicesque suos gereret, cuncta violenter abstulit, et secum ad Parnense territorium hujusmodi thesaurum detulit. Idem vir Rodbertus vocabatur, et Meslebren, id est miscens furfurem cognominabatur, eratque de clientibus Radulfi de Caldreio, qui tunc temporis inter praecipuos milites habebatur in exercitu Gallico. Miles itaque praefatus tali praeda valde gavisus est, et in ecclesia Sancti Martini a presbytero et parochianis [Col. 0295A] studiose collocatum est, jamque ibidem plus quam LXX annis venerabiliter servatum est. Innumera inibi super infirmos miracula facta sunt, et usque hodie, promerente petentium fide, ut tota vicinitas attestatur, frequenter fiunt.

De translatione sacri corporis, quam breviter hic modo tetigimus, et de plurimis quae Parnis provenerunt infirmorum sanitatibus, Merulensis Willelmus venerabilis monachus et sacerdos egregium dictamen edidit, in quo veraciter et luculenter de miris eventibus ad sacra ossa gestis disseruit.

Philippus rex Francorum biennio frebricitavit, nec ulla medicorum arte sanari potuit. Unde post biennium Parnas venit, aquam tactu reliquiarum [Col. 0295B] sancti Judoci sanctificatam bibit, et binis noctibus ante sanctum corpus in orationibus pernoctavit, ibique sanitatem, dolore cessante, recuperavit. Sanatus autem rex L solidos Pontesiensium sancto Judoco obtulit, et nundinas feria tertia Pentecostes celebrari singulis annis ibidem in honore sancti Judoci annuit, et regalis auctoritatis praeceptione constituit.

Praeterea meritis sancti Judoci multa Parnis miracula facta sunt, quotidieque fiunt; quorum nonnulla scripta sunt, et plura per incuriam scientium seu per imperitiam videntium vel expertorum silentio occultata sunt. Nos autem, quamvis alia referre festinaremus, pauca de te, sancte Judoce, libenter [Col. 0295C] perstrinximus, et charismata tibi coelitus data huic opusculo inseruimus, et pro modulo parvitatis nostrae devote attollimus. Oramus itaque, gloriose fili regis Britonum et consors angelorum, ut nos Deo commendes tuorum efficacia meritorum, obtineasque nobis societatem sanctorum, cum quibus contemplantes in decore suo Creatorem cunctorum, laeti collaudemus per omnia saecula saeculorum. Amen.

Mense Augusto, Heraldus Noricorum rex cum Tostico et ingenti classe immensum pelagus intravit, [Col. 0295D] et Aparciate seu Borea flante ad Angliam applicuit, et Eboracensem provinciam primitus invasit. Porro Anglicus Heraldus ut Northvigenas in Angliam advenisse audivit, Hastingas et Penevesellum, aliosque portus maris Neustriae oppositos, quos toto anno illo cum multis navibus et militibus callide servaverat, reliquit, et Septentrionalibus adversariis ex improviso emergentibus festinanter cum exercitu copioso occurrit. Deinde pugna utrinque acerrima commissa est, in qua nimius sanguis ex utraque parte effusus est, et innumerabilis hominum bestiali rabie furentium multitudo trucidata est. Denique instantibus Anglis victoria cessit, et Heraldus Noricorum rex cum Tostico et omnibus copiis suis occubuit. Locus etiam [Col. 0296A] belli pertranseuntibus evidenter patet, ubi magna congeries ossium mortuorum usque hodie jacet, et indicium ruinae multiplicis utriusque gentis exhibet.

Interea dum Angli bello Eboracensi occupati erant, et custodiam maris, ut diximus, nutu Dei reliquerant, classis Normannorum, quae spatio unius mensis in ostio Divae vicinisque portubus Notum praestolata est, zephyri flatu in stationem S. Galerici delata est. Ibi multa pro se et pro amicis vota facta sunt et preces innumerabilesque lacrymae effusae sunt. Nam necessarii sodales seu chari sive propinqui, qui domi remansuri erant, dum quinquaginta millia militum cum copia peditum per horrendum pelagus ad expugnandam in propria [Col. 0296B] sede incognitam gentem ire certabant, fletibus et suspiriis, multisque curis metus et cupiditatis tam pro se quam pro amicis anxii erant. Tunc ibi dux Willelmus et omnis exercitus precibus et donis ac votis Deo se commendaverunt, et corpus sancti Galerici confessoris Christi pro secundo flatu extra basilicam detulerunt. Denique dum prosper ventus multorum votis optatus, Deo volente, subito spiravit, protinus ardens vehementia ducis omnes ad puppes convocavit, et navigium viriliter inire imperavit. Normannicus itaque exercitus III Kal. Octobris [1066] mare transfretavit, nocte qua memoriam sancti Michaelis archangeli Catholica Ecclesia festive peragit, et nemine resistente littus [Col. 0296C] maris gaudens arripuit. Deinde Penevesellum et Hastingas occupavit, electisque militibus commendavit; quae sibi forent receptaculo, et navibus propugnaculo.

Anglicus autem tyrannus, effuso fratris et hostis sanguine, laetus intumuit, et peracta multiplici strage victor Lundoniam rediit. Verum Heraldus (quia prosperitas mundi ut fumus ante ventum cito deficit) imminente gravioris tribulationis pondere, laetitiam feralis tropaei cito perdidit, nec de fratricidio diu gaudere vel securus esse potuit, quia legatus ei Normannos adesse mox nuntiavit. Ipse vero, ut Normannos in Angliam ingressos esse audivit, iterum se ad agonem praeparavit. Erat enim multum audax et probus, corpore fortis et [Col. 0296D] pulcherrimus, eloquentia lepidus et affabilis fautoribus. Porro matre sua Githa quae interitu Tostici filii sui valde erat lugubris, aliisque fidelibus amicis bellum ei dissuadentibus, dixit ei Worth comes frater suus: «Oportet, charissime frater et domine, ut probitas tua temperetur discretionis moderamine. Nunc ex praelio Northwigenarum fessus venisti, iterumque festinas contra Normannos nunc praeliari. Quiesce, quaeso. Prudenter tractare tecum velis quid cum sacramentis duci Normanniae promiseris. Cave ne perjurium incurras, et pro tanto scelere tu cum viribus nostrae gentis corruas, nostraeque progeniei permansurum dedecus exinde fias. Ego, liber ab omni sacramento, Guillelmo comiti nihil debeo. Audacter igitur contra illum [Col. 0297A] pro natali solo certare paratus sum. Tu autem, frater mi, quovis in pace quiesce et eventum belli praestolare, ne clara libertas Anglorum corruat in tua pernicie.»

His itaque auditis sermonibus, Heraldus vehementer est indignatus. Consilium istud, quod amicis salubre videbatur, sprevit, et germanum suum, qui fideliter ei consiliabatur, conviciis irritavit, matremque suam, quae nimis ipsum retinere secum satagebat, pede procaciter percussit. Deinde per sex dies undique populos ad bellum ascivit, innumeram multitudinem Anglorum contraxit, secumque adducens in hostes ad pugnam festinavit. Nocturno siquidem seu repentino incursu minus cautos opprimere cogitabat, et ne perfugio abirent, [Col. 0297B] septingentas naves armatis onustas in mari opposuerat. Cujus accelerationem Willelmus dux ut audivit, omnes suos armari mane Sabbati jussit, et ipse missam audivit, et Dominicis sacramentis corpus et animam munivit, reliquiasque sanctas, super quas Heraldus juraverat, collo suo humiliter appendit. Religiosi quoque viri pugnaturos e Normannia comitati fuerant. Nam duo pontifices, Odo Bajocensis et Goifredus Constantinus, aderant cum monachis et clericis multis; quorum officium erat pugnare precibus et consiliis. Bellum II Idus Octobris, hora tertia, commissum est, totaque die ad multorum millium perniciem ex utraque parte acerrime pugnatum est. Dux Normannorum pedites [Col. 0297C] sagittis armatos et balistis in fronte locavit, item pedites loricatos secundo loco constituit, in ultimo turmas equitum, in quorum medio fuit ipse dux cum firmissimo robore, unde in omnem partem consuleret voce et manu.

Econtra ex omnibus undique regionibus copiae Anglorum ad locum, qui Senlac antiquitus vocabatur, convenerant, studiumque suum pars Heraldo, sed cuncti patriae praestabant, quam contra extraneos defensare volebant. Ibi protinus equorum opem reliquerunt, cunctique pedites densius conglobati constiterunt. Turstinus filius Rollonis vexillum Normannorum portavit. Terribilis clangor lituorum pugnae signa utrinque cecinit. Normannorum alacris audacia pugnae principium dedit. Pedites [Col. 0297D] itaque Normanni propius accedentes Anglos provocant, et in eos missilibus vulnera necemque dirigunt. Illi contra fortiter quo quisque valet ingenio resistunt. Aliquandiu summa vi certatur ab utrisque. Pertinaci Anglorum saevitia perterriti pedites pariter equitesque Britanni, et quotquot auxiliares erant in sinistro cornu, avertuntur, et fere cuncta ducis acies, eumdem jam occisum credens, cedit. Dux autem prospiciens multam partem adversae stationis prosiluisse et insequi terga suorum, fugientibus occurrit, et hasta verberans aut minans obsistit. Nudato insuper capite, detractaque galea exclamans: «Me, inquit, conspicite; vivo et vincam, opitulante Deo.» Protinus prolatis a duce verbis audaciae, cedentes animos receperunt, et [Col. 0298A] circumvenientes aliquot millia insecuta se momento deleverunt. Simili modo bis iterum fugam Normanni simulaverunt, et insequentes Anglos repente gyratis equis interceperunt, et inclusos undique mactaverunt. Anglos itaque periculosa simulatione deceperunt, disjunctos ab invicem peremerunt, multisque millibus trucidatis residuos alacrius aggressi sunt. Institerunt eis Cenomannici, Franci, Britanni, Aquitani, et miserabiliter pereuntes cadebant Angli.

Interfuerunt huic praelio Eustachius Boloniae comes, Guillelmus Richardi Ebroicensis comitis filius, Goifredus Rotronis Moritoniae comitis filius, Guillelmus Osberni filius, Rodbertus tiro Rogerii de Bellomonte filius, Haimericus Toarcensis praeses, [Col. 0298B] Hugo stabulariorum comes, Galterius Giphardus et Radulphus Toenites, Hugo de Grentemaisnilio et Guillelmus de Garenna, aliique quamplures militaris praestantiae fama celebratissimi, et quorum nomina historiarum voluminibus inter bellicosissimos commendari deceat. Willelmus vero dux eorum praestabat eis fortitudine et prudentia. Nam ille nobiliter exercitum duxit, cohibens fugam, dans animos, periculi socius, saepius clamans ut venirent, quam jubens ire. In bello tres equi sub eo confossi ceciderunt; ter ille intrepidus desiluit, nec diu mors vectoris inulta remansit. Scuta, galeas et loricas irato mucrone moramque dedignante penetravit, clypeoque suo nonnullos collisit, auxilioque multis [Col. 0298C] suorum atque saluti, sicut econtra hostibus perniciei, fuit.

Ab hora diei tertia bellum acriter commissum est, et in primo militum congressu Heraldus rex peremptus est. Deinde Leofwinus comes frater ejus cum multis millibus simili sorte defunctus est Denique inclinata jam die, videntes Angli quod rex suus et primates regni, multaeque legiones suorum interierint, et quod Normanni adhuc procaciter steterint, et terribiliter armis in obstantes saevierint, in fugam conversi quantocius abierunt, et eventus varios experti sunt. Alii raptis equis, nonnulli pedites pars per vias, plerique per avia sese salvare conati sunt. Normanni autem, dum Anglos fugere viderunt, tota nocte Dominica eos ad sui [Col. 0298D] detrimentum obnixe persecuti sunt. Nam crescentes herbae antiquum aggerem tegebant, ubi summopere currentes Normanni cum equis et armis ruebant, ac sese, dum unus super alterum repente cadebat, vicissim exstinguebant. Ibi nimirum fugientibus Anglis rediit confidentia. Cernentes enim opportunitatem praerupti valli et frequentium fossarum, in unum collecti sunt, inopinato restiterunt, et Normannis magnam stragem fortiter intulerunt. Ibi Engenulfus Aquilensis oppidanus, aliique multi corruerunt, ac, ut fertur ab his qui interfuerunt, Normannorum fere quindecim millia perierunt. Sic omnipotens Deus, pridie Idus Octobris, innumeros peccatores utriusque phalangis puniit diversis modis. Nam, saevitia intolerabiliter grassante Normannorum, [Col. 0299A] in die Sabbati multavit multa millia Anglorum, qui longe ante innocentem Alfredum cum suis pedisequis injuste necaverunt, atque, praecedente Sabbato, Heraldum regem et Tosticum comitem, aliosque multos absque pietate trucidaverunt. Idem quoque judex Dominica nocte Anglos vindicavit, et furentes Normannos in caecam voraginem praecipitavit. Ipsi enim contra praeceptum legis rem alienam immoderate concupierunt, ac veloces, ut Psalmographus dicit, pedes eorum ad effundendum sanguinem fuerunt; ideoque contritionem et infelicitatem in viis suis offenderunt (Psal. XIII, 3) .

Dux Guillelmus Anglorum cohortes inopinato conglobatas cernens non substitit, sed Eustachium [Col. 0299B] comitem cum militibus quinquaginta aversum, et receptui signa canere volentem, ne abiret virili voce compellavit. Ille contra familiariter in aurem ducis reditum suasit, et proximam ei, si pergeret, mortem praedixit. Haec inter verba percussus Eustachius inter scapulas ictu sonoro, cujus gravitatem statim sanguis demonstrabat ore et naribus, quasi moribundus ope comitum evasit. Dux autem, victoria consummata, ad aream belli regressus est, ibique miserabilem stragem non absque miseratione videndam intuitus est. Anglicae nobilitatis et juventutis flos in cruore sordidatus late solum operuit. Heraldus quibusdam signis est, non facie, recognitus, et in castra ducis delatus, ac ad tumulandum prope littus maris, quod diu cum armis servaverat, [Col. 0299C] Guillelmo agnomine Maleto victoris jussu traditus

Vergibili fortuna mortalibus in terris suppeditante valde aspera et inopinata, quidam de pulvere prosiliunt ad magnarum potestatum culmina, aliique de summo apice subito pulsi gemunt in ingenti moestitia. Sic Githa, Goduini comitis relicta, quondam divitiis gaudens et potentia, nunc nimio moerore est affecta, quia gravibus infortuniis vehementer est afflicta. Nam septem filios viro suo peperit, Suenum, Tosticum, Heraldum, Guorth, Elfgarum, Leofvinum et Wlnodum. Omnes hi comites fuerunt, [Col. 0299D] magnoque corporis decore et saeculari probitate viguerunt; sed diversos et atroces eventus separatim experti sunt. Elfgarus et Wlnodus Deum diligentes pie legitimeque vixerunt, et in vera confessione prior Remis peregrinus et monachus, et alter Salesberiae venerabiliter obierunt. Verum alii quinque diversis in locis, variisque studiis intenti armis interierunt. Moesta igitur mater Guillelmo duci pro corpore Heraldi par auri pondus obtulit, sed magnanimus victor tale commercium respuit; indignum ducens ut ad libitum matris sepeliretur, cujus ob nimiam cupiditatem innumerabiles insepulti remanerent. Ipse suis ingentem sepeliendi curam exhiberi praecepit; Anglis quoque cunctis volentibus quosque ad humandum liberam potestatem [Col. 0300A] concessit. Suis autem prout tunc decuit sepultis Romaneium accessit, et expugnatis his qui intus erant, cladem suorum vindicavit, quos illuc errore appulsos fera gens adorta praelio fuerat, et cum maximo utriusque partis detrimento fuderat.

Deinde dux contendit Doveram, ubi multus populus congregatus erat pro inexpugnabili, ut sibi videbatur, munitione, quia id castellum situm est in acutissima rupe mari contigua. Castellani autem, dum obsidentem ducem metuerent, supplicesque deditionem pararent, Normannorum armigeri pro cupidine praedae ignem injecerunt, et voraci flamma leviter volitante pleraque correpta et combusta sunt. Dux autem damno eorum qui sibi subdere se [Col. 0300B] volebant compassus est, pretiumque restituendarum aedium dedit, aliaque amissa recompensavit. Recepto castro, quo minus erat per dies octo munivit. Milites vero recentibus illic carnibus et aqua utentes, multi profluvio ventris exstincti sunt, plurimique usque ad finem vitae debilitati sunt. Dux inibi custodiam relinquens et dyssenteria languentes, ad perdomandum quos devicit proficiscitur. Ultro Cantuarii non procul a Dovera occurrunt, fidelitatem jurant et obsides dant.

Interempto Heraldo, Stigandus Cantuariensis archiepiscopus et praeclari comites Eduinus et Morcarus, aliique primates Anglorum, qui Senlacio bello non interfuerunt, Edgarum Clitonem filium Eduardi regis Hunorum, filii Edmundi Irneside, id [Col. 0300C] est Ferrei-Lateris, regem statuerunt, et cum eo contra externos hostes pro patria et gente se fortiter pugnaturos minati sunt. Porro Guillelmus dux ubi frequentiorem conventum eorum audivit, cum valida manu appropians, non procul a Lundonia consedit, equitesque quingentos illo praemisit. Qui egressam de urbe contra se aciem refugere intra moenia compulerunt, et multa strage filiorum et amicorum facta, civibus ingentem luctum intulerunt. Incendium etiam urbanae caedi addiderunt, et quidquid aedificiorum citra flumen erat, cremaverunt. Dux autem Tamesim fluvium transmeavit, et ad oppidum Guarengefort pervenit.

Illuc Stigandus archiepiscopus, aliique nobiles [Col. 0300D] Angli advenerunt. Edgarum abrogantes, pacem cum Guillelmo fecerunt, ipsumque sibi dominum susceperunt, et ipsi ab eo benigniter suscepti, pristinas dignitates et honores receperunt. Lundonii nihilominus utile consilium percipientes, sese in obsequium ducis tradiderunt, et obsides quos et quot imperarat adduxerunt. Edgarus Adelinus, qui rex fuerat constitutus ab Anglis, resistere diffidens, humiliter Guillelmo se regnumque contulit. Ille vero, quia idem puer mitis et sincerus erat, et consobrinus Eduardi Magni regis, filius scilicet nepotis ejus erat, amicabiliter eum amplexatus est, et omni vita sua inter filios suos honorabiliter veneratus est.

Omnia, disponente Deo, in spatio trium mensium [Col. 0301A] per Angliam pacata sunt, cunctique praesules, regnique proceres cum Guillelmo concordiam fecerunt, ac ut diadema regium sumeret, sicut mos Anglici principatus exigit, oraverunt. Hoc summopere flagitabant Normanni, qui pro fasce regali nanciscendo suo principi subierunt ingens discrimen maris et praelii. Hoc etiam divino nutu subacti optabant indigenae regni, qui nisi coronato regi servire hactenus erant soliti.

Eo tempore Adelredus Eboracensis metropolitanus erat. Hic aequitatem valde amans, aevo maturus, sapiens, bonus et eloquens, multis virtutibus fulgebat, et per vestigia Patrum Regem regum adire jugiter appetebat. Stigandus autem Cantuariensis, saecularibus curis et actibus nimis intentus erat, [Col. 0301B] et pro quibusdam reatibus ab Alexandro papa interdictus fuerat.

Denique anno ab Incarnatione Domini [leg. 1066] indictione V in die Natalis Domini, Angli Lundoniae ad ordinandum regem convenerunt, et Normannorum turmae circa monasterium in armis et equis, ne quid doli et seditionis oriretur, praesidio dispositae fuerunt. Adelredus itaque archiepiscopus in basilica Sancti Petri apostolorum principis, quae Westmonasterium nuncupatur, ubi Eduardus rex venerabiliter humatus quiescit, in praesentia praesulum et abbatum, procerumque totius regni Albionis, Guillelmum ducem Normannorum in regem Anglorum consecravit, et diadema regium capiti ejus imposuit.

[Col. 0301C] Interea, instigante Satana, qui bonis omnibus contrarius est, importuna res utrique populo, et portentum futurae calamitatis ex improviso exortum est. Nam, dum Adelredus praesul alloqueretur Anglos, et Goifredus Constantiniensis Normannos, an concederent Guillelmum regnare super se, et universi consensum hilarem protestarentur una voce, non unius linguae locutione; armati milites, qui extrinsecus erant pro suorum tuitione, mox ut vociferationem gaudentis in Ecclesia populi et ignotae linguae strepitum audierunt, rem sinistram arbitrati, flammam aedibus imprudenter injecerunt. Currente festinanter per domos incendio, plebs quae in ecclesia laetabatur perturbata, et multitudo virorum [Col. 0301D] ac mulierum diversae dignitatis et qualitatis, infortunio perurgente, celeriter basilicam egressa est. Soli praesules et pauci clerici cum monachis nimium trepidantes ante aram perstiterunt, et officium consecrationis super regem vehementer trementem vix peregerunt, aliique pene omnes ad ignem nimis furentem cucurrerunt, quidam ut vim foci viriliter occarent, et plures ut in tanta perturbatione sibi praedas diriperent. Angli factionem tam insperatae rei dimetientes nimis irati sunt, et postea Normannos semper suspectos habuerunt, et infidos sibi dijudicantes ultionis tempus de eis optaverunt.

XV. Susceptum itaque imperium Guillelmus rex in adversis et prosperis strenue utiliterque rexit, [Col. 0302A] eique XX annis et VIII mensibus, ac diebus XVI laudabiliter praefuit. De cujus probitate et eximiis moribus ac prosperis eventibus et strenuis admirandisque actibus Guillelmus Pictavinus, Lexoviensis archidiaconus, affluenter tractavit, et librum polito sermone et magni sensus profunditate praeclarum edidit. Ipse siquidem praedicti regis capellanus longo tempore exstitit, et ea quae oculis suis viderit et quibus interfuerit, longo relatu vel copioso indubitanter enucleare studuit, quamvis librum usque ad finem regis adversis casibus impeditus perducere nequiverit. Guido etiam praesul Ambianensis metricum carmen edidit, quo Maronem et Papinium gesta heroum pangentes imitatus Senlacium bellum descripsit, Heraldum vituperans et [Col. 0302B] condemnans, Guillelmum vero collaudans et magnificans.

Joannes Wigornensis a puero monachus, natione Anglicus, moribus et eruditione venerandus, in his quae Mariani Scoti Chronicis adjecit, de rege Guillelmo, et de rebus quae sub eo vel sub filiis ejus Guillelmo Rufo et Henrico usque hodie contigerunt, honeste deprompsit. Marianus enim in coenobio Sancti Albani martyris apud Maguntiam monachus fuit, ibique Caesariensem Eusebium et Hieronymum, aliosque historiographos pro modulo secutus, sese benigniter exercuit, et dulcem fructum longi studii, magnorumque laborum, quos in longinqua peregrinatione pertulit, filiis Ecclesiae tanta rimari per se non valentibus charitative obtulit. [Col. 0302C] Solerter itaque perscrutatis veteribus et modernis codicibus chronographiam edidit, in qua ab initio mundi ex quo Deus Adam de limo terrae plasmavit, per omnes libros Veteris et Novi Testamenti, et Romanorum Graecorumque historias discurrens, optima quaeque collegit, et enumeratis annis per regum et consulum tempora usque in diem mortis suae annalem historiam laudabiliter distinxit. Quem prosecutus Joannes acta fere centum annorum contexuit, jussuque venerabilis Wlfstani pontificis et monachi supradictis Chronicis inseruit; in quibus multa de Romanis et Francis et Alemannis, aliisque gentibus, quae agnovit, utiliter et compendiose narratione digna reseravit. In his [Col. 0302D] utique Chronicis continentur omnes judices et reges. pontificesque Hebraeorum a Moyse usque ad subversionem Jerosolymorum, dum sub Tito et Vespasiano pro nece Salvatoris et martyrum ejus juste destructum est regnum Judaeorum. Omnes ibi nominantur consules et dictatores, imperatores et pontifices Romanorum, omnes quoque reges, qui regno Angliae praefuerunt, ex quo Hengist et Horsa Wortigerno regi Britanniae scandalo Guallorum militaverunt. His etiam episcopi chronicis adnotati sunt qui regimen ecclesiasticum in Anglia tenuerunt, ex quo Gregorius papa Augustinum et Mellitum, aliosque praedicatores verbi Dei in Angliam misit; per quos Deus Adelbertum regem Cantiae et Eduinum regem Nordanhymbrorum, [Col. 0303A] aliosque principes ejusdem gentis ad fidem veritatis perduxit. Ex his opusculis Engelbertus, Gemblacensis monachus, quaedam praeclara decerpsit, et multa de his, quae de insulanis Oceani scripta erant in eisdem Chronicis dimisit, et nihilominus de Gothis et Hunis ac Persis, aliisque barbaris gentibus multa adjecit.

Haec ideo huic chartae gratis indidi ut istos codices avidi lectores inquirant sibi, quia magnum sapientiae fructum ferunt et vix inveniri possunt. A modernis enim editi sunt, et adhuc passim per orbem diffusi non sunt. Unum eorum Wigornae vidi in Anglia, et alterum Cameraco in Lotharingia. Familiariter ostendit illic mihi Fulbertus prudens [Col. 0304A] abbas coenobii Sancti Sepulcri, quod in septentrionali parte Cameraci studio aedificatum est ac sumptibus Liberti ejusdem urbis episcopi, ubi idem praesul honorifice meruit sepeliri. ⁜ (51)

Ad requiem jam fessus anhelo, et ecclesiasticae historiae, quam de contemporaneis et collimitaneis principibus atque didascalis veraci deprompsi calamo, primum libellum hic terminare dispono.

In sequentibus vero latius de rege Guillelmo disseram, miserasque mutationes Anglorum et Normannorum sine adulatione referam, nullius remunerationis a victoribus seu victis expetens honorificentiam.

Temporibus Alexandri secundi papae ⁜ (52) plurima per orbem regna calamitatibus concussa sunt, et multiplices populorum concursus in sui perniciem debacchati sunt. Haec in occiduis partibus terrigenae senserunt, et gravia subeuntes detrimenta nimis experti sunt. Defunctis enim optimis regibus Henrico [Col. 0304B] rege Francorum, et Eduardo Anglorum, Franci et Angli diu luxerunt funus eorum, quia post illos vix adepti sunt dominos illis consimiles virtutibus et nectare morum. Patribus patriae de medio ablatis, successere tyranni abutentes freno regiae dominationis. Anglia tunc Heraldi saevitia perjurioque polluta corruit, et genuinis haeredibus orbata, externis [Col. 0305A] praedonibus Guillelmo victori faventibus subjacuit; unde flebile thema de sua ruina piis historiographis ad dictandum tribuit.

Copiosam faciendi plures libros materiam eloquentes sophistae habuerunt, qui regis Guillelmi curiae diutius interfuerunt, et gesta ejus ac varios et praeclaros eventus ac intima et profunda consilia noverunt, et divitiarum ejus participes ultra natales suos admodum promoti sunt. Ecclesiae nempe, quae sub eo vel ab eo ad laudem Dei in Neustria vel Anglia factae sunt, devotionis ejus, largitatisque in Dei cultu laudabile testimonium asserunt, bonique studii exemplum imitabile posteris pariunt. Coenobia quoque plurima devote construxit, et ab ipso vel ab aliis condita multum emendavit, multimodisque [Col. 0305B] gazis tripudians ditavit et patrocinio suo contra omnes adversarios defensavit. Haec utique palam attestantur in duobus monasteriis coenobitae Cadomenses, in uno monachi et in altero sanctimoniales. Haec duo coenobia, in ducatu adhuc, aeterno regi favens aedificaverat; in quorum uno sibi, et in altero conjugi suae sepulturam elegerat.

Postquam, bello peracto, fortiter hostes subegit, et diadema regium apud Lundoniam suscepit, coenobium Sanctae Trinitatis Senlac, ubi bellum factum est, construxit, et multis opibus vel fundis, ut decet regalem munificentiam, ditavit. Ibi Goisbertum, Majoris-Monasterii religiosum monachum, abbatem constituit; quo monitore monasticus ordo et regularis [Col. 0305C] disciplina commode viguit. Majus enim Monasterium a sanctissimo Martino Turonorum archiepiscopo coeptum est, ibique bonorum hominum religio crevit, inspirante Deo, et multiplicata est. Nostris temporibus Albertus et Bartholomaeus, Bernardus et Hilgotus ac Guillelmus Nanticensis abbates huic monasterio praefuerunt, qui sanctitate et probitate multis profuerunt, et longe lateque famosi, vicinis et externis utiliter micuerunt. Post obitum Goisberti Henricus Cantuariensis prior abbatis officium suscepit, et Bellense coenobium honorifice tenuit. Quo defuncto, Rodulfus Roffensis prior, monachusque Cadomensis successit, studioque sanctitatis et salutaris doctrinae sibi multisque [Col. 0305D] coessentibus prodesse sategit, et bona in senectute spiritualibus studiis fervidus adhuc insistit. Tandem, anno Henrici regis Anglorum XXV, religiosus senex feliciter ad Deum transiit e mundo.

Guillelmus rex multa Lundoniae, postquam coronatus est, prudenter, juste clementerque disposuit quaedam ad ipsius civitatis commoda vel dignitatem, alia quae genti proficerent universae, nonnulla quibus consuleretur ecclesiis terrae. Jura quaecunque dictavit, optimis rationibus sanxit. Judicium rectum nulla persona nequidquam ab eo postulavit. Neminem nisi quem non damnare iniquum foret damnavit. Suis quoque primatibus digna se et gravitate praecepit, et diligentia aequitatem suasit. Esse jugiter in oculis habendum aeternum regem, cujus [Col. 0306A] vicerint praesidio; nimium opprimi victos non oportere, victoribus professione Christiana pares; ne quos juste subegerint, injuriis ad rebellandum cogerent. Seditiones interdixit, caedem et omnem rapinam frenans, ut populos armis, ita legibus arma. Tributis et cunctis rebus ad regium fiscum reddendis, modum qui non gravaret imposuit. Latrociniis, invasionibus, maleficiis locum omnem intra suos terminos denegavit. Portus et quaelibet itinera negotiatoribus patere, et nullam injuriam fieri jussit. Sic omnino proba ejus in regnando initia fuere, et incrementa probitatum ad utilitatem subditorum liquido fulsere, quae in bonis perseverantia laudabilisque finis evidentibus indiciis confirmavere.

[Col. 0306B] Egressus Lundonia rex dies aliquot in propinquo loco Bercingis morabatur, dum firmamenta quaedam in urbe contra mobilitatem ingentis ac feri populi perficerentur. Eduinus et Morcarus, filii Aelfgari comitis, fere omnium Anglorum genere ac potentia maximi ad regem veniunt, veniamque si qua in re contra eum senserint poscunt, et se cunctaque sua ejus clementiae tradunt. Deinde Coxo comes fortitudine et probitate singularis, et Turchillus de Limis; Siwardus et Aldredus, filii Aedelgari, pronepotes Eduardi regis; Edricus quoque cognomento Guilda, id est silvaticus, nepos Edrici pestiferi ducis cognomento Streone, id est acquisitoris; aliique complures nobiles et opibus ampli Guillelmo pacificantur, datisque sacramentis, omnes [Col. 0306C] possessiones suas cum honore adipiscuntur. Rex inde progrediens diversas regni partes accessit, et ubique utilia sibi et incolis terrae ordinavit. Custodes in castellis strenuos viros ex Gallis collocavit, et opulenta beneficia, pro quibus et labores et pericula libenter tolerarent, distribuit.

Intra moenia Guentae, opibus et munimine nobilis urbis et mari contiguae, validam arcem construxit, ibique Guillelmum Osberni filium in exercitu suo praecipuum reliquit, eumque vice sua toti regno versus aquilonem praeesse constituit. Doveram vero totamque Cantiam fratri suo commendavit, qui multa liberalitate et industria saeculari pollebat. His duobus praefecturam Angliae commisit, et cum [Col. 0306D] eis Hugonem de Grentemaisnilio et Hugonem de Monteforti, Guillelmumque de Garenna, aliosque acerrimos bellatores dimisit. Quidam eorum subjectos laudabiliter rexerunt; nonnulli vero, modestia carentes, immoderate suos oppresserunt.

Rex itaque, cura regni commissa, Penevesellum se recepit, ubi multus ad eum equitatus Anglorum convenit. Ibi militibus repatriantibus larga manu stipendia data sunt.

Solutis itaque navibus, mense Martio, rex Guillelmus in altricem terram prospere pervehitur, secumque honorifice adduxit Stigandum archipraesulem, Edgarum Adelinum Eduardi regis consobrinum, [Col. 0307A] et tres clarissimos comites, Eduinum, Morcarum et Guallevum, Egelnodum quoque Cantuariensem satrapam, aliosque complures altae nobilitatis et mirae pulchritudinis. Benigna calliditate est usus ut, ipsis auctoribus, nihil sub decessum suum novaretur, gens vero tota minus ad rebellionem valeret spoliata principibus. Denique divitias suas et honores eis in Normannia ostendit ut eos velut obsides in potestate sua secum teneret, quorum auctoritas vel salus propinquis et compatriotis maximi esset.

Adveniente Guillelmo rege cum magna saeculari gloria, admodum tota laetata est Normannia. Dies erant hiberni et quadragesimales; sed in episcopiis et coenobiis, ubi novus veniebat rex, initiabantur [Col. 0307B] Paschalia festa. Nihil relinquebatur, quod in studio talis honorificentiae agi solitum est. Praeterea si quid novum adinveniri potuit, addebatur. Quam pietatem ipse confestim multiplici dono recompensavit, donans pallia, libras auri aliaque magna altaribus famulisque Christi. Ecclesias autem, quas praesentia sua non visitavit, muneribus missis laetificavit.

Ad coenobium Sanctae Trinitatis Fiscanni Pascha celebravit, ubi frequentia praesulum et abbatum, nobiliumque virorum convenit. Tunc Radulfus comes, Philippi regis Francorum vitricus, multaque nobilitas Franciae adfuit, et crinigeros Anglicae Britanniae alumnos curiose intuebatur, et regis regiorumque [Col. 0307C] satellitum indumenta intexta atque crustata auro mirabatur. Vasa vero aurea vel argentea, seu bubalina cornua fulvo metallo circa extremitates utrasque decorata laude attollebat. Denique plurima hujuscemodi competentia regali magnificentiae Franci magna notabant, quae reversi domum ob novitatem praedicarent.

Celebrata Paschae solemnitate, rex dedicari basilicam Sanctae Mariae super Divam praecepit, ubi ipse cum magno coetu optimatum et mediocrium Kal. Maii [1067] reverenter interfuit, et utillima totius populi commoditati edicta sub voce praeconis promulgavit. Deinde, Kal. Julii, ecclesiam Sanctae Mariae apud Gemmeticum dedicari praecepit, et ipse sacro mysterio veneranter adfuit. Utramque nimirum [Col. 0307D] ex praediis dominii sui largiter dotavit, suaque praesentia, dum sanctum mysterium celebraretur, devote sublimavit. Maurilius Rothomagensis archiepiscopus cum suffraganeis episcopis hanc dedicationem humiliter et devote perpetravit, et paulo post, duodecimo episcopatus sui anno, in lectum decubuit. Peracto autem quidquid religioso Dei vernulae competit, V Idus Augusti ad Deum, cui diu servierat, migravit. Corpus vero ejus in episcopali ecclesia, quam ipse ante V annos, indictione I, sanctae Dei genitrici Mariae dedicaverat, delatum est, et ante crucifixum honorifice tumulatum est. Epitaphium autem ejus a Richardo Herluini filio, ejusdem [Col. 0308A] ecclesiae canonico, editum est, et super ipsum in cupri laminis ex auro sic scriptum est:

Post mortem antistitis sui, Rothomagensis Ecclesia Lanfrancum Cadomensem abbatem sibi praesulem elegit, et rex Guillelmus, cum optimatibus suis omnique populo, libentissime concessit. Sed vir Deo devotus et humilitati studens tanti primatus sarcinam [Col. 0308B] refutavit, et sibi ad hunc apicem toto conatu Joannem Abrincatensium praesulem praeferre sategit. Porro, ut canonice fieret ista conjugatio, Romam adiit, praedictae ordinationis licentiam ab Alexandro papa impetravit, sacrum quoque pallium, unde et ipsi et toti Normanniae gloriandum erat, cum licentia deportavit.

Joannes itaque de sede Abrincatensi, quam VII annis et III mensibus rexerat, assumptus est, et metropolitanus Rothomagensis factus est. Hic ardore virtutum in verbis et operibus multipliciter fervebat, nimioque zelo in vitia, ut Phinees, saeviebat. Quantum vero ad saeculi dignitatem attinebat, magnae nobilitatis lampade cluebat. Erat enim filius Radulphi comitis Bajocensium, qui frater fuerat uterinus [Col. 0308C] Richardi senioris ducis Normannorum. Decem itaque annis metropolitanum regimen fortiter et diligenter gessit, multumque contra impudicos presbyteros pro auferendis pellicibus laboravit; a quibus, dum in synodo concubinas eis sub anathemate prohiberet, lapidibus percussus aufugit, fugiensque de ecclesia: Deus, venerunt gentes in haereditatem tuam (Psal. LXXI, 1) , fortiter clamavit.

In loco ejus Michael, natione Italicus, eruditione litterarum imbutus, studio religionis venerandus, ad culmen Abrincatensis episcopatus electione legitima est promotus. Qui plus quam XX annis laudabilis pastor floruit, et Rodberti ducis tempore beatus senex obiit. Quo defuncto, Turgisus successit, [Col. 0308D] jamque praesulatum ferme XXX annis tenuit ⁜ (53) .

Interea Normannico fastu Angli opprimuntur, et praesidibus superbis, qui regis monitus spernebant, admodum injuriabantur. Praefecti minores, qui munitiones custodiebant, nobiles et mediocres indigenas injustis exactionibus multisque contumeliis aggravabant. Odo nimirum episcopus et Guillelmus Osberni filius, nimia cervicositate tumebant, et clamores Anglorum rationabiliter audire, eisque aequitatis lance suffragari despiciebant. Nam armigeros suos immodicas praedas et incestos raptus [Col. 0309A] facientes vi tuebantur, et super eos, qui gravibus contumeliis affecti querimonias agebant, magis debacchabantur. Amissa itaque libertate, Angli vehementer ingemiscunt, et vicissim qualiter intolerabile jugum, sibique hactenus insolitum excutiant, subtiliter inquirunt. Igitur ad Suenum regem Danorum dirigunt, atque ut regnum Angliae, quod Suenus et Chunutus avi ejus armis obtinuerunt, reposcat, expetunt. Ultro in exsilium aliqui profugiunt, quo extorres vel a potestate Normannorum sint liberi, vel opibus alienis aucti contra eos ad recidivum certamen revertantur. Quidam autem ex eis pulchrae juventutis flore vernantes longinquas regiones adierunt, et militiae Alexii imperatoris Constantinopolitani sese audacter obtulerunt. [Col. 0309B] Erat enim multum sapiens et mirae dapsilitatis, contra quem Rodbertus Wiscardus Apuliae dux cum suis omnibus arma levaverat in auxilium Michaelis, quem Danai de throno imperiali expulerant indignatione senatoriae potestatis. Exsules igitur Anglorum favorabiliter a Graecis suscepti sunt, et Normannicis legionibus, quae nimium Pelasgis adversabantur, oppositi sunt. Augustus Alexius urbem, quae Chevetot dicitur, Anglis ultra Byzantium coepit condere, sed nimium infestantibus Normannis, eos ad urbem regiam reduxit, et eisdem principale palatium cum regalibus thesauris tradidit. Hac itaque de causa Saxones Angli Ioniam expetierunt, et ipsi ac haeredes eorum sacro imperio [Col. 0309C] fideliter famulati sunt, et cum magno honore inter Thraces Caesari et senatui, populoque chari usque nunc perstiterunt.

Multimodis Normannorum oppressionibus Angli ad rebellionem lacessiti, Boloniam legatos miserunt, et Eustachio comiti, ut cum classe diligenter militibus et armis instructa ad suscipiendam Doveram acceleraret, mandaverunt. Olim cum eodem inimicitias ingentes habuerant; sed nunc, quia simultates inter illum et regem insurrexerant, eumque bellandi peritum et in praelio felicem experimentis cognoverant, pacem cum illo fecerunt, et munitionem Doverae contra regem illi tradere conati sunt. Eustachius autem, suscepto Cantiorum veredario, classem paratam ascendit, noctisque conticinio, ut oppidum [Col. 0309D] ex insperato praeoccuparet, cum suis festinanter transfretavit. Milites multos secum duxit, sed equos praeter admodum paucos reliquit. Vicinia omnis fuit armata, et maxime Cantiorum caterva, quae toto nisu suffragari Eustachio erat conata. Praesul Bajocensis et Hugo de Monteforti, qui primi munitionis custodes erant, ultra flumen Tamesim abierant, et majorem partem militum secum duxerant. Auctior hostium numerus ex ulterioribus accederet, si biduana obsidio fieret. Sed cum hostes vehementer impetum facere in oppidum molirentur, custodes ad defensandum impigri reperti sunt, et ferventissime qua locus poterat impugnari, restiterunt. Acerrime per aliquot horas diei utrinque certatum est. Sed dum Eustachius diffideret, [Col. 0310A] eruptionemque propugnatorum, qua turpius abigeretur, timeret, receptui ad naves cani signa jubet. Denique oppidani confestim portas patefecerunt, avideque et caute sequentes novissimos conciderunt. Fugientes vero Bajocensem episcopum cum agmine copioso subito supervenisse rati sunt, eaque formidine velut amentes per aviae rupis praecipitium se dejecerunt, et tali compendio foedius quam ense virorum perierunt. In illa fuga diversis generibus mortis multi periere. Plerique abjectis armis, acumine saxeo exanimati sunt, nonnulli telo suo se sociosque suos una labentes necarunt, et multi lethaliter vulnerati vel collisi spirantes ad mare devoluti sunt. Plures etiam, qui ad puppes propere anhelant, dum salutis nimium cupidi trepidant, [Col. 0310B] suaque multitudine naves deprimunt, subito submersi pereunt. Equites Normanni quantos consectari possunt, comprehendunt vel occidunt. Eustachium vero eripuit velocitas cornipedis, notitia tramitis, paratiorque navis. Ibi nobilissimus tiro nepos ejus captus est. Angli per diverticula plura evaseruut, quia pauci multos insequi per diversa castellani nequiverunt.

Non multo post Eustachius consul Willelmo regi reconciliatus est, ejusque amicitia longo tempore postmodum perfunctus est. Erat enim idem comes magnae nobilitatis, ex prosapia scilicet Caroli Magni Francorum strenuissimi regis. Erat quoque magnae potestatis; utpote sublimis princeps trium comitatuum, [Col. 0310C] Boloniensis, Githnensis et Tarwanensis. Generosam et religiosam nomine Ittam habuit uxorem, Godefredi Lotharingiae ducis sororem; quae peperit ei tres filios, Godefredum et Balduinum ac Eustachium, et filiam, quae nupsit quarto Henrico imperatori Alemannorum.

Dum plurimi Anglorum pro amissa libertate pristina, quam repetere peroptabant, machinarentur rebellionem, multi ex eadem gente fuerunt Deo servantes fidem, et constitutum ab ipso venerantes regem, praecepto enim apostoli dicentis: Deum timete, regem honorificate (I Petr. II, 17) . Coxo itaque comes prosapia et potentatu inter Anglos praecelsus, animique magis singularitute prudentis et omnino honesti praecipuus, Guillelmo regi fideliter [Col. 0310D] favebat, et ejus causam multo favore probabat. Satellites vero sui ab eo dissidebant, quia factionum deterrimi fautores ac socii erant. Diversis igitur modis eum appetebant, et precibus minisque ac obtestationibus invadebant ut extraneos desereret, et bonorum hominum suae nationis et consanguinitatis voluntati obsecundaret. Sed dum mens in tenore boni firmiter fixa non posset a rectitudine dimoveri, concitatis contra eum comprovincialibus per insidias occisus est pro integritate fidei. Sic asseruit casu suo vir eximius quod majestas domini sui semper chara debeat esse subjectis fidelibus.

Tunc Adelredus primus Eboracensis, aliique pontifices quidam utilitati regiae studebant, quia sapientis [Col. 0311A] monitum scientes, aequitati obtemperabant. Time, inquit, Deum, fili mi, et regem (Prov. XXIV, 21) . Tunc etiam aliquot sapientissimi civium urbanorum, et nonnulli ex militibus ingenuis, quorum nomen et opes valebant, et multi ex plebeiis contra suos pro Normannis magnopere insurgebant.

Interea Willelmus rex, dum moraretur in Normannia, tranquillitati ejus in longum prospiciebat sollicitudine maxima. Justas leges et recta judicia ex consultu sapientum divitibus et pauperibus aeque sanxit, optimosque judices et rectores per provincias Neustriae constituit. Sacra coenobia, et fundos illis datos regalibus privilegiis et tuitionibus ab injustis exactionibus liberavit. Omnibus tam advenis quam indigenis pacem in tota terra sua praeconis [Col. 0311B] voce propalavit, et super fures ac seditiosos, patriaeque quietis contemptores, graves justasque ultiones rigide promulgavit.

Rumores interim de transmarinis partibus diversi advolitabant, et optatis molesta permiscentes regem inquietabant, et ex malevolentia Anglorum cum nisu Danorum, aliarumque barbararum gentium magnam cladem Normannis orituram intimabant. Rex igitur Mathildi conjugi suae, filioque suo Rodberto adolescenti principatum Neustriae commisit, et cum eis religiosos praesules et strenuos proceres ad tuendam regionem dimisit. Deinde, sexta nocte Decembris, ad ostium amnis Deppae ultra oppidum Archas accessit, primaque vigilia gelidae noctis austro vela dedit, et mane portum oppositi [Col. 0311C] littoris, quem Vincenesium vocitant, prosperrimo cursu arripuit. Jam aura hiemalis mare saevissimum efficiebat, sed sancti Nicolai Myrreorum praesulis solemnitatem Ecclesia Dei celebrabat, et in Normannia pro devoto principe fideliter orabat. Omnipotentia ergo divina, quae omnes ubique et semper quos vult prospere gubernat, benevolum regem inter hiemales tempestates ad portum salutis cum gaudio dirigebat. Rex in illa transfretatione Rogerium de Monte-Gomerici, quem tutorem Normanniae, dum ad bellum transmarinum proficisceretur, cum sua conjuge dimiserat, secum minavit; eique primo Cicestram et Arundellum, ac post aliquod tempus Scrobesburiensem comitatum donavit.

Adventui regis Angli occurrerunt, ipsumque tam honorificentia monasteriali quam saecularibus officiis sublimaverunt. Ipse Lundoniae Dominicam Nativitatem celebravit, ibique pontificibus Anglis proceribusque multa calliditate favit. Ipse omnes officioso affectu demulcebat, dulciter ad oscula invitabat, cunctis affabilitatem ostendebat; benigne, si quid orabant, concedebat; prompte, si nuntiabant aut suggerebant, auscultabat. Desertores hujusmodi arte aliquoties reducuntur. Pari sedulitate et solertia Gallos nunc instruebat, nunc ut contra omnes dolos et insidias singulorum semper ubique parati essent clam Anglis admonebat. Cunctae urbes [Col. 0312A] et regiones, quas ipse adierat vel praesidiis occupaverat, ad nutum ei parebant. Circa terminos regni, occidentem aut plagam septentrionalem versus, effrenis adhuc ferocia superbiebat, et Angliae regi, nisi ad libitum suum, famulari, sub rege Eduardo aliisque prioribus olim despexerat.

Exonia libertatem vindicare prima contendit, sed fortissimis athletis fortiter eam invadentibus servituti subjacuit. Haec urbs dives est et antiqua, in plano sita, operose munita, a littore marino, quo ex Hibernia vel Britannia minore brevissimo aditur spatio, distans milliaria circiter duo. Cives eam tenebant furiosi, copiosae multitudinis, infestissimi mortalibus Gallici generis, puberes ac senatus. Hi nimirum socios e plagis finitimis inquiete [Col. 0312B] arcessebant, mercatores advenas bello habiles retinebant, et pinnas ac turres, et quaeque necessaria sibi censebant, in munimentis addebant vel restaurabant. Alias quoque civitates ad conspirandum in eadem legationibus instigabant, et contra regem alienigenam toto nisu se praeparabant, cum quo antea de nullo negotio egerant. Rex vero, ubi haec certius comperit, primoribus civitatis jurare sibi fidelitatem mandavit. At illi remandaverunt ei, dicentes: «Neque sacramentum regi faciemus, neque in urbem eum intromittemus; sed tributum ei ex consuetudine pristina reddemus.» Econtra sic eis remandavit rex, dicens: «Non est mihi moris ad hanc conditionem habere subjectos.» Deinde cum exercitu ad fines eorum accessit, et primo in [Col. 0312C] ea expeditione Anglos eduxit. Majores mox ut regem cum exercitu appropinquare cognoscunt, obviam advenienti procedunt, pacem poscunt, portas ei patere dicunt, imperata quaelibet se facturos promittunt, et obsides illico quantos rex jubet, adducunt. Reversi ad concives, qui supplicia pro reatu nimis metuebant, nihilominus machinantur hostilia quae coeperant, multisque pro causis ad oppugnandum sese incitabant. Quod audiens rex, qui ad quatuor milliaria consistebat ab urbe, ira repletus est et admiratione.

In primis itaque rex cum quingentis equitibus propere perrexit, ut locum et moenia videret, et quid hostes agerent deprehenderet. Portae obfirmatae erant, densaeque turbae in propugnaculis et per totum [Col. 0312D] muri ambitum prostabant. Denique regio jussu exercitus ad urbem admotus est, et unus ex obsidibus prope portam oculis privatus est. Pertinacia furentis populi nullo timore, nec ulla reliquorum obsidum flectitur miseratione; sed acuitur ad defensandum se, suosque lares tota obstinatione. Rex autem fortiter urbem obsidione concludit, militari feritate invadit, et per plurimos dies obnixe satagit cives desuper impugnare et subtus murum suffodere. Tandem municipes ingenti hostium instantia utile consilium coacti capiunt, ad deprecationem descendunt, et formosissima juventus, majoresque natu cum clero gestante sacros libros et hujusmodi ornatum, ad regem exeunt. Protinus princeps moderatus [Col. 0313A] humiliter prostratis clementer pepercit, confitenti populo reatus indulsit, ac si nescisset quod illi eidem proterve restiterant, et quod militibus crudeliter et contumeliose illuserant, quos ipse de Normannia miserat, et tempestas ad portum illorum appulerat. Exonii gaudent, gratesque Deo referunt quod post tot iras, terribilesque minas spe melius alienigenae regi pacificati sunt. Rex autem a rebus eorum abstinuit, et portas urbis valente fidaque custodia munivit, ne gregarii milites repente introirent et pecunias civium violenter diriperent. Locum vero intra moenia ad exstruendum castellum delegit, ibique Balduinum de Molis, filium Gisleberti comitis, aliosque milites praecipuos reliquit, qui necessarium opus conficerent, praesidioque [Col. 0313B] manerent. Ipse postea in Cornu Britanniae ulterius contendebat. Composito ubique motu, quem deprehendit, exercitum dimisit, et Guentam ad vacandum illuc paschali festo rediit.

Anno ab Incarnatione Domini 1068, Guillelmus rex legatos honorabiles in Neustriam direxit, et Mathildem conjugem suam ad se venire praecepit. Protinus illa mariti jussis libenter obedivit, et cum ingenti frequentia virorum ac nobilium feminarum transfretavit. In clero, qui ad divina ei ministrabat, celebris Guido Ambianorum praesul eminebat, qui jam certamen Heraldi et Guillelmi versifice descripserat. Adelredus Eboracorum metropolitanus, qui maritum inunxerat, Mathildem ad consortium [Col. 0313C] regii honoris die Pentecostes anno II regni praefati regis inunxit. Decorata regio diademate matrona, priusquam annus perficeretur, filium nomine Henricum peperit, quem totius terrae suae in Anglia haeredem constituit. Hic, dum dociles annos attigisset, litterarum scientiam didicit, et post utriusque parentis obitum, militiae agones fortiter exercuit. Tandem multimodae probitatis clarus titulis, principatum paternum tenuit pluribus annis.

Eodem anno egregii juvenes, Eduinus et Morcarus, filii Elfgari comitis rebellaverunt, et cum eis multi alii ferociter insurrexerunt, quorum motus Albionis regnum vehementer turbaverunt. Guillelmus etenim rex, quando Eduinus comes cum eo [Col. 0313D] concordiam fecerat, eique fratrem suum et pene tertiam partem Angliae subdiderat, filiam suam se in conjugem ei daturum spoponderat; sed postmodum fraudulento consultu Normannorum, concupitam virginem et diu exspectatam denegavit nobilissimo juveni. Unde iratus cum fratre suo ad rebellionem incitatus est, eumque magna pars Anglorum et Guallorum secuta est. Fervens affectus erat praefatis fratribus erga Dei cultum et bonorum reverentiam hominum. Erat eis ingens pulchritudo, nobilis et ampla cognatio, late valens potentatus, et nimia in eos popularium dilectio. A clericis et monachis crebra pro illis fiebat oratio, et a turbis pauperum quotidiana supplicatio.

Elfgarus comes Conventrense coenobium construxit [Col. 0314A] et magnis redditibus ad victum monachorum inibi consistentium largiter ditavit. Godiova vero religiosa comitissa omnem thesaurum suum eidem ecclesiae contulit, et, accersitis aurifabris, quidquid in auro et argento habuit, ad construendum sacros textus et cruces ac imagines sanctorum, aliaque mirifica ecclesiae ornamenta devote distribuit. Devoti Deo dignique religionis laude parentes elegantem et multa laude dignam ediderunt sobolem, Eduinum, Morcarum, et unam filiam nomine Aldit, quae primo nupsit Gritfrido regi Guallorum, post cujus mortem sociata est Heraldo regi Anglorum.

Tempore Normannicae cladis, quae nimiis oppressionibus Anglos immoderate conquassavit, Blidenus rex Guallorum ad avunculos suos suppetias [Col. 0314B] venit, secumque multitudinem Britonum adduxit. Congregatis autem in unum multis Anglorum et Guallorum optimatibus, fit generalis querimonia de injuriis et oppressionibus, quibus intolerabiliter Angli affligebantur a Normannis et eorum contubernalibus. Legationibus quoscunque poterant per omnes Albionis terminos in hostes clam palamque stimulabant. Fit ex consensu omnium pro vindicanda libertate pristina procax conspiratio, et obnixa contra Normannos conjuratio. Exoritur in finibus Trans-Humbranis vehemens perturbatio. Seditiosi silvas, paludes, aestuaria et urbes aliquot in munimentis habent. Eboracensis civitas ardentissime furit, quam sanctitas pontificis sui sedare nequit. [Col. 0314C] Plures in tabernaculis morabantur; in domibus, ne mollescerent, requiescere dedignabantur; unde quidam eorum a Normannis silvatici cognominabantur.

Rex igitur secessus regni providentius perlustravit, et opportuna loca contra excursiones hostium communivit. Munitiones enim, quas castella Galli nuncupant, Anglicis provinciis paucissimae fuerant; et ob hoc Angli, licet bellicosi fuerint et audaces, ad resistendum tamen inimicis exstiterant debiliores. Rex itaque castrum apud Guarevicum condidit, et Henrico Rogerii de Bellomonte filio ad servandum tradidit. Tunc Eduinus et Morcarus cum suis anceps praelii discrimen perpendentes, gratiam regis petierunt, et specie tenus obtinuerunt. Deinde [Col. 0314D] rex Snotingheham castrum construxit, et Guillelmo Peverello commendavit.

Haec Eboracenses ut audierunt, extimentes maturata deditione vim declinaverunt, regique claves civitatis cum obsidibus dederunt. Ipse tamen, quia fidem illorum suspectam habuit, in urbe ipsa munitionem firmavit, quam delectis militibus custodiendam tradidit. Tunc Archillus potentissimus Nordanhymbrorum cum rege concordiam fecit, eique filium suum obsidem tradidit. Praesul quoque Dunelmi regis in gratiam accessit, et pro Malcomo rege Scotorum pacis mediator intervenit, et acceptas conditiones in Scotiam detulit. Malcomus autem, licet ab Anglis requisitus fuerit, et validam expeditionem in eorum auxilium facere paraverit, [Col. 0315A] audita tamen legatione pacis quievit, et cum praesule Dunelmi nuntios suos ovanter remisit, per quos Guillelmo regi fidele obsequium juravit. Sic utiliter sibi consuluit, populoque suo multum placuit quod pacem bello praeposuit. Nam Scotica gens, licet in praelio aspera sit, otium tamen et quietem diligit; nollet a vicinis inquietari regnis, Christianae religionis plus quam armorum intenta studiis. Rex post haec in reversione sua Lincoliae, Huntendonae et Grontebrugae castra locavit, et tutelam eorum fortissimis viris commendavit.

His temporibus, quaedam Normanniae mulieres [Col. 0315B] saeva libidinis face urebantur, crebrisque nuntiis a viris suis flagitabant ut cito reverterentur, addentes quod nisi reditum maturarent, ipsae sibi alios conjuges procurarent. Non enim ad maritos suos propter inusitatam sibi adhuc navigationem transfretare audebant, nec in Anglia eos expetere, ubi jugiter in armis erant, et quotidianas expeditiones non sine magna sanguinis utriusque partis effusione frequentabant. Rex autem inter tot bellorum motiones secum milites suos retinere cupiebat, et terras cum redditibus et magnis potestatibus eis amicabiliter offerebat, et majora, dum totum regnum ab adversariis undique liberatum esset, promittebat. Legitimi barones, strenuique pugiles [Col. 0315C] multipliciter anxiabantur, dum regem suum cum fratribus suis et amicis, sociisque sedulis circumdari bellis intuebantur; ipsique, si discederent, infidi proditores, timidique desertores palam censeri verebantur. Rursus honorabiles athletae quid facerent, si lascivae conjuges torum suum adulterio polluerent, et progeniei suae perennis maculae notam et infamiam generarent? Unde Hugo de Grentemaisnil, qui praesidatum Gewissorum, id est Guentanae regionis, jam habuerat, et sororius ejus Unfridus de Telliolo, qui Hastingas a prima die constructionis ad custodiendum susceperat, aliique multi discesserunt, et regem inter exteros laborantem tristes et inviti deseruerunt. Deinde famulari lascivis dominabus suis in Neustriam reversi sunt; sed [Col. 0315D] honores, quos jam nactos hac de causa reliquerunt, ipsi vel haeredes eorum nunquam postea recuperare potuerunt.

Multimodis desolationibus Anglia nimis attrita est, et tam ab indigenis quam ab alienigenis valde aggravata est. Incendia, rapinae et quotidianae caedes, miseram gentem invaserunt, percusserunt, dejecerunt et conquassaverunt. Adversa fortuna miseros tam victos quam victores muscipula sua irretivit, nunc ense, nunc fame, nunc peste irreverenter praecipitavit, prout omnipotens arbiter unicuique dispensavit. Rex vero, perspectis importunitatibus terrae, solidarios milites convocavit, omnesque regali munificentia pro militari servitute muneratos domum abire benigniter permisit.

[Col. 0316A] Anno tertio regni sui Guillelmus rex Dunelmensem comitatum Rodberto de Cuminis tradidit, qui mox cum militibus quingentis civitatem confidenter adiit. Prima vero nocte cives collecti sunt, et ipsum cunctosque milites praeter duos fuga elapsos mactaverunt. Fortissimi viri nequiverunt defendere se, oppressi tempore, dolo et multitudine.

Non multo post Rodbertus, Richardi filius, Eboracensis praesidiis custos cum multis peremptus est. Fiducia deinceps Anglis crevit contra Normannos, a quibus videbant nimium vexari suos collegas et amicos. Fides, sacramentum et salus obsidum vilia fuerunt iratis pro amissis patrum suorum praediis, et occisis parentibus et compatriotis.

[Col. 0316B] Marius Suenus, Caius Patricius, Edgarus Adelinus, aliique potentes et factiosi convenerunt, et consociata manu civium ac finitimorum, munitionem regis in Eboraco impugnare ausi sunt. Willelmus, cognomento Maletus, praeses castrensis, regi denuntiavit se defecturum, nisi maturum fessis conferat auxilium. Rex ocius advenit, in obsidentes ruit, nec ulli pepercit. Multi capti, plerique interfecti, caeteri sunt fugati. Rex autem dies octo in urbe morans alterum praesidium condidit, et Guillelmum comitem Osberni filium ad custodiendum reliquit. Ipse vero laetus Guentam rediit, et paschale festum ibi celebravit. Rursus Angli post regis discessum contra utrumque praesidium congregati [Col. 0316C] sunt; sed Guillelmo comite cum suis viriliter in quadam valle dimicante, non praevaluerunt; sed pluribus eorum captis seu trucidatis, alii fuga mortem distulerunt.

Bellicis turbinibus undique insurgentibus admodum occupatus, conjugem sibi multum dilectam Mathildem remisit in Normanniam rex Guillelmus, ut ab Anglico tumultu seposita in pace religiosis actibus vacaret, incolumemque provinciae statum cum Rodberto puero servaret. Haec consanguinea Philippi Francorum regis erat, et ex regibus Galliae ac imperatoribus Germaniae originem ducebat, eximiaque tam generis quam morum nobilitate cluebat. Egregio marito edidit utriusque sexus optatam sobolem, Rodbertum et Richardum, Guillelmum [Col. 0316D] Rufum et Henricum, Agatham et Constantiam, Adelizam, Adelam et Ceciliam, quibus in hac variabili vita sors diversa provenit, et dicacibus sophistis ingentes libros condendi uberem materiam tribuit. Reginam hanc simul decoravere forma, genus, litterarum scientia, cuncta morum et virtutum pulchritudo, et quod his laude immortali dignius est, firma fides et studiosus amor Christi. Eleemosyna, cui quotidie ferventer haec hera insistebat, marito agonizanti in procinctu bellico plus quam fari norim succurrebat.

Duo filii Heraldi, regis Angliae, moesti pro patris [Col. 0317A] occisione, suique propulsione, confugerant ad Dyrmetum regem Hiberniae. Ejus et principum regni suffragio adjuti sunt, et LXVI naves armata manu oneratas ducentes, Exonio appulerunt. Deinde progredientes a littore terram audacius depopulari coeperunt, et ferro igneque furentes maxima patrare damna conati sunt. Protinus illis Briennus, Eudonis comitis Britanniae minoris filius, et Guillelmus Gualdi cum armis obvii fuerunt, et duobus uno die conflictibus horrendam multitudinem in eam paucitatem redegerunt, ut residui duabus scaphis subtracti aufugerent, et Hiberniam luctu replerent. At nisi nox praelium diremisset, ne nuntius quidem cladis repatriavisset. Juste id omen comitatum est natos pro tyranno genitore vindictam [Col. 0317B] quaerentes, et huic intentioni opem ferentes.

Inter haec Gisa Goduini uxor, Heraldi genitrix, ingentem gazam clanculum sumpsit, et pro timore Guillelmi regis in Galliam non reditura transmeavit.

In illa tempestate Suenus rex Danorum magnam classem Danis et Anglis accuratissime instruxit, duosque filios suos et Osbernum fratrem suum, pontificesque duos, comitesque tres dilectissimos praefecit, et in Angliam misit. Multoties enim pecuniis Anglorum et obnixis precibus fuerat sollicitatus, et ruina suorum, qui nuper in Heraldi conflictu occisi fuerant, motus; quin etiam proxima cognatione ad regni cupiditatem incitatus, utpote nepos Eduardi regis, Hardecunuti filius. Hic ingenti [Col. 0317C] potentia pollebat, universas regni sui vires contrahebat, quibus a vicinis regionibus et amicis auxilia magna coacervabat. Adjuvabant eum Polenia, Frisia necne Saxonia. Leuticia quoque pro Anglicis opibus auxiliares turmas mittebat. In ea populosissima natio consistebat, quae, gentilitatis adhuc errore detenta, verum Deum nesciebat, sed ignorantiae muscipulis illaqueata, Guodenen et Thurum, Freamque, aliosque falsos deos, imo daemones colebat. Haec gens terra marique praeliari perita erat, quam Suenus cum rege suo saepe vicerat, suaeque ditioni subegerat. Multis itaque triumphis sublimatus, ut sibi adhuc augeret potentiam et decus, contra Guillelmum regem, ut praediximus, magnam [Col. 0317D] classem in Angliam misit Suenus. Appulsos Doveram regiorum militum occursus repulit. Itidem apud Sanguicum ⁜ (54) abacti sunt, sed a Normannis repulsi sunt. Nacti opportunitatem egrediendi, apud Gepesuicum ⁜ (55) in praedam diffusi sunt; sed provinciales congregati triginta necaverunt, et reliquos in effugium coegerunt. Egressos Northguici ⁜ (56) ad similem discursionem Radulfus de Guader invasit, et multis ferro, multis aqua vitam ademit, et reliquos turpiter navigium arripientes in pelagus abire compulit. Rex autem Guillelmus tunc in Dana silva erat, ibique pro more venatui vacabat. Illic audito adventu Dacorum, statim nuntium direxit [Col. 0318A] Eboracum, monens suos ut sese cautius in eos praepararent, ipsumque, si forte necessitas posceret, advocarent. Remandaverunt custodes praesidiorum non indigeri subventu ejus ad annum. Jam Adelinus, Guallevus, Siguardus, aliique praepotentes Angli ad Danos contulerant se. Perventum est ad Humbrae, lati fluminis, ostium. Adelinus ibi seorsum a socia turba cum quibusdam suorum praedatum ierat. Quos insiliens familia regis e Lincolia cepit omnes, exceptis duobus cum Adelino elapsis, et navim confregit, quam custodia pavens deseruit.

Dani Eboracum accedunt, nimisque incolarum contubernio aucti sunt. Guallevus enim, Caius Patricius, Marius Suenus, Elnocinus, Archillus et quatuor filii Caroli antesignani erant, et Danos [Col. 0318B] Northwigenasque praecedebant. Castellani obviam eis inconsultius exeunt, et intra urbis moenia infeliciter confligunt. Non valentes resistere multitudini, omnes aut interimuntur aut capiuntur. Castella desolata patent. Securo regi casus suorum nuntiantur, terribilitas hominum major quam sit amplificante fama refertur, et quod cum ipso dimicaturi confidenter praestolentur. Rex ergo tam dolore quam ira conturbatur, ac ad hostes cum exercitu properare conatur. Illi vero metu magni bellatoris in Humbram aufugiunt, et ripae, quae Lindissem attingit, applicant. Ipse illuc cum equitatu contendit, nefarios quosdam in paludibus pene inaccessibilibus reperit, gladioque punit, et aliquot latibula diruit. In ripam alteram evadunt Dani, opperientes [Col. 0318C] tempus quo se sociosque suos possent ulcisci.

Eo tempore Saxones occidentales de Dorseta et Summerseta cum suis confinibus Montem-Acutum assilierunt, sed divino nutu impediti sunt. Nam Guentani, Lundonii, Salesberii, Gaufredo Constantiensi praesule ductore, supervenerunt, quosdam peremerunt, partim captos mutilaverunt, reliquos fugaverunt. Gualli et Cestrenses praesidium regis apud Scrobesburiam obsederunt; quibus incolae civitatis, cum Edrico Guilda potenti et bellicoso viro, aliisque ferocibus Anglis auxilio fuerunt. Idem apud Exoniam Exoniensis comitatus habitatores fecere, et undique coadunata turba et Cornu Britanniae. [Col. 0318D] Nam supremi fines Anglorum occidentem versus et Hiberniam Cornu Britanniae, id est Cornuallia, nuncupantur. Exoniae cives regi favebant, non immemores pressurarum quas olim passi fuerant. Protinus rex, ubi haec accepit, comites duos Guillelmum et Briennum laborantibus subvenire praecepit. Verum priusquam illi Scrobesburiam pervenissent, urbe combusta, hostes discesserant. Defensores quoque Exoniae subito eruperunt, et impetu in se obsidentes abegerunt. Fugientibus obvii, Guillelmus et Briennus grandi caede temeritatem punierunt.

Rex interim apud Estafort quamplurimos factiosarum [Col. 0319A] partium facili proventu delevit. In tot certaminibus sanguis utrinque multus effunditur, et tam inermis quam armata plebs diversis infortuniis hinc inde miserabiliter concutitur. Lex Dei passim violatur, et ecclesiasticus rigor pene ab omnibus dissolvitur. Caedes miserorum multiplicantur, animaeque cupiditatis et irae stimulis sauciantur, et catervatim hinc inde ad inferna raptantur, damnante Deo, cujus judicia esse justissima comprobantur. Rex Guillelmus cum a Lindisse reverteretur, reliquit ibi germanum suum Rodbertum Moritoliensem comitem et Rodbertum Aucensem, qui Danorum excursiones arcerent. Dani aliquandiu delituere. Verum postquam tuta sunt opinati, conviviis provincialium, quae vulgo firmam appellant, [Col. 0319B] illecti, ad terram egrediuntur. Ambo comites ex improviso eos invadunt, epulas cruore confundunt, instant trepidis, ad naves usque caedendo fugientes persequuntur. Divulgatur iterum eosdem latrunculos Eboracum advenire, qua Natalem Dominicum celebrent, seseque ad praeliandum praeparent. Properans illo rex e Snotingeham, praepeditur ad Fracti-Pontis aquam impatientem vadi, nec navigio usitatam. Reditum suadentibus non acquiescit, pontem fieri volentibus id opportunum non esse respondet, ne hostis repente super eos irrueret et inferendae cladis occasionem in ipso opere haberet. Tres hebdomades illic detinentur. Denique Lisois audax miles, quem de Monasteriis agnominabant, flumen summopere attentabat, et vadum supra infraque [Col. 0319C] quaeritabat. Per multam demum difficultatem locum transmeabilem deprehendit, et cum LX magnanimis equitibus pertransivit, super quos hostium multitudo irruit; sed his acerrime repugnantibus non praevaluit. Postero die Lisois reversus prodit vadum, nec mora traducitur exercitus. Itur per silvas, paludes, montana, valles arctissimo tramite, qui binos lateraliter ire non patiebatur. Sic Eboraco appropinquatum est, sed Danos aufugisse nuntiatum est. Rex autem tribunos et praesides cum armatorum manu, qui restaurarent in urbe castella direxit, et alios nihilominus in ripa Humbrae, qui Danis resisterent, reliquit. Ipse vero in saltuosa quaedam et difficillime accessibilia loca contendit, [Col. 0319D] et abditos illic hostes persequi summopere studuit. Spatio centum milliariorum castra ejus diffunduntur. Plerosque gladio vindice ferit, aliorum latebras evertit, terras devastat, et domos cum rebus omnibus concremat. Nusquam tanta credulitate usus est Guillelmus; hic turpiter vitio succubuit, dum iram suam regere contempsit, et reos innocuosque pari animadversione peremit. Jussit enim, ira stimulante, segetibus et pecoribus cum vasis et omni genere alimentorum repleri, et igne injecto penitus omnia simul comburi, et sic omnem alimoniam per totam regionem Trans-Humbranam pariter devastari. Unde sequenti tempore tam gravis in Anglia late saevit penuria, et inermem ac simplicem populum tanta famis involvit miseria, ut [Col. 0320A] Christianae gentis utriusque sexus et omnis aetatis homines perirent plus quam centum millia. In multis Guillelmum nostra libenter extulit relatio; sed in hoc quod una justum et injustum tabidae famis lancea aeque transfixit, laudare non audeo. Nam, dum innocuos infantes juvenesque vernantes et floridos canitie senes fame periclitari video, misericordia motus miserabilis populi moeroribus et anxietatibus magis condoleo, quam frivolis adulationibus favere inutiliter studeo. Praeterea indubitanter assero quod impune non remittetur tam feralis occisio. Summos enim et imos intuetur omnipotens judex, et aeque omnium facta discutiet ac puniet districtissimus vindex, ut palam omnibus enodat Dei perpetua lex.

Inter bella Guillelmus ex civitate Guenta jubet afferri coronam, aliaque ornamenta regalia et vasa, et dimisso exercitu in castris, Eboracum pergit, ibique Natale Salvatoris nostri concelebrat. Rursum comperit hostile collegium in angulo quodam regionis latitare, mari vel paludibus undique munito. Unicus aditus per solidum intromittit, latitudine tantum viginti pedum patens. Praedam abundantem contraxerant, securi agitabant, nullam sibi vim nocere posse putabant. Attamen, ut agmen regium approximare audierunt, noctu quantocius abierunt. Rex ardens infestos sibi hostes ad flumen [Col. 0320C] Tesiam insequitur, et avia prorumpit, quorum asperitas interdum peditem eum ire compellit. Super Tesiam sedens quindecim dies transegit. Ibi reconciliati sunt Guallevus praesens et Caius Patricius absens, sacramento per legatos exhibito. Horum paulo ante contubernales jam periclitabantur Dani, ut vagi piratae fluctibus et ventis jactati. Urgebat eos non minus fames quam tempestas. Pars naufragio periit. Residui vitam vilissima pulte sustentabant, nec solum milites gregarii, verum ipsi quoque principes, comites atque pontifices. Carnes penitus defecerant, quibus diu rancidis ac putridis vescebantur. Egredi ad comportandum rapinas non audebant, neque littus propter incolarum terrorem [Col. 0320D] uspiam attingere. Tandem magnae classis exiguae reliquiae Daciam repetierunt, et Sueno regi suo magna discrimina quae perpessi sunt, nimiamque ferocitatem hostium, suorumque ruinam sodalium flebiliter retulerunt.

Mense Januario, rex Guillelmus Haugustaldam revertebatur a Tesia, via quae hactenus exercitui erat intentata, qua crebro acutissima juga et vallium humillimae sedes, cum vicinia serenitate verna gaudet, nivibus compluuntur. At ille in acerbissimo hiemis gelu transivit, animosque militum confirmavit sua alacritate. Illud iter difficulter peractum est, in quo sonipedum ingens ruina facta est. Anxius pro sua quisque salute exstitit, dominique parum aut amici meminit. In ea difficultate rex [Col. 0321A] cum senis tantum equitibus aberravit, et noctem integram, ubinam essent quos ductabat ignarus, exegit. Eboracum reversus complura illic castella restauravit, et urbi ac regioni commoda ordinavit. Deinde movet expeditionem contra Cestrenses et Guallos, qui praeter alias offensas nuperrime Scrobesburiam obsederunt. Exercitus autem qui dura toleraverat, in hoc itinere multo duriora restare timebat. Verebatur enim locorum asperitatem, hiemis intemperiem, alimentorum inopiam, et hostium terribilem ferocitatem. Andegavi, Britones et Cenomanni servitiis, ut dicebant, intolerabilibus oppido gravabantur; unde pertinaciter a rege missionem petentes conquerebantur. Sui nimirum ad expugnationem depromebant non posse domino semper [Col. 0321B] nova et immoderata audenti, nimiaque praecipienti obsequi. Rex autem constantiam Julii Caesaris in tali necessitate secutus est, nec eos multo precatu seu novis promissis retinere dignatus est. Audacter inceptum iter init, fidasque sibi cohortes se sequi praecepit, desertores vero velut inertes pavidosque et invalidos, si discedant, parvipendit. Post difficillimas fatigationes victoribus requiem promittit, nec ad honores posse pertingere nisi per labores asserit. Indefessim itaque pergit via equiti nunquam ante experta, in qua sunt montes ardui et profundissimae valles, rivi et amnes periculosi, et voraginosa vallium ima. In hac via gradientes saepe nimio vexabantur imbre, mista interdum grandine. Aliquando praestabant cunctis usum equi in paludibus [Col. 0321C] enecti. Ipse rex multoties pedes cunctos agiliter praecedebat, et laborantes manibus impigre adjuvabat. Tandem exercitum incolumem usque Cestram perduxit, et in tota Merciorum regione motus hostiles regia vi compescuit. Tunc Cestrae munitionem condidit, et in reversione sua apud Estafort alteram locavit, milites et alimonias abunde utrobique imposuit. Perveniens inde Salesburiam, praemia militibus ibi pro tanta tolerantia largissime distribuit, bene meritos collaudavit, et cum gratia multa dimisit. Desertores autem ad dies XL ultra discessum commilitonum per indignationem retinuit, eaque poena delictum, quod pejus meruit, castigavit.

[Col. 0321D] Post haec Guillelmus rex Dominicam Resurrectionem in urbe Guenta celebravit, ubi cardinales Romanae Ecclesiae coronam ei solemniter imposuerunt. Nam ex petitione ipsius Alexander papa tres idoneos ei ut charissimo filio legaverat vicarios, Ermenfredum pontificem Sedunorum, et duos canonicos cardinales. Quos apud se annuo ferme spatio retinuit, audiens et honorans eos tanquam angelos Dei. In diversis locis, in plurimis negotiis sic egere, sicut indigas canonicae examinationis et ordinationis regiones illas dignovere.

Maxima vero ac utillima synodus Windresoris ⁜ (57) celebrata est anno 1070 ab Incarnatione Domini. Rex et cardinales eidem concilio praesederunt, et illic Stigandum pridem reprobatum anathemate deposuerunt. Perjuriis enim et homicidiis inquinatus erat, nec per ostium in archipraesulatum introierat. Nam a duobus episcopis, Norfulcano et Guentano, nefanda gradatione ambitionis et supplantationis ascenderat. Suffraganei quoque aliquot dejecti sunt, indigni pontificatu propter criminosam vitam et curae pastoralis inscitiam. Constituti sunt autem nominandi praesules Normanni duo regii capellani, [Col. 0322B] Gualchelinus Guentanorum, et Thomas Eboracorum; unus in loco depositi, alter defuncti; uterque prudens, plenus mansuetudine et humanitate, venerabilis et amabilis hominibus, verens et amans Deum medullitus. Item alii subrogati sunt, traducti ex Gallia, litterati, decorati moribus ac studiosi divinorum amatores.

Multimodae honestatis studio in multis rex Guillelmus laudabilis claruit, maximeque in ministris Dei veram religionem cui pax interdum et prosperitas mundi famulatur semper amavit. Hoc fama multiplex attestatur, hoc operum exhibitione certissime comprobatur. Nam, dum pastor quilibet completo vitae suae termino de mundo migraret, et Ecclesia Dei proprio rectore viduata lugeret, sollicitus [Col. 0322C] princeps prudentes legatos ad orbatam domum mittebat, omnesque res Ecclesiae, ne a profanis tutoribus dissiparentur, describi faciebat. Deinde praesules et abbates, aliosque sapientes consiliarios convocabat, et eorum consilio quis melior et utilior tam in divinis rebus quam in saecularibus ad regendam Dei domum videretur, summopere indagabat. Denique illum, quem pro vitae merito et sapientiae doctrina provisio sapientum eligebat, benevolus rex dispensatorem et rectorem episcopatus vel abbatiae constituebat. Hanc nimirum observationem quinquaginta sex annis custodivit, quibus regimen in ducatu Normanniae seu regno Angliae tenuit, et inde religiosum morem et exemplum posteris dereliquit. [Col. 0322D] Simoniacam haeresim omnimodis abhorrebat, et ideo in eligendis abbatibus vel episcopis non tam opes seu potentiam quam sanctitatem et sapientiam personarum considerabat. Probatas virtute personas coenobiis Angliae praefecit; quorum studio et rigore monachatus qui jam aliquantulum tepuerat revixit; et qui defecisse videbatur, ad pristinum robur surrexit.

Augustinus enim et Laurentius, aliique primi praedicatores Anglorum monachi fuerunt, et in episcopiis suis vice canonicorum, quod vix in aliis terris [Col. 0323A] invenitur monachos pie constituerunt. Coenobia multa et praeclara construxerunt, et conversis instituta regularia verbis et exemplis tradiderunt. Magnifice igitur monachilis ordo plus quam ducentis annis in Anglia floruit, et Christiana religio reges Anglorum Edelbertum et Eduinum, Oswaldum et Offam, aliosque plures feliciter coercuit, et salubriter in montem virtutum sustulit; donec Edmundus Estanglorum rex, cum aliis duobus Angliae regibus, paganorum gladio martyr occubuit. Tunc ethnici reges Danorum Oskytel et Gudrum, Hamund et Halfdene, Inguar et Hubba cum turmis suis Angliam invaserunt, ecclesias monachorum et clericorum concremaverunt, populumque Dei ut bidentes mactaverunt.

[Col. 0323B] Post aliquot annos, Elfredus Gewissorum rex, filius Edelvulfi regis, in paganos surrexit, et virtute Dei hostes aut peremit, aut expulit, aut subegit, et primus omnium regum monarchiam totius Angliae solus obtinuit. Probitate et liberalitate, laudabilique providentia omnes Angliae reges praecedentes et subsequentes, ut reor, excellit, annisque XXIX laudabiliter in regno peractis Eduardo seniori filio suo sceptra reliquit. Pacificato itaque regni statu, religiosi principes et episcopi coenobia iterum coeperunt restaurare. Et quia omnes monachi totius Albionis perempti fuerant aut fugati supradicta rabie gentilium, miserunt egregium juvenem Osvaldum ad Floriacense coenobium, quod in Gallia Leodebodus Aurelianensis construxit supra Ligerim fluvium [Col. 0323C] tempore Lodovei filii Dagoberti regis Francorum. Locus ille admodum venerabilis est ossibus sancti Benedicti Patris et magistri monachorum, quae Aigulfus monachus a Mummolo abbate destinatus de Beneventana provincia detulit in Aurelianensem pagum. Hoc nimirum contigit post depopulationem Cassinensis monasterii, quam beatus Benedictus cum lacrymis praedixerat Teoprobo monacho nobili servo Dei, ut in secundo Dialogorum libro legimus, quem Petro subdiacono edidit luculenter insignis papa Gregorius.

Defuncto Clepone rege, antequam Autarith filius ejus ad imperandum esset idoneus, et tota gens Langobardorum sine rege subjugata esset XXXIV ducibus, [Col. 0323D] praedones Guinilorum furibundi noctu impetum fecerunt et Cassinense monasterium depopulati sunt; sed omnes monachi, protegente Deo, incolumes cum Bonito abbate suo evaserunt. Deinde CX annis eadem desolatio ibidem permansit; donec Petronax Brixensis episcopus Cassinum montem adiit, et ibidem, auxiliante Zacharia papa, nobile coenobium restauravit; quod usque in hodiernum diem magnifice sublimatum quotidie crescit. Dum praefata itaque desolatio perduraret, et Cassinus mons cultoribus careret, Floriacensis domus, volente Deo, ditata est pretioso corpore praecipui Patris Benedicti; cujus translationem Cisalpini coenobitae singulis annis solemniter et devote celebrant V Idus Julii. Illuc Osvaldus reverendus adolescens [Col. 0324A] accessit ut monachus fieret, et monachilem normam edisceret, suamque vitam secundum voluntatem Dei salubriter coerceret, aliosque hujus ordinis amatores per apostolorum vestigia supernae vocationis ad bravium pertraheret. Quod ita factum est.

Post aliquot annos Osvaldus a Floriacense archimandrita benigniter rogantibus Anglis redditus est. Et quia multiplici tam sagacitate quam bonitate pollebat, omnibus Angliae coenobiis praepositus est. Venerabiles quoque viri Dunstanus ac Adelvoldus eum summopore adjuverunt, et Glastoniam ac Abundoniam primitus institutis regularibus instruxerunt. His doctoribus fideliter obedierunt reges Anglorum Adelstanus, Aedredus, Edmundus, et [Col. 0324B] praecipue Edgarus Edmundi filius. Quo regnante, Dunstanus Doroberniae metropolitanus factus est ac Adelvoldus Guentoniensis praesul inthronizatus est. Osvaldus autem prius Guigornensem episcopatum ac postea rexit Eboracensem archipraesulatum. Horum precibus Floriacensis Abbo sapiens atque religiosus coenobita missus est trans mare, et monasticum usum docuit Ramesiae et in aliis monasteriis Angliae, sicuti tenebatur in Gallia eodem tempore. Studium sanctitatis et totius honestatis praefatos antistites illuminavit, et dogmatibus eorum ac miraculis per eos exhibitis commode irradiavit, multisque vulgaribus et litteratis profuit.

Tunc coenobium Medeshamstede, quod pridem tempore Vulferi regis Merciorum Sexvulfus pontifex [Col. 0324C] construxit, Adelvoldus praesul sub Edgaro rege in vico, qui modo Burg dicitur, restauravit, et basilicam in honore sancti Petri apostolorum principis edictam magnis opibus ditavit. Deinde Torneiense, Eligense, et alia multa monasteria pluribus in locis fabricata sunt, et conventus in illis monachorum, aut clericorum, aut sanctimonialium solerter locati sunt. Copia reddituum singulis monasteriis largiter impartiebatur; unde sufficiens victus et vestitus theoricis administraretur, ne pro penuria rerum necessariarum in divino cultu aliquatenus vacillantes frangerentur.

Sic in Anglia monasticus ordo renovatus est, et in multis coenobiis gloriosum agmen monachorum [Col. 0324D] contra Satanam virtutum armis munitum est, et perseveranter dimicare in praelio Domini donec victoria potiatur, nobiliter edoctum est. Verum post aliquod tempus, ad expurgandum triticum, ubi exuberantia zizaniorum nimis multiplicata est, iterum sub Egelredo rege, filio Edgari, gravissima tempestas ab aquilone Anglis oborta est. Nam vesanus idololatra Suenus rex Danorum Angliae cum valida classe paganorum applicuit, ac ut nimius turbo super improvidos illico irruit, pavidusque rex Egelredus cum filiis suis Eduardo et Elfredo et Emma regina in Normanniam aufugit. Non multo post Suenus, dum nimis in Christianos saeviret, a sancto Edmundo jussu Dei peremptus est, et Egelredus audita morte inimici, ad sua regressus est. Deinde [Col. 0325A] Chunutus rex Dacorum, ut diversos eventus patris sui comperit, duos reges, Lacman Suavorum et Olavum Noricorum sibi ascivit, et cum ingenti exercitu Angliam adiit. Denique post multas strages, defuncto Egelredo rege et Edmundo Irniside filio ejus, Angliam obtinuit; et ipse postmodum, filiique ejus Heraldus et Hardecunutus, plus quam XL annis possedit.

His tempestatibus Cantuaria metropolis obsessa et combusta est, et S. Elfagus archiepiscopus diversis suppliciis a gentilibus Danis martyrizatus est. Tunc aliae urbes concrematae sunt, et episcopales ac monachiles ecclesiae cum libris et ornamentis destructae sunt. Grex quoque fidelium per diversa loca tot procellis agitatus est, et luporum dentibus [Col. 0325B] patens variis modis horribiliter dilaniatus est.

Prolixam digressionem, sed, nisi fallor, non inutilem protelavi, et de priscis Annalibus collecta recensui, ut causa manifeste pateat studioso lectori, cur Anglos agrestes et pene illitteratos invenerint Normanni, quos olim optimis institutionibus solerter instruxerunt pontifices Romani.

Gregorius enim et Bonifacius eximios doctores, cum libris et omnibus ecclesiasticis utensilibus, Anglis miserunt, ac ut charissimos filios ad omne [Col. 0325C] bonum educantes erudierunt. Deinde Vitalianus papa tempore Osvii et Egberti regum, sapientissimos viros Theodorum archiepiscopum et Adrianum abbatem in Angliam misit; quorum peritia studioque Anglicus clerus tam Latina quam Graeca eruditione affatim imbutus mirabiliter viguit. His sequenti tempore florentes Albinus abbas et Adelmus praesul successerunt, quorum solertia et religio multos docuerunt, scriptisque laudabilia virtutum suarum monumenta posteritati effigiaverunt. Hos omnes et plures alios perspicax Beda laudibus extulit, et indagine liberalium artium, rerumque secretarum perfectis aequiparari laboravit. Salutiferum panem Veteris et Novi Testamenti pueris Ecclesiae dilucidando [Col. 0325D] confregit, abdita in explanationum libris plus quam LX reseravit, et sic tam apud suos quam apud exteros perennem sibi memoriam promeruit.

Pretiosis lapidibus in muro coelestis Jerusalem feliciter collocatis, triticeisque granis in apotheca veri Joseph diligenter reconditis, silices in plateis stratae sunt, et paleae in sterquilinium projectae, et irreverenter a praetereuntibus conculcatae sunt. Sic omnipotentis Dei justo nutu, postquam electi de transitoriis ad aeterna migrarunt, dum Daci, ut jam descripsimus, divino et humano metu carentes, per Angliam diu debacchati sunt, innumerae contra Dei legem praevaricationes temere patratae sunt. Humana exercitia, quae semper ad nefas prona sunt, subtractis rectoribus cum virga disciplinae, per infandos [Col. 0326A] actus abominabilia facta sunt. Hujuscemodi dissolutio clericos et laicos relaxaverat, et utrumque sexum ad omnem lasciviam inclinaverat. Abundantia cibi et potus luxuriem nutriebat, levitas et mollities gentis in flagitium quemquam facile impellebat. Destructis monasteriis monastica religio debilitata est, et canonicus rigor usque ad Normannorum tempora reparatus non est. Per longum itaque retro tempus transmarinorum monachatus deciderat, et parum a saecularitate conversatio monachorum differebat. Habitu fallebant ac professionis vocabulo, dediti ganeae, peculiis innumeris foedisque praevaricationibus. Hic itaque ordo Guillelmi regis instinctu ad instituta regularia corrigebatur, ac ad consuetudines beatificas perductus valde honorabatur. Aliquanti [Col. 0326B] abbates a rege noviter ordinati sunt, et complures coenobitae in monasteriis Gallicis competenter edocti sunt. Qui regio jussu Anglis praelati disciplinam instituebant, et religiositatis exempla proponebant. Coenobio beati Petri apostolorum principis, quod Anglorum primus doctor construxerat Augustinus, famosus abbas scientia et bonitate pollens praelatus est Scollandus. Hic ex nominato stemmate in Normannia natus, in monte Michaelis archangeli-ad-periculum-maris regulariter educatus, ad emendationem morum Cantuariis a Normannis est praelatus. Similiter in aliis monasteriis cita magistrorum mutatio facta est, quae quibusdam utilis et nonnullis periculosa tam magistris quam subditis facta est.

[Col. 0326C] Cantuariensis cathedra, in qua sedens Augustinus decreto Gregorii papae praefuit omnibus episcopis Britanniae, deposito Stigando, decreta est Lanfranco Cadomensium abbati, regis et omnium optimatum ejus benevola electione. Hic ex nobili parentela ortus, Papiae urbis Italiae civibus, ab annis infantiae in scholis liberalium artium studuit et saecularium legum peritiam ad patriae suae morem, intentione laica fervidus edidicit. Adolescentulus orator veteranos adversantes in actionibus causarum frequenter praecipitavit, torrente facundia apposite dicendo senes superavit. In ipsa aetate sententias promere statuit, quas gratanter jurisperiti aut judices aut praetores civitatis acceptabant. At cum in [Col. 0326D] exsilio velut. Plato quondam academicus philosopharetur, ignis aeternus mentem ejus incendit et amor verae sapientiae cordi ejus illuxit. Animadvertebat cum Ecclesiaste, quod nondum ecclesiasticae lectionis usu didicit, quia mundi bona vanitas. Repentino itaque animi contemptu jactans mundum ac se, arripiensque religionis professionem, jugo regulari subdidit se. Coenobiolum Beccense in Normannia loci situ et paupertate elegit, quod prudentia ipsius vigilantissimaque cura locupletavit, et in statum pulcherrimi ordinis provexit, dum severa mitique disciplina regeret fraternum collegium, humilique et utili consilio sanctum abbatem, nomine Herluinum, neophytum exsulem, dum sese vitiis et mundo mortificaret, et pro intimis [Col. 0327A] ac supernis maxime laboraret, publicavit Deus inspector cogitationum ut lucerna poneretur super candelabrum, Dominique convenienter illuminaret amplissimam domum. Coactu obedientiae de claustrali quiete protractus magister processit, quo docente, philosophicarum ac divinarum litterarum bibliotheca effulsit. In utraque nodos quaestionum solvere potentissimus erat. Hoc magistro primitus Normanni litteratoriam artem perscrutati sunt, et de schola Beccensi eloquentes in divinis et saecularibus sophistae processerunt. Nam antea sub tempore sex ducum Neustriae vix ullus Normannorum liberalibus studiis adhaesit, nec doctor inveniebatur, donec provisor omnium Deus Normannicis oris Lanfrancum appulit. Fama peritiae illius in tota ubertim [Col. 0327B] innotuit Europa; unde ad magisterium ejus multi convenerunt de Francia, de Wasconia, de Britannia necne Flandria.

Admirandum cognoscerent ingenium sibi, studiumque Lanfranci Herodianus in grammatica, Aristoteles in dialectica, Tullius in rhetorica, Augustinus et Hieronymus, aliique legis et gratiae expositores in sacra pagina. Athenae quando incolumes florebant, et excellentissimae ad praecipiendum sedebant, Lanfranco in omni genere eloquentiae aut disciplinarum assurgerent, et perceptis ab eo commodis allegationibus instrui cuperent. Studiosus fuit idem coenobita gladio verbi perimere sectas, si quae fidem lacesserent catholicam. Profecto Berengerium [Col. 0327C] Turonensem, quem nonnulli haeresiarcham putabant, et ejus dogma damnabant, quo de salutis hostia mortem animabus propinabat, spiritualis eloquii mucrone confodit in synodo Romana et Vercellensi. Ibi sanctissime exposuit, veracissime comprobavit panem et vinum, quae Dominicae mensae superponuntur, post consecrationem esse veram carnem et verum sanguinem Domini Salvatoris. Profundissimis disputationibus Berengerium Romae Turonisque palam evicit, omnemque haeresim anathematizare, scriptoque veram fidem profiteri coegit. Deinde blasphemus haeresiarcha, quia moestus erubuit, quod libellos perversi dogmatis Romae suis, ne ipse cremaretur, manibus in ignem conjecerit, discipulis pecunia pariter ac fallacia corruptis, recens [Col. 0327D] scriptum domi condidit, et per eosdem peregre transmisit ut vetus error approbatius fulciretur et in futuros perdurabilior annos porrigeretur. Ad quod destruendum Lanfrancus dilucido edidit, venustoque stylo libellum, sacris auctoritatibus ponderosum et indissolubiliter constantem consequentiis rationum, verae intelligentiae astructione de eucharistia copiosum, facundo sermone luculentum, nec prolixitate taediosum. Multae ecclesiae abbatem vel pontificem incredibili desiderio sibi Lanfrancum petierunt, quem etiam Roma, Christiani orbis caput, sollicitavit epistolis, et precatu retinere conata est et vi. Sic omnibus emicuit honorabilis, quem virtus et sapientia decorarat specialis.

Sedunensis igitur episcopus, postquam Stigandum, [Col. 0328A] ut jam dictum est, deposuit, Lanfrancum ad regimen pontificale invitavit, et in consilio episcoporum ac abbatum Normanniae petitionem Ecclesiae Dei denuntiavit. Ille autem perturbatus tam grave sibi onus extimuit et inducias ad deliberandum petiit, indubitatum tenens quod simul ire non posset monachi otium et archipraesulis negotium. Abbas Herluinus imperat, cui obsecundare velut Christo solebat. Regina cum filio principe precatur. Majores quoque ideo collecti studiose hortantur. Non abnuit ille praecipiti sententia, quia omne factum et dictum ejus discretionis dirigebat norma. Obedientiam offendere cavet, simul tantos qui rogant, favent, adhortantur. Moestus ergo trans mare vadit excusatum se, sperans jucunditatem in [Col. 0328B] reversione. Rex cum gaudio adjutorem culturae Christianae reverenter suscepit, et excusatione reluctantem humilitate et majestate pulchre pugnans devicit.

Anno itaque Dominicae Incarnationis 1070, Lanfrancus Cadomensium primus abbas divinitus Anglis institutor datus est, et honestissima electione ac fideli consecratione Cantuariensis Ecclesiae archipraesul IV Kal. Septembris inthronizatus est. Cujus ordinationi multi praesules et abbates interfuere cum maxima cleri populique multitudine. Praesentes et absentes totius Albionis incolae tripudiarent, atque multum laeti Deo gratias agerent, si quantum boni coelitus sibi tunc impartiretur [Col. 0328C] agnoscerent.

In Cadomensi Ecclesia Guillelmus, Radbodi Sagiensis episcopi filius, Lanfranco successit; quem post novem, ut reor, annos inde rex Guillelmus ad regendam Rothomagensem metropolim provexit. Hic consobrinus Guillelmi praesulis Ebroicensium, filii Girardi Fleitelli, fuit, cujus potentia tempore Richardorum in Neustria maxime viguit. Canonicus et archidiaconus Rothomagensis Maurilio pontifici paruit, magisque Dei amore fervens, cum Theoderico Uticensi abbate peregre perrexit, et gloriosum Salvatoris sepulcrum in Jerusalem reverenter adiit. Inde reversus pristinos praecavens labores amittere, mundi lenociniis penitus subtraxit se, et in Beccensi coenobio divinae gratanter inhaesit militiae. [Col. 0328D] Dein cum Lanfranco ad instructionem neophytorum, qui in Cadomense castrum ad servitutem Christi confluebant, protractus est; quorum ipse paulo post Pater et magister laudabilis factus est.

Defuncto Guillelmo Ebroicensi episcopo, Balduinus ducis capellanus successit, et praesulatum fere septem annis regulariter rexit.

Quo defuncto, Gislebertus, Osberni filius, canonicus et archidiaconus Lexoviensis successit, et episcopatum plus quam XXX annis utiliter tenuit, et res Ecclesiae multis modis auxit, solertiaque sua emendavit.

Ivone vero Sagiensium praesule defuncto, Rodbertus Huberti de Ria filius successit, qui fere XII [Col. 0329A] annis praesulatui praefuit, et ipse, circa Dei cultum fervens, religiosos multum dilexit ⁜ (58) .

His temporibus, opitulante gratia Dei, pax in Anglia regnabat, et securitas aliquanta, procul repulsis latronibus, habitatores terrae refovebat.

Civiliter Angli cum Normannis cohabitabant in burgis, castris et urbibus, connubiis alteri alteros mutuo sibi conjungentes. Vicos aliquot aut fora urbana Gallicis mercibus et mangonibus referta conspiceres, et ubique Anglos, qui pridem amictu patrio compti videbantur Francis turpes, nunc peregrino cultu alteratos videres. Nemo praedari audebat, [Col. 0329B] sed unusquisque sua rura tuto colebat, suoque compari, sed non per longum tempus, hilariter applaudebat. Fiebant et reparabantur basilicae, et in eis sacri oratores obsequium studebant Deo debitum persolvere. Regnans in rege diligentia boni vigilabat, et quoscunque poterat ferventer ad bona excitabat. Anglicam locutionem plerumque sategit ediscere, ut sine interprete querelam subjectae gentis posset intelligere, et scita rectitudinis unicuique, prout ratio dictaret, affectuose depromere. Ast a perceptione hujusmodi durior aetas illum compescebat, et tumultus multimodarum occupationum ad alia necessario attrahebat.

Verum, quia humani generis adversarius tanquam leo rugiens terram circumit, quaerens quem [Col. 0329C] dente crudelitatis suae comminuere possit, iterum ingens turbatio Anglis oritur atque Normannis, atque ad multorum detrimentum diu perfida saevit Erinnys. Nam rex Guillelmus, consilio pravorum male usus, laudi suae damnum ingessit, dum fraudulenter inclytum comitem Morcarum in Eliensi insula conclusit, sibique confoederatum, et nil mali machinantem vel suspicantem obsedit. Versipelles autem inter eos nuntii discurrerunt, et dolosam conditionem nequiter pepigerunt, scilicet ut se comes regi redderet, eumque rex pacifice ut fidum amicum susciperet. Obsessus nempe diu poterat sese ibidem inaccessibilitate loci defendere, aut nimia vi accidente, per circumfluens flumen usque [Col. 0329D] in Oceanum navigio diffugere. Sed ille falsis allegationibus simpliciter acquievit, et cum suis ad regem pacifice de insula exivit. Rex autem metuens ne Morcarus injurias sibi et compatriotis suis nequiter illatas ulcisceretur, et per eum aliquae seditiones in regno Albionis implacabiles orirentur, illum sine manifesto reatu vinclis injecit, omnique vita sua in ergastulo coercuit, et cautelae Rogerii oppidani Belmontis mancipavit. Quod formosissimus juvenis Eduinus comes ut audivit, emori quam vivere peroptavit, nisi Morcarum fratrem suum injuste captum liberasset, aut uberrimo sanguine Normannorum sese vindicasset. Sex igitur mensibus [Col. 0330A] a Scotis et Guallis vel Anglis auxilia sibi quaesivit. Interea tres fratres, qui ei familiares praecipuique satellites erant, Normannis eum prodiderunt, et ipsi eumdem cum XX equitibus toto nisu sese defendentem occiderunt. Tunc ad hoc facinus exaestuatio marina Normannos adjuvit, quae ad rivulum quemdam Eduinum morari coegit, eique fugam penitus ademit. Audita per Angliam Eduini morte, luctus ingens non solum Anglis sed etiam Normannis et Francis ortus est, qui eum velut socium seu cognatum cum multis fletibus planxerunt. Nam idem, ut supra dictum est, fuerat ex religiosa parentela natus, multisque bonis deditus, prout poterat inter tanta saecularium curarum impedimenta positus. Corpus pulchritudine in multis [Col. 0330B] millibus eminebat, et clericorum atque monachorum, pauperumque benignus amator erat. Rex autem Guillelmus, comperta proditione qua saepe fatus Merciorum consul perierat, pietate motus flevit, et proditores, qui pro favore illius ei caput domini sui deferebant, severus in exsilium expulit.

Huc usque Guillelmus Pictavinus historiam suam texuit, in qua Guillelmi gesta, Crispi Salustii stylum imitatus, subtiliter et eloquenter enucleavit. Hic genere Normannus, de vico Pratellensi fuit, ibique sororem, quae in monasterio S. Leodegarii sanctimonialibus praeerat, habuit. Pictavinus autem dictus est, quia Pictavis fonte philosophico ubertim imbutus est. Reversus ad suos omnibus vicinis et consodalibus doctior enituit, et Lexovienses [Col. 0330C] episcopos, Hugonem et Gislebertum, archidiaconatus officio in ecclesiasticis rebus adjuvit. In rebus bellicis ante clericatum asper exstitit, et militaribus armis protectus terreno principi militavit, et tanto certius referre visa discrimina potuit, quanto periculosius inter arma diris conflictibus interfuit. In senectute sua taciturnitati et orationi studuit, et plus in dictando seu versificando quam sermocinando valuit. Subtiles et concinnos versus atque ad recitandum habiles frequenter edidit, studioque juniorum, quibus ipsi emendarentur, sine invidia erogavit. Contextionem ejus de Guillelmo et ejus pedisequis breviter in quibusdam secutus sum; non tamen omnia quae dixit, nec tam [Col. 0330D] argute prosequi conatus sum. Amodo, juvante Deo, ea quae succedenti tempore nostris in viciniis evenerunt notabo; indubitanter ratus quod, sicut ego ea quae a prioribus edita sunt libenter evolvo, sic juniores, eosque qui nondum nati sunt, praesentis temporis eventus solerter inquisituros existimo.

Rex Guillelmus, dejectis, ut diximus, Merciorum maximis consulibus, Eduino scilicet interfecto et Morcaro in vinculis constricto, adjutoribus suis inclytas Angliae regiones distribuit, et ex infimis Normannorum clientibus tribunos et centuriones [Col. 0331A] ditissimos erexit. Willelmo Dapifero Normanniae Osberni filio insulam Vectam et comitatum Herfordensem dedit, eumque cum Gualterio de Laceio, aliisque probatis pugilibus contra Britones bellis inhiantes opposuit. Horum audacia Brachaniaunos primitus invasit, et Guallorum reges Risen et Caducan ac Mariadoth, aliosque plures prostravit. Cestram et comitatum ejus Gherbodo Flandrensi jamdudum rex dederat, qui magna ibi et difficilia tam ab Anglis quam a Guallis adversantibus pertulerat. Deinde legatione coactus suorum, quos in Flandria dimiserat, et quibus haereditarium honorem suum commiserat, eundi, citoque redeundi licentiam a rege acceperat; sed ibi adversa illaqueatus fortuna in manus inimicorum inciderat, [Col. 0331B] et in vinculis coercitus, mundanaque felicitate privatus, longae miseriae threnos depromere didicerat. Interea rex Cestrensem consulatum Hugoni de Abrincis, filio Richardi cognomento Goz. concessit, qui cum Rodberto de Rodelento et Rodberto de Malopassu, aliisque proceribus feris multum Guallorum sanguinem effudit. Hic non dapsilis, sed prodigus erat; non familiam secum, sed exercitum semper ducebat. In dando vel accipiendo nullam rationem tenebat. Ipse terram suam quotidie devastabat, et plus aucupibus ac venatoribus quam terrae cultoribus, vel coeli oratoribus applaudebat. Ventris ingluviei nimis serviebat, unde nimiae crassitiei pondere praegravatus vix ire poterat. Ex pellicibus [Col. 0331C] plurimam sobolem utriusque sexus genuit, quae diversis infortuniis absorpta pene tota periit. Ermentrudem filiam Hugonis de Claromonte Belvacensi uxorem duxit, ex qua Richardum Cestrensis comitatus haeredem genuit: qui juvenis adhuc liberisque carens cum Guillelmo Adelino, Henrici regis Anglorum filio, et multa nobilitate VII Kalend. Decembris [ann. 1119] naufragio periit.

Rex Guillelmus Rogerio de Monte Gomerici in primis castrum Arundellum et urbem Cicestram dedit; cui postea comitatum Scrobesburiae, quae in monte super Sabrinam fluvium sita est, adjecit. Hic sapiens et moderatus et amator aequitatis fuit, et comitatem sapientum atque modestorum dilexit. Tres sapientes clericos, Godebaldum et Odelerium [Col. 0332A] ac Herbertum, diutius secum habuit, quorum consiliis utiliter paruit. Warino autem Calvo, corpore parvo, sed animo magno, Amieriam neptem suam et praesidatum Scrobesburiae dedit; per quem Guallos aliosque sibi adversantes fortiter oppressit, et provinciam totam sibi commissam pacificavit. Guillelmum cognomento Pantulfum et Picodum atque Corbatum, filiosque ejus Rogerium et Rodbertum, aliosque fideles, fortissimosque viros comitatui suo praefecit, quorum sensu et viribus benigniter adjutus, inter maximos optimates maxime effloruit.

Rex Guillelmus Guallevo comiti, filio Sivardi potentissimo Anglorum, comitatum Northamtoniae dedit, eique Judith neptem suam, ut firma inter eos [Col. 0332B] amicitia perduraret, in matrimonio conjunxit; quae duas filias speciosas marito suo peperit. Gualterio quoque cognomento Gifardo comitatum Buchingeham, et Guillelmo de Guarenna, qui Gundredam sororem Gherbodi conjugem habebat, dedit Sutregiam. Odoni vero Campaniensi, nepoti Theobaldi comitis, qui sororem habebat ejusdem regis, filiam scilicet Rodberti ducis, dedit idem comitatum Hildernessae ⁜ (59) , et Radulfo de Guader genero Guillelmi, filii Osberni, comitatum Northwici. Hugoni vero de Grentemaisnilio municipatum Legrecestrae commendavit; aliisque nobilibus viris municipatus urbium et praesidatus cum magnis honoribus et potestatibus provide distribuit. Henrico Gualchelini de Ferrariis [Col. 0332C] filio castrum Stutesburiae, quod Hugo de Abrincis prius tenuerat, concessit, aliisque advenis, qui sibi cohaeserant, magnos et multos honores contulit; et in tantum quosdam provexit ut multos in Anglia ditiores et potentiores haberent clientes quam eorum in Neustria fuerant parentes.

Quid loquar de Odone Bajocasino praesule, qui consul palatinus erat, et ubique cunctis Angliae habitatoribus formidabilis erat, ac veluti secundus rex passim jura dabat? Principatum super omnes comites et regni optimates habuit, et cum thesauris antiquorum Cantiam possedit, in qua jamdudum Aedilbertus Irminrici filius, Eadbald et Ercombertus et Egbert atque Lotheris frater ejus regnarunt, primique regum Anglorum a discipulis Gregorii [Col. 0333A] papae fidem Christi susceperunt, et divinae legis observatione perennis vitae bravium mercati sunt. Permista, ni fallor, in hoc viro vitia erant cum virtutibus; sed plus mundanis inhaerebat actionibus quam spiritualis theoriae charismatibus. Coenobia sanctorum valde conqueruntur quod multa eis Odo detrimenta fecerit, et fundos, sibi antiquitus datos a fidelibus Anglis, violenter et injuste abstulerit ⁜ (60) .

Gaufredus quoque Constantiniensis episcopus, de nobili Normannorum progenie ortus, qui certamini Senlacio fautor acer et consolator interfuit et in aliis conflictibus, qui postmodum advenas et indigenas utrinque contriverant, magister militum fuit, dono Guillelmi regis ducentas et octoginta [Col. 0333B] villas, quas a manendo manerios vulgo vocamus, obtinuit; quas omnes nepoti suo de Molbraio, propter nequitiam et temeritatem suam non diu possessuro, moriens dereliquit.

Eustachius quoque Boloniensis ⁜ (61) et Rodbertus Moritoliensis, Guillelmus Ebroicensis ⁜ (62) et Rodbertus Aucensis ⁜ (63) atque Goisfredus Rotronis filius Mauritaniensis, aliique comites et optimates, quos singillatim nominare nequeo, magnos redditus et honores in Anglia receperunt a rege Guillelmo. Sic extranei divitiis Angliae ditabantur, pro quibus filii ejus nequiter interficiebantur, vel extorres per extera regna irremeabiliter fugabantur.

[Col. 0334A] Ipsi vero regi, ut fertur, mille et sexaginta librae sterilensis monetae, solidique triginta et tres oboli ex justis redditibus Angliae per singulos dies redduntur, exceptis muneribus regiis et reatuum redemptionibus, aliisque multiplicibus negotiis, quae regis aerarium quotidie adaugent. Rex Guillelmus omne regnum suum diligenter investigavit, et omnes fiscos ejus, sicut tempore Eduardi regis fuerant, veraciter describi fecit. Terras autem militibus ita distribuit, et eorum ordines ita disposuit, ut Angliae regnum LX millia militum indesinenter haberet, ac ad imperium regis, prout ratio poposcerit, celeriter exhiberet.

Adeptis itaque nimiis opibus quas alii aggregarant, Normanni furentes immoderate tumebant, et [Col. 0334B] indigenas divino verbere pro reatibus suis percussos impie mactabant. Manciadae Maronis disticon completum in illis cernimus:

Nonnulli etiam ecclesiastici viri, qui sapientes et [Col. 0335B] religiosi videbantur, regali curiae pro dignitatibus cupitis obnixe famulabantur, et diversis assentationum modis non sine dedecore religiosae opinionis adulabantur. Sicut tironibus suae a principibus erogabantur stipendia militiae, sic quibusdam coronatis pro famulatu suo dabantur a laicis episcopatus et abbatiae, ecclesiarum praepositurae, archidiaconatus et decaniae, aliaeque potestates et dignitates Ecclesiae, quas meritum sanctitatis et sapientiae doctrina solummodo deberent obtinere. Clerici et monachi nunc terreno principi pro talibus stipendiis inhaerebant, et pro temporali commodo multiplex servitium, quod divino cultui non competit, indecenter impendebant. Prisci abbates saecularis [Col. 0335C] comminatione potestatis terrebantur, et sine synodali discussione de sedibus suis injuste fugabantur; pro quibus stipendiarii non monachi, sed tyranni contra sanctorum scita canonum intrudebantur. Conventio et profectus fiebat inter commissos greges et archimandritas hujusmodi, qualis inter lupos et bidentes sine defensore solet fieri. Quod facile probari potest ab his qui interfuerunt in Turstino Cadomensi et conventu Glestoniensi. Nam dum protervus abbas cogeret Glestonios cantum, quem Angli a discipulis beati Gregorii papae didicerant, relinquere, et ignotum sibi nec auditum antea cantum a Flandrensibus seu Normannis ediscere, orta est lis acerrima, quam mox secuta est sacri ordinis contumelia. Dum enim monachi nova nollent suscipere [Col. 0335D] instituta, et contumacis magistri persisteret pertinacia, laici hero suo suffragati sunt, ferentes spicula. A quibus ex insperato monachorum concio est circumdata, et pars eorum crudeliter est percussa, ac, ut fertur, lethaliter sauciata. Multa his similia referri possent, si lectoris animum salubriter aedificarent. Verum quia haec sunt minus laeta, his omissis, stylum vertam ad alia.

Guitmundus venerabilis monachus coenobii quod Crux Heltonis dicitur, ubi gloriosus confessor Christi Leudfredus, tempore Hildeberti et Hilperici juniorum regum, Domino feliciter XLVIII annis militasse legitur, regio jussu accersitus, pontum transfretavit, [Col. 0336A] et oblatum sibi a rege et proceribus regni onus ecclesiastici regiminis omnino repudiavit. Erat enim aevo maturus et religiosus, ac scientia litterarum eruditissimus; cujus ingenii praeclarum specimen evidenter patet in libro De corpore et sanguine Domini contra Berengarium ⁜ (64) , et in aliis opusculis ipsius. Hic itaque cum a rege rogaretur ut in Anglia secum moraretur, et congruum tempus eum promovendi praestolaretur, secum subtiliter deliberavit, suique votum propositi aliud esse demonstrans, regi respondit:

Multae causae me repellunt ab ecclesiastico regimine, quas omnes singulatim nolo nec decet exprimere. In primis infirmitates meas, quibus in corpore et anima incessanter premor, considero; quibus diligenter [Col. 0336B] perspectis, divinum examen vehementer pertimesco, moerens quod in via Dei quotidie laboro, et a veritate vacillo. Et dum meipsum salubriter moderari nequeo, qualiter aliorum vitam ad salutis viam dirigere valeo? Omnibus vigili mente perlustratis, non video qua lege digniter praeesse valeam illorum cuneo, quorum extraneos mores, barbaramque locutionem nescio, quorum patres charosque parentes et amicos occidistis gladio, vel exhaeredatos opprimitis exsilio, vel carcere indebito, intolerabilique servitio. Scrutamini Scripturas, et videte si qua lege sancitur ut Dominico gregi pastor ab inimicis electus violenter imponatur. Ecclesiastica electio prius debet ab ipsis subjectis fidelibus cum sinceritate fieri, ac postmodum astipulatione [Col. 0336C] patrum et amicorum, si canonica est, reverenter confirmari. Alioquin cum charitate debet emendari. Quod bello et effusione multi cruoris truculenter rapuistis, qua ratione mihi aliisque contemptoribus mundi, qui sponte pro Christo nudati sumus propriis, sine culpa impartiri potestis? Generalis omnium religiosorum lex est, a rapinis abstinere, et de praeda, etiamsi offertur, pro justitiae observantia nolle recipere. Dicit enim Scriptura: «Immolantis ex iniquo, oblatio est maculata (Eccli. XXXIV, 21) .» Et paulo post: « Qui offert sacrificium ex substantia pauperum, quasi qui victimat filium in conspectu patris sui (ibid., 24) .» Haec et his similia divinae legis praeconia pertractans, expavesco, et totam Angliam quasi amplissimam praedam dijudico, ipsamque cum gazis suis velut ignem [Col. 0336D] ardentem contingere formido. Et quia Deus jubet ut quisque proximum suum diligat sicut seipsum, sine dolo dicam vobis id quod mihi coelitus est inditum. Quod mihi utile reor, vobis quoque salutare arbitror. Ergo quod amicabiliter loquar non videatur amarum; sed tu, strenue princeps, et commilitones tui, qui grave tecum inierunt periculum, nostrae admonitionis benigno corde suscipite eloquium. Opera Dei cunctis diebus vitae vestrae sagaciter considerate, et judicia ejus, quae incomprehensibilia sunt, in omnibus operibus vestris timete, et sic vestram vitam aequa lance moderari ad voluntatem Dei satagite, ut ipse arbiter aeternus, qui omnia juste disponit, placabilis sit vobis in ultimo discrimine. [Col. 0337A] Non vos decipiant adulatores vana securitate, nec insolenter pro secundis eventibus praesentis vitae vos lethaliter obdormire suadeant in mundana prosperitate. Si vicistis Anglos in congressione, super hoc superbire nolite; sed spiritualis nequitiae gravius ac periculosius certamen cautius agite, quod restat adhuc et in minet vobis quotidie. Mutationes regnorum frequenter factae sunt in orbe terrarum, sicut sparsim legimus multiplicium per campos Scripturarum, quibus liberalium a Deo impertita est notitia litterarum. Babylonii sub Nabuchodonosor rege Judaeam et Aegyptum et alia regna sibi plurima subegerunt; sed post LXX annos ipsi, cum Balthasar rege suo, a Medis et Persis, quibus praeerant Darius et Cyrus nepos ejus, victi et subjugati sunt. Deinde sub Alexandro [Col. 0337B] Magno Macedones, post CCXXX annos, Darium regem Persarum cum multis legionibus devicerunt; et ipsi nihilominus post aliquot annos, Romanis per totum orbem phalanges suas destinantibus, cum Perseo rege suo devicti sunt. Graeci sub Agamemnone et Palamede Trojam obsederunt, et Priamum regem Laomedontis filium ac liberos ejus, Hectorem et Troilum, Paridem et Deiphobum, Amphimachumque trucidaverunt, et famosum Phrygiae regnum post decennem obsidionem flamma et ferro depopulati destruxerunt. Trojanorum una pars sub Aenea duce regnum Italiae obtinuit; alia pars cum Antenore per longum iter ac difficile Daciam adiit, ibique sedem ponens usque in hodiernum diem habitavit. Romani regnum Jerosolymorum, quod David, [Col. 0337C] aliique potentes successores ejus spoliis allophilorum ditaverunt, et subactis barbaris gentibus, quae in circuitu erant, sublimaverunt, sub Vespasiano et Tito subverterunt, et nobile templum post primae aedificationis ejus annos MLXXXIX diruerunt, quando undecies centena millia Judaeorum ferro seu fame perierunt. Franci Gallis, tempore Sunnonis ducis, associati sunt, et Romanorum jugo de cervice sua viriliter excusso, super eos regnare coeperunt. Angli-Saxones, ducibus Hengist et Horsa, Britonibus, qui nunc Gualli vocantur, imperium dolis et fortitudine jam fere sexcentis annis abstulerunt. Guinili, qui de Scandinavia insula sorte ejecti sunt, regnante Albuino rege filio Audonis, partem Italiae, quae nunc Langobardia dicitur, invaserunt, et Romanis diutius resistentes nunc usque tenuerunt. [Col. 0337D] Omnes hi, quos victoria turgentes recolui, paulo post miserae subjacuerunt perniciei, parique cum victis contritione torti irremediabiliter gemunt in cloacis Erebi. Normanni, sub Rollone duce, Neustriam Carolo Simplici subtraxerunt, jamque CXC annis, contradicentibus Gallis et cum bellico tumultu saepe calumniantibus, tenuerunt. Quid de Gepidis et Wandalis, Gothis et Turcis, Hunis et Herulis; quid de aliis loquar barbaris? Quorum conatus ad nihil est aliud nisi furari et rapere, et, conculcata pace, jugiter furere? Terram turbant, aedes concremant, orbem vexant, opes dissipant, homines jugulant, omnia foedant et inquietant. His itaque signis mundi portenditur finis, sicut ipsius patenter edocemur voce Veritatis: «Exsurget gens contra gentem et regnum adversus regnum, et erunt [Col. 0338A] terraemotus magni per loca et pestilentiae et fames, terroresque de coelo, et signa magna erunt (Luc. XXI, 11) .»

Cladibus innumeris premitur sic jugiter orbis.

His et multis hujuscemodi rotatibus in rebus humanis solerter inspectis, non in se glorietur victor de ruina comparis; quia nec ipse stabit, nisi quantum jusserit dispositio Conditoris. Conversionem locutionis meae nunc ad te, o rex, faciam; quam tu, quaeso, tibi benigniter haurias propter salutem aeternam. Nullus patrum tuorum ante te regale stemma gessit, nec haereditario jure tantum decus tibi provenit, sed gratuita largitione omnipotentis Dei, et amicitia Eduardi consanguinei tui. Edgarus Adelinus, aliique plures ex linea regalis prosapiae orti, secundum leges Hebraeorum [Col. 0338B] aliarumque gentium, propinquiores sunt haeredes diadematis Anglici. Illis nimirum remotis, sors tibi cessit provectionis; sed Dei judicium quanto occultius, tanto terribilius imminet tibi ad reddendam rationem commissae villicationis. Haec benigno ex corde sublimitati vestrae locutus sum, humiliter deposcens ut mens vestra semper sit memor novissimorum, nec vos nimis implicet prosperitas praesentium, quam sequi solet intolerabilis dolor, et ingens luctus ac stridor dentium. Gratiae Deivos et amicos atque fideles vestros commendo, Normanniamque cum vestra licentia redire dispono, et opimam Angliae praedam amatoribus mundi quasi quisquilias derelinquo. Liberam paupertatem amo Christi, quam Antonius et Benedictus amplexati sunt, magis quam divitias mundi, quas [Col. 0338C] Croesus et Sardanapalus nimis amaverunt, et postmodum misere pereuntes hostibus suis deseruerunt. Christus enim pastor bonus vae divitibus hujus mundi minatur, qui voluptatibus vanis et superfluis hic perfruuntur. Pauperibus vero spiritu promittit beatitudinem in regno coelorum; quam nobis det ipse, qui vivit et regnat per omnia saecula saeculorum. Amen.

Admiratus rex cum proceribus suis insignis monachi constantiam, supplex ac devotus impendit ei decentem reverentiam, et competenter honoratum jussit eum remeare in Neustriam, ibique quo vellet, suam praestolari praesentiam. Auditum est passim, postquam Guitmundus ad septa monasterii sui remeavit, quod ipse monachilem pauperiem divitiis [Col. 0338D] episcoporum praeposuerit, et quod obtentum Angliae in praesentia regis et optimatum ejus rapinam appellaverit, et quod omnes episcopos vel abbates, qui, nolentibus Anglis, in ecclesiis Angliae praelati sunt, rapacitatis redarguerit. Verba igitur ejus per Angliam late divulgata sunt, et subtiliter ventilata multis displicuerunt, qui sequaces ejus esse spernentes contra eum ingenti livore exarserunt. Non multo post, defuncto Joanne Rothomagensium archiepiscopo, rex et alii plures Guitmundum ad archiepiscopatum elegerunt; sed aemuli ejus, quos idem vituperaverat, ne archipraesul fieret quantum potuerunt impedierunt. In tanto viro nil objiciendum invenerunt, nisi quod filius esset presbyteri. Ille autem ab omni avaritia purgari volens, et inter [Col. 0339A] exteros paupertate premi, quam inter suos dissensiones fovere malens, Odilonem monasterii sui abbatem reverenter adiit, et humiliter ab illo licentiam peregrinandi petiit et accepit. Porro illitteratus abbas metiri nesciebat quantus sapientiae thesaurus in praefato doctore latebat. Ideo desiderabilem philosophum de monasterio suo facile dimisit; quem Gregorius VII papa venientem ad se gaudens suscepit, cardinalem Sanctae Romanae Ecclesiae praefecit, et Urbanus papa jam probatum in multis metropolitanum Adversis urbis solemniter ordinavit. Haec urbs tempore Leonis papae noni a Normannis, qui primo Apuliam incoluerunt, constructa est, et a Romanis, quia ab adversis sibi coetibus aedificabatur, Adversis dicta est. Haec utique divitiis opulenta, [Col. 0339B] Cisalpinorum prompta strenuitate bellicosa, hostibus metuenda, fidis clientibus sociisque colenda, Normannorum optione soli papae gratanter obedit, a quo Guitmundum sophistam mystici decoris pallio insigniter redimitum pontificem accepit. Praefatus archipraesul Ecclesiam sibi commissam diu rexit, et apostolicis privilegiis ab omni mortalium exactione liber plausit. Plebem studiose docuit, meritis et orationibus protexit, atque post multos agones in virtutum exercitiis ad Dominum perrexit.

Anno quinto regni sui ⁜ (65) , Guillelmus rex Guillelmum Osberni filium misit in Normanniam, ut cum [Col. 0339C] Mathilde regina tueretur provinciam.

Tunc nimia dissensio inter principatus haeredes in Flandria surrexit. Balduinus enim gener Rodberti regis Francorum, fortissimus Flandrensium satrapa fuit, et ex Adala conjuge sua filios et filias plures multimoda indole pollentes habuit. Rodbertus Fresio, Arnulfus, Balduinus, Udo Treverorum archiepiscopus et Henricus clericus et Mathildis regina atque Judith uxor Tostici comitis soboles Balduini et Adalae sunt. De quorum moribus et variis eventibus sophistae magna volumina componere possunt. Rodbertus primogenitus jamdudum patrem offenderat, a quo repulsus et ejectus, ad Florentium ducem Fresionum patris sui hostem secesserat, eique favorabiliter [Col. 0339D] serviens filiam ejus in conjugium acceperat. Unde Flandrensis dux vehementer iratus infremuit, Fresionem eum prae ira cognominavit, et eum omnino extorrem denuntians, Arnulfum juris sui haeredem constituit. Non multo post Balduinus dux defunctus est, et Arnulfus Morinorum ducatum parvo tempore nactus est. Nam Rodbertus Fresio ingentem Fresionum, aliarumque gentium catervam aggregavit, et Flandriam obnixe expugnavit. Philippus autem rex Francorum, qui consanguineus erat eorum, ad auxilium Arnulfi exercitum Gallorum adunavit, et Guillelmum comitem Normanniae custodem accersiit. Ille vero cum decem solummodo militibus [Col. 0340A] regem adiit, et cum eo alacriter quasi ad ludum in Flandriam accessit. Rodbertus autem Fresio exercitum Henrici imperatoris cuneis suis sociavit, et Dominico Septuagesimae, X Kal. Martii mane, imperatos praeoccupavit, et Philippo rege cum Francis fugiente, Arnulfum fratrem suum et Balduinum nepotem suum et Guillemum comitem telis suorum occidit. Postea Morinorum ducatum diu tenuit, moriensque filiis suis, Rodberto Jerosolymitano et Philippo, reliquit. Guillelmi vero comitis corpus in Normanniam a suis delatum est, et in coenobio Cormeliensi, cum magno suorum luctu, sepultum est. Duo quippe coenobia monachorum in suo patrimonio construxerat in honore sanctae Dei genitricis Mariae. Unum quidem erat Lirae secus Riselam fluvium, ubi [Col. 0340B] Adeliza uxor ejus tumulata est; aliud vero Cormeliis, ubi ipse, ut diximus, conditus est. Normannorum maximum strenuitate baronem valde omnes planxerunt, qui largitates ejus et facetias atque mirandas probitates noverunt. Haereditas ejus a rege Guillelmo filiis ejus distributa est. Willelmus major natu Britolium et Paceium, et reliquam partem paterni juris in Normannia obtinuit, et omni vita sua fere XXX annis tenuit. Rogerius autem junior frater comitatum Herfordensem, totumque fundum patris in Anglia obtinuit; sed paulo post propter perfidiam et proterviam suam, ut in sequentibus enodabitur, perdidit.

Reginae Mathildi, licet potenter regnaret et innumeris opibus abundaret, luctus ingens ortus est de [Col. 0340C] morte patris, de desolatione matris, de crudelitate unius fratris, qua ruina subito facta est alterius fratris et chari nepotis cum multis amicis. Sic omnipotens Deus immemores sui terrigenas percutit, superbos dejicit, et quod dominetur excelsus super omnem terram lucide ostendit. Rodbertus itaque Fresio totam sibi Flandriam subegit et fere XXX annis possedit, amicitiamque Philippi regis Francorum facile promeruit. Ipsi nempe majorum origine erant consobrini, et ambo conjuges habebant filias Florentii Fresionum marchisi, et filii eorum vinculo hujusmodi necessitudinis huc usque tenentur constricti. Porro inter Normannos et Flandritas recidiva dissensio prodiit, et propter necem fratris [Col. 0340D] reginae, aliorumque affinium, et maxime pro casu Guillelmi comitis diu perduravit. Turbatis in Normannia rebus, rex Angliae regnum optime disposuit, et ipse in Normanniam, ut ibidem omnia recte et utiliter edomaret, properavit. Audito undique regis adventu, pacis amatores laetati sunt, sed filii discordiae et foedi sceleribus ex conscientia nequam, adveniente ultore, contremuerunt. Tunc Normannorum et Cenomannensium majores congregavit, et omnes ad pacem et justitiam tenendam regali hortatu corroboravit. Episcopos quoque et ecclesiasticos viros admonuit ut bene viverent, ut legem Dei jugiter revolverent, ut Ecclesiae Dei communiter consulerent, [Col. 0341A] ut subditorum mores secundum scita canonum corrigerent, et omnes caute regerent.

Anno igitur ab Incarnatione Domini 1072, congregatum est concilium in metropolitana Rothomagensis urbis, sede, in basilica beatae et gloriosae Dei genitricis semper Virginis Mariae, cui Joannes ejusdem urbi archiepiscopus praeerat, et vestigia Patrum secutus utilitati ecclesiasticae omnimodis consulebat, cum suffraganeis suis, Odone Bajocensi, Hugone Lexoviensi, Rodberto Sagiensi, Michaele Abrincatensi et Gisleberto Ebroicensi. In primis disputatum est de fide sanctae et individuae Trinitatis, quam secundum statuta sanctorum conciliorum, scilicet Niceni, Constantinopolitani, primi [Col. 0341B] Ephesini, Chalcedonensis concilii corroboraverunt, sanxerunt, se toto corde credere professi sunt. Post hanc catholicae fidei professionem, annexa sunt haec subscripta catholicae fidei doctrinae capitula.

In primis statutum est a nobis ut secundum statuta Patrum, chrismatis et olei baptismatis et unctionis consecratio competenti hora, id est post Nonam, secundum statuta sanctorum Patrum fiat. Hoc etiam debet episcopus praevidere ut in ipsa consecratione XII sacerdotes, sacerdotalibus vestibus indutos, vel quamplures secum habeat.

Item in quibusdam provinciis mos detestabilis inolevit, quod quidam archidiaconi pastore carentes ab aliquo episcopo particulas olei et chrismatis accipiunt, et ita oleo suo commiscent, quod et damnatum [Col. 0341C] est. Sed unusquisque archidiaconus chrisma et oleum suum totum episcopo, a quo consecrabitur, ut proprio episcopo praesentet.

Item chrismatis et olei distributio a decanis summa diligentia et honestate fiat; ita ut interim dum distribuerint, albis sint induti, et talibus vasculis distribuatur, ut nihil inde aliqua negligentia pereat.

Item statutum est ut nullus missam celebret, qui non communicet.

Item nullus sacerdos baptizet infantem, nisi jejunus et indutus alba et stola, nisi necessitate.

Item sunt quidam qui viaticum et aquam benedictam ultra octavum diem reservant; quod et damnatum [Col. 0341D] est. Alii vero non habentes hostias consecratas iterum consecrant; quod terribiliter interdictum est.

Item donum sancti Spiritus ut non detur nisi jejunis et a jejunis, neque ipsa confirmatio absque igne fiat, statutum est. Hoc etiam statutum est, ne in dandis sacris ordinibus apostolicae auctoritatis violatores inveniamur. Legitur enim in Decretis Leonis papae quod non passim diebus omnibus sacri ordines celebrentur; sed post diem Sabbati, in ejus noctis exordio quae in prima Sabbati lucescit his qui consecrandi sunt, jejunis a jejunantibus sacra benedictio conferatur. Quod ejusdem observantiae erit, si mane ipso Dominico die, continuato Sabbati jejunio, celebretur. A quo tempore praecedentis noctis initium [Col. 0342A] non recedit; quod ad diem Resurrectionis, sicut etiam in Pascha Domini declaratur, pertinere non dubium est.

Item Quatuor Temporum observatio competenti tempore secundum divinam institutionem communi observantia a nobis servetur, id est prima hebdomada Martii, secunda Junii, tertia Septembris, eadem Decembris, ob reverentiam Dominicae Nativitatis. Indignum enim valde est ut sanctorum institutio aliquibus occupationibus vel mundiali sollicitudine destituatur.

Item clerici, qui non electi, nec vocati, aut nesciente episcopo sacris ordinibus se subintromittunt; aliquibus vero episcopus, ut diaconibus, manum imponit; alii, caeteros ordines non habentes, diacones [Col. 0342B] aut presbyteri consecrantur; hi digni sunt depositione.

Item qui coronas benedictas habuerunt et reliquerunt, usque ad dignam satisfactionem excommunicentur. Clerici qui ordinandi sunt, in V feria veniant ad episcopatum.

Item monachi et sanctimoniales qui, relictis suis ecclesiis, per orbem vagantur, alii pro nequitiis suis a monasteriis expulsi, quos pastorali auctoritate oportet compellere ut ad monasteria sua redeant; et si expulsos abbates recipere noluerint, victum eleemosynae eis tribuant, quae etiam manuum labore acquirant, quousque si vitam suam emendaverint videantur.

Item emuntur et venduntur curae pastorales, scilicet ecclesiae parochianae, tam a laicis quam a clericis, [Col. 0342C] insuper etiam a monachis; quod ne amplius fiat, interdictum est. Item ne nuptiae in occulto fiant, neque post prandium; sed sponsus et sponsa jejuni a sacerdote jejuno in monasterio benedicantur, et antequam copulentur, progenies utrorumque diligenter inquiratur. Et si infra septimam generationem aliqua consanguinitas inventa fuerit, et si aliquis eorum dimissus fuerit, non conjungantur. Sacerdos qui contra haec fecerit, deponatur.

De sacerdotibus et levitis et subdiaconibus qui feminas sibi usurpaverunt, concilium Lexoviense observetur, ne ecclesias per se, neque per suffraganeos regant, nec aliquid de beneficiis habeant. Archidiaconi, qui eos regere debent, non permittantur aliquam [Col. 0342D] habere nec concubinam, nec subintroductam mulierem, nec pellicem; sed caste et juste vivant, et exemplum castitatis et sanctimoniae subditis praebeant. Oportet etiam ut tales decani eligantur, qui sciant subditos redarguere et emendare, quorum vita non sit infamis, sed merito praeferetur subditis.

Item interdictum est ne aliquis, qui vivente sua uxore de adulterio calumniatus fuerit, post mortem illius unquam de qua calumniatus fuerit accipiat. Multa enim mala inde evenerunt; nam plurimi de causa hac suas interfecerunt.

Item nullus, cujus uxor velata fuerit, ipsa vivente, unquam aliam accipiat.

Item si uxor viri, qui peregre aut alias profectus fuerit, alii viro nupserit, quousque prioris mortis [Col. 0343A] certitudinem habeat, excommunicetur usque ad dignam satisfactionem.

Item statutum est ne hi, qui publice lapsi in criminalibus peccatis inveniuntur, citissime in sacris ordinibus restituantur. Si enim lapsis, ut ait B. Gregorius, ad suum ordinem revertendi licentia concedatur, vigor canonicae procul dubio frangitur disciplinae, dum per reversionis spem pravae actionis desideria quisque concipere non formidat. Unde hoc ratum manere oportet, ut in crimine publice lapsus, ante peractam poenitentiam in pristino gradu nullatenus restituatur, nisi summa necessitate post dignam quidem longae poenitentiae satisfactionem.

Item si aliquis lapsus dignus depositione repertus fuerit, et ad eum deponendum tot coepiscopos quot [Col. 0343B] auctoritas postulat, scilicet in sacerdotis sex, in diaconi depositione tres; unusquisque, qui adesse non poterit, vicarium suum cum sua auctoritate transmittat.

Item statutum est ut nullus in Quadragesima prandeat antequam, hora nona peracta, vespertina incipiat. Non enim jejunat qui ante manducat.

Item statutum est ut in Sabbato Paschae officium ante nonam non incipiatur. Ad noctem enim Dominicae Resurrectionis respicit, ob cujus reverentiam Gloria in excelsis Deo et Alleluia cantatur; quod etiam in officii initio, cerei scilicet benedictione monstratur. Narrat liber Officialis quod in hoc biduo non fit sacramenti celebratio. Vocat autem hoc biduum [Col. 0343C] sextam feriam et Sabbatum, in quo recolitur luctus et moestitia apostolorum.

Item si alicujus sancti festivitas in ipsa die evenerit, in qua celebrari non possit, non ante, sed infra octavum diem celebretur.

Item juxta sanctorum Patrum decreta, scilicet Innocentii papae et Leonis, statuimus ne generale baptisma nisi Sabbato Paschae et Pentecostes fiat. Hoc quidem servato, quod parvulis quocunque tempore, quacunque die petierint, regenerationis lavacrum non negetur. Vigilia vel die Epiphaniae, ut nullus nisi infirmitatis necessitate baptizetur, omnino interdicimus.

Huic concilio consenserunt Joannes archiepiscopus Rothomagensis Ecclesiae, Odo Bajocensis episcopus, [Col. 0343D] Michael Abrincatensis episcopus, Gislebertus Ebroicensis episcopus, et quamplures etiam venerabiles abbates, quibus eo tempore coenobia Normanniae nobiliter pollebant, et monachicum rigorem servabant.

Operae pretium esse reor Patrum memoriam posteris intimare, qui Normanniae monasteria sub rege Guillelmo prudenter rexere, et aeterno Regi, qui incommutabiliter regnat, studuerunt usque ad mortem digniter obsecundare. Sequaces eorum multa de eis, ut reor, scripta posteritati dimisere; sed [Col. 0344A] tamen quosdam, quos prae caeteris amo, non pro temporali mercede, sed pro solo amore sapientiae et religionis sibi coelitus inditae, dulce est mihi cum magistris meis in hac saltem pagina nominare.

Fiscannense coenobium in prospectu maris positum, creatrici omnium sanctae et individuae Trinitati dicatum, a Richardo primo duce Normannorum nobiliter fundatum, a secundo multis honoribus et divitiis largiter ampliatum, post Guillelmum Divionensem virum sapientem et in religione ferventissimum, Joannes venerabilis abbas annis quinquaginta et uno rexit. Post quem Guillelmus de Ros, Bajocensis clericus, sed Cadomensis monachus, fere XXVII annis tenuit. Hic ut mystica nardus in domo Domini fragravit charitate, largitate, multimodaque [Col. 0344B] probitate. Opera quae palam sedulo fecit, vel in occulto coram paucis arbitris omnipotenti Deo libavit, attestantur quis spiritus in illo habitavit, ipsumque totum possidens ad solium Domini Sabaoth coronandum perduxit.

De Fontanellae ⁜ (66) monasterio Guntardus coenobita electione sapientum assumptus est, et post obitum Rodberti abbatis Gemmeticensibus rector datus est. Spiritualis doctrinae pabula commissis ovibus curiose impendit, et rigorem monastici ordinis viriliter tenuit. Mansuetos et obedientes, ut pater filios, mulcens honoravit; in reprobos autem et contumaces, regulaeque contemptores, ut severus magister disciplinae virgam exercuit. Denique ad [Col. 0344C] concilium quod Urbanus papa anno ab Incarnatione Domini 1095, indictione III, apud Clarummontem tenuit, praefatus Pater cum caeteris collegis suis Normanniae pastoribus perrexit, ibique, jubente Deo, finem vitae VI Kal. Decembris accepit; cui Tancardus, Fiscannensis prior, ferus ut leo successit.

Defuncto Herluino, qui fundator et primus abbas Beccensis monasterii exstitit, et multis charismatibus florens, Ecclesiae filiis in vita sua sine dolo profuit, venerabilis Anselmus multiplici litterarum scientia pleniter imbutus successit, et praefatum coenobium doctis ac devotis fratribus, donante Deo, laudabiliter replevit. Deinde aucto servorum Dei numero copia rerum non defuit, sed, confluentibus [Col. 0344D] amicis nobilibus ac necessariis, fratribus necessaria ubertas honorifice provenit. Ad consilium probatissimi sophistae clerici et laici concurrebant, et dulcia veritatis verba, quae de ore ejus fluebant, fautoribus justitiae quasi sermones angeli Dei placebant. Hic natione Italus Lanfrancum secutus Beccum expetiit, et instar Israelitarum auro divitiisque Aegyptiorum, id est saeculari eruditione philosophorum onustus, terram repromissionis desideranter adiit. Monachus autem factus, coelesti theoriae omnimodis inhaesit, et de uberrimo fonte sophiae melliflua doctrinae fluenta copiose profudit. Obscuras sacrae Scripturae sententias solerter indagavit, strenue [Col. 0345A] verbis aut scriptis dilucidavit, et perplexa prophetarum dicta salubriter enodavit. Omnia verba ejus utilia erant, et benevolos auditores aedificabant. Dociles discipuli epistolas typicosque sermones ejus scripto retinuerunt; quibus affatim debriati non solum sibi sed et aliis multis non mediocriter profecerunt. Hoc Guillelmus et Boso successores ejus multiplicer senserunt, qui tanti doctoris syntagmata insigniter sibi hauserunt, et sitientibus inde desiderabilem potum largiter propinaverunt. Anselmus affabilis et mansuetus erat, et cunctis simpliciter interrogantibus charitative respondebat. Inquirentibus amicis pie libros edidit mirae subtilitatis ac profunditatis de Trinitate, de veritate, de libero arbitrio, de casu diaboli, et cur Deus homo [Col. 0345B] factus est. Fama sapientiae hujus didascali per totam latinitatem divulgata est, et nectare bonae opinionis ejus occidentalis Ecclesia nobiliter debriata est. Ingens in Ecclesia Beccensi liberalium artium et sacrae lectionis sedimen per Lanfrancum coepit, et per Anselmum magnifice crevit, ut inde plures procederent egregii doctores et providi nautae ac spirituales aurigae, quibus ad regendum in hujus saeculi stadio divinitus habenae commissae sunt Ecclesiae. Sic ex bono usu in tantum Beccenses coenobitae studiis litterarum sunt dediti, et in quaestione seu prolatione sacrorum aenigmatum utiliumve sermonum insistunt seduli, ut pene omnes videantur philosophi, et ex collocutione eorum etiam qui videntur inter eos illitterati, et vocantur rustici, [Col. 0345C] possint ediscere sibi commoda spumantes grammatici. Affabilitate mutua et charitatis dulcedine in Domini cultu gaudent, et infatigabili religione, ut vera docet eos sapientia, pollent. De hospitalitate Beccensium sufficienter eloqui nequeo. Interrogati Burgundiones et Hispani, aliique de longe seu de prope adventantes respondeant, et quanta benignitate ab eis suscepti fuerint, sine fraude proferant, eosque in similibus imitari sine fictione satagant. Janua Beccensium patet omni viatori, eorumque panis nulli denegatur charitative petenti. Et quid plura de eisdem loquar? Ipsos in bonis perseverantes custodiat, et ad portum salutis incolumes perducat, qui gratis coepit, peragitque bonum quod in [Col. 0345D] eis coruscat!

Gerbertus Fontinellensis et Ainardus Divensis ac Durandus Troarnensis; quasi tres stellae radiantes in firmamento coeli, sic isti tres archimandritae multis modis rutilabant in arce Adonai. Religione et charitate, multiplicique peritia pollebant, studioque divinae laudationis in templo Dei jugiter inhiabant. Inter praecipuos cantores scientia musicae artis ad modulandum suaviter potiti sunt, et dulcisonos cantus antiphonarum atque responsoriorum ediderunt. De summo Rege, quem laudant cherubim et seraphim et omnis militia coelorum; de intacta Virgine Maria, quae nobis peperit Salvatorem saeculorum; de angelis et apostolis ac martyribus; de confessoribus ac virginibus mellifluas laudes ex [Col. 0346A] dulcissimo corde manantes prompserunt; et Ecclesiae pueris ad concinendum Domino cum Asaph et Eman, Ethan et Idithun, et filiis Chore fideliter tradiderunt.

Nicolaus, Richardi tertii ducis Normannorum filius, a puero Fiscannensis monachus, coenobium Sancti Petri principis apostolorum in suburbio Rothomagensi fere LX annis rexit, miraeque magnitudinis et elegantiae basilicam coepit, in qua corpus sancti Audoeni ejusdem urbis archiepiscopi cum multis aliis sanctorum reliquiis requiescit. Alii quoque plures tunc erant monachorum Patres in Neustria, quorum numerosa praeterire compellor charismata, ne lectori generet fastidium prolixitas nimia.

Anno ab Incarnatione Domini 1073, indictione XI, Alexander papa secundus, postquam Romanam et apostolicam sedem XI annis rexit, e mundo migravit. Et Gregorius VII, qui in baptismate Hildebrannus dictus est, successit, et in cathedra pontificali XVII annis sedit. Hic a puero monachus, in lege Domini valde studuit, multumque fervidus propter justitiam multas persecutiones pertulit. Passim per orbem apostolica edicta destinavit, et nulli parcens coelestibus oraculis terribiliter intonuit, omnesque ad nuptias regis Sabaoth minis precibusque invitavit. Poscenti papae venerandus Hugo Cluniacensis abbas Odonem praefati monasterii [Col. 0346C] priorem, qui Remensis Ecclesiae canonicus fuerat, cum aliis idoneis coenobitis Romam transmisit; quos papa velut a Deo sibi missos adjutores ovanter suscepit. Odonem nempe praecipuum sibi consiliarium elegit, et Ostiensi Ecclesiae pontificem constituit; cujus sedis praerogativa est a Romano electum clero suscipere, et papam benedicere. Alios quoque monachos papa, prout ratio dictabat, promovit, et diversarum ecclesiarum tutelae digniter praefecit.

Defuncto Ernaldo Cenomannorum episcopo, Guillelmus rex dixit Samsoni Bajocensi capellano suo: Cenomannensis episcopatus sedes suo viduata est antistite, in qua, volente Deo, te nunc volo subrogare. Cenomannis a canina rabie dicta, urbs est antiqua, [Col. 0346D] et plebs ejus finitimis est procax et sanguinolenta, dominisque suis semper contumax et rebellionis avida. Pontificales igitur habenas tibi tradere decerno, quem a pueritia nutrivi et amavi sedulo, et nunc inter maximos regni mei proceres sublimare desidero. Samson respondit: Secundum apostolicam traditionem oportet episcopum irreprehensibilem esse. Ego autem in omni vita mea sum valde reprehensibilis, omnibusque mentis et corporis ante conspectum Deitatis sum pollutus flagitiis, nec tantum decus contingere possum, pro sceleribus meis miser et despicabilis. Rex dixit: Callidus es et perspicaciter vides quod tu rite peccatorem te confiteri debes. Fixam tamen in te statui sententiam, nec a te statutum convellam, quin episcopatum suscipias, aut alium, qui pro te [Col. 0347A] praesul fiat, porrigas. His auditis, gavisus Samson ait: Nunc, domine mi rex, optime locutus es, et ad hoc agendum, adminiculante Deo, me promptum invenies. Ecce in capella tua est quidam pauper clericus, sed nobilis et bene morigeratus. Huic praesulatum commenda in Dei timore, quia dignus est, ut aestimo, tali honore. Regi autem percunctanti quis esset, Samson respondit: Hoellus dicitur et est genere Brito; sed humilis est et revera bonus homo. Mox, jubente rege, Hoellus accersitur ignarus adhuc ad quid vocaretur. Cumque rex juvenem in humili habitu macilentum vidisset, despexit; et conversus ad Samsonem, dixit: Istene est quem tu tantopere praefers? Samson respondit: Etiam, domine. Hunc sine dubio fideliter effero, hunc mihi meique similibus [Col. 0347B] jure praepono. Mitis est et benignus, inde magis praesulatu dignus. Pro macie corporis non sit contemptibilis. Humilis habitus gratiorem eum assignat sapientibus. Ad exteriora tantum non respicit Deus, sed intuetur ea quae latent intrinsecus. Rex igitur prudens, sapientis verba intente percepit, et sagaciter examinare coepit. Diffusas autem cogitationes suas in se reversus rationis ligamine paulatim restrinxit, nominatumque clericum statim ad se accersiit, eique curam et saeculare jus Cenomannensis episcopatus commisit. Decretum regis clero insinuatum est, et praefati clerici bonae vitae testimonium ab his qui noverunt ventilatum est. Pro tam pura et simplici electione devota laus a fidelibus [Col. 0347C] Deo reddita est, et electus pastor ad caulas ovium suarum ab episcopis et reliquis fidelibus, quibus hoc a rege jussum fuerat, honorifice perductus est. At ille non minus obstupuit in tam subita promotione ad praesulatum, quam David reprobatis a Samuele primogenitis fratribus in provectione ad regnum. Sic Hoellus Cenomannorum praesul factus est, et pontificali stemmate per XV annos sancte perfunctus est. Episcopalem basilicam, in qua corpus sancti Juliani confessoris, primi Cenomannorum praesulis requiescit, et alia bona opera Ecclesiae Dei necessaria condere coepit, et pro temporis opportunitate quae coepta erant perficere studuit. Quo defuncto, egregius versificator Hildebertus successit, et fere XXX annis praesulatum laudabiliter [Col. 0347D] tenuit. Basilicam vero episcopii, quam praedecessor ejus inchoaverat, consummavit, et cum ingenti populorum tripudio veneranter dedicavit. Qui non multo post, anno scilicet ab Incarnatione Domini 1125, indictione IV, ut Gislebertus Turonensis archiepiscopus cum Callisto II papa Romae obiit, sub Honorio papa, metropolitanam sedem Turonicae urbis, sancta Ecclesia precibus et jussis cogente, ascendit, ibique laudabilibus studiis et actibus adhuc insistit.

Sicut mare nunquam tutum certa soliditate quiescit, sed inquietudine jugi turbatum more suo defluit, et quamvis aliquando tranquillum obtutibus [Col. 0348A] spectantium appareat, solita tamen fluctuatione et instabilitate sua navigantes territat; sic praesens saeculum volubilitate sua jugiter vexatur, innumerisque modis tristibus seu laetis evidenter variatur. Inter protervos mundi amatores, quibus ipse mundus non sufficit, immanis altercatio saepe oritur et in immensum crescit. Et dum quisque superior esse, aemulumque suum proterere nititur, aequitatis immemor legem Dei transgreditur, et pro adipiscendo qnod unusquisque ambit, humanus cruor crudeliter effunditur. Hoc historicorum antiqui codices copiose referunt, hoc moderni rumores per vicos et plateas indesinenter asserunt; unde quidam ad praesens laetantur, alii nihilominus flent et contristantur. De casibus hujusmodi quaedam in hoc nostro libello [Col. 0348B] breviter tetigi, et veraciter adhuc addere libet alia, prout a senioribus didici.

Herbertus Cenomannorum comes ex prosapia, ut fertur, Caroli Magni originem duxit, et vulgo, sed parum Latine, cognominari Evigilans-Canem pro ingenti probitate promeruit. Nam post mortem Hugonis patris sui, quem Fulco senior sibi violenter subjugarat, in eumdem arma levans nocturnas expeditiones crebro agebat, et Andegavenses homines et canes in ipsa urbe vel in munitioribus oppidis terrebat, et horrendis assultibus pavidos vigilare cogebat.

Hugo filius Herberti, postquam Alannus Britannorum comes a Normannis in Normannia impotionatus [Col. 0348C] occubuit, Bertam ipsius relictam, Thedbaldi Blesensium comitis sororem, in conjugium accepit; quae filium nomine Herbertum et tres filias ei peperit. Una earum data est Azsoni marchiso Liguriae. Alia nomine Margarita Rodberto filio Guillelmi ducis Neustriae desponsata est: quae virgo in tutela ejusdem ducis defuncta est. Tertia vero Joanni, domino castri quod Flecchia dicitur, nupsit; quae marito suo tres liberos, Goisbertum, Heliam et Enoch peperit.

Defuncto Goisfredo Martello fortissimo Andegavorum comite, successerunt ex sorore duo nepotes ejus filii Alberici comitis Wastinensium, e quibus Goisfredus, qui simplex et tractabilis moribus erat, jure primogeniti obtinuit principatum. Guillelmus [Col. 0348D] autem Normannorum princeps post mortem Herberti juvenis haereditatem ejus obtinuit, et Goisfredus comes Rodberto juveni cum filia Herberti totum honorem concessit, et hominium debitamque fidelitatem ab illo in praesentia patris apud Alencionem recepit. Non multo post Fulco, cognomento Richinus, contra Goisfredum fratrem dominumque suum rebellavit, eumque per proditionem cepit, et plus quam XXX annis in carcere Chinonis castri clausum tenuit. In tanta permutatione res mundanae in Andegavensi provincia et in confiniis ejus turbatae sunt, et proceres patriae ad diversa studia prout quemque propria voluntas agitabat, conversi sunt.

Fulcone nimium moesto quod Normanni Cenomannis [Col. 0349A] imperarent, et consulatum sui juris, illo nolente, possiderent, seditiosi cives et oppidani confines, gregariique milites in exteros unanime consilium ineunt, arcem urbis et alia munimina viriliter armati ambiunt, et Turgisum de Traceio, Guillelmumque de Firmitate, aliosque regis municipes expugnant et ejiciunt. Quosdam fortiter sibi resistentes perimunt, aliosque vinculis crudeliter injiciunt, et cum libertate talem de Normannis ultionem triumphantes assumunt. Deinde regio tota perturbatur, et ibidem Normannica vis offuscatur, ac pene ab omnibus quasi generalis lues passim impugnatur. Goisfredus Meduanensis aliique optimates Cenomannorum pari conspiratione contra Normannos insurgunt; aliqui tamen, licet [Col. 0349B] pauci, pro variis eventibus et causis Guillelmo regi favent et obediunt.

Magnanimus rex Guillelmus, diris rumoribus de trucidatione suorum auditis, iratus est, ac ad compescendam hostium invasionem, et proditorum rebellionem armis meritam ultionem facere molitus est. Regali jussu Normannos et Anglos celeriter ascivit, et multas armatorum legiones in unum conglomeravit, prudenter ad bellum milites peditesque cum ducibus suis disposuit, et cum eis Cenomannensem pagum terribilis adivit. In primis Fredernaicum castrum cum phalange sua obsedit, ibique Rodberto de Belesmia cingulum militiae praecinxit. Hubertus autem oppidanus pacem cum rege pepigit, [Col. 0349C] castra sua Fredernaicum et Belmontem reddidit, eique aliquanto tempore postmodum servivit. Deinde rex Silleium obsedit, sed castrensis herus regem supplex expetiit et optatam pacem impetravit. Regi nimirum cum nimia virtute properanti nullus audebat resistere, sed omnes oppidani ac pagenses cum clericis et omnibus religiosis pacificum marchionem decreverunt digniter suscipere, ejusque ditioni legitimae gratanter colla submittere. Tandem rex Cenomannis venit, pluribus catervis urbem obsedit, edicta regalia suis opportune intimavit, et urbanis imperiose mandavit ut prudenter sibi consulerent, et urbem ante assultus et caedes atque concremationes sibi cum pace redderent. In crastinum autem, accepto salubri consilio, cives egressi sunt, et supplices [Col. 0349D] regi claves civitatis detulerunt, seseque dedentes, a rege benigniter suscepti sunt. Reliqui vero Cenomannenses territi sunt, ut tantam inundationem immanis exercitus per fines suos diffundi viderunt, jamque suos complices et fautores defecisse ante faciem probatissimi bellatoris noverunt. Ipsi quoque pacis legatos victori destinaverunt, et datis ab utrisque dextris, ipsi regalibus signis sua vexilla gaudentes associaverunt, et exinde in domo sua et sub vite sua morari et ludere, si libet, quiete permissi sunt.

Pacatis itaque sine magno discrimine Cenomannensibus, et pacifice sub Guillelmi regis ditione degentibus, Fulco comes noxio livore nequiter infectus est, et contra quosdam Normannis faventes insurgere [Col. 0350A] conatus est. Tunc ei Joannes de Flecchia potentissimus Andegavorum praecipue infensus erat, quia Normannis adhaerebat. Qui, ubi praefatum comitem cum ferratis agminibus festinare super se pro certo comperit, confoederatos sibi affines expetiit, auxiliumque Guillelmi regis requisivit et impetravit. Nam rex impiger Guillelmum de Molinis et Rodbertum de Veteri-Ponte, aliosque fortissimos et multoties probatos bellatores Joanni destinavit; quos ille ad defendenda cum satellitibus suis oppida sua diligenter composuit. Hoc audiens Fulco vehementer doluit, et undecunque contractis viribus castrum Joannis obsedit. Hoellus quoque comes cum multitudine Britonum Fulconi suppetias venit, et cum eo Joannis vim et opes acriter [Col. 0350B] coactare studuit. Guillelmus autem rex, ut tantam multitudinem gyrasse suos agnovit, regali edicto Normannos et Anglos iterum excivit, aliasque sibi subditas gentes ut fortis magister militum conglobavit, ac, ut ferunt, sexaginta millia equitum contra hostiles cuneos secum eduxit. Andegavenses vero et Britones, comperto regis et agminum ejus adventu, non fugerunt, sed potius Ligerim fluvium audacter pertransierunt, et transvecti, ne timidiores spe fugiendi segnius praeliarentur, scaphas suas destruxerunt. Dum utraeque acies ad ambiguum certamen pararentur, horribilesque pro morte et miseriis, quae mortem reproborum sequuntur, timores mentibus multorum ingererentur, quidam Romanae [Col. 0350C] Ecclesiae cardinalis presbyter et religiosi monachi divino nutu adsunt, principes utriusque legionis divinitus animati adeunt, obsecrant et redarguunt. Viritim ex parte Dei bellum prohibent, admonendo et rogando pacem suadent. Gratanter his junguntur Guillelmus Ebroicensis et Rogerius, aliique comites strenuique optimates; qui, sicut erant prompti et audaces ad legitimos agones, sic nimirum perhorrebant per superbiam et injustitiam subire conflictus detestabiles. Veredariis itaque Christi pacis semina serentibus, ambitiosorum tumor conquiescit nimius et formidantium timor paulatim decrescit pallidus. Multa demum consilia fiunt, diversi tractatus aguntur, verba verbis objiciuntur; Deo tamen vincente, legati pacis utrinque suscipiuntur. [Col. 0350D] Rodberto juveni, regis filio, comes Andegavensis Cenomannense jus concedit cum toto honore quem idem a comite Herberto cum Margarita sponsa sua suscepit. Denique Rodbertus Fulconi debitum homagium, ut minor majori, legaliter impendit. Joannes autem aliique Andegavenses, qui hactenus pro rege contra consulem rebellaverant, principi suo reconciliati sunt, et Cenomannenses nihilominus, qui contra regem pro comite insurrexerant, pacificati sunt. Sic, gratia Dei mitigante, corda principum, reatus poenitentium utrobique induiti sunt, et benevolae plebes, serena pace tempestuosam nigredinem tumultuum procul pellente, palam laetatae sunt. Haec nimirum pax, quae inter regem et praefatum comitem in loco, qui vulgo Blancalanda [Col. 0351A] vel Brueria dicitur, facta est, omni vita regis ad profectum utriusque provinciae permansit

Verum eodem tempore alia tempestas gravissima orta est, quae saeva nimis et damnosa multis in Anglia facta est. Duo potentissimi Anglorum comites, Rogerius Herfordensis et sororius ejus Radulfus Northwicensis pariter decreverunt ut palam rebellarent, et, principatu Angliae Guillelmo regi subrepto, sibi jus, imo tyrannidem assumerent ⁜ (67) . Castella igitur sua certatim obfirmant, arma praeparant, milites aggregant, vicinis et longinquis, in quibus confidebant, legatos suos frequenter destinant, et in [Col. 0351B] suum adminiculum quoscunque possunt promissis et precibus invitant. Consideratis rerum permutationibus et temporum opportunitatibus, dicunt sibi confoederatis et assentantibus: Cuncti sapientes definiunt congruum tempus praestolandum esse, et dum tempus adest gratum et habile, famosum opus a probis insigniter inchoari debere. Ad regni decus obtinendum tempus nunquam vidimus magis idoneum, quam nunc confertur nobis per ineffabile Dei donum. Degener, utpote nothus, est qui rex nuncupatur, et in propatulo divinitus monstratur quod Deo displicet, dum talis herus regno praesidet. Transmarinis conflictibus undique circumdatur, et non solum ab externis, sed etiam a sua prole impugnatur, et a propriis alumnis inter discrimina deseritur. Hoc ejus [Col. 0351C] nequitiae promeruerunt, quae per totum orbem nimis propalatae sunt. Nam ipse Guillelmum Guarlengum Moritolii comitem pro uno verbo exhaeredavit, et de Neustria penitus effugavit ⁜ (68) ; Gualterium Pontesii [Col. 0352A] comitem, Eduardi regis nepotem, cum Biota uxore sua, Falesiae hospitavit, et nefaria potione simul ambos una nocte peremit. Conanum quoque strenuissimum consulem veneno infecit, quem mortuum Britannia tota pro ingenti probitate ineffabili luctu deflevit. Haec et alia multa erga cognatos et affines suos scelera Guillelmus peregit, qui super nos et compares nostros adhuc similia perpetrare non desistit. Nobile regnum Angliae temere invasit, genuinos haeredes injuste trucidavit, vel in exsilium crudeliter pepulit. Suos quoque adjutores, per quos super omne genus suum sublimatus est, non ut decuisset honoravit; sed multis, qui sanguinem suum in ejus satellitio fuderunt, ingratus exstitit, et pro frivolis occasionibus ad mortem usque velut hostes puniit. Vulneratis victoribus [Col. 0352B] steriles fundos et hostium depopulatione desolatos donavit, et eisdem postmodum restauratos, avaritia cogente, abstulit seu minoravit. Omnibus igitur est odio, et, si periret, multis esset gaudio. Ecce major pars exercitus trans pontum moratur, assiduisque bellis acriter occupatus detinetur. Angli sua solummodo rura colunt; conviviis et potationibus, non praeliis intendunt; summopere tamen pro suorum exitio parentum ultionem videre concupiscunt. Haec et his similia seditiosi dicentes, et sese ad concupitum nefas omnimodis cohortantes, Guallevum Northamtoniae comitem ad colloquium accersiunt, et multis eum modis tentantes talia promunt: Ecce peroptatum tempus, o strenue vir, modo vides, ut tibi recuperes exemptos honores, et accipias injuriis tibi nuper [Col. 0352C] illatis debitas ultiones. Acquiesce nobis et indesinenter inhaere, et tertiam partem Angliae nobiscum sine dubio poteris habere. Volumus enim ut status regni Albionis redintegretur omnimodis, sicut olim [Col. 0353A] fuit tempore Eduardi piissimi regis. Unus ex nobis sit rex, et duo sint duces; et sic nobis tribus omnes Anglici subjicientur honores. Guillelmus innumeris bellorum ponderibus trans mare praegravatus est, et pro certo scimus quod in Angliam ulterius rediturus non est. Eia, nobilis heros, consultus observa tibi generique tuo commodissimos, omnique genti tuae, quae prostrata est, salutiferos.

Guallevus respondit: Maxima in talibus negotiis cautela necessaria est, et integra fides in omnibus gentibus ab omni homine domino suo servanda est. Guillelmus rex fidem meam, ut major a minori, jure recepit, ac ut ei semper fidelis existerem, in matrimonium mihi neptem suam copulavit. Locupletem quoque comitatum mihi donavit, et inter suos familiares [Col. 0353B] convivas connumeravit. Et tanto principi qualiter infidus esse queam, nisi penitus mentiri velim fidem meam? In multis notus sum regionibus, et magnum, quod absit! fiet dedecus, si publice divulger ut proditor sacrilegus. Nusquam de traditore bona cantio cantata est. Omnes gentes apostatam et proditorem sicut lupum maledicunt, et suspendio dignum judicant et opprimunt, et, si fors est, patibulo cum dedecore multisque probris affigunt. Achitophel et Judas traditionis scelus machinati sunt, parique suspensionis supplicio, nec coelo nec terra digni, semetipsos peremerunt. Anglica lex capitis obtruncatione traditorem multat, omnemque progeniem ejus naturali haereditate omnino privat. Absit ut mea nobilitas maculetur proditione nefaria et de me tam [Col. 0353C] turpis per orbem publicetur infamia. Dominus Deus, qui David de manu Goliae et Saulis, Adadezer et Absalom potenter liberavit, me quoque de multis periculis in mari et in arida gratuito eripuit. Ipsi me fideliter commendo, et in ipso fiducialiter spero quod traditionem in vita mea non faciam, nec angelo Satanae similis efficiar per apostasiam.

Radulfus igitur Brito atque Rogerius haec audientes valde contristati sunt, eumque conjuratione terribili ne consilium eorum detegeret constrinxerunt. Non multo post conjurata rebellio per regiones Angliae subito erupit, et manifesta contradictio contra regales ministros late processit. Guillelmus [Col. 0353D] itaque de Guarenna et Ricardus de Benefacta, filius Gisleberti comitis, quos rex praecipuos Angliae justitiarios constituerat in regni negotiis, rebellantes convocant ad curiam regis. Illi vero praeceptis eorum obsecundare contemnunt; sed proterviam prosequi conantes, in regios satellites praeliari eligunt. Nec mora, Guillelmus et Ricardus exercitum Angliae coadunant, acriterque contra seditiosos in campo, qui Fagaduna dicitur, dimicant. Obstantes vero Dei virtute superant et, omnibus captis, cujuscunque conditionis sint, dextrum pedem, ut notificentur, amputant. Radulfum Britonem ad castrum suum fugientem persequuntur, sed comprehendere nequeunt. Conglobata deinceps multitudine, Northguicum obsident et impugnant, socios [Col. 0354A] fortitudine et industria militari corroborant, et crebris assultibus variisque machinationibus inclusos hostes circumdant, et per tres menses importune premunt et fatigant. Vindex deforis exercitus quotidie crescit et confortatur, et copia victus, aliarumque rerum eis, ne deficientes abscedant, abunde administratur. Radulfus autem de Guader, ut sese sic inclusione constrictum vidit, et nullum adjutorium a suis complicibus speravit, munitionem suam fidis custodibus caute commisit, et ipse proximum mare ingressus Daciam pro auxiliis navigio adiit. Interea vicarii regis Guillelmus et Richardus municipes oppidi ad deditionem coarctant, et regem cito, missis trans pontum nuntiis, pro supra scriptis motibus accelerant ut velociter redeat [Col. 0354B] ad sui tuitionem regni obsecrant.

Impiger igitur rex, ut legationes suorum audivit, Normannicas et Cenomannicas res provide disposuit, et, omnibus optime locatis, in Angliam celeriter transfretavit. Qui, postquam omnes ad curiam suam regni proceres convocavit, legitimos heroes et in fide probatos blandis affatibus laetificavit; rebellionis autem incentores et fautores cur mallent nefas quam justitiam rationabiliter interrogavit. Custodibus regi pacificatis Northguicum redditum est, et Radulfus de Guader comes Northguici de Anglia perpetualiter exhaereditatus est. Expulsus itaque cum uxore sua Britanniam repetiit. Ibi Guader et Monsfortis optima castella ejus ditioni subjacent, quae liberi ejus haereditario jure usque [Col. 0354C] hodie possident. Ipse autem post multos annos, tempore Urbani papae, crucem Domini suscepit, et cum Rodberto secundo Normannorum duce contra Turcos Jerusalem perrexit, et in via Dei poenitens et peregrinus cum uxore sua obiit.

Rogerius vero de Britolio comes Herfordensis ad curiam regis vocatus venit, et inquisitus manifestam toti mundo proditionem negare non potuit. Igitur secundum leges Normannorum judicatus est, et, amissa omni haereditate terrena, in carcere regis perpetuo damnatus est. Ibi etiam regi multoties detraxit, et contumacibus actis implacabiliter regem offendit. Nam quondam, dum plebs Dei paschale festum congrue celebraret, et rex structum [Col. 0354D] pretiosarum vestium Rogerio comiti per idoneos satellites in ergastulo mitteret, ille pyram ingentem ante se jussit praeparari, et ibidem regalia ornamenta, chlamidem, sericamque interulam, et renonem de pretiosis pellibus peregrinorum murium subito comburi. Quod audiens rex, iratus dixit: Multum superbus est, qui hoc mihi dedecus fecit, sed per splendorem Dei de carcere meo in omni vita mea non exibit. Sententia regis tam fixa permansit, quod nec etiam post mortem regis ipse nisi mortuus de vinculis exiit. Rainaldus et Rogerius filii ejus, optimi tirones, Henrico regi famulantur, et clementiam ejus, quae tardissima eis visa est, in duris agonibus praestolantur.

Vere gloria mundi ut flos foeni decidit et arescit, [Col. 0355A] ac velut fumus deficit et transit. Ubi est Guillelmus Osberni filius Herfordensis comes et regis vicarius, Normanniae dapifer et magister militum bellicosus? Hic nimirum primus et maximus oppressor Anglorum fuit ⁜ (69) , et enormem causam per temeritatem suam enutrivit, per quam multis millibus ruina miserae mortis incubuit. Verum justus judex omnia videt, et unicuique prout meretur digne redhibet. Proh dolor! ecce Guillelmus corruit, audax athleta recepit quod promeruit. Ut multos ense trucidavit, ipse quoque ferro repente interiit. Denique post ejus occasum antequam lustrum compleretur annorum, spiritus discordiae filium ejus et generum contra dominum suum et cognatum hostiliter excivit, qui Sichimitas contra Abimelech, [Col. 0355B] quem occisis LXX filiis Jerobaal sibi praefecerant, commovit.

En veraciter a me descripta est offensa, pro qua Guillelmi progenies eradicata sic est de Anglia, ut nec passum pedis, nisi fallor, jam nanciscatur in illa.

Guallevus comes ad regem accersitus est, et per delationem Judith uxoris suae accusatus est, quod praedictae proditionis conscius et fautor fuerit, dominoque suo infidelis exstiterit. Ille autem intrepidus palam recognovit quod proditorum nequissimam voluntatem ab eis audierit; sed eis in tam nefanda re nullum omnino assensum dederit. Super hac confessione judicium indagatum est, et censoribus [Col. 0355C] inter se sentientibus per plures inducias usque in annum protelatum est. Interea praefatus heros apud Guentam in carcere regis erat, et multoties peccata sua deflebat, quae ibidem religiosis episcopis et abbatibus saepe flens enarrabat. Spatio itaque unius anni juxta sacerdotum consilium poenituit, et quotidie centum quinquaginta Psalmos David, quos in infantia didicerat, in oratione Deo cecinit. Erat idem vir corpore magnus et elegans, largitate ac audacia multis millibus praestans, devotus Dei cultor, sacerdotum et omnium religiosorum supplex auditor, Ecclesiae pauperumque benignus amator. Pro his et multis aliis charismatibus, quibus in ordine laicali specialiter fruebatur, a suis et ab exteris, qui Deo placita diligere norunt, [Col. 0355D] multum diligebatur, et ereptio ejus a vinculis in annua procrastinatione omnimodis expetebatur. Denique praevalens concio aemulorum ejus in curia regali coadunata est, eumque post multos tractatus reum esse mortis definitum est, qui sodalibus de morte domini sui tractantibus consenserit, nec eos [Col. 0356A] pro herili exitio perculerit, nec aperta delatione scelerosam factionem detexerit. Nec mora Guallevus a Normannis, qui evasionem ejus valde timebant, sibique praedia ejus et largos honores adipisci cupiebant, extra urbem Guentam, mane, dum adhuc populus dormiret, ductus est in montem, ubi nunc ecclesia Sancti Aegidii abbatis et confessoris constructa est. Ibi vestes suas, quibus ut consul honorifice indutus processit, clericis et pauperibus, qui forte aderant ad hoc spectaculum, devote distribuit, humoque procumbens, cum lacrymis et singultibus Dominum diutius exoravit.

Cumque carnifices trepidarent ne cives exciti praeceptum regis impedirent, et tam nobili compatriotae suo suffragantes regios lictores trucidarent: Surge, [Col. 0356B] inquiunt prostrato comiti, ut nostri compleamus jussum domini. Quibus ille ait: Paulisper exspectate propter omnipotentis Dei clementiam, saltem ut dicam pro me et pro vobis Orationem Dominicam. His autem permittentibus surrexit, et flexis tantum genibus, oculisque in coelum fixis et manibus tensis, Pater noster qui es in coelis, palam dicere coepit. Cumque ad extremum capitulum pervenisset, et ne nos inducas in tentationem dixisset, uberes lacrymae cum ejulatu proruperunt, ipsumque preces incoeptas concludere non permiserunt. Carnifex autem ulterius praestolari noluit, sed mox, exempto gladio, fortiter feriens caput comitis amputavit. Porro caput, postquam praesectum fuit, cunctis qui [Col. 0356C] aderant audientibus, clara et articulata voce dixit: Sed libera nos a malo. Amen. Sic Guallevus comes apud Guentam II Kalendas Maii mane decollatus est, ibique in fossa corpus ejus viliter projectum est, et viridi cespite festinanter coopertum est. Expergefacti cives compertis rumoribus valde contristati sunt, virique cum mulieribus ingentem planctum de casu Guallevi comitis egerunt. Post quindecim dies, rogatu Judith et permissu regis, Ulfketelus Crulandensis abbas venit, et cadaver, quod adhuc integrum cum recenti cruore, ac si tunc idem vir obiisset, erat, sustulit, ac in coenobium Crulandense cum magno luctu multorum detulit, et in capitulo monachorum reverenter sepelivit.

[Col. 0356D] Nunc mihi libet huic opusculo nostro quamdam abbreviationem inserere, quam, rogante venerabili Vulfino priore, nuper feci de vita S. Guthlaci eremitae.

Felix quidam, Orientalium Anglorum episcopus, natione quidem Burgundus, sed sanctitate venerandus, [Col. 0357A] edidit gesta sanctissimi anachoretae prolixo et aliquantulum obscuro dictatu, quae pro posse meo breviter dilucidavi, fratrum benigno rogatu, cum quibus quinque septimanis Crulandiae commoratus sum, venerabilis Goisfredi abbatis charitativo jussu. Occasio loquendi de beato eremita sese obtulit nostrae narrationi per Guallevum comitem, qui fidus frater et adjutor extitit Crulandensis monasterii, sicut ex relatione seniorum veraciter intimabo in calce hujus epitomii. Indubitanter credo quod non minus proderunt fidelibus Cisalpinis sancta gesta transmarinorum Saxonum vel Anglorum quam Graecorum vel Aegyptiorum, de quibus prolixae, sed delectabiles commodaeque collationes crebro leguntur, congestae sanctorum studio doctorum. Praeterea [Col. 0357B] reor quod quanto res haec minus olim nostratibus patuit, tanto charitatis igne ferventibus, et pro transactis reatibus ex intimo corde dolentibus gratiosius placebit.

Tempore Ethelredi regis Anglorum, Guthlacus ex patre Penvaldo ab origine Icles heri Merciorum, matre vero Tetta natus est. Quo nascente coeleste prodigium populis palam ostensum est: manus enim e nubibus ad crucem porrecta est, quae ante ostium domus parientis Tettae stare visa est. Post octo dies infans baptizatur, et Guthlacus, id est belli munus, a tribu, quam Guthlacingas dicunt, appellatur. Post mitem pueritiam, dum adolescentiae calorem sensisset et heroum fortia gesta considerasset, aggregatis satellitum turmis, ad arma se convertit, sibique [Col. 0357C] adversantium villas et munitiones igne ferroque devastat et disperdit, immensisque praedis direptis, tertiam partem sponte his quibus ablatum est, pro amore Dei remittit. Deinde transcursis IX annis, in quibus hostes valde afflixerat caedibus et rapinis, considerata mortalis vitae fragilitate et caducarum rerum instabilitate, territus ad seipsum redit, seque, ac si mortem prae oculis videret, discutit, et emendatioris vitae viam aggredi satagit. Igitur complices suos relinquit, parentes et patriam comitesque adolescentiae suae pro Christo contemnit et XXIV aetatis suae anno abrenuntians saeculi pompis Ripaduun monasterium adiit, ibique sub abbatissa nomine Elfdrid tonsuram habitumque [Col. 0357D] clericalem suscepit. Postea ab ebrietate omnique lascivia toto nisu declinavit, omnique honestati et religioni pro humano posse studuit. Per biennium sacris litteris et monasticis disciplinis imbutus est, sed his tantum contentus non est. Nam eremiticae vitae singulare certamen arripere conatus est, ubi cum hoste cominus luctatus est.

Adepta tandem a senioribus licentia, a quodam nomine Tatuvino ad insulam, quae dicitur Crouland, scaphula adductus est piscatoria. Est in mediterraneis Angliae partibus immensae magnitudinis acerrima palus, quae a Grontae fluminis ripis incipit, nunc stagnis, nunc flactris, interdum nigris laticibus [Col. 0358A] et crebris insularum nemoribus et flexuosis rivigarum anfractibus ab austro in aquilonem mari tenus longissimo tractu protenditur. Illic plures inhabitare tentaverant, sed pro incognitis eremi monstris, et diversarum terroribus formarum atram habitationem reliquerant. Guthlacus itaque, aestivis temporibus Crulanda perscrutata, fratres suos et magistros, quos insalutatos dimiserat, revisere profectus est; iterumque post tres menses cum duobus pueris ad electam eremum, VIII Kalendas Septembris, cum jam ipse XXVI annorum esset, regressus est. Tunc S. Bartholomaei apostoli solemnitas celebratur, quem socium sibi et adjutorem in cunctas adversitates summopere precatur. Quindecim annis non laneis vel lineis, sed pelliceis solummodo [Col. 0358B] tegminibus indutus est, et hordeaceo pane ac lutulenta aqua, et ex his parum, post solis occasum, usus est. Innumeris illum modis Satan tentavit, et irretire vel de eremo expellere laboravit.

Quondam, cum per tres dies incoepti operis desperatione lassaretur, en Bartholomaeus fidus adjutor matutinis vigiliis instanti palam apparet, et praeceptis spiritualibus trepidantem confortans, auxilium ei in omnibus spondet, et in multis tentationibus promissa sua fideliter complet.

Alia die, duo daemones in hominum specie ad eum veniunt, eumque tentantes ut nimium jejunando Moysen et Eliam, aliosque Aegyptios patres imitaretur, incitant. At ille psallens in contemptum illorum [Col. 0358C] hordeacei panis particula vesci coepit.

Aliquando dum vir Dei pervigil precibus intempesta nocte insisteret, catervas daemonum undique ingredi cellam suam videt. Quem, ligatis membris, extra cellam suam ducunt et in coenosam paludem immergunt. Deinde per paludis asperrima loca inter densa veprium vimina asportant, et post dilacerationem membrorum de eremo illum discedere imperant. Quo nolente, ferreis eum flagris verberant, ac, post ingentia tormenta, inter nubifera gelidi aeris spatia subvectant, indeque a septentrionali plaga innumeris daemonum turmis adventantibus usque ad Tartari fauces minant. Tunc Guthlacus, visis gehennae poenis, terretur, sed, minis daemonum [Col. 0358D] contemptis, ad Deum medullitus suspirat. Nec mora, S. Bartholomaeus coelesti luce splendidus illi adest, et cum magna quiete ab ipsis hostibus reduci ad propriam sedem jubet. Illi vero gementes apostoli jussis obsecundant, et angeli gaudentes dulciter ei obviam cantant: Ibunt sancti de virtute in virtutem (Psal. LXXXIII, 8) .

Multoties et multis modis daemones Guthlacum terrere nitebantur; sed ipse, Domino juvante, illos et cuncta molimina eorum frustrabatur. Imperterritus in virtutum arce stetit, duros labores in agone pertulit, diabolicosque conatus pessumdedit. Tempore Coenred regis Merciorum, Becelmus ⁜ (70) clericus [Col. 0359A] ad occidendum virum Dei a daemone stimulatus, dum ipsum tonderet, ab eodem increpatus est cur tantum facinus in corde gestaret. At ille mox ut se praeventum vidit, erubescens ad pedes sancti cecidit, scelus fatetur, veniamque precatur, perceptaque indulgentia se socium illius fore pollicetur.

Corvus raptam chartulam in medio stagni dimisit, nec illam in arundine pendentem aqua meritis viri Dei laesit, quam idem scriptori moesto salvam reddidit.

Duo corvi in insula degentes beato Guthlaco valde infesti erant, ita ut quidquid frangere, mergere, diripere, contaminare potuissent, irreverenter intus forisque damnantes perderent; quos vir Dei pro [Col. 0359B] virtute patientiae benigniter tolerabat. Incultae solitudinis volucres et vagabundi coenosae paludis pisces ad vocem ejus velut ad pastorem ocius natantes volantesque veniebant, et de manu ejus victum, prout uniuscujusque natura indigebat, accipiebant.

Praesente venerabili viro Wilfrido, duabus hirundinibus gaudenter illum secundum suam naturam visitantibus, et cum cantu brachiis et genibus, pectorique illius considentibus, festucam in ventinula posuit, et sic avibus nidum in sua cella designavit. Non enim in casa Guthlaci sine licentia ejus nidificare audebant.

Quondam dum praefatus Wilfridus exsulem Edelbaldum ad hominem Dei adduxisset, manicasque [Col. 0359C] suas in navi qua advecti fuerant, oblitus fuisset, rapaces corvi rapuerunt. Quod mox vir Dei, in vestibulo domus sedens, in spiritu Dei agnovit, et inter colloquia Wilfrido intimavit, nec multo post virtute fidei et orationis pro damno restauravit.

Wehtredus, inclytus juvenis orientalium Anglorum, a daemonio invasus est, et quatuor annis miserabiliter vexatus est. Se et quoscunque poterat ligno, ferro, unguibus et dentibus laniabat. Quondam dum multitudo illum ligare tentaret, arrepta bipenne, tres viros occidit. Post quatuor annos Crulandiam adductus est; quem vir Dei manu arripiens, intra oratorium suum duxit, et illic, continuis tribus diebus jejunans et orans, ab omni inquietudine [Col. 0359D] maligni spiritus curavit.

Egga, praefati exsulis Edelbaldi comes, dum ab immundo spiritu pervasus est, ita ut quid esset, vel quo sederet, vel quid ageret omnino nesciret, a sociis suis ad Guthlaci limina perductus est. Deinde mox ut se cingulo viri Dei succinxit, integrum sensum recepit, omnique postmodum vita sua idem cingulum et sanam mentem habuit.

Praeterea vir Dei Guthlacus, spiritu prophetiae pollens, futura praedicere et praesentibus absentia narrare solitus est. Cuidam abbati, qui ad eum causa piae locutionis venerat, de duobus clericis, qui ad casam viduae ante horam tertiam pro appetenda ebrietate divertissent, cuncta per ordinem intimat.

[Col. 0360A] Alios duos fratres, quod binas flasculas celia impletas sub palustri sablone abscondissent, increpat, eisque pro tanta viri Dei sagacitate stupentibus et ad solum prostratis benigniter indulsit.

Fama de beato Guthlaco longe lateque celeriter volante, multi ad eum veniunt diversorum ordinum gradus, abbates, monachi, comites, divites, vexati, pauperesque de proximis Merciorum finibus et de Britanniae partibus, pro salute corporis aut animae. Et quisque id, pro quo fideliter venerat, salubriter obtinebat. Aegrotus enim remedium, tristis gaudium, poenitens consolationem, et quisque anxius percipiebat alleviationem per viri Dei allocutionem et efficacem orationem.

Obba, comes inclyti exsulis Edelbaldi, dum per [Col. 0360B] agrestia rura graderetur, spinae latentis sub herbis incultae telluris fixura in pede laesus est, ita ut a planta usque ad lumbos totum corpus ejus tumesceret, nec eum novus dolor sedere, vel stare, vel jacere quiete sineret; unde vix Crulandiam pervenit. Mox ut ad virum Dei perductus est, et causa vexationis ex ordine relata est, Guthlacus luterio melotinae, in quo solebat orare, ipsum circumdedit, statimque dicto citius spinula de pede ejus, velut sagitta ab arcu demissa, resiliit. Eadem itaque hora, omni humore sedato, aeger convaluit, et Deo gratias, cum his qui hoc viderant, laetus retulit.

Quondam Headda praesul cum quibusdam clericis et laicis ad Guthlacum venit; inter quos de beato viro varia locutio obiter fuit. Praedictus autem episcopus, [Col. 0360C] comperta in venerabili viro divinae gratiae luculentia, et in exponendis sacris Scripturis sapientiae affluentia, postquam insulae Crulandiae ecclesiam XII Kalendas Septembris dedicavit, eumdem servum Dei suscipere sacerdotii stemma inviolabili obedientiae praecepto coegit. Dein ad prandium pontificis sanctus vir contra morem suum venire coactus est. Ubi, dum Wigfridum librarium videret procul sedere, coepit ab eo inquirere de hesterna promissione, qua sociis in via jactaverat se examinaturum utrum idem vera potiretur an simulata religione. Mox ille erubuit, soloque prostratus veniam petiit et obtinuit, cunctis mirantibus quod illorum in via locutio per Spiritum viro Dei lucide [Col. 0360D] tota patuerit.

Reverendissima Egburg abbatissa, Aldulfi regis filia, per legatum suppliciter rogante, Guthlacus sarcophagum plumbeum, et in eo linteum ad involvendum se post obitum suscepit; et sciscitanti qui haeres post se loci illius esset, adhuc paganum esse respondit. Quod ita factum est. Nam Cissa, qui post eum sedem ejus possedit, post aliquot annos in Britannia baptismum percepit.

Clito Edelbaldus, quem Ceolredus rex huc et illuc persequebatur, inter dubia pericula exinanitis viribus suis suorumque, ad virum Dei, ut solebat, venit, ut, ubi humanum consilium defecisset, divinum adesset. Quem beatus Guthlacus blande consolatus est, eique per Spiritum Dei promisit dominationem [Col. 0361A] gentis suae et principatum populorum et conculcationem inimicorum; et haec omnia non armorum vi, nec effusione sanguinis, sed de manu Domini habiturum. Eo cuncta ordine completa sunt, quo a viro Dei vaticinata sunt. Nam Ceolredus rex mortuus est, ac Edelbaldus regnum ejus nactus est.

Completis in eremo XV annis, venerabilis Guthlacus ante Pascha quarta feria aegrotare coepit. Die tamen Paschae contra vires exsurgens, missam cantavit. Septima vero die infirmitatis Beccel famulo [Col. 0361B] suo jussit ut post obitum suum Pegam sororem suam illuc advenire faceret, et ab illa corpus ejus sindone in sarcophago, quam Egburg illi miserat, involveretur. Tunc ille coepit virum Dei cum adjuratione rogare ut ante suum funus sibi intimaret quis cum eo mane et vespere loqui quotidie audiebatur. Almus Dei athleta, post modicum intervallum anhelans, ait: Fili mi, de hac re sollicitari noli. Quod vivens ulli hominum indicare nolui, nunc tibi manifestabo. A secundo etenim anno, quo hanc eremum [habitare] coeperam, mane vespereque semper [angelum] consolationis meae ad colloquium meum Dominus mittebat, qui mihi mysteria, quae non licet homini enarrare, monstrabat; qui duritiam laboris mei coelestibus oraculis sublevabat; qui absentia [Col. 0361C] mihi monstrando ut praesentia praesentabat. O fili, haec dicta mea conserva, nullique alii nuntiaveris nisi Pegae aut Egberto anochoretae. His dictis, suavis odor de ore ejus processisse sentiebatur, ita ut totam domum nectareus odor repleret. Nocte vero sequenti, dum praefatus frater nocturnis vigiliis incumberet, a media nocte usque in auroram totam domum igneo splendore circumsplendescere videbat. Oriente vero sole, vir Dei, sublevatis paulisper membris velut exsurgens et manus ad altare extendens, corporis et sanguinis Christi communione se munivit; et elevatis oculis ad coelum, et extensis in altum manibus, anno ab Incarnatione Domini 715 ⁜ (71) animam ad perenne gaudium emisit.

[Col. 0361D] Inter haec Beccel conspicit coelesti splendore domum repleri, turrimque velut igneam e terra in coelum erigi, ad cujus comparationem sol quasi lucerna in die pallescere videbatur. Cantibus quoque angelicis spatium totius aeris detonari audiebatur; insula etiam diversorum aromatum odoriferis spiraminibus, fragrat. Praedictus itaque frater valde tremefactus, eximiam coruscationem sufferre non valens, arrepta navi, virginem Christi Pegam adivit, eique fraterna mandata seriatim retulit. Quibus auditis, illa vehementer ingemuit. Postera vero die cum praedicto fratre Crulandiam venit, et tertia die felicia membra in oratorio, secundum jussionem [Col. 0362A] ejus, sepelivit, ubi Dominus postea propter amici sui merita in sanandis aegrotis plura miracula fecit.

Ad anniversarium S. Guthlaci soror ejus Pega presbyteros et alios ecclesiastici ordinis viros aggregavit et sepulcrum ejus aperuit, ut corpus ejus in aliud mausoleum transferret. Tunc totum corpus integrum, quasi adhuc viveret, invenerunt; et vestimenta omnia quibus involutus erat, antiqua novitate et pristino splendore candebant. Mirantibus cunctis et stupentibus ac trementibus prae miraculo quod videbant, Pega spiritualiter commota sacrum corpus reverenter in sindone, quam eo, vivente, Egbert anachoreta in hoc officium miserat, revolvit, et sarcophagum super terram quasi quoddam memoriale [Col. 0362B] posuit, ubi usque hodie honorabiliter requiescit.

Illuc praefatus exsul Edelbaldus, audita sancti viri morte, moerens adiit; cui post lacrymas et longam orationem in proxima casula dormienti sanctus vir apparuit, eumque consolatus, sceptrum regni, antequam annus finiatur, promisit. Signum quoque poscenti dedit, quod in crastinum ante horam tertiam habitatoribus Crulandiae insperata victus solatia darentur. Nec mora effectus dicta sequitur. Unde idem Edelbaldus, postquam regnum adeptus est, miris ornamentorum structuris mausoleum venerabilis Guthlaci decoravit.

Quidam paterfamilias in provincia Wisa oculorum [Col. 0362C] lumen per annum perdidit, nec illud ullis pigmentorum fomentis recuperare potuit. Tandem cum fide Crulandiam perductus, colloquium virginis Christi Pegae appetiit, cujus permissu intra oratorium ad corpus sanctum recubuit. Illa vero partem glutinam salis a sancto viro ante consecratam in aquam rasit, et inde aquam intra palpebras caeci guttatim stillavit. Ad tactum primae guttae oculis lumen redditum est; unde illuminatus paterfamilias per merita sancti Guthlaci, gratias egit. Multi quoque alii diversis infirmitatibus gravati, auditis rumoribus miraculorum beati Guthlaci, palustrem Crulandiam, ubi sanctum corpus quiescit, adeunt, ejusque meritis sanitatem integram adepti, Deo gratias referunt.

[Col. 0362D] Huc usque Felicis episcopi scripta de venerabili Guthlaco breviter secutus sum, et huic opusculo inserui ad laudem Dei et fidelium aedificationem morum. Caetera quae restant de constructione Crulandensis monasterii et habitatione coenobitarum, ex veraci relatione Ansgoti subprioris aliorumque proferam seniorum.

Rex Edelbaldus, ut beatum consolatorem suum miraculis coruscare comperit, locum sepulturae ejus gaudens expetiit, et ea quae beato viro jam regnum adeptus donaverat, servientibus ei perenniter concessit. [Col. 0363A] Nam quodam tempore, dum idem rex causa visitandi patronum suum, antequam migraret, Crulandiam veniret, et vir Dei quietam mansionem in eadem insula sibi ab eo concedi postularet, quinque milliaria ad orientem, id est ad fossam quae Asendic dicitur, et tria ad occidentem, duoque ad meridiem, et duo ad aquilonem concessit, et ab omni redditu atque consuetudine saeculari omnibus modis absolvit, et inde chartam sigillo suo signatam in praesentia episcoporum procerumque suorum confirmavit.

Et quia palustris humus Crulandiae (ut ipsum nomen intimat; Crulandia enim crudam, id est coenosam terram significat) lapideam molem sustinere non poterat, praefatus rex ingentes ex quercu palos [Col. 0363B] innumerae multitudinis humo infigi fecit, duramque terram novem milliariis per aquam, de Uppalonda, id est superiori terra, scaphis deferri et paludibus commisceri statuit, et sic lapideam, quia sacer Guthlacus oratorio contentus est ligneo, basilicam coepit et consummavit. Deinde religiosos ibi viros aggregavit, coenobium condidit, ornamentis et fundis, aliisque divitiis locum ditavit, ad honorem Dei et sancti anachoretae, quem valde dilexerat, pro dulci consolatione, quam ab eo, dum exsulabat, multoties perceperat. Eumdem itaque omni vita sua dilexit, nec unquam post primam instaurationem, quam idem rex fecit, sedes Crulandiae religiosorum habitatione monachorum usque in hodiernum diem [Col. 0363C] caruit. Kenulfus quidam in diebus illis magnae famae fuit, qui monasterium S. Guthlaci per aliquod tempus rexit, a quo Kenulfestan adhuc dicitur lapis, quem ipse pro limite contra Depingenses posuit.

Variis bellorum tempestatibus Anglia postmodum perturbata est, et barbaris sub ducibus Inguar et Halfdene ac Gudrun, aliisque tyrannis supervenientibus a Dacia vel Norregania, Angligenarum regum, qui naturaliter Angliae praefuerant, mutatione facta, Crulandense monasterium depopulatum est, sicut alia plurima; ornamenta sua sibi sunt sublata et villae devastatae, laicisque contra canonicum jus in dominium redactae. Sed divina pietas, quae permittit propter peccata populi hypocritas per aliquot temporis [Col. 0363D] regnare, novit etiam castigatis filiis tempora serena per administrationem legitimorum principum redintegrare. Unde, praefatis tyrannis, qui sanctum Edmundum Estanglorum regem cum multis aliis fidelibus viris occiderunt, et ecclesias sanctorum et habitacula Christianorum igne succenderunt, divino nutu peremptis, vel alio quolibet modo dejectis, Alfredus Adelvulfi regis filius, Deo juvante, praevaluit, et primus omnium regum monarchiam totius Angliae solus obtinuit. Post hunc Eduardus filius ejus, qui Senior cognominabatur, diu utiliter regnavit, moriensque tribus filiis suis Edelstano et Edmundo ac Edredo regnum reliquit. Qui regnum Angliae omnes per ordinem tenuerunt, et quisque [Col. 0364A] tempore suo laudabiliter regnare et subjectis prodesse studuit.

Tempore Edredi regis, Turketelus quidam clericus Lundoniensis fuit, qui a praefato rege ut sibi Crulandiam donaret expetiit. Cui rex quod petierat libenter annuit. Erat enim idem clericus de regali progenie, cognatus Osketeli Eboracensis metropolitae, multas habens divitias amplasque possessiones, quas omnes parvipendebat propter aeternas mansiones. Crulandiam quippe, ut diximus, non pro augendis fundis a rege poposcerat; sed, quia religiosos ibi viros, in solitudine scilicet, quae undique paludibus et stagnis circumdabatur, cognoverat, contemptis omnibus hujus saeculi delectamentis, divino cultui se mancipare decreverat. Ordinatis [Col. 0364B] itaque prudenter rebus suis, Crulandiae monachus factus est, et aucta ibidem studio ejus monachorum congregatione, magister eorum et abbas nutu Dei et bonorum electione effectus est. Hic familiarissimus fuit amicus sanctis praesulibus, qui tunc temporis regebant Ecclesiam Dei, Dunstano archiepiscopo Cantuariensi, Adelwoldo Wintoniensi, et Oswaldo Wigornensi et postmodum archiepiscopo Eboracensi, eorumque consiliis summo nisu sategit famulari. Hic, ut diximus, magnae generositatis fuit, et LX maneria de patrimonio parentum suorum possedit, pro quorum animabus sex villas, scilicet Wenliburg et Bebi, Wiritorp et Elmintonam, Cotehham et Oghintonam Crulandensi Ecclesiae dedit, [Col. 0364C] et testamentum inde sigillo strenuissimi regis Edgari filii Edmundi regis signatum confirmavit. Dunstanus etiam archiepiscopus cum suffraganeis suis praedictarum rerum donationem, facto crucis in charta signo corroboravit, et quisquis praefatae Ecclesiae de praenominatis abstulerit, nisi digna satisfactione emendaverit, aeternae maledictionis anathemate excommunicavit.

Denique, post multum temporis, Turketelo IV Idus Julii [975] defuncto, Elgericus nepos ejus successit, et completo vitae suae cursu, alii Egelrico, qui de cognatione ejus erat, abbatiam Crulandiae dimisit. Quo defuncto, Osketelus magnae nobilitatis monachus, ejusdem ecclesiae abbas effectus est. Porro Leviova soror ejus Enolfesburiae domina erat, [Col. 0364D] ubi tunc temporis corpus S. Neoti abbatis et confessoris jacebat; sed dignum tanto viro servitium ibi tunc non fiebat. Unde praefata mulier Witheleseiam accessit, et fratrem suum Osketelum abbatem cum quibusdam Crulandensibus monachis illuc accersiit, ibique corpus S. Neoti, quod reverenter secum detulerat, monachis, quos digniores se credebat, tradidit. At illi munus sibi a Deo collatum gratanter susceperunt, et juxta altare sanctae Dei genitricis Mariae, in aquilonali parte, honorabiliter collocaverunt. Ibi usque hodie a fidelibus veneranter excolitur, ejusque festivitas II Kalendas Augusti celebratur. Osketelo autem XII Kalendas Novembris [1005] defuncto, Godricus successit. Quo viam [Col. 0365A] universae carnis XIV Kalendas Februarii [1018] ingrediente, Brihtmerus abbatiam suscepit.

Tunc temporis Pegelandae coenobium erat, cui nobilis vir Vulfgeatus abbas praeerat. Illic etenim sancta Pega soror S. Guthlaci diu Domino militaverat. Quae postquam venerandus frater suus defunctus est, austeriori labore vitam suam pro amore Christi examinare satis conata est. Unde Romam adiit, sanctorum Apostolorum limina supplex pro se suisque requisivit, ibique VI Idus Januarii gloriose vitam finivit. In ecclesia, quae ibidem in honore ejus a fidelibus condita est, tumulata quiescit, multisque virtutibus his, qui fideliter eam deposcunt, pie succurrens veneranda nitescit.

Postquam Brihtmerus Crulandiae abbas VII Idus [Col. 0365B] Aprilis [1048] obiit, Vulfgeatus Pegelandae pater Eduardum regem, Egelredi filium, petiit ut greges duorum coenobiorum permitteret adunari, Deique ad laudem sub uno abbate et sub una lege unum conventum effici. Quod ille mox benigniter concessit. Vulfgeatus itaque, postquam longo tempore Crulandiae curam gessit, Nonas Julii [1052] obiit; et Ulfketelus, Burgensis Ecclesiae monachus, Crulandiae regimen a rege Eduardo, jubente Leofrico abbate suo, suscepit. Hic XXIV annis Crulandiae praefuit, ecclesiamque novam, quia vetus ruinam minabatur, construere coepit. Ejus ad hoc opus, inspirante Deo Wallevus comes Northamtoniensis, filius Siwardi ducis Northumbrorum, adjutor fuit, et villam, quae [Col. 0365C] Bernecha dicitur, servientibus Deo et S. Guthlaco dedit. Qui non multo post malignitate Normannorum, qui ei nimis invidebant, eumque pro ingenti probitate ejus metuebant, injuste cum luctu multorum pridie Kal. Junii Guintoniae decollatus est, et corpus ejus, Juditha uxore ejus rogante et Guillelmo rege permittente, ab Ulfketelo abbate Crulandiam delatum est.

Post non multum temporis praefatus abbas, quoniam Angligena erat et Normannis exosus, ab aemulis accusatus est, et a Lanfranco archiepiscopo depositus et Glestoniae claustro deputatus est. Deinde Ingulfus, Fontinellensis monachus, abbatiam Crulandiae dono Guillelmi regis recepit, et XXIV annis per plurimas adversitates rexit. Hic natione Anglicus [Col. 0365D] erat, scriba regis fuerat, postmodum Jerusalem perrexerat. Unde reversus, Fontinellam expetiit, et a viro eruditissimo Gerberto, ejusdem coenobii abbate, monachilem habitum suscepit, sub quo jam in ordine instructus prioratum administravit. Hunc ab abbate suo rex, quia prius eum noverat, requisivit et Crulandensibus praeposuit. Qui, postquam Crulandiae regimen habuit, praedecessori suo precibus benevolis apud Guillelmum regem subvenire sategit. Ulfketelus itaque, permissu regis, Burgum, ad suam scilicet ecclesiam, rediit, ibique post aliquot annos VII Idus Junii obiit.

Porro abbas Ingulfus, prout potuit, suscepto monasterio [Col. 0366A] subvenire studuit; sed adversa nutu Dei quamplurima pertulit. Nam pars ecclesiae, cum officinis et vestibus et libris, multisque aliis rebus necessariis, repentino igne combusta est. Ipse quoque gravi morbo podagrae detentus, diu ante mortem suam languit, sed vivaci animo subditis prodesse non desiit. Hic corpus Guallevi comitis de capitulo jussit in ecclesiam transferri, et aquam, unde ossa lavarentur, calefieri. Sed postquam sarcophagi opertorium revolutum est, corpus sexto decimo dormitionis suae anno integrum sicut in die quo sepultum fuerat, et caput corpori conjunctum repertum est. Filum tantummodo quasi pro signo decollationis rubicundum viderunt monachi et laici quamplures qui adfuerunt. Translato autem in ecclesiam [Col. 0366B] corpore et honorabiliter sepulto prope altare, miracula ibidem facta sunt saepissime. Hoc veraciter aegri experiuntur, qui cum fide petentes optatae sanitatis gaudium crebro adipiscuntur.

Tandem Ingulfo abbate XVI ⁜ (72) Kalendas Decembris [1109] defuncto, Goisfredus successit, et in multis Ecclesiae Crulandensi et habitatoribus ejus studio bonitatis et honestatis profuit. Hic genere fuit Francigena ex urbe Aurelianensi, scholas liberalium artium secutus ab aevo puerili, affatim imbutus peritia litterali, mundum perosus, desiderioque flagrans coelesti, monachile schema in coenobio S Ebrulfi abbatis suscepit, quod idem sanctus tempore Childeberti regis Francorum apud Uticum [Col. 0366C] construxit. Ibi nimirum, quia locus idem magis religione quam divitiis saecularibus abundat, Goisfredus tiro sub Mainerio abbate, qui magni fervoris fama pollebat, monachile jugum suscepit, diuque gessit, et per diversa officia probatus post annos XV conversionis suae ad prioratus ministerium promoveri promeruit. Denique, anno ab Incarnatione Domini 1119, jussu Henrici regis Anglorum, Crulandensis Ecclesiae regimen suscepit, novamque basilicam pulcherrimi operis, et alia bona quamplurima jam inchoavit, et per XV annos quibus abbatis officium gessit, ad salutem sui sibique subjectorum, juvante Deo, consummare studuit.

Hujus regiminis anno III ad tumbam Guallevi [Col. 0366D] comitis miracula demonstrari primitus coeperunt, quorum auditis rumoribus Angli valde laetati sunt, et Anglicae plebes ad tumulum sui compatriotae, quem a Deo jam glorificari signis multiplicibus audiunt, tam pro gaudio novae rei quam pro suis necessitatibus deprecaturi frequenter accurrunt. Quod ut quidam de Normannis monachus nomine Audinus vidit, vehementer stomachatus advenientes derisit, et praefato comiti cum irrisione detraxit, dicens quod nequam traditor fuerit, et pro reatu suo capitis obtruncatione multari meruerit. Hoc ut Goisfredus abbas audivit, dulciter eum, quia extraneus erat, redarguit, dicens quod divinis operibus non [Col. 0367A] deberet detrahere, quia Deus pollicitus est usque ad consummationem saeculi praesentiam suam fidelibus suis exhibere, et promittit ex intimo corde poenitentibus potum dare de fonte suae infatigabilis misericordiae. Protinus, dum idem abbas talia dicendo temeritatem insipientis compescere vellet; et ille magis magisque incongrua verba proferret, in praesentia saepe dicti Patris subita infirmitate in praecordiis percussus est, et post paucos dies in ecclesia S. Albani protomartyris Anglorum, ubi monachilem professionem fecerat, defunctus est. Sequenti vero nocte Goisfredus abbas, dum in lecto quiesceret, et de supradictis eventibus plura secum subtiliter tractaret, mox in visu se astare loculo Wallevi comitis videt, sanctosque Dei Bartholomaeum [Col. 0367B] apostolum et Guthlacum anachoretam in albis nitentes astare secum videt. Apostolus vero, ut videbatur, caput comitis corpori redintegratum accipiens, dicebat: Acephalus non est. Econtra Guthlacus, qui ad pedes stabat, respondit: Comes hic fuit. Apostolus autem incoeptum Monadicon sic perfecit: At modo rex est. Abbas, his auditis et relatis, fratres laetificavit, Dominumque Deum glorificavit, qui omni tempore credentibus in se clementiam suam impendere non desistit. Consummatis in regimine XV annis, venerandus abbas et sacerdos Goisfredus nonas Junii obiit; cui Guallevus Angligena, Crulandensis coenobii monachus, frater Gospatritii, de magna nobilitate Anglorum, successit. Miraculis siquidem Crulandiae crebrescentibus, monachi gavisi [Col. 0367C] sunt et tanti comitis corpus pro posse suo gratanter honoraverunt, et Vitali Angligenae versibus heroicis epitaphium ejus edere jusserunt. Mox ille jussis paruit et corde meditata sic ore protulit:

Omnipotens arbiter omnia juste disponit, nullumque facinus impunitum relinquit, quia hic aut in futuro saeculo omnia punit.

Guillelmus rex, cupiens fines suos dilatare, sibique Britones, ut sibi obsecundarent, sicut olim Rolloni et Willelmo, aliisque ducibus Normannicis servierant, volens subjugare, cum ingenti exercitu Dolense oppidum obsedit, multisque terroribus et minis castrenses terruit, nec se inde discessurum, nisi munitionem obtineret, cum juramento asseruit. Denique nutu Dei regentis omnia res aliter evenit. Nam saepedictus rex, dum in tentoriis suis superbe moraretur, et in divitiis suis ut potens gloriaretur, Alannum Fergannum comitem Britanniae cum multis armatorum agminibus suppetias obsessis [Col. 0368C] properare audivit, territusque, cum castrensibus, qui de auxilio sibi advenienti nihil adhuc noverant, pacem iniit, et confestim non sine magno rerum damno recessit. Tentoria et manticas cum vasis et armis et multimoda supellectili celeriter abeuntes reliquerunt; quarum rerum dispendium ad XV millia librarum sterilensium perdentes cum multis gemitibus aestimaverunt ⁜ (73) . Deinde prudens rex, ut se vincere virtute Britones non posse prospexit, aliud consilium sibi posterisque suis commodum solerter praecogitavit. Cum Alanno Ferganno foedus amicitiae firmavit, eique Constantiam filiam suam in conjugium Cadomi honorifice copulavit. Quae cum viro suo fere XV annis venerabiliter vixit, et toto affectu subjectis et coessentibus prodesse [Col. 0369A] studuit. Semper enim nectari pacis inhiavit, pauperes amavit omnesque Dei cultores veneranter honoravit, quos nimirum sine liberis moriens contristavit. Amatores aequitatis in Britannia multum exsultarent, si de fortunata progenie laudabiles sibi haeredes imperarent; qui genuina bonitate indomitis Britonibus justitiae libram insinuarent, eosque secundum normam divinae legis et humanae rationis ire cogerent. Fergannus comes, post obitum Constantiae, filiam comitis Andegavorum uxorem duxit, ex qua filium, nomine Conanum, genuit, cui nuper Henricus rex Anglorum filiam suam in matrimonio pro connexione pacis conjunxit.

Circa haec tempora reverendus Ainardus, Divensium [Col. 0369B] primus abbas, in lectum decidit, et completis in eo quae servum Dei competunt, XIX Kal. Februarii [1078] obiit. Hic fuit natione Teutonicus, geminaque scientia pleniter imbutus, versificandi et modulandi, cantusque suaves edendi peritissimus. Hoc evidenter probari potest in historiis Kiliani Guirciburgensis episcopi, et Katherinae virginis, aliisque plurimis cantibus quos eleganter idem edidit in laudem Creatoris. In juventute vero studio religionis flagrans, venerabilem Isembertum abbatem expetiit, ejusque disciplinis se gratanter pro amore Dei submisit, et in coenobio S. Trinitatis, quod Goscelinus de Archis in monte Rothomagi ad orientalem plagam construxerat, monachatum suscepit. [Col. 0369C] Inde nutu divino ab Ecclesiae rectoribus, anno Dominicae Incarnationis 1046 pertractus est, ac super candelabrum, ut luceret omnibus qui in domo sunt, positus est. Ordinatus autem, Divensis abbatiae, quam Lezscelina comitissa Guillelmi Aucensis comitis uxor construxerat, curam suscepit, annisque XXXI bene vivens et docens utiliter tenuit; et senex plenusque dierum cursum praesentis vitae complevit. Venerabilis Durandus Troarnensis abbas corpus ejus in basilica Sanctae Mariae sepelivit, et memorabile carmen, quod super laminam mausolei ejus sculperetur edidit, in quo mores et virtutes praefati archimandritae et charismata quae divinitus inserta illi fuerant, luculenter sic patefecit:

Divensis Ecclesia rectore proprio viduata, Fulconi [Col. 0370A] Uticensium priori ad regendum data est, et ipse a Rodberto, Salariensi episcopo, abbas consecratus est. Praefata domus, ad ipso tempore Guillelmi regis et Rodberti secundi ducis, pluribus annis gubernata est, et magnifice secundum opportunitatem temporis provecta est. Quatuor praedictus heros secum duxit Uticenses monachos, Bernardum cognomento Matthaeum cognatum suum, et Richardum, Guillelmum de Monsterolo et Turchetillum, promptos et utiles librarios, et in divino cultu peritissimos. Hi nimirum pacifici adjutores ei fuerunt, et primi ad jugum Domini ferendum nocte dieque humeros suos avide supposuerunt, aliisque alacriter, Venite nobiscum in Bethel ⁜ (74) , verbo et indeficienti exemplo coessentibus suis dixerunt.

Turbulentis tempestatibus, quas a Cenomannensibus et Normannis permotas esse diximus, fomes, ut ferunt, et causa fuit Rodbertus regis filius.

Nam Guillelmus princeps, ante Senlacium bellum, et post in quadam sua aegritudine, Rodbertum primogenitam sobolem suam fecerat suum haeredem, et jussit omnes optimates ei facere homagium et fidelitatem. At illi gratanter imperanti acquieverunt. Adolescens autem, post mortem Margaritae sponsae suae, ambitione juvenili noxioque sodalium instinctu, debitos honores requisivit a patre, [Col. 0370C] principatum videlicet Cenomannorum et Neustriae. Porro providus pater hinc inde multa circumspiciens, postulata denegavit, filioque suo, ad nanciscendum quae petierat, tempus opportunum bene praestolari persuasit. Ille vero quod a patre nil consequi poterat aegre tulit, et arroganter contra eum plerumque litigavit. Erat enim loquax et prodigus, audax et in armis probissimus, fortis certusque sagittarius, voce clara et libera, lingua diserta, facie obesa, corpore pingui, brevique statura, unde vulgo Gambaron cognominatus est et Brevis-Ocrea.

Quondam dum rex contra Corbonienses expeditionem facere praepararet, et in oppido Richerii quod pro nido aquilae ibidem in quercu reperto, [Col. 0370D] dum castrum a Fulberto fieret, Aquila dicitur, in domo Gunherii hospitaretur, lis inter filios regis oritur daemonica, unde postmodum multae pullulaverunt lites et facinora. Nam duo fratres, Guillelmus Rufus et Henricus, patri favebant, viresque suas fraternis viribus aequas arbitrantes, indignum ducebant quod frater eorum solus habere patrium jus ambiebat, et agmine clientum sibi obsequente par patri aestimari peroptabat. Unde in Aquilensi castro ad hospitium Rodberti, quod in domo Rogerii Calcegii susceperat, venerunt, ibique super solarium, sicut militibus moris est, tesseris ludere coeperunt. Deinde ingentem strepitum fecere, et [Col. 0371A] aquam super Rodbertum et asseclas ejus, qui subtus erant, fudere. Tunc Ivo et Albericus de Grentemaisnilio dixerunt Rodberto: Ut quid tantam pateris injuriam? Ecce fratres tui super caput tuum ascenderunt, et immunditiis in contemptu tuo nos tecum polluunt. Nonne vides quid hoc significat? Lippis etiam liquido patet. Nisi festinanter infectum tibi dedecus punieris, dejectus es nec ultra resurgere vales. His siquidem auditis furibundus surrexit, et in coenaculum contra fratres suos irrepere acceleravit,

Mox, orto clamore, de hospitio suo rex accurrit, et regali auctoritate filiorum jurgia suorum ad tempus compescuit. Sequenti vero nocte, Rodbertus [Col. 0371B] cum pedisequis suis equitatum regis deseruit, Rothomagum expetiit, et arcem regiam furtim praeoccupare sategit. Verum Rogerius de Iberico pincerna regis, qui turrim custodiebat, ut conatus insidiantium praecognovit, contra fraudes malignantium diligenter arcem praemunivit, missisque legatis ordinem rei domino suo regi celeriter intimavit. At ille nimis iratus factiosos omnes comprehendi jussit. Illi vero, edictum hujusmodi audientes, admodum territi sunt, et, quibusdam captis, alii extorres fugerunt et extera petentes salvati sunt.

Tunc Hugo de Novocastello, nepos et haeres Alberti Ribaldi, primus praedictos exsules suscepit, eisque Novumcastellum, Raimalast atque Sorellum, [Col. 0371C] aliaque municipia sua pro depopulanda Neustria patefecit. Erat enim gener Rogerii comitis, habens in matrimonio Mabiliam sororem Roberti Belesmensis, qui regis filium secutus fuerat cum Radulpho de Conchis, aliisque plurimis. Pravo quippe ausu desertores (detestabile nefas!) exorsi sunt, et oppida divitesque fundos pro inani spe et promissis floccipendendis reliquerunt. Rex autem terras eorum manu propria sibi subegit, et de redditibus eorum stipendiarios dimicantes contra eosdem remuneravit.

[Col. 0372A] His motionibus incolae et vicini terribiliter agitati sunt, et arma passim contra regem vel pro rege levaverunt. Galli et Britones, Cenomanni et Andegavenses, aliique populi fluctuabant, et quem merito sequi deberent ignorabant. Bellis itaque passim insurgentibus, cordatus rex exercitum aggregavit, et, in hostes pergens, cum Rotrone Mauritaniensi comite pacem fecit. Hic nimirum, dum terras Carnotensis ecclesiae, quae perpetuae virgini Mariae dedicata est, plerumque praedaretur, et ab episcopo cum clero frequenter ob hoc redargueretur, et incorrigibilis perseverans excommunicaretur, animadversione divina obsurduit, et sic ad mortem usque surdus permansit ⁜ (75) . Rex Guillelmus hunc pretio conduxit, secumque ad obsidionem, quia Raimalast [Col. 0372B] de feudo ejus erat, minavit. Quatuor castra in gyro firmavit, ibique milites ad arcendos castrenses apte locavit. Interea, dum quadam die Aimericus de Vilereio dapiferum regis Francorum, qui ad eum diverterat, deduxisset, et cum tribus militibus ad castrum suum ubi hostes regis tutabantur remearet, forte de regia phalange quatuor equites exierunt, eique obviantes aditum jam proximae munitionis suae obturaverunt, ipsumque percutientes illico peremerunt. Deinde cadaver infausti praedonis velut occisum suem super equum sustulerunt, et delatum ante mappalia Rogerii comitis, contra quem diu hostiliter saevierat, projecerunt. Gulferius autem filius ejus, tam diro patris infortunio territus, pacem cum [Col. 0372C] rege pepigit, eique postmodum et haeredibus ejus per annos ferme quinquaginta fidelis exstitit.

Multa terrigenis imminent infortunia; quae si diligenter scriberentur omnia, ingentia replerent volumina. Nunc hiemali frigore rigens, aliis occupationibus vacabo, praesentemque libellum hic terminare fatigatus decerno. Redeunte vero placidi veris sereno, ea quae minus plene disserui, sive quae restant, in sequentibus replicabo, Deoque juvante, casus guerrae pacisque nostratuum veraci stylo copiose dilucidabo.

Majorum exempla sectantes, lethale otium indesinenter debemus devitare, utilique studio et salubri exercitio ferventer insudare: quibus intenta mens a vitiis emundatur et in omne nefas vitali disciplina gloriose armatur. In desideriis est, ut ait Salomon, omnis otiosus ⁜ (76) . Et: Desideria occidunt pigrum (Prov. XXI, 25) . Piger nimirum et otiosus est, qui, bona voluntate carens, sponte vitiis submissus est. Miserabiliter segnitie premi judicatur, qui in lege Domini die ac nocte, id est in prosperis et adversis, non meditatur, nec insidiis seu luctatibus Satanae reluctando resistere conatur, ut supernae vocationis bravium adipisci mereatur. Hunc procul dubio nociva desideria occidunt, dum in bono torpentem ad [Col. 0373B] scelus pertrahunt, et per amplam proprii libitus viam in barathrum perditionis immergunt. Majores igitur nostri pigritiam et otiositatem, animae inimicam, penitus condemnant, suosque sequaces ad commodum laborem et exercitium verbis et exemplis invitant. Et in hac re non solum Christiani, sed etiam poetae gentiles consonant. Ait enim Virgilius:

Ovidius quoque libidini resistere volentem sic instruit contra Venerem, dicens:

[Col. 0374A] Haec et alia hujusmodi diligenter perpendens, pater Guarine, aliquid quod aliquibus in domo Dei fidelibus prosit seu placeat, decrevi simpliciter edere, arreptum vero sedimen vigilanter tenere, ne cum servo torpente pro absconso in terra talento damner, Domino ad judicium veniente.

Primo itaque praeceptis venerandi Rogerii abbatis, et postea vestris optavi parere, opusculum incipiens de statu Uticensis Ecclesiae, quod priores nostri sese mutuo exhortati sunt facere, sed nullus eorum voluit hoc incipere. Nam quisque silere quam loqui maluit, et securam quietem edaci curae transactas res indagandi praeposuit. Libenter quippe legissent actus abbatum, fratrumque suorum, et parvarum collectionem rerum suarum, quae ab egenis sed devotis [Col. 0374B] fundatoribus tenuiter auctae sunt ingenti sollicitudine Patrum; sed ad dictandi seu scribendi sedimen suum renuerunt curvare ingenium. Tandem ego de extremis Merciorum finibus decennis Angligena huc advectus, barbarusque et ignotus advena callentibus indigenis admistus, inspirante Deo, Normannorum gesta et eventus Normannis promere scripto sum conatus.

Jam duos, opitulante Deo, libellos edidi, quibus de reparatione sedis nostrae et de tribus abbatibus nostris, cum quibusdam casibus temporis illius breviter inserui, veraciter allegans, prout ab annosis senioribus diligenter exquisivi.

Amodo tertium ab anno Incarnationis Dominicae [Col. 0374C] 1075 libellum exordiar, et de abbate meo ac Uticensi [Col. 0375A] concione et de rebus per XII annos, scilicet usque ad Guillelmi regis obitum, gestis loquar.

A praefato nempe anno placet inchoare praesens opusculum, quo in hanc lucem XIV Kalendas Martii matris ex utero profusus sum, Sabbatoque sequentis Paschae apud Ettingesham, in ecclesia Sancti Eattae confessoris, quae sita est super Sabrinam fluvium, per ministerium Ordrici sacerdotis sacro fonte renatus sum. Post quinquennium Siwardo nobili presbytero litteris erudiendus a genitore traditus sum, cujus magisterio prima percipiens rudimenta quinque annis subjugatus sum.

Undecimo autem aetatis meae anno pro amore Dei a proprio genitore abdicatus sum, et de Anglia in Normanniam tenellus exsul, ut aeterno regi militarem, [Col. 0375B] destinatus sum. Deinde a venerabili Patre Mainerio susceptus, monachilis habitus trabea togatus, sinceroque monachorum conventui foedere indissolubili sociatus, jam XLII annis leve jugum Domini gratanter bajulavi, et cum coaevis meis, secundum Regulae institutionem, in via Dei pro posse meo alacriter ambulavi; ecclesiasticum morem et servitium ediscere laboravi, et semper ad aliquid utile ingenium applicavi.

Si pontifices nostri aliique rectores orbis tantae sanctitatis essent ut pro illis et per illos miracula divinitus fierent, sicut olim ab antiquis Patribus crebro facta sunt, atque sparsim diffusa per codices, lectorum corda suaviter imbuunt, et gloriam priorum [Col. 0375C] miranda magistrorum signa praesentibus recolunt, excusso torpore, memetipsum exercerem, et digna relatu notitiae posterorum avidae scripto transmitterem. Verum quia nunc est illa tempestas, qua multorum refrigescit charitas et abundat iniquitas, sanctitatis indicia cessant miracula, et multiplicantur facinora ac luctuosa in mundo querimonia. Historiographis ad scribendum uberius thema dant praesulum litigia et cruenta principum praelia, quam theologorum syntagmata, vel xerophagorum parcimonia sive prodigia. Antichristi tempus appropinquat, ante cujus faciem, ut Dominus beato Job insinuat, praecedet egestas miraculorum, nimiumque [Col. 0376A] in his qui carnaliter amant seipsos, grassabitur rabies vitiorum.

Nunc audacter in nomine Domini prosequar quod coepi, venerabilis abba, benigniter fisus quod vestra corriget solertia quidquid mea deliquerit inscitia.

Anno ab Incarnatione Domini 1075, indictione XIII, Guillelmus rex Fiscanni sanctum Pascha celebravit, Ceciliamque filiam suam per manum Joannis archiepiscopi Deo consecrandam obtulit. Quae cum grandi diligentia in coenobio Cadomensi educata est et multipliciter erudita, ibique sanctae et individuae Trinitati dicata, sub venerabili Mathilde abbatissa virgo permansit, sanctae Regulae fideliter subjugata. Defuncta [Col. 0376B] vero praedicta matre post annos XLVII regiminis sui, haec successit, et fere XIV annis sanctimonialium regimen laudabiliter gessit, annoque Dominicae Incarnationis 1127, III Idus Julii, de hoc saeculo migravit. Sic quinquaginta duobus annis habitu et ordine, studioque pio laudabiliter monacha, postquam a patre oblata est Deo, servivit, annoque XXVI regni Henrici fratris sui obiit ⁜ (79) .

Dum rex Guillelmus in Neustria consisteret, terramque suam cum Dei auxilio contra omnes adversarios tutaret, praesules Anglorum Lanfrancus Cantuariensis et Thomas Eboracensis atque Remigius Lincoliensis Romam abierunt, et a domno Gregorio papa senatuque Romano honorificentissime suscepti sunt. De divitiis Anglicis larga munera cupidis [Col. 0376C] Romanis ubertim dederunt, suaque sic largitate, cum facundia geminaque scientia mirabiles Latiis visi sunt. Legationes Guillelmi regis, quas antistites jam dicti cum muneribus detulerunt, papa clerusque Romanus gratantissime susceperunt, et privilegia, quae per eos petierat, antecessoribus suis olim concessa, libenter annuerunt.

Anno ab Incarnatione Domini 1077, indictione XV, praefati pontifices alacriter Roma redierunt, in quorum adventu rex et omnes indigenae Normannici magnifice laetati sunt. Tunc basilicae plures in Normannia cum ingenti tripudio dedicatae sunt; ad [Col. 0377A] quas rex et regina, cum filiis suis Rodberto atque Guillelmo, et ingenti frequentia optimatum et populorum, adfuerunt. Matrices ecclesiae Bajocensis et Ebroicensis episcopatus et Beccensis coenobii dedicatae sunt in honore sanctae Dei genitricis et perpetuae virginis Mariae.

Eodem quoque anno coenobialis basilica in honore sancti Stephani protomartyris apud Cadomum dedicata est; cui a rege et proceribus ejus locuples dos atque multarum copia gazarum data est. Harum dedicationes ecclesiarum Joannes Rothomagensis archiepiscopus et suffraganei ejus episcopi Normanniae solemniter egerunt; cum quibus reverendi metropolitae Lanfrancus et Thomas, et multi abbates, et mira populorum multitudo adfuerunt.

[Col. 0377B] Venerabilis Herluinus abbas, dedicata Beccensi ecclesia, valde gavisus est, visoque quod vehementer in hoc saeculo desideraverat, ulterius inter mortales commorari dedignatus est. Hic anno Dominicae Incarnationis 1034, aetatis vero suae XL, saecularem militiam deseruit, vitam mutavit, et a domno Herberto Lexoviensi episcopo sacrae religionis habitum suscepit. Deinde post tres annos ab eodem praesule ordinatus est, atque abbas constitutus est. Inde initium Beccense coenobium coepit habere. Denique anno Dominicae Incarnationis 1078, aetatis autem suae LXXXIV, monachatus vero XLIV, VII Kalendas Septembris defunctus est, et in capitulo monachorum honorifice tumulatus est. Et interpositis paucis [Col. 0377C] diebus post mortem ejus, Anselmus, qui tunc erat prior ejusdem loci, abbas est electus. Sequenti anno, in festivitate Sancti Petri, quae dicitur cathedra, a domno Gisleberto Ebroicensi episcopo consecratus est abbas in Beccensi basilica. Hic mona chile jugum anno vitae suae XXVII subiit, et tribus annis monachus claustralis sine praelatione vixit. Deinde post Lanfrancum XV annis prior exstitit, aliisque XV annis post Herluinum primum abbatem Beccensium abbas floruit. Inde ad archiepiscopatum Cantuariae, post venerabilem Lanfrancum, assumptus est; quem XVI annis rexit, et multa adversa perpessus est. Septimo decimo archiepiscopatus anno, monachatus autem XLIX aetatisque suae LXXVI, XI Kal. Maii, feria IV [1109] ante Coenam Domini [Col. 0377D] transiit e mundo.

Quia imperiti homines fraudulenta prosperitate nimis extolluntur, varioque adversitatum flatu fragiles ut arundo facile hac et illac agitantur, ideo moderator omnium Deus aspera blandis provide intromiscet, ut mobiles mortalium ausus comprimat ac salubriter temperet.

Unde dum Guillelmus rex saeculari pompa multum tumeret, et populus Neustriae multimodo luxu foedus maderet, nec sibi futura pro ingenti scelerum congerie provideret, terribilis tonitrui fragor in sanctuario Lexoviensis basilicae personuit, et plebem in ecclesia pontificali astantem intolerabilis [Col. 0378A] ictus fulminis prostravit. Nam, quodam Dominico die, in aestate, dum mane celebrarentur sacrae mysteria missae, et infulatus presbyter nomine Herbertus astaret ad altare, ingens coruscatio repente facta est, quam formidabilis sonus et gravis ictus illico subsecutus est. Crucem, quae super pulpitum turris stabat, percussit, confregit et dejecit. Deinde terribiliter in aedem sanctam descendit et super Crucifixum irruit, eique manum et pedem percussit, miroque modo ferreos de cruce clavos evulsit. Tenebrosa caligo visus trementium hebetavit, et scintillans ignis per totam basilicam volavit, et octo viros unamque mulierem peremit. Barbas et penes aliosque pilos virorum et mulierum exussit, teterrimumque fetorem vulgi naribus infudit. Una mulier [Col. 0378B] nomine Maria in angulo ecclesiae non sine magno pavore stetit, totumque populum quasi exanimem per pavimentum jacentem, pavens ipsa, prospexit.

Eventus hujuscemodi ante Nativitatem Sancti Joannis Baptistae contigit, et mox eodem tempore Hugo Lexoviensis episcopus aegrotare coepit. Mense Julio, languore ingravescente, mortem praesul inevitabilem sibi adesse persensit, seseque, ut Dei servus ad Domini sui curiam iturus, solerter circumspexit, et pro villicatione sua rationem redditurus in timore magno se praeparavit. Confessione et poenitentia purgatus, oratione et fletuum imbre ablutus, salutaris mysterii communione feliciter [Col. 0378C] instructus, clericos et laicos, qui secum erant, commonuit, absolvit, benedixit. Ad ultimum vero rem quamdam, unde praecipue moestus erat, recoluit, pro qua omnes sibi astantes sic exoravit: Viam universae carnis scio me ad praesens ingressurum; sed valde contristor quod a sede mea elongatus sum, nec video sponsam meam, cui, ordinante Deo, fere XL annis legitime conjunctus sum. Unde nunc precor vos omnes, quos olim amavi, nutrivi, promovi et honoravi, ut me hinc ejiciatis, et ad charissimam sponsam meam me deducatis. Ecclesiam Sancti Petri principis apostolorum, quam venerabilis Herbertus praedecessor meus coepit, perfeci, studiose adornavi, honorifice dedicavi, et cultoribus necessariisque divino servitio vasis, aliisque apparatibus copiose ditavi. [Col. 0378D] Hanc coelesti Domino supplex commendo, et in ejus gremio recumbere desidero, ibique secundum Salvatoris adventum exspectabo. His dictis, omnes protinus consurgunt, decenti ad gestandum ferculo praesulem imponunt, et de vico qui Pons-Episcopi dicitur, Lexovium deducunt, ipsique illustres clerici et honorabiles laici amatissimum Patrem devehunt. Tandem, dum festinare ad urbem nituntur, morte obiter accelerante, in quamdam planitiem herbosam digrediuntur, ibique cum lacrymis et orationibus exitum praesulis sui sub divo praestolantur.

In tanta claritate et loci amoenitate nobilis antistes [Col. 0379A] Hugo collocatus jacuit, et inter manus suorum Deo commendatus XVI Kal. Augusti exspiravit.

Summus pontifex Christus, cujus vices ad horam in terris gessit, semper ei propitius sit! Pons-Episcopi quatuor leucis distat a Lexovio. In campo secus viam, ubi flamen occubuit, crux erecta est, quae usque hodie Crux-Episcopi nuncupata est. Corpus vero ejus Lexovium delatum est, sed sepultura ejus usque ad VIII dies, pro litigio canonicorum et monacharum, protelata est. Clerici enim in episcopio eum sepelire volebant; sed sanctimoniales simul acerrime prohibentes, dicebant: Pater noster Hugo abbatiam Sanctae Mariae dominae [Col. 0379B] nostrae construxit, nos illuc ad Dei famulatum aggregavit, ac ut pater filias in timore Dei nos educavit. In ecclesia quam condidit, locum sepulturae sibi, memor mortis, elegit. Aeterna morte puniatur, qui soma Patris nostri filiabus suis auferre conatur!

Rothomagum igitur ad curiam regis itur, et ab utrisque partibus querimonia depromitur; sed regalis censura fragiliori magis sexui compatitur. Denique rex accersito Joanni archiepiscopo commendat ut Lexovium celeriter adeat, et episcopi corpus in oratorio Sanctae Mariae decenter sepeliat. At ille, quia ferox et turgidus erat, et noxium rancorem jamdudum contra praefatum praesulem animo gesserat, regis praeceptum furibundus contempsit, nec ad tumulandum coepiscopum suum ire voluit. [Col. 0379C] Qui dum de curia regis per urbem super mulam suam rediret, tumideque loquens de causis imminentibus, domui suae appropinquaret, divino nutu subita passio illum percussit, turba palam spectante, ad terram dejecit, biennioque quo postmodum vixit, elinguem reddidit. Tunc Gislebertus, Ebroicensis episcopus cum multo fidelium agmine Lexovium vadit, et corpus episcopi, astante Roberto Aucensi comite, qui germanus ejus erat, in choro sanctimonialium convenienter sepelivit. Mausoleo tanti pontificis congruus lapis appositus est, et epitaphium adonico metro, quod dactylo spondaeoque constat, editum, in laminis cupri litteris aureis sic exaratum est:

Ad regendum Lexoviensem praesulatum Gislebertus, cognomento Maminotus, regis archiater et capellanus electus est, et a Michaele Abrincatensi episcopo, in praesentia domni Joannis archiepiscopi, qui jam, ut diximus, obmutuerat, consecratus est. Hic filius Roberti de Curvaspina strenui militis fuit, XXIII annis episcopatum tenuit, et Ecclesiae res potenter obtinuit. Artis medicinae peritissimus [Col. 0380A] erat, sed semetipsum in pontificatu nunquam satis curare poterat. Scientia litterarum et facundia pollebat, divitiis et deliciis indesinenter affluebat, propriae voluntati et carnis curae nimis serviebat. Otio et quieti affatim studebat, ludisque alearum et tesserarum plerumque indulgebat. In cultu ecclesiastico erat piger et negligens, sed ad venatum, aviumque capturam promptus et fervens. Saecularibus itaque exercitiis et actibus omni vita sua inhaesit, et sic usque ad decrepitam aetatem vixit. Plura de actibus ejus scribere possum, sed reprimo calamum, quia ab ipso ad subdiaconatus gradum cum aliis, ut opinor, plus quam trecentis promotus sum. Unde sicut quaedam de illo protuli reprehensibilia, sic decet ut laudabilia promam et imitabilia. [Col. 0380B] Eleemosynas pauperibus libenter porrigebat, largitate et dapsilitate solerter et honorifice vigebat. In judicio veritatem subtiliter investigabat, et rectitudinem procaciter defendere satis inhiabat, justitiamque cunctis postulantibus gratis exhibebat. Peccatores reatus suos humiliter confitentes dulciter suscipiebat, et vere poenitentibus rectum et salubre consilium provide suggerebat. Sacros ordines et dedicationes et alia hujusmodi ministeria religiose et sollicite peragebat; sed ad haec agenda lentus erat et vix assurgebat, nec, nisi multis multorum precibus incitatus cogeretur, inchoare volebat. In Ecclesia Lexoviensi eo tempore honorabiles erant personae et illustres archidiaconi atque canonici, [Col. 0380C] Guillelmus de Glandivilla decanus et archidiaconus, Richardus de Ansgeriivilla et Guillelmus Pictavinus archidiaconi, Goisfredus de Tregavilla thesaurarius, Turgisus cantor et Radulfus filius ejus, aliique plures quos Hugo educaverat, officiisque datis ecclesiasticis honoraverat. Hos nimirum praefatus successor ejus sibi copulavit, fertilique documento arithmeticae et astronomiae et multiplicis physicae, aliarumque profundarum rerum erudivit, et familiares collegas conviviorum et colloquiorum sibi benigniter applicavit.

Anno ab Incarnatione Domini 1079, Joannes archiepiscopus octavo anno regiminis sui defunctus [Col. 0380D] est, et in baptisterio basilicae ad aquilonem tumulatus est. Monumentum ejus ex albo lapide factum est, in quo hujusmodi epitaphium solerter insertum est.

Defuncto Joanne metropolitano, Guillelmus Cadomensis [Col. 0381A] abbas canonice electus est, et de monasterio suo, ubi regulariter ut probatus monachus Deo famulabatur, ad tutandam Rothomagensem Ecclesiam adductus est. In ecclesia Sanctae Dei genitricis Mariae a magno Gisleberto Ebroicensi episcopo consecratus est, et XLVI post beatum Nigasium, quem sanctus Dionysius Parisiensis pontifex primum praesulem Rodomensibus praefecit, Rothomagensem metropolim sortitus est. Hic bonus et jucundus ac mansuetus exstitit, gregemque sibi divinitus commissum XXXII annis custodivit. Matricem basilicam omnimodis ornatibus cultui divino necessariis affatim locupletavit, et claustrum episcopii domosque convenientes a fundamentis eleganter renovavit. Corpus sancti Romani praesulis [Col. 0381B] de propria aede in metropolitanam basilicam gloriose transtulit, et in scrinio auro argentoque cum pretiosis lapidibus operose cooperto reverenter locavit. Solemnitatem quoque ejus X Kal. Novembris per totam dioecesim suam festive celebrari constituit, et generali edicto festivam stationem ad sancti pontificis corpus extra urbem singulis annis fieri decrevit; ad quam parochianos pene omnes monitis et absolutionibus atque benedictionibus invitavit. Monachis et clericis, omnibusque sibi subjectis ut dulcis pater blandiens profuit. Psalmis et hymnis et canticis spiritualibus, sacrisque mysteriis indesinenter sese mancipavit. Omnis ab illo fraus et amaritudo procul fuerunt. Nullum quaerebat laedere, [Col. 0381C] sed quibusque indigentibus, prout ratio jubebat, succurrere. Cantor peritissimus erat, aptissimamque ad canendum vocem habebat. In usu ecclesiastico doctissime instructus erat, et ad praedicandum indoctis verbum Dei, clara idoneaque locutione vigebat. Patientia et benignitate cunctos secum coessentes mulcebat, magnamque partem oneris sui decanis et archipresbyteris sine invidia distribuebat, bonosque nihilominus ad participationem honoris avide asciscebat.

Anno ab Incarnatione Domini 1080, rex Guillelmus in festivitate Pentecostes apud Illebonam resedit, ibique Guillelmum archiepiscopum et omnes episcopos et abbates, comitesque cum aliis proceribus [Col. 0381D] Normanniae simul adesse praecepit. Ut rex jussit, factum est. Igitur octavo anno papatus domini Gregorii papae septimi, celebre concilium apud Juliam-Bonam celebratum est, et de statu Ecclesiae Dei, totiusque regni, providentia regis cum baronum suorum consilio utiliter tractatum est. Statuta vero concilii, sicut ab iis qui interfuerunt, veraciter adnotata sunt, volo hic inserere, ut posteri discant quales in Normannia leges fuerunt sub Guillelmo rege.

1. Pax Dei, quae vulgo trevia dicitur, sicut ipse princeps Guillelmus eam in initio constituerat, firmiter teneatur, et per singulas parochias dictis excommunicationibus renovetur. Qui vero servare contempserint, vel aliquatenus fregerint, episcopi, secundum [Col. 0382A] quod prius statutum est, eos judicando justitiam faciant. Si quis vero episcopo suo inde inobediens fuerit, domino, in cujus terra habitat, episcopus hoc demonstret, et ille subdat eum episcopali justitiae. Quod si et dominus facere contempserit, regis vicecomes, per episcopum inde requisitus, omni remota excusatione faciat.

2. De his, qui de parentela sua uxores tenent, vel uxores parentum suorum, episcopi canonicam justitiam exsequantur. Rex enim inde nullum sustinet vel tuetur, sed potius episcopos adjuvando admonet ut lex Dei firmiter teneatur.

3. Presbyteri, diaconi, subdiaconi et omnes canonici et decani nullam omnino feminam habeant. Quod si aliquis post eamdem culpam visus fuerit incurrisse, [Col. 0382B] si per ministros episcopi inde prius fuerit accusatus, in curia episcopi se purgabit. Si vero parochianorum vel dominorum suorum aliquis eum prius accusaverit, habeat accusatus inducias ut cum episcopo possit loqui; et si se purgare voluerit, in eadem parochia cui servit, praesentibus parochianis pluribus, ante episcopi ministros et eorum judicio se purgabit. Si vero purgare se non potuerit, Ecclesiam perdet irrecuperabiliter. Hoc praedictus rex statuit, non perenniter episcopis suis auferendo debitam justitiam, sed quia episcopi eo tempore minus quam convenisset inde fecerant, donec ipse eorum videns emendationem eis redderet pro benefacto, quod tunc de manu eorum temporaliter tulerat pro commisso.

4. Nullus laicus in redditibus altaris, vel in sepultura, [Col. 0382C] vel in tertia parte decimae aliquid habeat; nec pecuniam pro horum venditione vel donatione aliquatenus habeat; nec presbyter inde servitium faciat, nisi legationem domini sui portet, ita ut in eadem die ad servitium Ecclesiae revertatur; et ad orationes, per Normanniam solummodo, victum domini sui habens, si dominus voluerit, secum vadat; servitium Ecclesiae presbyter interim curet.

5. Presbyteri ab episcopis vel ab eorum ministris, praeter justos redditus, episcopi vi vel minis nihil dare cogantur. Propter eorum feminas nulla pecuniae emendatio exigatur. Archidiaconi per archidiaconatus suos semel in anno presbyterorum suffraganeorum suorum vestimenta et calices et libros videant, designatis [Col. 0382D] ab episcopo in unoquoque archidiaconatu solummodo tribus locis, ubi vicini presbyteri ad haec monstranda convocentur. Quod cum archidiaconus ad haec videnda venerit, a presbyteris qui conveniunt, triduo, si expedit, victum habeat sibi quinto.

6. Si presbyter forisfacturam fecerit de forestis regis vel baronum ejus, nullam inde emendationem habebit episcopus.

7. Presbyteri semel in anno, circa Pentecosten, cum processionibus suis ad matrem ecclesiam veniant, et de singulis domibus cerae denerata, vel idem valens ad illuminandam ecclesiam altari offeratur. Quod qui facere noluerit, a presbytero suo per ministerium suum cogatur hoc solvere sine emendatione pecuniae. Laicus presbyterum non det vel adimat [Col. 0383A] ecclesiae, nisi ex consensu praesulis. Quem tamen, si recipiendus est, episcopus non repellat; et si repellendus est, non retineat.

8. In coemeteriis ecclesiarum, quae in civitatibus vel castellis vel burgis sunt, quidquid episcopi tempore Rodberti comitis vel Guillelmi regis, ejus consensu, habuerunt, episcopi rehabeant. In coemeteriis vero, quae in marchis sunt, si guerra fuerit, et aliqui ad habitandum ibi faciant mansionem dum guerra duraverit, et ipsi propter guerram in atrio manserint, nullam forisfacturam ab eis episcopus habebit, nisi quam habuisset antequam ad atrium confugissent. Cum autem pax facta fuerit, qui propter guerram illuc confugerant, de atrio exire cogantur aut episcopalibus legibus supponantur. Qui vero in praedictis [Col. 0383B] coemeteriis antiquitus manserunt, in antiqua quietudine permaneant.

9. Ecclesiae villarum quantum coemeterii tempore Rodberti comitis habuerunt, vel usque ad illud supra scriptum concilium habuerunt, tantum habeant; et in eis illas consuetudines habeant episcopi, quas tempore Rodberti comitis vel Guillelmi regis, ejus consensu, habuerunt, nisi episcopi, concedente rege Guillelmo, aliquam quietudinem fecerint. Si post concilium aliqua nova fit ecclesia intra villam, faciat episcopus coemeterium consideratione dominorum et parochianorum ejusdem ecclesiae. Si vero extra villam nova fit ecclesia, undique habebit quinque perticas coemeterii.

[Col. 0383C] 10. Si donatur monachis ecclesia, presbyter qui eamdem tenet ecclesiam, honorifice teneat quidquid de eadem ecclesia habuit, antequam monachi eam haberent; et tanto melius quanto sanctioribus associatur hominibus. Eo autem mortuo, vel aliquatenus deficiente, abbas idoneum quaerat presbyterum, et episcopo eum vel per se, vel per nuntium suum, ostendat. Quem, si recipiendus est, episcopus recipiat. Si vero presbyter cum monachis religiose vivere voluerit, videat ut ecclesia, quam episcopali licentia intravit, honeste tractetur, tam in vestimentis quam libris et caeteris ecclesiae serviendae necessariis, secundum ejusdem ecclesiae facultatem. Quod si presbyter cum monachis vivere noluerit, tantum det ei abbas de bonis [Col. 0383D] ecclesiae, unde et bene vivere et ecclesiae servitium convenienter valeat presbyter adimplere. Quod si abbas facere noluerit, ab episcopo convenienter cogatur ut faciat. Presbyter vero episcopo suo juste subditus sit, et episcopales redditus persolvat. Quae vero superabundant, in usus monasterii sui abbas habeat. Hoc idem in ecclesiis canonicorum observetur.

11. Violatio ecclesiae et atrii, sicut superius determinatum est, et commissa pro quibus divinum officium remanet, episcopis per pecuniam emendetur. Assultus in ecclesiae itinere, similiter.

Si quis iratus persequitur alium in atrium vel in ecclesiam, similiter.

Si laicus arat vel aedificat in atrio sine licentia pontificali, similiter.

[Col. 0384A] Si clericus raptum fecerit vel furtum, vel aliquem percusserit, aut vulneraverit, aut occiderit; si duellum sine licentia episcopi susceperit, aut namnum ceperit, aut assultum fecerit, aut aliquid injuste saisierit, aut incendium fecerit, aut manupastus ejus, aut habitator atrii, similiter episcopis per pecuniam emendetur.

Si clericus adulterium fecerit aut incestum fecerit, similiter.

Si presbyter de ministerio suo forisfecerit, similiter

Presbyteri, qui ad synodum venire neglexerint, similiter.

Et qui synodum et circatam statutis terminis non reddiderit, similiter.

[Col. 0384B] Si clericus coronam suam dimiserit, similiter.

Si monachus vel monacha, qui sunt sine regula, habitum suum dimiserint, similiter.

Si presbyteri praeter treviae Dei infractores et latrones sine licentia episcopi excommunicaverint, similiter.

Si erraticum habere, quod vulgo Weridif dicitur, in curiam sacerdotis vel clerici, qui in atrio maneant, venerit, vel in eleemosynam ejusdem ecclesiae, vel in atrium episcopi erit.

Si quid per contentionem in domo presbyteri vel clerici vel in atrio sacerdotali vel clerico vel eorum manupasto relictum fuerit, episcopi erit.

Si quid in ecclesia vel in atrio inveniatur, vel relinquatur, [Col. 0384C] episcopi erit.

Si quis presbyterum aut monachum aut monacham assallierit, aut percusserit, aut ceperit, aut occiderit, aut domos eorum in atrio incenderit, similiter emendabit.

Si quid in ecclesia vel in atrio inveniatur, vel relinquatur, episcopi erit.

Si quis adulterium vel incestum fecerit, vel cum matrina vel cum matre vel filiola coierit, similiter. Si mulier hoc idem fecerit, similiter. Si quis uxorem suam, vel si qua mulier virum suum sine judicio praesulis reliquerit, similiter. Qui mortuos consulunt, vel maleficia tractant, similiter. Qui intentum sibi crimen inficians vel negans, ferri judicio convincitur, [Col. 0384D] excepta Dei trevia, similiter. Qui justitiae resistens, excommunicari se patitur, similiter.

Parochianorum crimina episcopo pertinentia, ubi consuetudo fuit, episcoporum judicio examinentur.

Si contradictio judicationis facta fuerit, ante episcopum definiatur.

Si ferri judicium fuerit judicatum, apud matrem ecclesiam terminetur.

Si plana lex facienda erit, ibi fiat ubi placitum prius fuit.

In parochia episcopi sine licentia ejus nullus audeat praedicare.

Qui in praedictas culpas inciderit, si sponte ad poenitentiam venerit, poenitentia ei pro qualitate criminis injungatur, et pecunia nullatenus exigatur.

[Col. 0385A] Si laicus raptum in atrio fecerit, episcopo emendabit. Si vero alibi fecerit, quocunque modo faciat, episcopus nihil habebit.

12. Has consuetudines habeant episcopi in illis locis, in quibus eas, tempore Rodberti comitis vel Guillelmi regis, ejus concessione, hactenus habuerunt. Quae vero quieta fuerunt, eam quietudinem habeant, quam huc usque solide tenuerunt. In his omnibus justitiis et consuetudinibus rex sibi retinet quod huc usque habuit.

Si presbyter domini sui judicium contradixerit de ecclesiastica causa, et eum, in curiam episcopi eundo, injuste fatigare fecerit, domino suo X solidos emendabit.

Si episcopi aliquid, quod hic non sit scriptum, in [Col. 0385B] regis curia monstrare possunt se habuisse tempore Rodberti comitis vel Guillelmi regis, ejus concessione, rex eis non tollit quin habeant; tantummodo illud nullatenus saisiscant, donec in curia ejus monstrent quod habere debeant. Similiter et laicis propter hoc scriptum rex nil tollit, quod in curia ejus monstrare possint episcopos non debere habere; tantummodo episcopos inde non disaisiscant, donec in curia regis monstratum sit quod episcopi inde habere non debeant.

Haec synodus in vico regali secus Sequanam celebrata est, ubi antiqua urbs fuit, quae Caletus ab incolis dicta est; a qua circumjacens pagus a mari usque in Talaucium Calcegius usque hodie [Col. 0385C] appellatus est. Hanc, ut in antiquis Romanorum legitur gestis, Caius Julius Caesar obsedit, et pro nimia bellatorum obstinatione intus acerrime repugnantium subvertit. Deinde, postquam hostes ibidem ad libitum compressit, considerata opportunitate loci, praesidium Romanorum provide constituit, et a nomine suo Juliam-Bonam quam barbari nunc corrupto nomine Ille-Bonam nuncupant, appellavit ⁜ (80) .

Denique idem Caesar omnem Neustriam solerter exploravit, et super Sequanam fluvium urbem Rothomagum construi praecepit in loco aptissimo, ubi ad orientale caput urbis Albula fluvius cum Rodebecco, et ab occasu Marrona in Sequanam diffluit. [Col. 0386A] Rodomus autem quasi Romanorum domus ab ipsis conditoribus appellata est; ubi legio Quiritum, provinciales undique gubernans et comprimens, tute commorata est.

Rodomensis civitatis populis est ac negotiorum commerciis opulentissima, portus quoque confluentia et rivorum murmure ac pratorum amoenitate jucundissima, fructuum et piscium, cunctarumque rerum exuberantia ditissima, montibus et silvis undique circumdata, muris ac vallis et propugnaculis validissima, moeniis et aedificiis domorum ac basilicarum pulcherrima. Ad hanc a sancto [Col. 0386B] Dionysio, tempore Domitiani Caesaris, beatus Nigasius episcopus cum sociis suis destinatus est; sed obiter in quodam foro, quod Scamnis dicitur, a Sisinnio Fescennino comprehensus est, et constanter in fide Christi perseverans, cum Quirino presbytero ac Scuviculo diacono, V Idus Octobris decollatus est. Corpora vero eorum avibus, improbis canibus, ferisque voranda a persecutoribus derelicta sunt; sed jussu omnipotentis Dei ab angelis intacta custodita sunt. Deinde, postquam profani satellites recesserunt, succedenti nocte, sancti martyres divina ope mirabiliter erecti sunt, et, apprehensis capitibus suis, fluvium Eptam vado hominibus incognito transierunt, et in insula ejusdem fluminis [Col. 0386C] amoenissima requieverunt. Ob memoriam sanctorum, ille locus extunc usque in hodiernum diem Vani, id est vadum Nigasii, nuncupatus est, in quo Deus martyrum meritis multa beneficia fideliter poscentibus largitus est. Prisca gentilitas, obiter martyrizato praedicatore, Rothomagum diu possedit, et innumeris idolorum spurcitiis usque ad sanctum Mellonem archiepiscopum replevit.

Eo tempore fides Christi Evanticorum, id est Ebroas urbem, super Ittonam fluvium sitam, possidebat et salubriter illuminabat. Nam illuc beatus Taurinus a Dionysio Machario directus fuerat, et a Deo confortatus multa miracula fecerat. Deus enim cum eo semper erat, et omnia opera ejus [Col. 0387A] gloriose dirigebat; pro quo dura et aspera hujus saeculi aequanimiter perferrebat. Romanum Tarquinium patrem suum, Euticiamque matrem piissimam, Christi cultricem, cum aliis amicis et cognatis Romae reliquerat; et jussu Clementis papae, cum Dionysio Ionico Gallias tenellus exsul penetrarat. Grassante nimium secunda persecutione, quae sub Domitiano in Christianos furuit, praedictus Dionysius Parisiensis episcopus Taurinum filiolum suum jam quadragenarium, praesulem ordinavit, et vaticinatis pluribus quae passurus erat, Ebroicensibus in nomine Domini direxit. Viro Dei ad portas civitatis appropinquanti, daemon in tribus figmentis se opposuit, scilicet in specie ursi et leonis et bubali, terrere athletam Christi voluit. Sed ille fortiter ut [Col. 0387B] inexpugnabilis murus in fide perstitit, et coeptum iter peregit, hospitiumque in domo Lucii suscepit. Tertia die, dum Taurinus ibidem populo praedicaret, et dulcedo fidei novis auditoribus multum placeret, dolens diabolus Eufrasiam Lucii filiam vexare coepit et in ignem dejecit. Quae statim mortua est; sed paulo post, orante Taurino ac jubente ut resurgeret in nomine Domini, resuscitata est. Nullum in ea signum adustionis apparuit. Omnes igitur hoc miraculum videntes subito territi sunt, et obstupescentes, in Jesum Christum crediderunt. In illa die CXX homines baptizati sunt, octo caeci illuminati et quatuor muti sanati, aliique plures ex diversis infirmitatibus in nomine Domini sunt [Col. 0387C] curati.

Deinde Taurinus fanum Dianae intravit, Zabulumque coram populo visibilem astare in virtute Dei coegit; quo viso, ethnica plebs valde timuit. Nam manifeste apparuit eis Aethiops niger ut fuligo, barbam habens prolixam, et scintillas igneas ex ore mittens. Deinde angelus Domini splendidus ut sol advenit, cunctisque cernentibus, ligatis a dorso manibus daemonem abduxit. In illa igitur die duo millia virorum baptizati sunt, et omnes infirmi ope divina curati sunt. Haec Deodatus Eufrasiae frater vidit et credidit, et baptizatus presbyterque factus, haec veraciter scripto retulit. Tunc Taurinus foedum Dianae fanum intravit exorcismis et orationibus emundavit, Deoque templum in honore sanctae [Col. 0387D] Dei genitricis Mariae dedicavit. Deinde coepit circumquaque idola destruere et ecclesias Christo consecrare, omnem dioecesim circumire, canonice ordinare, hospitalitatem in omnibus constituere.

Invidus Satan tot bona videns doluit, variisque machinationibus virum Dei laedere sategit, et multos in illum adversarios excitavit. Duo magi, Cambisses et Zaraa sacerdotes Dianae fuerunt, visaque conversione populi ad Deum, ingemuerunt, et XX discipulos suos, ut Taurinum perimerent, concitaverunt. Qui venientes, a viro Dei a longe visi et cogniti sunt; ipsoque crucis signum contra illos faciente, illico fixi steterunt. Illo iterum jubente soluti sunt, et provoluti pedibus ejus crediderunt, et in nomine sanctae et individuae Trinitatis baptizati [Col. 0388A] sunt. Magi autem, ut sua figmenta nihil in militem Christi valere compererunt, propriis se cultris interemerunt.

Interea Licinius consul famam beati pontificis audivit, ipsumque sibi Gisaico villa praesentari fecit. Qui, cum traheretur, obvium habuit unum paralyticum, sororemque ejus caecam, surdam et mutam. Protinus ille aquam benedixit, aegros perfudit et mox sanitati restituit. Carnifices hoc viderunt et in Dominum statim crediderunt. Dum praesul et consul de idololatria et theusebia procaciter altercarentur, et praesul jussu consulis irrationabiliter furentis nudus virgis caederetur, Deum fideliter deprecatus est, et mox voce de coelo ad eum missa confortatus est. Manus quoque carnificum [Col. 0388B] statim aruerunt; Licinius vero Leonillam uxorem suam, quia loquebatur pro viro Dei, ira succensus jussit cruciari.

Dum haec agerentur, nuntius venit, dicens filium ejus in venatione circa castellum Alerci praecipitio mortuum cum armigero suo. Licinius ergo cum omni exercitu suo nimis contristatus est, et virum Dei, quem cruciare coeperat, nutu Dei rogare coactus est. Taurinus autem, postquam in ecclesia Sanctae Mariae prostratus oravit, cum populo ad corpora defunctorum perrexit. Ibi devote Deo supplicavit, finitisque precibus manum Marini juvenis consobrini sui apprehendit, eumque in nomine Domini a morte resuscitavit. Quod Licinius et uxor [Col. 0388C] ejus et omnes optimates ejus videntes gavisi sunt, et procidentes ad praesulis pedes, sacrum sibi baptisma dari petierunt. Baptizati sunt itaque in illa die mille ducenti viri.

Deinde Marino poscenti pro armigero suo Taurinus acquievit, ad corpus accessit, Deum invocavit, Paschasium inclamavit et in virtute Dei vitae restauravit. Ambo sibi superstites vivis retulerunt quae defuncti apud inferos viderunt. Paschasius Marino praedixit quod in die quo albas deponeret moreretur; quod ita factum est. Nam Marinus levi febre correptus est, et octava die baptismatis mortuus est.

His aliisque multis miraculis Taurinus, Ebroarum primus pontifex, claruit, et multa millia hominum [Col. 0388D] ad cognitionem veritatis et justitiae perduxit. Denique, dum Sixtus papa in sede apostolica resideret, et Aelius Adrianus rempublicam gubernaret, plenus dierum et virtutum, Taurinus III Idus Augusti de coelo vocatus est, et ecclesia, populo astante, densa odoriferaque nebula repleta est. Transacto unius horae spatio, nebula recessit, et pontifex in cathedra sedens, et quasi orans manibus extensis, oculisque ad coelum versis, apparuit. Ingens luctus parochianorum casu pastoris factus est, jussuque angeli qui populo in specie viri honorabilis apparuerat extra urbem quasi ad tertiam partem milliarii ad occidentem vir Dei sepultus est. Locus ille diu postmodum sine honore habitus est. Sed nunc ibi gratia Dei electus grex monachorum in militia salubri [Col. 0389A] constitutus est. In sepelitione venerabilis episcopi res accidit inusitata. Dum in mausoleo praesul ex more poneretur, populusque nimis fleret, ille quasi vivus de fossa erigens se, ait: Filioli mei, quid hoc facitis? Nolite timere. Justum virum audite. Et, inclinato capite, siluit.

Sepulto itaque servo Christi, dixit ad populum angelus Dei: Recedite velociter, ne involvamini ab hostibus. Nunc civitas ista subvertetur, sed nullus vestrum periclitabitur. Per multa tempora incognitus erit locus iste. His dictis, nusquam comparuit, et completa sunt omnia ut praedixit. Nam sepulcrum sancti antistitis et anniversarium transitus ejus diu homines latuerunt. Signa quoque nonnulla per eum apud Ebroas adhuc quotidie fiunt. Daemon enim, [Col. 0389B] quem de Dianae fano expulit, adhuc in eadem urbe degit, et in variis frequenter formis apparens, neminem laedit. Hunc vulgus Gobelinum appellat, et per merita sancti Taurini ab humana laesione coercitum usque hodie affirmat. Et quia jussis sancti antistitis sua frangendo simulacra obsecundavit, in barathrum non statim mersus fuit; sed in loco ubi regnaverat poenas luit, videns salvari homines quibus jamdudum ad detrimentum multimode insultavit.

Fertur aliud ab incolis, et est verum, quod in Ebroicensi urbe animal vivere nequit venenatum. Nam pinguis humus imbuta fluentis Ittonae fluminis colubros et serpentes pariebat, et hujusmodi animantibus [Col. 0389C] Ebroica civitas nimis abundabat. Civibus autem pro tali peste conquerentibus, deprecatus est Dominum beatus Taurinus ut urbem ab hoc incommodo liberaret, nec ulterius venenatum reptile intra moenia urbis vivere sineret. Oravit et exauditus est. Si casu coluber seu bufo in fasciculo herbae defertur, statim, dum intra muros urbis venerit, moritur.

Post longum tempus religio Christiana crevit, et clerus Ebroicensis cum fidelibus indigenis primi praesulis sui Taurini polyandrum quaesivit, Deoque monstrante, invenit. Deinde reverenter de terra levatum est, et post aliquod tempus a fidelibus Fiscannum translatum est. Ibi venerabile coenobium monachorum, ad Deitatis cultum jugiter agendum, constructum [Col. 0389D] est, ibique in capsa pretiosa sancti viri corpus veneranter aptatum est.

Almi Taurini praesulis precibus et meritis nos Deus eruat ab omni veneno vitiorum, et perfecto sanctarum decoret nos jubare virtutum, et in sanctis mansionibus suorum conjungat collegio sanctorum, ubi possimus ipsum Regem regum digniter laudare per omnia saecula saeculorum! Amen.

Aelio Adriano et Antonino Pio imperantibus, rabie hostili novella Christianitas in Gallia vehementer attrita est, et sancta mater Ecclesia per annos fere CLX admodum humiliata est. Nulla nobis historia manifeste prodit quae gens illa fuerit, vel unde [Col. 0390A] venerit, sive sub quo principe vel tyranno saevierit; quae intolerabiliter Christianos et idololatras oppresserit. In plurimis tamen gestis sanctorum illius temporis liquido patescit quod sub praedictis principibus quidam crudelis et barbarus exercitus regnum Galliae nimis attriverit. Eo tempore nullus rex in Gallia erat, sed imperator Romanorum a Caio Julio Caesare Cis-Alpinis omnibus imperabat, et praesides aliasque potestates singulis urbibus ad libitum suum dirigebat.

Silentium de Deo magnum fuit in Neustria post obitum sancti praesulis Taurini, usque ad tempora Diocletiani et Maximiani; a quibus facta est decima clades furoris diabolici, quae gravius ac diuturnius aliis saeviit in Ecclesiam Christi. Caeterum ille, qui [Col. 0390B] suis semper se adfuturum esse promisit, in immensis tribulationum procellis sponsam suam mirabiliter confortavit ac liberavit, protexit ac exaltavit, et honorabilibus triumphis palam magnificavit. Insuper aeterno diademate coram patre suo in coelesti Jerusalem remunerabit. Ergo quam tantum diligit, inter furias persequentium paedagogis illustribus destitui diu non desiit ⁜ (81) .

Dum decima persecutio per decem annos Christianis fortiter immineret, et innumera martyrum millia multis suppliciorum generibus trucidaret, et cruore pretioso gloriose decorata ad coelos transmitteret, [Col. 0390C] Quintinus et Lucianus, Valerianus, Rufinus et Eugenius, Mallonus et Avicianus, aliique plures de clero et nobilitate Romanorum Roma exierunt, et fiducialiter verbum Dei praedicantes per Gallias diffusi sunt. Tunc Quintinus Ambianis, et Lucianus expetiit Belvacum, et Mallonus cum Aviciano et quibusdam aliis idoneis viris Rothomagum.

Diocletiano et Herculio Maximiano regni fasces sponte deponentibus, Constantius vir magnae civilitatis suscepit imperium in occiduis partibus quod deposuerat Herculius. Is erga homines multa clementia, erga Deum vero religione utebatur maxima. Nam neque ex consortii rabie, ut Caesariensis Eusebius [Col. 0390D] allegat, regnum suum piorum sanguine maculaverat, neque orationum domus et conventicula Christicolarum, ut Maximianus fecerat, hostili vastatione destruxerat. Hic in Neustria civitatem condidit, quam a nomine suo Constantiam nominavit, et in ipsa provincia concubinam nomine Helenam habuit, ex qua Constantinum magnum, conditorem postea Constantinopolis, genuit.

In illo tempore venerabilis Mallonus cum aliis quibusdam fidelibus Rothomagum incoluit, et primus ibi, volente Deo, pontificalem cathedram obtinuit; post quem usque in hodiernum diem metropolitana dignitas ibidem consistit. Sex autem urbes [Col. 0391A] ei subjacent: Belocasium, id est Bajocas; Evanticorum, id est Ebroas, Luxovium, Abrincas, Constantia; Salarium, id est Sagium. Ecclesia Rothomagensium jam XLVI pontifices habuit, et clerus ejusdem ad notitiam posterorum de singulis praesulibus distichon heroicum edidit, quod huic operi charitative per ordinem inserere cum quibusdam necessariis additamentis mihi non pigebit.

Hic XIX annis, tempore Siricii papae et Anastasii, sub Theodosio et Arcadio claruit. Tunc Martinus [Col. 0392A] Turonensis et Maurilius Andegavensis, Basilius Caesariensis, et insignis orator Augustinus Hipponensis, et Hieronymus divinae legis interpres micuerunt.

De illis nempe insignis Audoenus sic versificavit.

Hic XXVIII annis, tempore Gregorii magni doctoris, Saviniani, Bonifacii, Deusdedit, Bonefacii et Honorii paparum, imperantibus Mauricio, Focate et Heraclio claruit. Tunc in Francia regnaverunt Childebertus et filii ejus Theodericus ac Theodebertus et Lotharius Magnus. In Anglia vero Aedilbertus Cantuariorum, Edwinus Nordanhimbrorum et Redualdus Gewissorum, ac Penda Merciorum; ad quos Gregorius misit praedicatores verbi Dei Augustinum, Mellitum, Joannem, aliosque plures monachos timentes Deum, per quos ad Christum Angli conversi sunt. In Italia Longobardis Autarith Cleponis filius et Ago Agilulfus, cum Theodelinda [Col. 0394D] laudabili regina, praefuerunt. In Neustria, XII anno Hildeberti regis, sanctus Ebrulfus Uticensis abbas jam octogenarius IV Kal. Januarii [596] obiit. Per idem tempus Cassinense monasterium a Longobardis noctu invasum est, et fugatis monachis, tempore Boniti quinti abbatis, destructum est. Benedictus, Constantinus, Simplicius, Vitalis et Bonitus eidem coenobio jam praefuerant. Chosdroe rex Persarum gravissime rempublicam bellis attrivit, et sanctam Ecclesiam incendiis et rapinis ac caedibus vehementer afflixit. Anastasius Persa monachus cum aliis LXX glorioso martyrio coronatus est. Heraclius Persas vicit, Chosdroen occidit, crucem Domini [Col. 0395A] Jerosolymis reportavit, et omnes Christianos de captivitate reduxit.

Hic IV annis, tempore Gregorii papae III, viguit. In [Col. 0398A] Anglia, defuncto Berchtwaldo Dorobernensi archiepiscopo, Tatuvinus successit. Tunc duo reges Anglorum Coenredus Merciorum, et Offa filius Siheri regis orientalium Saxonum, terrena pro Christo sceptra reliquerunt, et Romam aggressi, Constantino papa benedicente, monachi facti sunt, ac ad limina apostolorum in precibus, jejuniis et eleemosynis usque ad ultimum diem permanserunt. Wilfridus venerabilis Eboracensis archiepiscopus, XLV episcopatus sui anno, in provincia Undalum, IV Idus Octobris, regnantibus Coenredo et Osrede filio Alfridi Nordanhimbrorum regis, defunctus est. Non multo post Adrianus sapientissimus abbas obiit; cui Albinus discipulus ejus multipliciter edoctus successit.

Christus nascetur ex Maria Virgine, et credo in eum. Sub Constantino et Irene imperatoribus, o sol, iterum me videbis.

Sub Leone papa terrae motus magnus factus est qui pene totam Italiam concussit, et tectum ecclesiae B. Pauli cum suis trabibus magna ex parte dejecit. Anno ab Incarnatione Domini 800, indictione VIII, Carolus rex a Leone papa imperator consecratus est, et a Romanis Augustus appellatus est. Completis in regno XLVII annis, Carolus obiit, et Ludovicus filius ejus XXVII annis regnavit, cui [Col. 0400C] Guillebertus archiepiscopus a secretis fuit.

Hic X annis, tempore Eugenii, Valentini et Gregorii IV paparum, sub Theophilo Augusto foruit. His temporibus dissentio facta est in Gallia, dum Lotharius contra Ludovicum Pium patrem suum rebellavit. Tunc primitus Normanni Britanniam et alias terras vastaverunt, et de Herio insula corpus S. Philiberti translatum est.

Hic VI annis, tempore Sergii papae, sub Michaele Augusto claruit. Lotharius partem regni Franciae, quam pater ejus sponte dederat, tenuit, ibique regnavit; quod usque hodie Lotharingia, id est Lotharii regnum, vocatur. Carolus Calvus rex Francorum et imperator Romanorum, vir bonus et fortis, constitutus est.

Hic XLVII annis praesulatu functus est, sed a nullo scriptorum qui de illo, sive de episcopio ejus locuti [Col. 0402C] sunt, laudatus est. Palam memorant quod habitu, non opere monachus fuerit. Tunc Marinus, Agapitus, Octavianus, Leo, Benedictus et Joannes apostolicae sedi praefuerunt, nimiisque perturbationibus regna terrarum concussa sunt. Ludovicus enim rex Rothomagum sibi mancipavit, doloque Richardum ducem Laudunum adduxit, ibique in carcerem misit, sed ille nutu Dei et prudentia Osmundi nutritoris sui exivit. Deinde Haigroldus rex Danorum, consilio Bernardi Dani, cum exercitu in Normanniam venit, et contra Ludovicum regem, pro ultione Guillelmi Longae-Spatae, pugnavit. In quo praelio Herluinus comes Mosteroli, cum Lamberto fratre suo, aliisque XVI comitibus Galliae, super [Col. 0402D] Divam fluvium occisus est, et Ludovicus captus, in arcem Rothomagi servandus, missus est. Gerberga ergo regina Francorum, filia Henrici Trans-Rhenani imperatoris, consilio Hugonis Magni, cum Normannis pacem fecit, Lothariumque filium suum in obsidem, et duos episcopos, Hildierium Belvacensem et Guidonem Suessionensem, pro servanda fide misit. Sic a vinculis rex liberatus est, et Richardus comes, patriaeque pater corroboratus est. Otto imperator Italiam sibi subjugavit. Stephanus et Constantinus filii Romani patrem suum de solio Constantinopolitano deponunt; sed Constantinus ambos similiter deponit, et ipse cum Romano filio suo XVI annis regnavit; quibus Nicephorus imperator [Col. 0403A] successit. Liudulfus Ottonis regis filius, Italia sibi subacta, obiit, et Otto puerulus in palatio Aquisgrani rex elevatus est. Joannes, occiso Nicephoro, per uxorem ejus regnavit, cujus neptis Theophana Ottoni imperatori nupsit. In Anglia Edmundus rex VI anno regni sui per proditionem occisus est, et frater ejus Edredus regno potitus est. Quo defuncto, Edgarus Edmundi filius successit, diuque et utiliter tam sibi quam populo et Ecclesiae Dei regnavit. Tunc Dunstanus Cantuariensis, Osvaldus Eboracensis et Adelvoldus Guintoniensis in Ecclesiae Dei regimine micuerunt, quorum studio et labore XXVI coenobia, rege Edgaro favente et obediente praefatis praesulibus, in Anglia constructa sunt. Ludovico defuncto, Lotharius filius ejus [Col. 0403B] sex annis regnavit, in quo progenies Caroli Magni a regno funditus destituta est. Carolus enim, aliique filii Lotharii regis capiuntur, et Hugo Magnus, Hugonis Magni filius, in regem elevatur.

Hic Richardi senioris ducis ex Gunnoride filius fuit, et XLVIII annis archiepiscopatum Rothomagensem et comitatum Ebroicensem, tempore Rodberti regis Franciae et Henrici filii ejus, rexit. Tunc Agapitus et Gerbertus Silvester, Joannes et Benedictus, itemque Joannes et Benedictus Romanae praefuerunt Ecclesiae. Otto autem, Henricus et Cono imperatores per legitimam successionem dominabantur [Col. 0403C] reipublicae. Rodbertus archiepiscopus mundanis opibus affatim abundavit, saecularibus negotiis oppido intentus exstitit, et a carnalibus illecebris non, ut pontificem decuisset, abstinuit. Nam conjugem nomine Herlevam, ut comes, habuit, ex qua tres filios, Richardum, Radulfum et Guillelmum genuit; quibus Ebroicensem comitatum et alios honores amplissimos secundum jus saeculi distribuit. In senectute tandem, errorum memor suorum, poenituit, et pro reatibus multis magnisque multum timuit. Multas igitur eleemosynas pauperibus erogavit, ecclesiamque metropolitanam in urbe Rothomagensi sanctae Dei Genitrici a fundamentis inchoavit, quam magna ex parte consummavit. Richardus II dux XXX annis ducatum Normanniae laudabiliter tenuit, [Col. 0403D] et pauperibus Christi, clericis et monachis, ut pius pater, subvenit, et tria coenobia, quae pater ejus fundavit, id est Fiscannense, S. Audoeni in suburbio Rothomagi, et S. Michaelis in periculo maris, auxit et defensavit. Fontinellense quoque dux praefatus restauravit, et quaeque Turstinus seu Gerardus Fleitellus, aliique proceres dederant ei, sua concessione sanxit. Moriens autem filiis suis Richardo juveni et Roberto principatum dimisit, quibus honor concessus non plus quam novem annis cessit. Nam Richardus III veneno, non plene biennio peracto, periit, et Rodbertus frater ejus post VII annos et dimidium Jerusalem peregrinus adiit. Ducatum vero suum Guillelmo, VIII annorum puero, non rediturus reliquit, ipsumque Alanno [Col. 0404A] consanguineo suo, Britonum comiti, commendavit. Tunc Alfredus et Eduardus Clitones in Normannia exsulabant. Richardus enim II Emmam sororem suam Edelredo regi Anglorum in conjugem dedit, quae Alfredum et Eduardum regem peperit. Eadem post funus mariti sui liberos suos in Neustriam misit, et Chanuto regi Danorum nupsit, eique Hardechanutum regem Danorum et Anglorum peperit, et Gunnildem, quae Henrico imperatori Romanorum nupsit.

Hic filius Richardi II ducis ex secunda conjuge nomine Paphia natus est, et XVII annis, tempore Clementis, Damasi et Leonis paparum, sine apostolica [Col. 0404B] benedictione et pallio, Rothomensibus dominatus est. Voluptatibus carnis mundanisque curis indecenter inhaesit, filiumque nomine Michaelem probum militem et legitimum genuit, quem in Anglia jam senem rex Henricus honorat ac diligit. Tunc in mundo multae tribulationes exortae sunt, graviterque terrigenas vexantes quassaverunt. Sarraceni Siciliam et Italiam, aliasque regiones Christianorum invaserunt, caedes ac rapinas et incendia multa fecerunt. Manichetus imperator Constantinopoleos aggregatis imperii viribus insurrexit, et repulsis post multa detrimenta idololatris, fines Christianorum liberavit. Ossa quoque sanctae Agathae virginis et martyris, aliorumque sanctorum corpora, ne a [Col. 0404C] redeuntibus foedarentur paganis, de Sicilia Constantinopolim reverenter transtulit. Succedente illi Diogene, Osmundus Drengot et Drogo, aliique Normanni coeperunt Apuliam incolere, et in Agarenos vel pseudo-Christianos arma viriliter exercere. Denique Rodbertus cognomento Guiscardus, post multa bellorum discrimina, prius ab Harduino Longobardo et Melone nepote ejus, postmodum a Leone papa dono recepit Apuliam contra adversarios sancti Petri, perenniter eam defensurus. Quam ipse postea, juvante Deo, fortiter tenuit, et fines ditionis suae in Siciliam usque et Calabriam, Bulgariamque dilatavit, liberisque suis haereditario jure dimisit.

In Normannia his temporibus multa mala nequiter [Col. 0404D] patrata sunt. Alannum enim comitem Britonum, suique ducis tutorem, Normanni veneno peremere, et successorem ejus Gislebertum comitem, Godefridi filium, crudelibus armis prostraverunt, seseque mutuis certaminibus pene quotidie incredibiliter necaverunt. Tunc Turchetillus de Novo-Mercato et Rogerius de Toenia et Osbernus dapifer Normanniae et duo filii Rogerii de Monte-Gomerici, Guillelmus et Hugo, Rodbertus de Bellomonte, Galchelinus de Ferrariis et alii plures in armis potentes alterutrum se peremerunt, et confusionem magnam atque moerorem necessariis orbatae regioni patronis intulerunt.

In Anglia Hardechanuto rege mortuo, Eduardus frater ejus uterinus successit, et XXIII annis utiliter [Col. 0405A] et laudabiliter regnavit. In Britannia Eudo fratri suo Alanno successit, et XV annis ita libere, ut sine dominio esset alicujus, principatum exercuit. Septem quoque filios variis eventibus famosos Deus illi dedit, quibus fortuna nimium variabilis exstitit. De quibus prolixa et rerum varietate dulcis historia compaginari veraciter a studiosis possit.

Hic genere Maguntinus, in urbe Florentia monachili coenobio abbatis jure praefuit, et exosus transgressoribus pro rigore disciplinae, venenum in potu sibi propinato deprehendit. Unde sanctissimum [Col. 0405B] Patrem doctoremque Benedictum secutus, incorrigibiles deseruit, et in Neustriam, cum Gerberto sapienti et religioso monacho, tempore Joannis abbatis compatriotae sui, Fiscannum venit, ibique stabilem ad cultum summae et individuae Trinitatis habitationem sibi elegit. Inde post aliquod tempus ecclesiastica electione assumptus, deposito Malgerio metropolitanum apicem ascendit; et XII annis, tempore Victoris, Stephani, Nicolai et Alexandri paparum floruit, nonoque anno praesulatus sui metropolitanam basilicam dedicavit. Corpora vero ducum Rollonis et Guillelmi reverenter in sacram aedem transtulit, et Rollonem prope ostium Australe, et Guillelmum secus ostium Aquilonale tumulavit, et epitaphia eorum super illos litteris aureis adnotavit. [Col. 0405C] Rollonis autem titulus talis est:

Anno Dominicae Incarnationis 1063 indictione II, metropolitanam basilicam in urbe Rothomagensi, quam Rodbertus inchoavit, Maurilius archiepiscopus in honore sanctae Dei Genitricis Mariae cum ingenti tripudio mense Octobri dedicavit. Hic annus Henrici IV imperatoris erat octavus, et Philippi filii Henrici regis Francorum quartus, quo anno Cinomannis subjugata est Normannis. Decimus quoque erat annus a bello quod Guillelmus et Guido fecerunt Valesdunis. Tunc Michael Diogenem vitricum suum de Augustali throno praecipitavit, et [Col. 0406B] sceptrum Constantinopoleos, paulo post turpiter amissurus, invasit. In Anglia mortuo rege Eduardo, magna turbatio facta est, dum perjurus Heraldus Goduini filius, qui de regia propagine non prodierat, vi et fraude regnum nactus est.

Anno ab Incarnatione Domini 1095 siccitas et mortalitas hominum fuerunt, et stellae quadam nocte Maii mensis de coelo cadere visae sunt. Urbanus [Col. 0406D] papa apud Claram-Montem ingens concilium tenuit, et iter in Jerusalem contra paganos inire Christianos admonuit. Tunc fames magna fuit in Gallia. Anno Domini 1099, indictione VII, Jerusalem, gentilibus victis qui eam diu tenuerant, a sanctis peregrinis capta est; et Uticensis ecclesia S. Ebrulfi abbatis Idus Novembris dedicata est Sequenti anno, Guillelmus Rufus rex Anglorum, in venatione sagitta percussus, IV Nonas Augusti obiit; eoque apud Guentam sepulto, Henricus frater ejus, Nonas Augusti Lundoniae coronatus, sceptrum regni suscepit, jamque XXVII ^{u m} annum in fascibus agit. Prospera mundanae felicitatis, dante Deo, copiose habuit, ac adversa nihilominus in variis eventibus prolis et amicorum et multiplici perturbatione subjectorum [Col. 0407A] pertulit. Philippus XLVIII annis regno Francorum functus obiit, eique Ludovicus filius ejus, nono anno Henrici regis, successit.

Ad lineam propositae relationis remeare volenti, o benigne lector, quaeso, parce mihi. Prolixam digressionem pro Rothomensibus jam feci episcopis, continuam successionem eorum charitative appetens pleniter enucleare posteris. Hac itaque de causa chronographiam octingentorum fere annorum patravi, et omnes Romanos apostolicos ab Eusebio papa seriatim nominavi, usque ad Lambertum Ostiensem, qui vocatur Honorius, et nunc praeest apostolicae sedi. Omnes etiam Augustos a Constantino Magno Constantinopoleos conditore huic opusculo [Col. 0407C] inserui, usque ad Joannem Alexii filium, qui nunc regnat Constantinopoli, et usque ad Lotharium Saxonicum, qui Romani nunc tutor est imperii. Amodo ad res nostri temporis, nostraeque regionis revertar, et quae in Neustria, sub Guillelmo rege, post concilium Illebonae gesta sunt, enarrare aggrediar.

Seditiosi tirones Roberto juveni, regis filio, adulati sunt, eumque ad inutiles ausus provocantes dixerunt: Nobilissime fili regis, ut quid in ingenti pauperie degis? Patris tui satellites regale sic servant aerarium, ut vix unum tuis clientibus inde possis dare denarium. Hoc ingens tibi est dedecus et nobis damnum, aliisque pluribus, quod sic alienaris a regiis opibus. Cur hoc pateris? Ille merito debet divitias habere [Col. 0407D] qui largiter eas omni petenti novit distribuere. Proh dolor! tua miserabiliter frustrata est maxima largitas, dum te per patris tui tenacitatem nimia apprimit paupertas, qui tibi suos, imo tuos praeposuit asseclas. Hoc, o strenue vir, quandiu perferes? Eia viriliter exsurge; a genitore tuo partem regni Albionis exige, aut saltem ducatum reposce Normanniae, quem tibi jamdudum concessit coram optimatum, qui adhuc praesto sunt, agmine. Non decet te diutius perpeti ut dominentur tibi naturales servi tui, ibique quasi advenae mendico haereditarias opes denegent postulanti. Si pater tuus tibi acquieverit, et quod petieris dederit, vivacitas tua et incomparabilis probitas magnifice patebit. Si vero in sua pertinacia perstiterit, et [Col. 0408A] suadente sua cupidine, debitum tibi honorem denegaverit, leoninam animositatem arripe, indecentem clientelam abjice, tuorumque amicorum consiliis suffragiisque fruere. Nos sine dubio promptos habebis ad omnia quae volueris.

Hujusmodi hortatu Rodbertus tiro acriter in ira vel cupiditate accensus est, et accedens ad patrem, sic locutus est: Normanniam, domine mi rex, da mihi, quam dudum, antequam contra Heraldum in Angliam transfretares, mihi concessisti. Cui pater respondit: Incongruum est, fili, quod poscis. Per virtutem Normannicam obtinui Angliam. Haereditario jure possideo Normanniam, ipsamque de manu mea, dum advixero, non ejiciam. Rodbertus dixit: Quid [Col. 0408B] ergo faciam, vel quid meis clientibus tribuam? Pater autem respondit: Convenienter mihi in omnibus obsequere, et ubique mecum, ut filius cum patre, sapienter dominare. Rodbertus ad haec: Mercenarius tuus semper esse nolo. Aliquando rem familiarem volo habere, ut mihi famulantibus digna possim stipendia retribuere. Competentem igitur, quaeso, mihi ducatum praebe, ut sicut tu regno praefueris Angliae, sic ego, semper tibi subjectus, praesim ducatui Normanniae. Rex autem dixit: Praeposterum est, fili, quod optas. Noli temere patri tuo velle dominatum praecipere, quem ab illo debes, si dignus fueris, opportuno tempore cum favorabilibus populi votis in Dei benedictione suscipere. Optimos elige tibi consiliarios, et prudenter praecave temerarios, qui te stimulantes, imprudenter [Col. 0408C] incitant ad actus nefarios. Reminiscere quid Absalon fecerit, qualiter in David patrem suum rebellaverit, et quam male tam illi quam Achitophel et Amasae, aliisque consiliariis et fautoribus suis contigerit. Normanni te ad stultos conatus provocant, ut, turbatis rebus, indisciplinate agant, nefariasque actiones impune exerceant. Noli acquiescere petulantum persuasionibus juvenum, sed a Guillelmo et Lanfranco archiepiscopis et aliis sophistis, maturisque proceribus inquire consilium. Quod si diligenter observaveris, in fine de bono proventu opportune gloriaberis. Si vero Roboam, qui Banaiae aliorumque sapientum monita sprevit, imitatus fueris, et juvenum jussis obsecutus fueris, dejectione et repulsa quibus ipse suis et exteris viluit diu moerens potieris. — Rodbertus dixit: Huc, [Col. 0408D] domine mi rex, non accessi pro sermonibus audiendis quorum copia frequenter usque ad nauseam imbutus sum a grammaticis. Verum de debito, quem praestolor, honore, mihi satis responde; ut sciam quid mihi conveniat facere. Hoc pro certo fixum est apud me, et omnibus volo notum esse quod ulterius in Normannia nemini militabo sub mancipiorum futili conditione.

His auditis, iratus rex dixit: Jam dixi tibi sat manifeste, nec piget iterum adhuc enucleatius tibi reserare quod natale solum Normanniae nolo in omni vita mea de manu mea ejicere. Angliae quoque regnum, quod ingenti nactus sum labore, nolo nec mihi consultum est, dum vivam dividere, quia sicut a Domino [Col. 0409A] in Evangelio dicitur: «Omne regnum in se ipsum divisum desolabitur (Luc. XI, 17) .» Qui me regnare fecit, ipse mihi pro sua voluntate regnum mutabit. Hoc certissimum omnibus sit quod, dum vivam, principatum meum nemini tradam, nec mortalem quemlibet regni mei participem faciam. Capiti meo a vicariis Christi sacrum diadema celebre impositum est, et regale sceptrum Albionis ferre mihi soli commissum est. Indecens igitur est et omnino injustum ut quandiu vitalibus auris perfruar, parem mihi vel majorem in ditione mea quempiam patiar. — Tunc Rodbertus, audita patris irrevocabili definitione, ait: Peregrina compulsus ad instar Thebani Polynicis adire, amodo extraneis tentabo servire; si, fortuna comitante, possim in exsilio stemma impetrare, quod [Col. 0409B] intra patrios lares mihi denegantur cum dedecore. Utinam Adrasto seni similem nunc conveniam, cui fide servitutis munus alacriter offeram et a quo gratam remunerationem recipiam!

Rodbertus, his dictis, iratus abscessit, et relicto patre, de Normannia exivit. Tunc cum illo abierunt Rodbertus de Bellismo et Guillelmus de Britolio, Rogerius Richardi de Benefacta filius, Rodbertus de Molbraio et Guillelmus de Molinis, Guillelmus de Ruperia, aliique plures generositate pollentes, militari probitate insignes, superbia immanes, feritate contrariis hostibus terribiles, ac ad arduum nefas inchoandum nimis procaces. Horum contubernio Rodbertus tiro inutiliter stipatus est, et extera per regna ferme quinque annis pervagatus est. [Col. 0409C] Complicibus suis patrios jam gratis fundos concesserat, plurima quoque patrimoniis eorum augmenta nequidquam promiserat. Illis nihilominus vanis eumdem pollicitationibus extulerunt, et sic sese mutuo mendacibus promissis exhortantes deceperunt.

Egressus itaque Rodbertus de natali solo primum adiit avunculos suos Rodbertum Fresionem satrapam Flandrensium, et Udonem germanum ejus archipraesulem Treverensium. Deinde nobiles alios expetiit cognatos duces, comitesque et potentes oppidanos in Lotharingia, Alemannia, Aquitania et Guasconia. Illis nimirum suas querelas deprompsit, in quibus falsa veris multoties permiscuit. Querimoniae vero ejus a multis libenter audiebantur, et a largis [Col. 0409D] baronibus ei multa munera dabantur. Porro ille, quae ab amicis liberalibus ad subsidium sui accipiebat, histrionibus et parasitis ac meretricibus insipienter distribuebat; quibus improvide distractis, egestate gravi compressus mendicabat, et aes alienum ab externis feneratoribus exsul egenus quaeritabat.

Mathildis regina, filio materna compatiens ex pietate, ingentes sumptus auri et argenti, aliarumque rerum pretiosarum ei saepe mittebat, rege nesciente. Quod ubi ipse comperiit, ei ne ulterius iteraret, terribiliter prohibuit. Illa iterum eadem procaciter repetente, iratus rex dixit: Vera est cujusdam sapientis nimiumque mihi probabilis assertio:

Naufragium rerum est mulier malefida marito. [Col. 0410A] Quis ulterius in hoc mundo fidam sibi et utilem sociam reperiet? En collateralis mea, quam velut animam meam diligo, quam omnibus gazis et potestatibus in toto praefeci regno meo, inimicos meos insidiantes vitae meae sustentat, opibus meis summopere ditat, et contra salutem meam studiose armat, consolatur ac roborat. Ad haec illa respondit: Ne mireris, domine mi, obsecro, si ego primogenitam prolem meam tenere diligo. Per virtutem Altissimi, si Rodbertus meus mortuus esset, et in imo terrae septem pedibus ab oculis viventium absconditus esset, meoque sanguine vivificari posset, cruorem meum pro illo effunderem; et plus quam feminea imbecillitas spondere audet, paterer anxietatem. Quanam putas ratione ut me delectet divitiis abundare, filiumque meum nimia patiar [Col. 0410B] opprimi egestate? Procul absit a corde meo tanta duritia, nec vestra debet hoc mihi jubere potentia!

His auditis, ferus princeps expalluit, et in tantum ira ejus efferbuit ut quemdam reginae veredarium, nomine Samsonem, genere Britonem, jussisset comprehendi, et mox oculis privari. Verum ille per amicos reginae ut animositatem regis agnovit, fuga elapsus, edictum ferale devitavit, ac ad coenobium Uticense actutum confugit. Ibi a Mainerio abbate, regina precante, susceptus est, et monachicum schema pro salvatione corporis et animae salubriter indutus est. Callidus et eloquens atque castus fuit, et XXVI annis in ordine monachili vixit.

His temporibus, in Teutonica regione, quidam [Col. 0410C] anachoreta vir bonus et sanctus erat qui inter caetera virtutum insignia spiritum prophetiae habebat. Ad quem Mathildis regina legatos et xenia misit, ac ut pro marito, filioque suo Rodberto Deum oraret, suppliciter rogavit, ac ut vaticinium quod eis in futurum contingeret, sibi mandaret adjecit. At ille nuntios tantae mulieris benigniter suscepit, induciasque respondendi usque in diem tertium petiit. Illuscescente autem tertia die, vocatis reginae responsalibus dixit: Ite, et haec dominae vestrae de parte mea intimate. Secundum postulationem tuam Deum oravi, et haec, ipso monstrante, in visione didici. Vidi quoddam pratum herbis et floribus pulcherrime vestitum, et equum in prato pascentem ferocissimum. [Col. 0410D] Undique stabat multitudo armentorum, quae nimis concupiscebant depascere pratum; sed omnia fervidus sonipes abigebat, nec aliquod animal illuc introire sinebat ut flores decerperet vel gramina conculcaret. Proh dolor! elegans et fortis cornipes subito deficiens evanuit, et lasciviens vacca tutelam prati florentis ad custodiendum suscepit. Protinus omnis animalium multitudo circumstantium illuc libere accurrit, et undique pratum depascens, omnem ejus pristinum decorem absque metu defensoris devoravit, pedibus passim conculcavit, et stercoris colluvie commaculavit. Haec videns obstupui, et a ductore meo, qui haec mihi ostendebat, quid significarent inquisivi. At ille cuncta diligenter exponens, dixit mihi: «Pratum quod vides, significat Normanniam, et herbae [Col. 0411A] multitudinem plebis in ea pacem habentis et rerum abundantiam. Flores autem sunt ecclesiae, ubi monachorum et clericorum, sanctimonialiumque sunt cohortes pudicae, ubi fideles animae indesinenter inhaerent fideli theoriae. Porro effrenis caballus portendit Guillelmum regem Anglorum, sub cujus defensione sacer ordo devotorum secure militat regi angelorum. Avida vero animalia, quae circumstant, sunt Franci et Britones, Morini et Andegavenses, aliaeque gentes collimitaneae, quae nimis invident felicitati Normanniae, et paratae sunt, velut lupi ad praedam, opes ejus invadere; sed Guillelmi regis penitus repelluntur invincibili fortitudine. Verum postquam ipse defecerit pro humana conditione, Rodbertus filius ejus ei succedet in ducatu Normanniae. Mox undique hostes [Col. 0411B] eam circumdabunt, et, tutore lapso, nobilem et opulentam regionem intrabunt, decore divitiisque spoliabunt, et contempto principe stulto, totam Normanniam impie conculcabunt. Ipse, velut vacca lasciviens, libidini pigritiaeque serviet, et ipse primus ecclesiasticas opes diripiet, spurcisque lenonibus, aliisque lecatoribus distribuet. Talibus principatum suum porriget, et ab his consilium in necessitatibus suis exiget. In ducatu Rodberti catamitae et effeminati dominabuntur, sub quorum dominatione nequitia et miseria grassabuntur. Urbes et villae cremabuntur, basilicae sanctorum temere violabuntur. Coetus fidelium utriusque sexus dispergentur, hominumque multa millia ferro vel flamma perimentur; ex quibus multi sine poenitentia et viatico labentur, et pro reatibus suis [Col. 0411C] ad tartara saeva trahentur. Eventibus his Normannia subjacebit; et sicut olim, vicinarum victrix gentium, immoderate tumuit, sic sub duce lubrico et segni despicabilis erit, et telis vicinorum miserabiliter diuque patebit. Insipiens dux nomine tantum principis cognominabitur; sed nebulonum vis ei deditaeque provinciae, ad multorum perniciem, dominabitur. »

Visio hujusmodi nuper mihi supplicanti apparuit, ipsamque mihi spiritualis index, ut expositum est, aperuit. Verumtamen dira, quae imminent Normannis, o venerabilis hera, non videbis. Nam post bonam confessionem in pace quiesces, et non mariti occasum, nec prolis infortunium, nec dilecti cespitis desolationem conspicies.

[Col. 0411D] His itaque ab anachoreta dictis, nuntii reversi sunt, et vaticinium laeta cum tristibus continens reginae retulerunt. Homines vero subsequentis aevi, qui Neustriae strages perpessi sunt, vel incendia et caetera detrimenta senserunt, cladibus suis et horrendis infortuniis veridicum vatem veraciter experti sunt.

Denique Rodbertum, post multas et inutiles circumitiones, hebetudinis suae poenituit; sed libere ad iratum patrem quem proterve reliquerat repedare nequivit. Unde ad Philippum regem Francorum, consobrinum scilicet suum, divertit; et ab eo adminiculum sibi obnixe poposcit. Quem ille suscepit, et in castrum Gerberracum direxit. Illud quippe castrum in pago Belvacensi situm est et Neustriae [Col. 0412A] collimitaneum, positione vero loci et muris ac propugnaculis fortissimum. Helias quoque vicedominus cum compari suo gratanter exsulem regium suscepit, illique, suisque complicibus auxilium in omnibus spopondit. Moris enim est illius castri, ut ibidem duo pares domini sint, et omnes ibidem fugitivi suscipiantur, undecunque advenerint. Ibi Rodbertus gregarios equites collegit, eisque et multis baronibus Galliae si sibi suppetias advenerint multo majora quam dare posset promisit. Hac igitur occasione multa mala pullularunt, et filii perditionis fraude vel vi contra inermes et innocuos prodierunt, et innumeras iniquitates nequiter machinati sunt. Multi de his, qui pacifici videbantur, et regi seu clientibus ejus adulabantur, ex insperato inimicis [Col. 0412B] reipublicae jungebantur; a quibus affines, dominique sui exhaereditatis vendebantur. Sic Normannia pejus a suis quam ab externis vexabatur, et intestina peste demoliebatur.

At magnanimus rex validos exercitus provide praeparavit, in finibus provinciae hostibus contiguae per castella disposuit, contra omnes adversarios viriliter undique restitit, nec aliquem terram suam impune praedari permisit. Hoc etiam, quod tam prope limitem suum hostes sui sedem sibi elegerant, indignum duxit, nec sine terribili calumnia diutius pertulit. Unde post Natale Domini, in hibernis mensibus, ferratas phalanges adunavit, et inimicos dira sibi comminantes apud Gerberracum visere vadit, et fere tribus septimanis cum valida [Col. 0412C] manu castrenses obsidione coercuit. Praecipui pugiles in utraque parte militabant, et frequenter electi fortitudine, peritiaque militari, ad conflictum conveniebant. Hinc Normanni et Angli, regiique auxiliares de finitimis regionibus acriter insistebant; illinc Galli et vicini hostes Rodberto cohaerentes, fortiter resistebant. Confligentibus illis plures dejiciebantur, sonipedes interficiebantur, et multa certantibus damna coacervabantur.

Regresso rege Rothomagum, providi proceres inierunt consilium qualiter pacificarent patrem et filium. Ad hoc itaque consilium Rogerius comes Scrobesburiensis, Hugo de Grentemaisnilio, Rogerius de Bellomonte cum filiis suis Rodberto et Henrico, [Col. 0412D] aliique plures adfuerunt, regique dixerunt: Sublimitatem vestram, magnanime rex, humiliter adimus, et ut preces nostras clementer exaudias obsecramus. Pravo perversorum monitu juvenum Rodbertus juvenis male deceptus est, et inde multis ingens discrimen et detrimentum exortum est. Illum erroris sui poenitet, sed huc sine vestro jussu accedere non audet. Vestram clementiam, ut miserearis ei, suppliciter exorat, et per nos, quos tibi fideles novit, hoc impetrare tentat. Reus est, et in multis peccavit; sed poenitet eum, et idoneam emendationem promittit. Omnes igitur nos vestram exoramus clementiam ut supplicanti filio exorabilis pie condones indulgentiam. Deviantem prosapiam corrige, redeuntem suscipe, poenitenti benigniter parce. Pro filiis et fratribus, [Col. 0413A] cognatisque suis, qui cum Rodberto exsulabant, turbati optimates sollicite regem interpellabant. Quibus ille respondit: Miror quod tantopere pro perfido supplicatis homine, qui nefas inauditum in regno meo ausus est incipere. Intestinos tumultus contra me commovit; tirones meos, quos alui et militaribus armis decoravi, abduxit. Hugonem de Castello-Novo, aliosque forinsecos hostes undique mihi procuravit. Quis ex antecessoribus meis a tempore Rollonis talem pugnam a sobole sua perpessus est, ut ego? Guillelmum magni Rollonis filium, et tres Richardos duces Normanniae, dominumque meum et patrem Rodbertum considerate, et videte quam fideliter filii patribus suis usque ad mortem serviere. Iste ducatum Neustriae et comitatum Cenomannensem [Col. 0413B] mihi auferre sategit. Gallos et Andegavenses, cum Aquitanis et innumeris aliis, in me terribiliter excitavit. Omne genus humanum, si potuisset, contra me commovisset, et me vobiscum trucidasset. Secundum divinam legem per Moysen datam mortis reus est, et reatu similis Absalon, pari nece multandus est.

Frequenti colloquio Normannici proceres regem allocuti sunt; et dulci affatu, precibusque rancorem ejus emollire conati sunt. Episcopi, aliique religiosi viri divinis sermonibus duritiam tumidi cordis contriverunt. Regina et legati regis Francorum, nobilesque vicini et amici ad compaginandam pacem accesserunt. Tandem fortis princeps tantorum assultibus magnatum cessit, et ex pietate victus [Col. 0413C] sobolem suam cum collegis suis recepit. Normanniae quoque ducatum, sicut olim apud Bonam-Villam ⁜ (88) aeger concesserat ei post obitum suum, nunc iterum facta recapitulatione concessit, optimatum consultu suorum. Pace nimirum peracta, Normanni et Cenomannenses oppido gavisi sunt, qui jamdudum bellico labore per plures annos vehementer attriti sunt.

Serenitas pacis diu quaesitae inter regem et filium ejus celeriter obnubilata est. Protervus enim juvenis patrem sequi, vel ei obedire dedignatus est. Animosus vero princeps ob ignaviam ejus crebris eum redargutionibus et conviciis palam injuriatus [Col. 0413D] est. Unde denuo post aliquod tempus, paucis sodalibus fretus, a patre recessit, nec postea rediit; donec pater rediens Albericum comitem, ut ducatum Neustriae reciperet, in Galliam ad eum direxit.

Sicut pro conatibus praelibatis stomachans genitor temerariam prolem interdum maledixit, eique plura plerumque infortunia peroptavit; sic obsecundantem sibi prolem Guillelmum, et Henricum amicabiliter benedixit. Richardus enim filius ejus, qui post Rodbertum natus fuerat, sed nondum militiae cingulum acceperat, dum prope Guentam in nova foresta venaretur, et quamdam feram, caballo currente, pertinaciter insequeretur, ad sellae clitellam [Col. 0414A] valido coryli ramo admodum constrictus est, et lethaliter laesus est. Dehinc in eadem hebdomada poenitens et absolutus atque sacro viatico communitus est, nec multo post cum magno multorum luctu in Anglia defunctus est. Willelmus autem Rufus et Henricus, patri faventes, paterna benedictione potiti sunt; fastigium regni et ducatus per plures annos obtinuerunt. Porro Agatha regis filia, quae prius fuerat Heraldo desponsata, postmodum Amfurcio regi Galliciae per procos petenti, missa est desponsanda. Sed quae priori sponso ad votum gavisa non est, secundo sociari valde abominata est. Anglum viderat et dilexerat; sed Ibero conjungi nimis metuit, quem nunquam perspexerat. Omnipotenti ergo effudit precem lacrymosam, ne [Col. 0414B] duceretur ipsa in Hispaniam, sed ipse potius susciperet eam. Oravit et exaudita est, obiterque virgo defuncta est. Deinde corpus ejus ad natale solum a ductoribus relatum est, et in ecclesia sanctae Mariae perpetuae Virginis, in urbe Bajocensi, sepultum est. Adelidis pulcherrima virgo jam nubilis devote Deo se commendavit, et sub tutela Rogerii de Bellomonte sancto fine quievit. Constantia Ferganno comiti Britonum, Nanticensis filio, Bajocis data est a patre cum ingenti tripudio, quae in Britannia mortua est sine filio.

Stephanus Blesensis, palatinus comes, cum Guillelmo rege firmare volens amicitiam, requisivit ab eo in conjugium Adelam ejus filiam. Quae consultu [Col. 0414C] prudentum a patre illi concessa est, et cum magno satis tripudio illi sociata est. Ille apud Bretolium eam desponsavit, et apud Carnotum honorabiles nuptias fecit. Hic Tedbaldi filius fuit palatini consulis, et nepos Bertae Britonum comitissae et Cenomannensium. Praecipuos consules Odonem et Hugonem fratres habuit, et filios quatuor, Guillelmum et Tedbaldum, Stephanumque et Henricum ex praefata conjuge genuit. Quorum tres priores sunt potentes consules, et inter maximos Francorum computantur et Anglorum proceres. Primogenitus enim Guillelmus, gener Geronis de Solleio et haeres, vir bonus est et pacificus, et sobole pollens atque facultatibus. Tedbaldus, haeres haereditatis paternae, multiplici virtute viget atque probitate. Stephanus [Col. 0414D] autem, gener Eustachii Boloniensis consulis et haeres, dono Henrici regis avunculi sui comitatum Moritolii in Normannia, et multos in Anglia obtinuit honores. Henricus vero divinae ab infantia militiae in coenobio Cluniacensi mancipatus est, et sub monachili norma, sacrae legis litteras pleniter edoctus est. In qua, si bene perseveraverit, regni coelestis haeres erit, mundique contemptu mundanis primatibus spectabilis praestabit. Hoc de progenie Guillelmi regis breviter caraxatum ad praesens sufficiat, quia me fervida voluntas ad complendam promissionem meam jugiter stimulat, et reddere votum me cogere non cessat

Aeternus dispositor rerum navem suam inter procellas saeculi potenter vehit et sapienter gubernat, et in vinea sua colonos quotidie laborantes benigniter adjuvat, atque infusione coelestis gratiae contra labores et pericula corroborat. En Ecclesiam suam inter bellicosos tumultus et militares strepitus provide dirigit, pluribusque modis augmentando salubriter provehit. Hoc Uticense monasterium plausibiliter expertum est, quod in sterili rure, et inter pessimos affines consitum est, sed ope supernae pietatis contra perfidorum minaces conatus defensatum est.

Mainerius abbas Mense Julio [1066] hujus ecclesiae [Col. 0415B] curam suscepit, eique XXII annis et VIII mensibus utiliter praefuit. Porro XCII monachos, ad agendum opus Dei, prudenter in ejus ovile locavit, et qualiter ibidem habere se deberent, studiose instituit. Basilicam vero novam, domosque monachis necessarias construere coepit, Deoque opitulante sat eleganter in regione deserta consummavit. Bona fama religionis eorum Uticenses ubertim nobilitavit, et multos potentes atque mediocres ad amorem eorum provocavit. Plures ad eos cucurrerunt, ut eis societate necterentur, et beneficiorum participes erga Deum fieri mererentur. Dabant terrena ut a Deo reciperent coelestia.

Quidam amore Dei ferventes, saeculum relinquebant, et res suas, juxta Regulae statutum, monasterio [Col. 0415C] tradebant, et amicos ac parentes suos ad simile propositum monitis et precibus compellebant. Ex his fuerunt Rogerius de Sappo et Odo frater ejus, Serlo de Orgeriis et Razso Ilberti filius, Odo Dolensis, Goisfredus Aurelianensis et Joannes Remensis, aliique plures litterarum peritia instructi, et Deitatis ad cultum idonei. Nonnulli generositate pollebant, et exterioribus curis in rebus ecclesiasticis vigebant. Nam Drogo filius Goisfredi de Novo-Mercato, et Rogerius Erneisi de Coluncis filius, nepos Guillelmi de Guarenna, et Ernaldus Unfridi de Telliolo filius, nepos ex sorore Hugonis de Grentemaisnilio, et Goisbertus medicus curiales erant, et procuratione sua terras et ecclesias, decimasque fratribus suis acquirebant. His profecto adjutoribus usus est Mainerius, [Col. 0415D] et per eos crevit ecclesia commodis, rebus et bonis habitatoribus.

Praefatus abbas Fulconem de Guarleinvilla, virum solertem et idoneum, ad regendam domum sibi socium elegit, illique praeposituram monasterii sui commisit. Hic nempe Fulconis decani Ebroicensis filius fuit, et in ordine flagrans, abbatem suum diligenter in omnibus adjuvit; patrem quoque suum, magnamquc patrimonnii sui partem ecclesiae suae attraxit. Praefatus decanus ex discipulis Fulberti Carnotensis episcopi fuit, et ex paterna haereditate feudum militis possedit. Illius etiam temporis ritu nobilem sociam nomine Orieldem habuit, ex qua copiosam prolem generavit. Octo enim filios habuit [Col. 0416A] et duas filias, quorum nomina haec sunt, Guarinus, Christianus, Radulfus, Guillelmus, Fulco, Frodmundus, Hubertus et Galterius, cognomento Tirellus; Alwisa et Adelidis. Tunc quippe in Neustria, post adventum Normannorum, in tantum dissoluta erat castitas clericorum, ut non solum presbyteri, sed etiam praesules libere uterentur toris concubinarum, et palam superbirent multiplici propagine filiorum ac filiarum. Hujuscemodi mos inolevit tempore neophytorum, qui cum Rollone baptizati sunt, et desolatam regionem, non litteris, sed armis instructi, violenter invaserunt. Deinde presbyteri de stirpe Danorum, litteris tenuiter edocti, parochias tenebant, et arma ferentes, laicalem feudum militari famulatu defendebant. Tandem Bruno Lotharingus, [Col. 0416B] Tullensis episcopus, Romam ascitus est, Deoque dispensante Leo papa factus est. Hic in itinere, dum Romam expeteret, angelos canentes audivit: Dicit Dominus: Ego cogito cogitationes pacis et non afflictionis, etc. Praedictus papa multis bonis studuit, bene agendo et bene docendo subditis insigniter profuit. In Gallias anno Dominicae Incarnationis 1049 venit, ecclesiam S. Remigii Remorum archiepiscopi Kal. Octobris dedicavit et corpus ejus, instinctu Hermari abbatis, in locum, ubi nunc veneratur, gloriose transtulit. Tunc ibidem generale concilium tenuit, et inter reliqua ecclesiae commoda quae instituit, presbyteris arma ferre et conjuges habere prohibuit. Exinde consuetudo lethalis paulatim exinanire coepit. Arma quidem ferre presbyteri [Col. 0416C] jam gratanter desiere, sed a pellicibus adhuc nolunt abstinere, nec pudicitiae inhaerere.

Supradictus Fulco decanus, diutinae corruptionis sanie foedatus, ad meliora mentem extulit; jamque silicernius, consilio monituque Fulconis filii sui, Uticum confugit, et monachatum, non tam saeculum derelinquens, quam, a saeculo derelictus, impetravit. Hic, dum monachus factus est ecclesiam de Guarleinvilla et terram ad eam pertinentem S. Ebrulfo dedit, aliamque terram similiter dedit, quam in eadem villa Hugo Bajocensis episcopus ei dederat, quamque idem diu a Guillelmo Osberni filio, nepote praefati praesulis, tenuerat. Guillelmus autem, Fulconis filius et haeres, haec in capitulo palam concessit, et cum patre suo donationem super altare [Col. 0416D] Sancti Petri posuit, et inde pro recognitione tunc unciam auri ex charitate monachorum recepit. Haec etiam Guillelmus de Britolio et Gislebertus Crispinus cum duobus filiis suis concesserunt, ibique testes tunc adfuerunt Rogerius de Cleris et Hugo Asinus, Rodbertus de Stotavilla et Rodulfus de Lalanda, Rodulfus de Fornellis atque Gualterius de Calvimonte, Guillelmus de Longa-Villa et Gernenguilus. Haec Guillelmus Guastinellus coram Richerio de Aquila concessit, et pro concessione unciam auri habuit. Ibi testes adfuerunt Guillelmus Alis et Morinus de Pino; Rodbertus filius Helgonis et Rodulfus Cloethus.

Possessiones Uticensis ecclesiae volo hic breviter [Col. 0417A] adnotare. ut eleemosynae fideliter datae pateant novitiorum notitiae, ut utentes eis sciant a quibus vel quo tempore datae sint vel pretio comparatae. Avidi quippe possessores terrenorum caducis inhiant, de summis et aeternis parum cogitant, ideoque quamplures vix aliquid pro spe superna, nisi temporale commodum viderint, agere tentant. Decimas, quas Dominus sibi ab Israelitis per Moysen ad usum Sanctuarii et levitarum exegit, nostrates laici retentant, nec ministris Ecclesiae, nisi magno redimantur pretio, reddere affectant. Unde solliciti xenodochiorum dispensatores laicos, ut decimas Ecclesiae Dei redderent, admonuerunt, eisque quoquomodo auferre ardentes, ingentem pecuniam dederunt, ignorantes quod venditionem hujusmodi et [Col. 0417B] emptionem sacri canones omnino prohibuerunt. Porro in modernis etiam conciliis sacri praesules illicitum mercimonium anathemate perculerunt, sed respectu misericordiae praeteritos reatus indulserunt, et res, quas Ecclesia tunc possidebat, perenniter possidendas pontificali auctoritate concesserunt.

Mediocres viri Uticensem abbatiam in sterili rure condere coeperunt, tenuesque res, lateque dispersas ad victum fratrum juxta mediocritatem sui contulerunt. Undique vicini paupertate premuntur, et egestate nequitiaque lacessiti, dolis et furtis atque rapinis [Col. 0417C] instare moliuntur; unde Uticenses monachi de longinqua victum sibi, hospitibusque advenientibus procurare coguntur. Verum, quia regulari disciplinae a primordio institutionis suae mancipati sunt, summi proceres et religiosi praesules eos dilexerunt, datisque rebus necessariis in decimis, ecclesiisque et aliis donationibus, fideliter venerati sunt.

Radulfus igitur de Conchis, filius Rogerii de Toenia, qui fuit Normannorum famosus signifer, cum vellet in Hispaniam proficisci, Uticum venit in capitulum S. Ebrulfi, et a Mainerio abbate veniam petiit et a conventu monachorum, quod ipse jamdudum adjutor exstiterit Ernaldi de Excalfoio, dum incenderet burgum eorum. Et monachis inde rectitudinem faciens, super altare vadimonium suum [Col. 0417D] posuit, et devote, si prospere remearet, multa promisit. Goisbertum quoque medicum suum, quem multum amabat, eis commendavit. Qui post profectionem ejus evestigio monachilem inibi professionem fecit, et usque ad finem vitae fere XXX annis strenue custodivit. Praefatus heros post aliquod tempus domum rediit, memorque sponsionis suae Uticum venit, et duas vinearum agripennas, quas apud Toeniam habebat, ad usum missarum S. Ebrulfo dedit. Annuit etiam quidquid ad Guarlenvillam habebat, terram scilicet ac pasnagium; ita ut primum pasnagium famulorum non daretur, secundum vero vel tertium daretur, monachorum autem nullum daretur. Praeterea tres hospites monachis dedit, unum Conchis, alterum Toeniae, tertium vero Achinneio, [Col. 0418A] quem Geroldus Guastinellus de eo tenuerat, et beato Patri Ebrulfo sponte dederat. Idem Rodulfus post aliquot annos Goisbertum monachum in Angliam secum duxit, eoque procurante, monachis Uticensibus duas mansiones dedit, unam scilicet in Nortfuc, quae vocatur Caldecota; alteram vero in Wigornensi provincia, quae dicitur Alwintona. Haec omnia Guillelmus rex concessit, et in charta, coram proceribus suis, regali auctoritate confirmavit. Elisabeth etiam praefati militis uxor, et Rogerius atque Radulfus filii ejus omnia benigniter concesserunt; harumque donationibus rerum testes interfuerunt Rogerius de Clera, Gualterius de Hispania, Guillelde Paceio, Rodbertus de Romilleio, Geroldus Guastinellus, Gislebertus Turoldi filius, Rogerius de [Col. 0418B] Mucegros et Gualterius de Calvimonte.

Tunc Rodbertus de Vals dedit S. Ebrulfo de duabus partibus decimae de Berneriis medietatem. Rogerius autem filius ejus, post obitum patris, sua concessione praedictam eleemosynam corroboravit; pro qua concessione XL solidos Drocensium recepit, et uxor ejus X solidos ex charitate monachorum habuit. Hoc saepedictus Radulfus, qui capitalis dominus erat, gratanter annuit; et concessionem a conjuge sua soboleque benigniter exegit. Hic insignis militiae probitate claruit, et inter praecipuos Normanniae proceres divitiis et honoribus maxime floruit, ac fere LX annis Neustriae principibus Guillelmo regi ac Rodberto duci filio ejus strenue militavit. [Col. 0418C] Agnetem uterinam sororem suam, Richardi Ebroicensium comitis filiam noctu subripuit, et Simoni de Monteforti in matrimonium dedit. Ipse quoque pro recompensatione filiam ejusdem Simonis nomine Isabel, uxorem accepit; quae nobilem ei prolem, Rogerium et Rodulfum peperit, filiamque nomine Godehildem, quae prius Rodberto nupsit Mellentensium comiti, deinde Balduino, filio Boloniensium consulis Eustachii. Denique Radulfus senex, post plurimos eventus laetos tristesque, IX Kal. Aprilis obiit, et Radulfus filius ejus fere XXIV annis patrium jus obtinuit. Ambos, ut improba mors sibi eos subdidit, sepultura in coenobio B. Petri Castellionis cum patribus suis suscepit. Isabel vero, postquam in viduitate diu permansit, lethalis lasciviae, [Col. 0418D] cui nimis in juventute servierat, poenitens, saeculum reliquit, et in monasterio sanctimonalium apud Altam-Brueriam velum suscepit, ibique vitam suam, laudabiliter in timore Dei perseverans, salubriter correxit.

Postquam Guillelmus comes, Osberni filius, Flandrensium armis occubuit, Guillelmus rex ejus honorem filiis ejusdem distribuit: Guillelmo Bretolium, totamque patris possessionem in Normannia, et Rogerio Herfordensem comitatum in Anglia. Guillelmus autem, qui moderatior exstitit, Uticense coenobium valde dilexit, et plura illi beneficia pro animabus parentum suorum contulit. Nam textum Evangeliorum, auro argentoque et lapidibus ornatum, per Rogerium monachum de Sappo transmisit, [Col. 0419A] et omnia quae homines sui Sancto Ebrulfo dederant seu vendiderant, concessit. Centum etiam solidos de teloneo suo de Gloz per singulos annos modo annuit, et chartam hujusmodi coram optimatibus suis, gratanter confirmavit.

Ego Guillelmus de Bretolio, filius Guillelmi comitis, de beato Ebrulfo et ejus monachis, de teloneo de Gloz, centum solidos nummorum, ad pisces emendos uno quoque anno in capite Quadragesimae, pro redemptione animae patris mei et matris meae, et ut anniversaria eorum et meum a cunctis monachis festive agantur, et in anniversario uniuscujusque nostrum cibus et potus unius monachi pro illis detur pauperibus. In vita vero mea, pro me missa de Trinitate in monasterio cantetur unaquaque Dominica [Col. 0419B] die. Unum Burgensem in Bretolio monachis do, et quaeque homines mei Richardus Fresnel ac Guillelmus Alis et Radulfus de Lacunela, aliique dederunt, eis concedo. Haec praesentialiter do, illisque consilium et auxilium et plura beneficia fideliter in antea promitto. Et qui haec subtraxerit post obitum meum, excommunicetur.

Subscriptione autem sua praesentem chartam confirmaverunt praefatus Guillelmus de Bretolio et Radulfus capellanus, Guillelmus dapifer filius Barnonis et Ernaldus Ernaldi filius atque Robertus de Loveriis,

Denique, anno ab Incarnatione Domini 1099, indictione VII, saepedictus Guillelmus dedicationi Uticensis ecclesiae interfuit, et centum solidos de [Col. 0419C] redditione census de Gloz, centum solidis, quos antea S. Ebrulfo dederat, adjecit; et in praesentia trium episcoporum et quinque abbatum, totiusque populi cum clero astante donationem super altare, adhuc sacrosancta consecratione madidum, deposuit. Non multo post, tempore Rodberti ducis, apud Beccum II Idus Januarii obiit, et in claustro Lirensis coenobii, quod in proprio pater ejus fundo fundaverat, sepultus quiescit: cujus anniversaria dies in Uticensi monasterio singulis annis festive fit. Deinde sigillo Henrici regis Anglorum munita est charta donationis praefatarum X librarum; et successores Guillelmi, Eustachius et Radulphus de Guader atque Rodbertus de Legrecestra monachis [Col. 0419D] concesserunt, et usque in hodiernum diem optime reddiderunt.

Guillelmus de Molinis, annuente Albereda uxore sua, beato Ebrulfo ecclesiam de Maheru, cum decima, et tota terra presbyteri ad eamdem ecclesiam pertinente et caemeterio, dedit. In castro etiam de Molinis dedit ecclesiam S. Laurentii, cum terra quam in dominio habebat juxta castellum, sicut ipse eam tenebat. Hanc itaque donationem, coram optimatibus suis Gualterio de Aspris et Ebrardo de Ruia, aliisque quibusdam, in capitulo fecit; et inde beneficium ecclesiae, ut frater et munificus adjutor, promeruit. Tunc Mainerius abbas, liberalitate fratrum, praedicto marchioni XV libras denariorum obtulit, ac ad aram, ad confirmandam dationem, cum [Col. 0420A] Albereda Guidmundi filia, ex cujus patrimonio erat, adduxit. Illi autem libenter omnia quae praelibata sunt in conspectu totius conventus concesserunt, et super altare sancti Petri in charta rite confirmaverunt. Deinde post aliquot tempus praefatus heros ecclesiam de Bonmolinis, cum decima tota segetum et molendini ac furni, sancto Ebrulfo dedit; cui Rainaldus Parvus, qui tunc monachorum jussu res eorum inibi servabat, XXX solidos charitative contulit.

Postquam Albereda duos marito suo filios, Guillelmum et Rodbertum, enixa est, causa consanguinitatis divortium inter praedictum virum et mulierem factum est. Guillelmus autem, peracto coram pontifice discidio, aliam duxit uxorem nomine [Col. 0420B] Dudam, filiam Gualeranni de Mellento, quae duos eidem filios, Simonem et Hugonem, peperit, quos in juventute improba mors absque liberis ambos absorbuit. Albereda vero schema religionis suscepit, et in quodam monasterio virginum sanctimonialium vitam finivit. Praefatus Guillelmus Gualterii de Falesia filius fuit, et in militia nimium viguit; unde Guillelmus princeps filiam Guidmundi cum toto ei honore Molinensi contulit. Futili vanaeque laudi nimis inhaesit, pro qua multorum reus homicidiorum exstitit. Fertur quod multum sanguinis fuderit, et quod tam dirae crudelitatis fortuna infectus fuerit ut nullus imminens lethum evasisset, qui ab eo, quamvis parum, vulneratus [Col. 0420C] fuisset. In prosperis atque adversis usque ad annosam senectutem vixit, et quantum ad saeculum attinebat honorifice floruit. Tandem in castro suo XIV Kal. Novembris decessit, et in capitulo Uticensi tumulatus quiescit.

Rodbertus autem filius ejus, postquam haereditatem avitam obtinuit, futurae salutis memor, Uticum adivit, et quidquid pater suus materque sua dederant aut concesserant, concessit; et quidquid homines ipsius honoris donaverant aut vendiderant, Sancto Ebrulfo benigniter annuit. Hanc itaque concessionem per textum Evangeliorum super altare portavit, ac postmodum ex charitate monachorum quinque marcos argenti et optimum cornipedem recepit. Deinde paternum fere XV annis [Col. 0420D] honorem legitime rexit, et contra finitimos hostes, quia fortissimus, licet hebes, praeliator erat, validissime defensavit; vetitumque regis Henrici transgrediens, Engerrannum, cognomento Oisonem, armis impetiit, et contra illum militaribus studiis saepius dimicavit. Unde regis animositas, delatorum maledicis accusationibus inflammata, illum exhaeredavit; et de Normannia cum Agnete filia Rodberti de Grentemaisnilio, quam nuper uxorem duxerat, in Apuliam expulit, ubi post aliquot annos, per extera mappalia pervagatus, morti succubuit. Principis itaque violentia majori fratre depulso Simon successit et omnia quae antecessores sui dederant Uticensibus, cum Adelina conjuge sua, gratanter annuit

[Col. 0421A] Rogerius de Monte-Gomerici, postquam Geroiana progenies cecidit, totum patrimonium Excalfoii et Monasterioli fere XXVI annis possedit: et in initio, quandiu Mabilia uxor ejus, quae Geroianos Ebrulfiani monasterii fundatores semper exosos habuerat, vixit, Uticensibus, illa stimulante, pluribus modis molestus exstitit. Denique justus arbiter, qui peccatoribus pie parcit, et impoenitentes districte percutit, crudelem feminam, quae multo sanguine madebat, multosque nobiles violenter exhaeredatos per externa mendicare coegerat, permisit perire gladio Hugonis, cui castrum quod in rupe Jalgeii situm est, abstulerat, et sic eum injuste paterna haereditate privaverat. Ille nimirum moerens vehementem audaciam arripuit; junctisque [Col. 0421B] sibi tribus fratribus suis, qui militari probitate pollebant, noctu ad cameram comitissae accessit, ipsamque in municipio super Divam, quod Buris dicitur, in lecto post Balneum deliciantem, pro recompensatione patrimonii sui ense detruncavit. Peracta itaque caede feralis herae, multi de ruina ejus exsultavere, tantique facinoris auctores confestim in Apuliam abiere. Hugo de Monte-Gomerici cum XVI militibus in eodem vico erat; sed, audita clade matris suae fugientes homicidas persequi, non comprehendere poterat; quia provida calliditas eorum pontes fluviorum pone vestigia sua, ne tenerentur a vindicibus, destruxerat. Hiemale quoque tempus et tenebrosa nox, fluminumque inundationes persequentes impediebant, et fugientes, [Col. 0421C] ultione facta, Normanniam statim relinquebant. Denique Troarnensis conventus, cui Durandus abbas praeerat, cadaver frustratim dilaceratum novas Decembris [1082] sepelivit, et non ob praerogativam meritorum, sed pro favore amicorum, super tumulum has naenias edidit.

Post interfectionem Mabiliae, Rogerius comes aliam duxit uxorem nomine Adelaisam, Ebrardi de Pusacio, qui de nobilissimis Francorum proceribus erat, filiam. Praedictus consul ex priori conjuge procreavit quinque filios et quatuor filias, quorum nomina haec sunt, Rodbertus de Bellismo, Hugo de Monte-Gomerici, Rogerius Pictavinus, Philippus atque Arnulfus; Emma sanctimonialis et Almaniscarum abbatissa, Mathildis comitissa, uxor videlicet Rodberti Moritoliensium comitis, Mabilia conjux Hugonis de Novo-Castello, et Sybilia uxor Rodberti filii [Col. 0422A] Haimonis. De secunda vero conjuge unum genuit filium nomine Ebrardum, qui litteris imbutus, inter regales capellanos usque hodie demoratus est in aula Guillelmi et Henrici, Angliae regum. Sequens a priori matrona dispar moribus exstitit. Nam maturitate et religione viguit, virumque suum ad amorem monachorum et defensionem pauperum frequenter incitavit.

Praefatus igitur heros mala, quae plerumque fecerat Uticensibus, recoluit, pristinosque reatus sequentis vitae emendatione sagaciter abolere studuit. Viriliter enim postmodum monachos adjuvit et in Normannia et Anglia plurimas res illis erogavit, et inde chartam hujusmodi coram proceribus suis voluntarie sanxit.

[Col. 0422B] Ego Rogerius, Dei gratia Scrobesburiensis comes, coenobium sancti Patris Ebrulfi honorare appeto, et haec eidem de rebus meis, pro salute mea meorumque perenniter concedo. Per singulos annos intrante Quadragesima XXX solidos Cenomannensis monetae de redditione Alencionis jubeo dari, ad illuminationem die noctuque faciendam in ecclesia Uticensi ante Crucifixum Domini. Passagium etiam ipsius Alencionis et omnes consuetudines in tota terra mea de propriis sancti rebus concedo, et in omnibus nemoribus meis pasnagium de monachorum porcis in perpetuum indulgeo. Ad Excalfoium terram unius aratri dono, decimamque molendini, et decimam omnium reddituum ejusdem castri irrefragabiliter annuo; decimamque nundinarum de Planchis de parte mea libenter [Col. 0422C] addo. Ecclesiam de Radone, totamque decimam, quam Guillelmus Sor Sancto Ebrulfo dedit, et ecclesiam Sancti Jobini, totamque decimam, quam Rainaldus presbyter dedit, Odo de Pireto concessit; et in ecclesia de Bailol altare Sancti Leonardi, et unam partem decimae ejusdem villae cum terra, quam Rainaldus de Bailol et Amieria uxor ejus, neptis mea, dederunt, ex propria deliberatione pro Dei amore concedo. In Anglia quoque dono duos manerios, Onnam et Mersitonam in Staphord scira, decimamque caseorum meorum et lanarum de Pultona; et quidquid habeo in Melleburna in Grantebruge scira; et unam hidam terrae in Grafan in Suthsexia, et terram Vulfuini aurifabri de Cicestra. Annuo praeterea [Col. 0422D] quaeque Guarinus vicecomes atque Guillelmus Pantulfus et Hugo de Mesdavid, aliique homines mei hactenus Sancto Ebrulfo in Anglia seu Normannia dederunt. Haec omnia, concedentibus filiis meis Roberto de Bellismo et Hugone atque Philippo, pro redemptione animae meae et Mabiliae ac Adelaidis conjugum mearum, meorumque praedecessorum atque futurorum haeredum, in conspectu Dei sic annuo, et hoc testamentum signo sanctae Crucis confirmo, ut quicunque aliquid ex his imminuerit, infregerit vel abstulerit, anathema sit.

Hoc itaque testamentum Rogerius comes fecit ac subscribendo corroboravit, et post eum apud Alencionem subscripserunt filii ejus Rodbertus et Hugo atque Philippus grammaticus, aliique proceres sui, [Col. 0423A] Rodbertus Tedbaldi filius, et Hugo filius ejus, Gislebertus conestabilis et Hugo Turgini filius, Fulco de Pino et Engelbertus praepositus, Rainaldus de Bailol et Guillelmus Pantulfus, Odo de Pireto, aliique plures.

Praeterea Rogerius comes multa dedit aliis ecclesiis Troarnensi, Sagiensi, Almaniscensi, Cluniacensi, Cadomensi, aliisque plurimis, de acceptis honoribus quos de paterna haereditate non est adeptus.

Coenobium quoque novum, ad orientalem portam propriae urbis, id est Scrobesburiae, in honore sancti [Col. 0423B] Petri principis apostolorum coepit aedificare super fluvium qui mola dicitur, ibique in Sabrinam dilabitur. Illic nimirum lignea capella priscis temporibus a Siwardo Edelgari filio, regis Eduardi consanguineo condita fuerat; quam tunc Odelerius Aurelianensis, Constantii filius, vir ingenio et facundia et litterarum eruditione praepollens, ejusdem consulis dono possidebat. Hic sane amator aequitatis fervidus, utilisque jam dicti comitis erat auricularius, ipsumque benigniter exhortans ad construendum monasterium nutantique qualiter vel quo tantum opus inciperet, hujusmodi dans consilium.

Multi, strenue vir, vestrae inhaerent sublimitati; sed diversis intentionibus vobis verbo vel actu conantur [Col. 0423C] obsequi. Quidam enim pro libitu suo plus vestra sibi cupiunt adipisci, quam vos ad permansuros honores nanciscendos salubriter cohortari. Sed qui vobis nititur veraciter obsecundare, debet vos, plus quam vestra, semper amare, et ea, quae salubriora sunt, animae vestrae indesinenter propinare. De construendo monasterio, nobilis heros, tractare coepisti; sed in illis, qui sibi magis ardent dari quam aliis, commodum solamen ad tam arduum opus non invenisti. Videtur mihi saluberrimum esse, monachile coenobium erigere, et ibidem authenticum ordinem secundum institutionem sanctissimi Patris Benedicti diligenter imponere, verisque pauperibus Dei de tuis abundantiis victum et vestitum affluenter erogare. Provide nunc intuere quae sunt, quae in regularibus [Col. 0423D] monasteriis ab eruditis cultoribus fiunt. Innumera ibi beneficia quotidie aguntur, et contra diabolum a castrensibus Christi viriliter dimicatur. Nulli dubium est quod probo agonithetae, quanto acrior fuerit pugna, tanto gloriosior erit victoria, tropaeique major merces in coelesti curia. Quis referre potest monachorum vigilias, hymnos et psalmodias, orationes et eleemosynas, et cum lacrymarum imbribus missarum oblationes quotidianas? Christi sequaces ad hoc omnino vacant ut, sese crucifigentes, Deo per omnia placeant. Ipsi nempe mundo, mundanisque parasitis insultant, dum mundana oblectamenta velut stercus devitant, et mundanas opes pro superna spe contemptibiliter conculcant. Asperitas illis inest et vilitas in vestitu, siccitas et parcitas in victu, et propriarum [Col. 0424A] resecatio voluntatum propter amorem Domini Jesu. Quid de castitate et omni continentia, quid de silentio monachorum et modestia, quid denique dicam de obedientia? Tantarum copia virtutum magnitudine sui meum obtundit ingenium, fateorque me non posse sufficienter illam exprimere per oris officium. In regalibus claustris veri coenobitae, veluti filiae regis, clauduntur, ne, si per exteriora, tanquam Dina Liae filia, impudenter evagantur, a Sichem filio Emor Evei (Gen. XXXIV, 1) , ad injuriam rigidi patris, ferociumque dedecus fratrum, turpiter corrumpantur. Ipsi tutores, ne labantur in septis suis, sibi fiunt, et lapsi per excessum, in penetralibus suis accusatores sui sunt; seseque, ut aurum in fornace, ab omni scoria vitiorum omnimodis excoquere [Col. 0424B] satagunt. Unde reor preces eorum pro quibuscunque fidelibus fuerint effusae, ante thronum divinae majestatis mox conscendere, et ab ipso rege Sabaoth, quae poposcerint, credendae sunt obtinere. A secretis monachorum a juventute mea diutius exstiti, et mores eorum, familiariter rimatus, edidici. Ergo, dum omnium, qui in terra sunt, mortalium ritum discutio, et eremitarum atque canonicorum vitas diligenter perspicio, omnes monachorum, qui canonice vivunt et ordinate reguntur, vita inferiores video. Unde generositatem vestram, gloriose consul, fideliter admoneo ut, dum licet, in comitatu vestro, quem jure a patribus non consecutus es haereditario, monachile castrum contra Satanam construatur Deo; ubi pro anima vestra cucullati pugiles Behemoth conflictu [Col. 0424C] resistent assiduo. Ecce super Molam fluvium mihi domus est, quam nuper dedisti; juxta quam, sicut anno transacto, ante aram sancti Petri principis apostolorum, Romae votum feci, lapideam aedificare basilicam coepi. Basilicam itaque, quam, ut dixi, sponte voto constrictus, facere nuper institui, domumque meam cum omni apparatu meo gaudens offero Cunctipotenti; meque pro posse meo polliceor adjutorem ad omnia in nomine Jesu Christi. Exsurge velociter, incipe viriliter, opus Dei fac insigniter.

Multi profecto aderunt cooperatores, et post funus [Col. 0424D] etiam vestrum pii pro vobis oratores. In primis, advenientibus monachis cum coementariis ad jaciendum monasterii fundamentum, ad inchoationem hujuscemodi porrigam XV libras sterilensium. Deinde me ipsum, et Benedictum filium meum jam quinquennem, et omnia mea tradam monasterio, tali tenore ut omnium rerum mearum medietas mecum subdatur monachorum dominio, aliaque medietas Ebrardo filio meo dedatur sub monachorum patrocinio. Porro primogenitum, Ordericum videlicet, meum jamdudum litteris imbuendum liberati didascalo mancipavi, eique locum tutae mansionis inter vernulas Dei apud Uticum in Neustria procuravi; pro quo eulogias benedictionis, XXX scilicet marcos argenti, futuris ejus magistris et consodalibus de porismate meo libenter [Col. 0425A] erogavi. Sic pro Redemptoris amore primogenitum mihi filium abdico, et trans pontum in exsilium destino, ut ultroneus exsul inter exteros regi militet aethereo; ubi liber ab omni parentum cura et affectu lethifero, eximie vigeat in observatione monastica et cultu Dominico. Haec, inspirante Deo, jamdudum desideravi, ac ad talia me, progeniemque meam applicare studia peroptavi, ut merear, opitulante gratia Dei, cum prole mea inter electos in ultimo examine computari.

Anno igitur ab incarnatione Domini 1083, indictione IV, Rogerius comes, ut hortatus fidelis consiliarii commodos esse comprobavit, Guarinum vicecomitem et Picotum de Saia, caeterosque proceres suos V Kal Martii feria VI convocavit. Manifestata [Col. 0425B] vero causa et ab omnibus collaudata, cum eis ad ecclesiam B. Petri apostoli abiit, ibique se abbatiam constructurum palam testibus multis devovit, totumque suburbium, quod extra portam orientalem situm est, sancto Petro donavit, et super aram per chirothecas suas donationem posuit. Eodem anno Sagienses monachi, Rainaldus et Frodo, primitus illuc convenerunt, et monachiles officinas, Odelerio et Guarino, aliisque multis adjuvantibus, concedere coeperunt. Primus abbas illius monasterii, Guillelmo Rufo regnante, eloquens Fulcheredus fuit, eique Godefredus, Henrico regnante, successit. Ambo litterati et religiosi pastores fuerunt, et fere XL annis Dominicum gregem diligenter educare studuerunt. Ingenti cura res novi monasterii [Col. 0425C] exterius auxerunt, et instituta morum ad salutem animarum interius discipulis laudabiliter sanxerunt. Saepe dictus quoque Odelerius, pater Vitalis, quod promiserat ex integro complevit, datisque ducentis libris argenti, Deo Benedictum, filium suum, ibidem obtulit, et ipse, post obitum Rogerii comitis, monachile schema suscepit. Ibi VII annis secundum normam sancti Patris Benedicti monachus Deo servivit, et feria VI hebdomadae Pentecostes post plurimos labores, quos pro Deo pertulit, flebili confessione reatus suos detegendo texit, et sacra unctione perunctus et viatico munitus, III Nonas Junii [1108] obiit. Rogerius autem comes post mortem Guillelmi Nothi sex annis vixit, [Col. 0425D] et longaevus heros inter praecipuos optimates Angliae floruit; et abbatiam, quam eum construxisse dixi, terris ac redditibus mediocriter locupletavit. Ibi anno 1094, VI Kal. Augusti, defunctus est, et in basilica nova inter duo altaria honorifice sepultus est. Rodbertus vero, filius ejus, totum feudum ejus in Normannia solus obtinuit, et quia crudelis et superbus et valde nequam erat, innumeras iniquitates exercuit. Hugo autem de Monte-Gomerici comitatum Scrobesburiae habuit, sed post aliquot annos, a Magno, fratre regis Northwigenarum, repente missili perforatus, in littore maris occubuit; quem, cum magno luctu deportatum, Scrobesburiensis conventus in claustro tumulavit. Aliis quoque duobus suis, Rogerio et Arnulfo, singulos comitatus [Col. 0426A] callidus heros in vita sua procuravit, quos, post ejus occasum, ambobus perfidia, regnante Henrico, confestim abstulit.

En digressionem quantulamcunque feci de constructione monasterii, quod in fundo patris mei nunc inhabitat familia Christi, et ubi ipse genitor meus, ut memini, jam sexagenarius sponte fine tenus portavit jugum Domini. Parce, quaeso, bone lector, nec molestum tibi sit, precor, si de patre meo aliquid memoriae tradiderim litterarum; quem non vidi, ex quo me, ut exosum sibi privignum et pro amore Creatoris, pepulit in exsilium. Jam XLII anni sunt, in quibus multae mutationes rerum late per orbem factae sunt. Dum saepe de his cogito, et quaedam chartis insero, caute resistens otio, sic [Col. 0426B] dictans me exerceo.

Nunc ad incoeptam revertar materiam, meisque junioribus advena indigenis, de rebus suis, quae nesciunt, edisseram, et hoc eis modo utiliter, opitulante Deo, deserviam.

Goisbertus, civis Carnotensis, ut dictum est, ad conversionem venit, optimamque domum, quam in urbe habuerat, XXX libris Carnotensium vendidit, totumque pretium Uticensibus ovanter retulit. Hic erat statura procerus et exilis, moribus benignus et tractabilis, magnanimus et dapsilis. Et quia medicinae [Col. 0426C] artis erat peritissimus, multis erat notus et necessarius ac familiaris amicus. Per ipsum itaque Fulcherius Carnotensis et Petrus de Manlia, aliique plures notitiam Uticensium amplexati sunt, et honestatem eorum cum religione venerantes, eis de rebus suis idoneam portionem contulerunt. Praefatus quippe Fulcherius nobilitate lucebat, ex patrimonio suo magnam possessionem habebat, litterisque affatim imbutus, sanctae Dei Genitricis canonicus erat. Ipse de donatione rerum, quas sancto dederat Ebrulfo, chartam fecit, ipsoque subtiliter et facete dictante, Rodbertus Andreas, scriptor egregius, hoc modo adnotavit:

Ego Fulcherius, Gerardi filius, B. Mariae Carnotensis ecclesiae indignus qualiscunque canonicus, [Col. 0426D] multoties mecum cogitans de statu meae aliorumque mortalium conditionis, omnia ferme quae sub sole sunt, sicut ait Salomon, subjacere vanitati comperi; nec aliquid esse in terris, quod beare post aerumnas hujus vitae homines possit, nisi aliquid, dum vixerint, pro se bene fecerint. Hujus rei consideratione commotus, ac meorum criminum enormitate valde perterritus, quoniam unusquisque, de his quae gessit, Deo rationem quandoque est redditurus, visum est mihi credo ex Dei inspiratione, ex his quae possideo B. Ebrulfo aliqua pro salute mea, amicorumque meorum tradere, unde fratres mei et amici, inibi degentes, quantulamcunque habere possint corporum substantationem, et memoriam mei aliquoties exinde libentius [Col. 0427A] faciant, quoniam ea, quae posteris nostris jure haereditario relinquimus, non solum dico post mortem non prosunt, verum etiam, quia male ea locavimus, nobis plurimum officiunt. Notum autem sit sanctae Ecclesiae omnibus fidelibus quia ego libens atque spontaneus, meae saluti in futuro praevidens, beato Ebrulfo et sibi servientibus ista omnia, licet minima sint, jure perpetuo trado, quae hic enumerare curabo. Videlicet ecclesiam de Montleiscent, et medietatem decimae illius villae, coemeterium, atque tres acras terrae pone coemeterium, nec non monasterii arcagium, quantum Goscelinus tenuit, decimamque molendini mei. Et si ibi mercatum facio, decimam eis similiter inde annuo. Monachus vero, qui in Montleiscent habitabit, nunquam molturam de annona [Col. 0427B] sua dabit. Quod si ipse vult molere ad suum molendinum, faciat. Si non placet, ad meum molat, molturamque suam habeat. In Marchesvilla quoque, quidquid ibi habeo, terram, monasterium, molendinum, do eis in perpetuum. In villa, quae dicitur Lalandella, do nihilominus terram unius aratri et monasterium. Nemoris mei decimam similiter do, videlicet de pasnagio, de apibus, de bestiis silvaticis quae ibi capientur. Porci quoque monachorum nullatenus pasnagium in meo nemore dabunt, nec quidquam operis vel servitii sive expeditionis mihi, neque posteris meis ullo tempore monachi reddent. Et si de meis hominibus beato Ebrulfo dare vel vendere aliquis aliquid voluerit, omnibus omnimodo do licentiam quatenus hoc, absque timore mei, facere praevaleant. Has [Col. 0427C] ergo qualescunque donationes, quas ego omnipotenti Deo, qui mihi esse contulit, et beato Ebrulfo egregio confessori spontaneus offero, si quis vecors aut invidus vi vel clam quandoque minuere, seu temerare vel auferre ausus fuerit, perpetuo mulctatus anathemate, in regione viventium non videat bona Domini, nisi dignissima satisfactione poenitens ipse resipuerit. Hanc autem parvitatis nostrae donationem, a me simpliciter rogatus, libenter concessit domnus Rodbertus Carnotensis ecclesiae episcopus, in cujus casamento sunt ea quae superius data memorantur. Concesserunt hoc etiam fratres mei, ejusdem ecclesiae canonici, et uxor mea Alpes atque filii mei.

Uticenses monachi possessionem, quam praefatus [Col. 0427D] heros eis, ut dictum est, dederat, jam L annis tenuerunt; et successores ejus Bartholomaeus cognomento Boellus, et Gerardus filius ejus gratanter concesserunt. Ibidem Aimericus et Radulfus et Hugo Anglicus, Guillelmusque de Merula, aliique plures monachi, facundia et probitate vigentes, conversati sunt, eisque benignum patrocinium Carnotenses episcopi, Rodbertus et Goisfredus et Ivo et Goisfredus impertiti sunt. Sic studio monachorum, auxilioque bonorum basilica Marchesvillae condita est; quae sanctae Dei Genitrici Mariae, per quam mundi salus venit, consecrata est.

Eodem tempore, Landricus et Goisfredus atque Gunherius totam terram de Jarenzai beato Ebrulfo dederunt. Et quia Isnardus, de quo diu eam tenuerant, [Col. 0428A] ex toto liberam monachis concessit, sex libras a Mainerio abbate recepit. Deinde Landricus et alii supradicti a praenotato patre medietatem terrae receperunt, et in praesentia Isnardi homines praefati abbatis, junctis manibus, facti sunt. Ibi etiam illi tres coram Isnardo et aliis compluribus ecclesiam illius villae, et quidquid ad eam pertinebat, totamque decimam concesserunt, et totius terrae, tam de ea quae ad Isnardum pertinebat, quam de ea, quae ad beatum Stephanum, vel ad quemcunque alium pertinebat, ex toto coram Gerardo presbytero aliisque multis concesserunt.

Anno ab Incarnatione Domini nostri Jesu Christi 1073, indictione X, tempore Willelmi Magni regis Anglorum et ducis Normannorum, Guillelmus miles, [Col. 0428B] cognomento Pantol, consulente venerabili Mainerio abbate amico suo, et concedente Rogerio comite domino suo, dedit S. Ebrulfo ecclesias de Norun, quarum una constructa est in honore S. Petri, et altera in honore S. Cyrici martyris. Tunc etiam dedit totam decimam de Norun, propriumque plesseitium, et partem silvae a ponte Ogereti, partemque suam unius terrae quae Molenx dicitur, et alterius quae ultra torrentem sita est, et vulgo Ruptices dicitur. Ipse postmodum totum feudum Guillelmi de Maloi, in quo fere XXX acrae terrae sunt, concessit; et inde ad ineundum iter S. Egidii XVI libras Rodomensium ex charitate monachorum habuit. Idem totam terram, quam Gualterius filius Rufae Rodberto monacho vendidit, S. Petro concessit; unde [Col. 0428C] praedictus monachus ei centum solidos Rodomensium dedit. Praeter haec idem Guillelmus in eadem villa dedit monachis LX acras terrae, et molendinum de Helmet, decimamque dimidii molendini de Norun. Dedit et ecclesiam de Esmivilla, cum decima et omnibus redditibus ad ecclesiam pertinentibus et in eadem villa terram unius vavassoris, et duas garbas decimae suae proprietatis, et omnium hominum suorum de Maisnil Bachelarii, ac totam decimam molendini de Rore Villa. Totam vero terram, quam Beatrix mater ejus in dominio habebat apud Fossas, dedit S. Petro; hospites etiam de eleemosyna S. Germani de Alberi-Vico. Helvis, soror ejusdem Guillelmi, totum mariagium suum de Alberi-Vico [Col. 0428D] dedit. S. Petro; quod ipse tunc concessit. Insuper in eadem villa decimam hominum suorum Raimboldi et Rodberti Haeretici et Gualonis filii Safredi adjunxit. Praeterea idem Guillelmus concessit S. Petro de Norun omnes ecclesias et decimas omnium locorum in Anglia seu Normannia, vel in omni loco ubicunque honor ei cresceret, decimamque totius possessionis suae, videlicet equarum, vaccarum et caseorum, omniumque rerum de quibus decimam dare posset. Similiter concessit quidquid homines ejus S. Ebrulfo dare aut vendere voluerint, excepto ne servitium sibi debitum amitteret. Totam vero partem substantiae suae concessit, ita ut inde coenobiales monachi S. Ebrulfi post mortem ejus medietatem unam habeant, aliamque [Col. 0429A] medietatem monachi de Norun retineant.

Haec omnia Willelmus et Leelina uxor ejus, ut diximus, Deo pro salute sua, suorumque amicorum libere concesserunt, et hujusmodi concessionem in capitulo S. Ebrulfi, coram monachorum conventu et plurimis testibus, generaliter confirmaverunt. Tunc ipse Guillelmus, ad suffragia fratrum, qui ad construendum apud Norun cellam ituri erant, XL marcos argenti cominus porrexit.

Post haec Mainerius abbas et Fulco prior atque Guillelmus Pantol Rogerium comitem, qui tunc apud Belesmiam manebat, adierunt; eumque humiliter, ut praedicti militis donationes sua concessione confirmaret, petierunt. At ille, ut erat liberalis et probus justae petitioni eorum benigniter favit, et [Col. 0429B] quaeque petierant, coram omnibus qui tunc ad curiam ejus pro diversis negotiis convenerant, annuit. Tunc nimirum festivitas S. Leonardi confessoris ibidem celebrabatur, ad quam solemniter agendam, dapsili comite invitante, plures illuc accesserant: Hoelmus, Cenomannensium episcopus; Hugo, Lexoviensium episcopus; et Rodbertus, Sagiensium episcopus; Ainardus quoque, abbas Divensis; Durandus Troarnensis, Rodbertus Sagiensis et Hugo Longiledensis, et Emma, Almaniscarum abbatissa; Herveus quoque capellanus episcopi Lexoviensis, Rogerius Faidel, Hugo filius Fulcaldi, Rodbertus filius Theodelini, Rogerius Gulafra, et alii multi clerici et laici ad supra scriptam concessionem adfuerunt.

[Col. 0429C] Anno ab Incarnatione Domini 1077, indictione XV, Rodbertus nobilis abbas, frater Hugonis de Grentemaisnilio, ad colloquium Guillelmi regis Anglorum in Normanniam venit, regique petenti veniam, eo quod ipsum olim in exsilium injuste expulerat, indulsit. Hunc nimirum accersierat Philippus rex Francorum, volens ei dare episcopatum Carnotensium; sed Gallis Normannorum devitantibus magisterium, Goisfredus, Eustachii Boloniensium comitis nepos, praeoccupavit pontificatum. Praeclarus itaque Rodbertus, postquam sacris dedicationibus ecclesiarum Cadomensium et Bajocensium atque Beccensium, quae eodem anno consecratae sunt, interfuit, et amicabile colloquium cum rege Willelmo, aliisque amicis et parentibus suis, [Col. 0429D] quos antea per plures annos non viderat, consummavit, Apuliam repetiit, secumque Willelmum Pantol et Rodbertum de Cordaio nepotem suum, aliosque praeclaros milites duxit. Tunc Rodbertus Wiscardus Calabriae dominabatur, et ducatum Gisulfi Salernitani ducis nanciscebatur. Hic Tancredi de Altavilla, cujusdam mediocris viri, filius erat; sed magnanimitate et felici fortuna pollens, Italos sibi subegerat. Ipse, cum fratribus suis, advenisque compatriotis, Apuliensibus colonis fortiter incumbebat, et insperatis rebus magnifice peractis, affinibus cunctis eminebat, multisque divitiis locuples, incessanter fines suos dilatabat. Willelmum autem Pantol honorifice suscepit, et multa ei promittens, ipsum, propter probitatem suam, retinere secum [Col. 0430A] sategit. In die Paschae ad prandium residere juxta se ipsum fecit, et tres civitates, si secum remaneret in Italia, illi spopondit.

Interim Mabilia comitissa mucrone animosi militis Hugonis de Jalgeio perempta est; ob cujus interfectionem, regresso de Apulia Willelmo Pantol magna tribulatio exorta est. Nam crimen ei proditionis impingebatur, et infestatione hostili graviter a pluribus aemulis impetebatur. Praefata namque mulier Piretum castrum, Guillelmo datum, abstulerat; pro qua injuria pertinax malevolentia diutius inter eos inhorruerat. Unde suspicabatur quod praedicti militis consilio perierit; praesertim cum Guillelmo Hugonem magna familiaritas et crebra collocutio conjunxerit. Rogerius igitur comes [Col. 0430B] et filii ejus totam terram ejus saisierunt, ipsumque ad mortem quaesierunt. Guillelmus autem et uxor ejus cum filiis suis Uticum confugerunt, ibique diu, sub protectione monachorum, cum magno timore demorati sunt. Praefatus eques objectum facinus audacter denegabat; sed nullus eum certis indiciis comprobabat, nec abneganti scelus, seseque legaliter purgare volenti acquiescebat. Tandem multorum definitione optimatum praefixum est in curia regis ut culpatus vir, ad abstergendam nefarii maculam facinoris, apud Rothomagum in praesentia cleri subiret candentis examen chalybis. Quod ita factum est. Scintillans ferrum nuda manu portavit, Deique nutu non adustus apparuit, et inde clerus [Col. 0430C] cum tota plebe alta voce Deum laudavit. Malevoli hostes armati aderant ad spectaculum, ut si reus deprehenderetur per ignis judicium, continuo reatus, amputato rei capite, puniretur per gladium. In his itaque pressuris, quas Guillelmus et sui perpessi sunt, Mainerius abbas et Uticenses monachi benigniter eum consolati sunt, totisque nisibus apud Deum et homines adjuverunt. Unde amicitia erga illos in ipso firmior excrevit, et de pallis, quas ipse de Apulia detulerat, quatuor pretiosiores S. Ebrulfo obtulit; ex quibus quatuor cappae cantorum in eadem factae sunt ecclesia, quae usque hodie ad divini decorem servitii servantur ibidem.

Post mortem Guillelmi regis Anglorum, iterum Willelmus Apuliam expetiit, et, inde dum rediret, [Col. 0430D] reliquias corporis beatissimi Christi confessoris Nicolai detulit, et in ecclesia B. Petri apud Norun ad decus ejusdem loci collocavit. Postea monachis ibidem degentibus dedit unum manerium in Anglia, quod dicitur Traditona, et molendinum et ecclesiam ejusdem villae, omnemque decimam sex villarum ad eamdem ecclesiam pertinentem.

Deinde anno ab Incarnatione Domini 1112 indictione V, anno scilicet XII Henrici regis Anglorum, et quarto Ludovici regis Francorum, idem Guillelmus, anno XL ex quo monachilem cellam apud Norun coeperat, Uticum venit, et antiquae amicitiae ac donorum, quae supra diximus eum dedisse, recordatus, omnia recensuit, et in conventu monachorum generali concessione, cum Leelina uxore sua, confirmavit. [Col. 0431A] Tunc etiam Philippus et Ivo atque Arnulfus filii ejus, quidquid pater eorum monachis S. Ebrulfi dederat, concesserunt, et donum super altare omnes pariter, Willelmus et Leelina, et tres filii eorum, Philippus et Ivo et Arnulfus, posuerunt. In praefata cella jam quatuor episcoporum tempore, Rodberti scilicet ac Gerardi, Serlonis et Joannis, qui Sagiensi episcopio praefuerunt, Rodbertus Calvus et Goisfredus ac Ascelinus, aliique plures religiosi monachi habitaverunt, et in Dei timore cum charitate persistentes, plebeiis exemplum honestatis inseruerunt. Saepedictus quoque Guillelmus longo tempore vixit, pauperes et clerum honorans, eleemosynis studuit, in adversis ac prosperis magnanimus viguit, cunctisque hostibus fortior, divitiis [Col. 0431B] et honoribus pollens praevaluit. Ad inchoandam vero novam basilicam LX marcas argenti erogavit. Pulcherrimum opus ad Dei inchoavit laudem, sed morte praeventus perficere nequivit. Porro filii ejus patrimonium adepti sunt, Philippus in Normannia, et Rodbertus in Anglia; sed virtute pari paterna negligunt assectari molimina.

Radulfus de Monte-Pincionis, dapifer Guillelmi Magni regis Anglorum, se ex toto fideliter S. Ebrulfo devovit, et a domno Mainerio abbate suppliciter postulavit ut aliquis in Uticensi coenobio clericus, ad Dei servitium idoneus, ad monachatum susciperetur, qui pro salute ipsius conjugisque suae Deum fideliter deprecaretur. Quod et factum est. [Col. 0431C] Nam Dei nutu tunc oppetebat monachatum quidam Remensis scholasticus, nomine Joannes, qui ad curiam regis ductus, praedicto militi suas concessit orationes, et quos pro Christo passurus erat, labores. Ille vero, super hoc exhilaratus, palam cunctis pedes ejus humiliter est osculatus. Deinde monachi praedictum Joannem libenter susceperunt, eoque suscepto, valde laetati sunt, quia grammaticae artis erat peritus, bonisque studiis usque ad senium pertinaciter intentus. Praefatus heros ad victum ejus perenniter dedit S. Ebrulfo decimam quinque molendinorum, trium scilicet de Jort, et quarti de loco qui Hurtavent vulgo dicitur, et quinti de Monte-Pincionis, duasque garbas decimae villanorum de Gualdreslogiis, medietatemque decimae de Spanaio, [Col. 0431D] et apud Ermentrudis-Villam, duas acras prati.

Post aliquot annos idem Radulfus, Idus Februarii, defunctus est, ejusque corpus Uticum delatum est, ibique in claustro Uticensi a monachis honorifice sepultum est. Illic duo filii ejus, Hugo et Radulfus, cum Adeliza matre sua adfuerunt, et se, et quidquid pater eorum dederat S. Ebrulfo, libenter concesserunt, coram multis testibus, qui ad tumulationem tanti baronis convenerunt. Post annos fere XXX, Hugo de Monte-Pincionis spirituales fratres suos visitare Uticum venit, secumque Radulfum primogenitum suum adduxit, et Mathildem uxorem suam, quae Hugonis de Grentemaisnil filia erat, sororemque suam Adelinam nuper defunctam [Col. 0432A] lugebat. Tunc Hugo fraternitatem monachorum, quam olim in infantia acceperat, renovavit, eosque ut pro Radulfo fratre suo, qui in via Jerusalem peregrinus obierat, orarent, obsecravit. Radulfus etiam puer monachis ex toto, sicut parentes sui, sociatus est; et a Gualterio Calvo, loquaci milite, per capitulum ductus, fratres osculatus est, et tunc ab ipso quidquid pater suus avusque dederant S. Ebrulfo, concessum est.

Denique praefatus Hugo, cum jam sexagenarius esset, apud Rothomagum Nonas Martii defunctus est; et cadaver ejus, conjuge cum filiis jubente, delatum est Uticum. Tunc monachi fratris sui glebam honorifice in capitulo sepelierunt; et filii ejus, Radulfus et Guillelmus ac Arnulfus, se et omnia [Col. 0432B] concesserunt, quae ab antecessoribus suis Uticensi ecclesiae collata sunt. Radulfus itaque primogenitus filiam Rannulfi, cancellarii regis Henrici, uxorem duxit; quem paulo post mortuum Uticensis conventus in capitulo suo secus patrem suum tumulavit. Deinde Guillelmus patrium jus in Normannia obtinuit. Arnulfus vero, propter quaestum Guillelmi de Grentemaisnil avunculi sui, Apuliam petiit. Mathildis autem mater eorum, post mortem mariti sui, quemdam tironem exsulantem, nomine Mathiellum, adamavit; cum quo, relictis in Neustria cognatis et amicis, iter Jerosolymitanum arripuit, ambosque avida mors obiter in eodem anno celeriter absorbuit. Mathiellus quidem, dum iret, in Apulia [Col. 0432C] decessit; Mathildis vero, dum rediret, Joppe obiit.

Nunc de Joanne, de quo jam retro parum tetigi, quis fuerit vel qualiter seu quandiu vixerit sub norma monachili, volo lucidius reserare lectoris intellectui.

Hic ingenio acer studioque pertinax fuit, et in habitu monachico fere XLVIII annis vixit, et in indagandis librorum abditis mysteriis vehementer laboravit. A Mainerio abbate juvenis susceptus, Dei ovile introivit, sub Serlone et Rogerio ad sacerdotium jam promotus, militavit, aliosque viriliter dimicare [Col. 0432D] verbis et exemplis docuit, et Guarini abbatis tempore, X Kalendas Aprilis in confessione Christi occubuit. Subprioris curam diutius gessit, vicesque abbatis in divinae legis prolatione saepius explevit. Jussu Rogerii abbatis, ad Urbanum papam cum deposito Fulcone Romam adiit. In quo itinere diras aegritudines plurimasque adversitates pertulit. In senectute plus quam VII annis calculi molestia languit, diutinoque morbo gemens, lecto non decubuit, sed quotidie ad divinum opus surgens, Deo gratias egit, et bene, ut reor, paratus, tetrae noctis in initio decessit.

Et quia multos ipse versus edidit, Vitalis Angligena, discipulus ejus, super illo versificavit, et inter [Col. 0433A] lacrymas in die dormitionis ejus, tumulatione peracta, carmen hujusmodi composuit:

Anno ab Incarnatione Domini 1076, indictione [Col. 0433D] XIV, dum Goisbertus medicus compatriotas suos et amicos in Gallias visitasset, et officium artis suae indigentibus atque petentibus impendisset, plures amicorum et familiarium suorum, quibus antea fideliter arte sua servierat, adiit, et de suis superfluitatibus eleemosynas facere pro aeterna salute benigniter incitavit, maximeque de his rebus, quae ad laicam personam non pertinent, monachis S. Ebrulfi dare illos admonuit. Ad Petrum Manliensem, filium Ansoldi Divitis Parisiensis, divertit, et inter reliqua familiaritatis et amicitiae colloquia illum convenit, ipsumque, ut ecclesias de Manlia monachis Uticensibus donaret, obsecravit. Ille vero, ut laetus erat et dapsilis, et ad ardua incolenda sive in bono sive [Col. 0434A] in malo facilis, suadenti facile acquievit, ac donationis chartam coram proceribus suis confirmavit. Textus autem chirographi quod egit, hujusmodi est:

Mortalis vitae brevitas, hominumque infidelitas, temporum mutatio, regnorum desolatio imminere mundi finem quotidie nos admonent. Quod veritas nos docuit, sic inquiens discipulis: «Cum haec fieri videritis, in proximo est regnum Dei (Matth. XXIV, 33; Marc. XIII, 29) .» Unde formica prudens, tanto attentius, quanto hiemem venire sentit ocius, graviter praevidere debet, quatenus grana sua sic in tuto recondat ut frigore non herbam, sed farinam abundanter habeat. Nam de sua salute pigritantibus, quodam loco sic dicitur: «Videte, videte ne fuga vestra [Col. 0434B] fiat Sabbato vel hieme (Matth. XXIV, 20) .» Harum ergo rerum consideratione ego Petrus, licet peccator et indignus, mihi praevidere in futuro cupiens, apes Dei meis in viridariis eo tenore mellificare volui, quatenus, cum canistra sua gemmata favis plena fuerint, Creatori suo exinde referant laudes, atque sui benefactoris sint aliquando memores. Videlicet de rebus meis, quas hactenus possedi, quaedam, quamvis pauca, beato Ebrulfo spontaneus dedi; unde fratres inibi degentes aliquantisper sustentationis corporeae haberent, et mei libentius mentionem facerent. Quoniam, velimus nolimus, haec omnia relinquimus, nec post mortem quidquam prodest alicui, nisi boni quidpiam in vita fecerit. Haec vero sunt quae B. Ebrulfo concessi et concedo, ac meo chirographo sub jure haereditario, [Col. 0434C] causa meae salutis, illi perpetuo confirmo. In villa scilicet, quae Manlia nuncupatur, do duas ecclesias, scilicet ecclesiam S. Mariae, et ecclesiam S. Germani et S. Vincentii, et sepulturas atriorum, et omnia quae ad presbyterium pertinent. Terram quoque unius carrucae et quatuor hospites, et terram ad inhabitandum monachis, et unum pomerium, censumque trium semis agripennarum, quas Gualterius Caecus, et Hugo nepos ejus, cognomento Muscosus, in vinea Maineriae dederunt B. Mariae, do; et haec omnia monachis S. Ebrulfi sic libera, sicut ego ea tenebam, perenniter concedo. Et si aliquis de hominibus meis aliquid sanctis monachisque in eleemosynam dare voluerit, quidquid absque damno servitii mei et [Col. 0434D] immunitione justitiae meae datum fuerit, libentissime annuo cum filiis, tali tenore et tam firma concessione, ut si aliquis ex ipsis pro quolibet reatu feudum suum amittat, Ecclesia Dei eleemosynam, quam possidet, nullatenus perdat. Haec omnia Windesmoth uxor mea, filiique mei, Ansoldus et Tedbaldus atque Guillelmus concesserunt; et hanc eleemosynam, quandiu vixerint, defensuros se contra omnium infestationes pro posse suo, pie promittunt. Homines quoque mei, ut bonam erga servos Dei voluntatem meam viderunt, salubri exemplo lacessiti, monachorum familiaritati sese commiserunt, eisque de rebus suis gratanter largiti sunt. Cuncti nempe milites de Manlia in vita et morte societatem eorum obnixe petierunt, et fratres eorum, ut monachili prece daemonum [Col. 0435A] cuneo fortius resistere valeant, fideliter effecti sunt.

Hugo itaque filius Odonis, qui divitiis et probitate contribulibus suis eminebat, ecclesiae S. Mariae et monachis S. Ebrulfi dedit totam decimam de terra sua, quam Manliae habebat, videlicet de annona, de vino, de molendino, de furno, de porcis, de ovibus, de lana, de anseribus, de cannabo, de lino et de omnibus de quibus decima datur. Et si forte homines sui aliam terram laboraverint, sic omnino decimam habeant monachi, sicut ipse Hugo haberet. Haec Paganus Odo, filius ejus, primo concedere noluit; sed postea, captus a Normannis apud Mellentum, sese redemit. Divinitus igitur coactus ipse, et Elizabeth uxor ejus, filiique eorum Hugo et Simon supradictam [Col. 0435B] decimam omnino sanctae Mariae concesserunt, et donationem super altare coram me et Ansoldo filio meo, Petroque puero aliisque multis posuerunt. Monachi vero dederunt Pagano X libras denariorum, et uxori ejus XX solidos. Adelelmus quoque de Gaseran Amalricum filium suum, cum decima de Puseolis monachis commisit, decimamque, si puer infra VII annos moreretur, pro VII libris perenniter ecclesiae concessit. Deinde praefatus puer crevit, et usque ad presbyterium ascendit, decimamque de Puseolis diu possedit, moriensque monachis eam jure reliquit, pro qua monachi eum nutrierant et studiose docuerant. Hugo filius Gualonis, cognomento Fresnellus, antequam monachus fieret, tres hospites sanctae Mariae [Col. 0435C] dedit, et Stephanus Gisleberti filius terram dimidiae carrucae apud Gulpillerias monachis donavit; et licet de feudo meo non hoc esset, donationem tamen in charta mea manu propria corroboravi. Haec itaque, quae a me vel amicis meis data sunt, monachis firmiter concedo, et alia omnia quaecunque homines mei sine diminutione justitiae vel servitutis meae, sancto Ebrulfo benignus astipulator annuo; et peropto ut si aliquis invidus aut perversus data nostra violare vel minuere praesumpserit instinctu diaboli, confestim resipiscat ab insania hujusmodi; ne pro reatu nefariae invasionis et sacrilegii, cum reprobis et biothanatis ab aequissimo judice damnetur in die judicii.

Praefatus heros suprascriptam chartam subscriptione [Col. 0435D] sua confirmavit, et Mainerio abbati praedictarum investituram rerum coram multis idoneis testibus tradidit. Filii enim ejus adfuerunt, Ansoldus, Tedbaldus et Guillelmus, generique ejus Gualterius de Pexeio et Baldricus de Drocis; proceresque de Manlia, Hugo et Stephanus, Gualterius presbyter, et Gualterius miles cognomento Costatus, Richerius praepositus et Fulco filii Fulcherii, Hugo et Odo Gualonis filii, Herveus Heroardi filius, et magna pars Manliensis parochiae. Porro Mainerius abbas ibidem Goisbertum priorem ordinavit, qui mox parvam ecclesiam, quam Godefredus, magnae simplicitatis et innocentiae presbyter, coeperat, consummavit. Non multo post monachis intus et extra convalescentibus, bonisque parochianis de provectu [Col. 0436A] eorum congratulantibus, destructa veteri aede Sanctae Mariae, nova pulchri operis coepta est, et secundum opportunitatem per XX annos, sub Goisberto et Guidmundo ac Rogerio et Hugone prioribus, eleganter peracta est. Plures ibidem monachi usque hodie permanserunt, et in cultu divino pie laboraverunt.

Petrus autem, Manliensis herus, usque ad senectutem vixit, et res ecclesiastica, Manliaeque popularis concio, dapsilis patroni studio, commode crevit. A subjectis et vicinis idem multum amabatur, quia simplicitate magis quam vafra calliditate armabatur. [Col. 0436B] Eleemosynas amabat et frequenter faciebat, sed jejunia metuebat, et quantum poterat, abhorrens, a se procul excludebat. Multa facile promittebat, et praecipua vili pretio nonnunquam distrahebat. Cupidus simul erat ac prodigus. Non curabat unde sibi copiosae dapes apponerentur, nec praevidebat utrum de rapina seu de justo quaestu necessariae opes conferrentur, rursumque parvipendebat, cui, quocunque modo partae, res ingererentur. Nunquam ergo divitiis abundavit. Hic ex Guindesmoth uxore sua quatuor habuit filios Ansoldum, Tedbaldum, Guarinum et Guillelmum; totidemque filias Hubelinam, Eremburgem, Odelinam et Hersendem. Ex his nimirum copia pullulavit nepotum, qui discurrentes instabilem volubilis saeculi rotatum, dispensante [Col. 0436C] Deo, quo reguntur omnia, varium subierunt eventum. Tandem Petrus senio confectus II Idus Januarii obiit, et in claustro monachorum secus australem basilicae maceriam sepultus requiescit. Epitaphium autem hujusmodi Joannes Remensis super illum edidit:

Ansoldus, Petri filius, patri moribus in quibusdam multum fuit dissimilis; multimoda tamen virtute major, vel, ut moderatius loquar, aequalis. Erat enim excellentis ingenii et magnanimus, corpore fortis et procerus, ac militari probitate praestantissimus, auctoritate sublimis et in judicio justus, in sententiis disserendis audax ac facundus, atque philosophis pene adaequandus. Ecclesiae limina frequentabat, et sacris sermonibus patulas aures solerter accommodabat. Res gestas, prout antiquis codicibus insertae sunt, ediscebat, a doctis relatoribus solerter investigabat, auditasque Patrum vitas tenaci memoriae commendabat. Falsidicos relatores, et verbum Dei adulterantes, et turpibus lucris [Col. 0437A] inhiantes exosos habebat, et detectis sophismatibus malignis, ne insontes deciperent, palam confutabat. Religiosam Guindesmoth matrem suam semper honoravit, et in omnibus, ut fidelis filius, piae matri obsecundavit. Haec nobilem ex Trecassino territorio prosapiam duxit, Deoque devota, fere XV annis marito suo in viduitate supervixit. Felix anus, quae usque in senium fida sobole in mariti thalamo pie sustentata est, et ibidem consolatorem sui tutissimum videns, viatico sumpto defuncta est. Hinc a dulci filio reverenter ad tumulum devecta est, et in gremio ecclesiae, juxta consortem tori, corpus ejus honorifice sepultum est.

Praedictus miles, tirocinii sui tempore, probis actibus emicuit, et relictis notis, affinibus et charis [Col. 0437B] parentibus, inter exteros insitam sibi virtutem exercuit. Italiam itaque expetiit, fortissimoque duci Guiscardo sociatus, Graeciam invasit, et in conflictu, quo Alexius imperator Constantinopolitanus victus fugerat, nobiliter dimicavit. Post aliquod tempus obnixa petitione patris regressus in Galliam, uxorem duxit nobilem et bene morigeratam puellam, nomine Odelinam, Radulfi cognomento Malivicini, Madantensis oppidani, filiam. Frugalitate sua militaris vir cunctos sibi cohaerentes ad honestatem provocabat, parcimoniaeque modesta restrictione regularibus etiam personis exemplum portendebat. Nunquam poma in viridario comedit, nunquam uvas in vinea, nec avellanas in silva gustavit. [Col. 0437C] Canonicis solummodo, ad mensam quae apponebantur, sumebat horis, dicens brutorum animalium esse, non hominis, comedere quidquid fors suggereret, absque consideratione loci et temporis. Legali connubio contentus, castitatem amabat, et obscenitatem libidinis non, ut laicus, vulgari verbositate vituperabat, sed, ut doctor ecclesiasticus, allegationibus palam condemnabat. Jejunia et omnem continentiam carnis in omnibus laudabat, et ipse viriliter in se pro modulo laici retinebat. A rapinis omnimodo abstinebat, suasque res labore partas callide servabat. Decimas et primitias, eleemosynasque, a praedecessoribus datas Dei ministris, legitime reddebat. Discolis vero et jocosis nebulonibus seu meretricibus, non solum munuscula non [Col. 0437D] erogabat, sed suum etiam consortium et familiare colloquium denegabat. Ex legitima conjuge, quam adolescentulam desponsaverat, et religiose in omni modestia docilem reddiderat, septem filios et duas filias habuit, quorum nomina haec sunt: Petrus, Radulfus, Guarinus, Lisiardus, Guido, Ansoldus et Hugo; Maria et Guindesmoth; de quorum eventu historialis pagina suis in locis plura memorare poterit.

Anno ab Incarnatione Domini 1106, in fine Februarii, quando cometa, longissimum crinem emittens, in occiduis partibus apparuit, Buamundus famosus dux, post captam Antiochiam, in Gallias venit, et Constantiam, regis Francorum Philippi filiam, uxorem duxit, et nuptias honorabiles apud [Col. 0438A] Carnotum, largiter administrante sufficientem apparatum Adela comitissa, celebravit. Tunc tertia profectio Occidentalium in Jerusalem facta est, multorumque maxima conglobatio millium, pedibus suis Byzanteum stemma proculcare minitantium, contra Thraces progressa est. Caeterum justissima Dei dispositio conatus concupiscentium invadere rem proximi sui frustrata est; unde superba conglomeratio ambitiosorum nihil eorum, quae incassum rata fuerat, adepta est. Eodem anno infra tres septimanas, quibus cometes emicuit, Ansoldus de Manlia, stimulo divini timoris punctus, curiam sanctae Mariae humiliter adiit, et pro quibusdam contentionibus, quas contra monachos habuerat, cum multis fletibus Deo sponte satisfecit. Deinde [Col. 0438B] coram cunctis baronibus suis, qui in dormitorio monachorum congregati aderant, omnia quae Petrus pater ejus et Hugo ac Paganus et Anastasius, et Rodbertus filius Hubelinae, et Herveus filius Heroardi, et Odo filius Gualonis, ac Fulco et Richerius filii Fulcherii, aliique homines sui cujuscunque conditionis sint, dederant vel daturi erant, unde servitium suum non amitteret, Ecclesiae Dei et Sanctae Mariae Manliae concessit; tali pacto, ut si aliquis ex ipsis pro quolibet reatu feudum suum perderet, ecclesia nullatenus eleemosynae dono privetur. Ipse quoque Ansoldus decimam, quam Hersendis soror ejus in mariagio habuerat, et beatae Mariae ante obitum suum reddiderat, per virgam [Col. 0438C] quam in manu Joannis monachi et presbyteri tradiderat, concessit, ut liberam post obitum Petri nepotis sui ecclesia decimam recipiat. Aream quoque molarum in silva Bole dedit Sanctae Mariae, ita ut ex singulis molis duo denarii dentur ad luminaria ecclesiae, et quisquis inde fraudem fecerit, quinque solidos persolvat. Antea nempe pro reatu hujusmodi sexaginta solvebantur solidi. Sed, quia lex ecclesiastica mitior est quam saecularis, quinquaginta quinque solidi indulgentur, et quinque accipiuntur. Harum itaque rerum donationem ipse et Odelina uxor ejus, et duo filii ejus Petrus et Radulfus super aram S. Mariae per librum missalem imposuerunt; praesenti quoque [Col. 0438D] spectaculo cuncti milites Manliae interfuerunt.

Tunc Ansoldus Petrum primogenitum haeredem totius possessionis suae constituit, et ipse puer, Goisleno Maroliensi caraxante et praeconante, homagium et fidelitatem Manlianorum equitum recepit. Ibi nempe adfuerunt Guillelmus Ansoldi frater, et Rodbertus nepos ejus, Guiboldus miles filius Radulfi Malivicini, et Hugo de Marolio, Odo Paganus filius Hugonis, et Gislebertus filius Haimonis, Odo filius Gualonis, et filii ejus Petrus et Arnulfus, Fulco filius Fulcherii, et duo nepotes ejus Josfredus et Odo, Grimoldus Almani filius, et Gualterius Fulconis filius.

Saepedictus heros, post obitum patris, XVIII annis patrium jus legitime rexit, monachisque in omnibus [Col. 0439A] fidele patrocinium exhibuit, et colloquio eorum, pro aedificatione morum, quotidie inhianter sese applicuit. Res eorum in nullo diminuit, sed in quibusdam, ut praedictum est, augmentavit, et chirographum donationis suae ita contexuit.

Ego Ansoldus concedo et confirmo cuncta quae pater meus Petrus pro antecessoribus suis Ansoldo et Guarino, aliisque parentibus suis, Deo et S. Mariae, monachisque S. Ebrulfi donavit, eodem modo et pacto quo ille concessit. Decimam quoque de Manlia, quam duae sorores meae possident ex maritagio, Eremburgis videlicet uxor Baldrici de Drocis, et Hersendis uxor Hugonis de Vicinis, si monachi ab illis seu nepotibus meis potuerint obtinere prece seu pretio, quantum ad me vel ad liberos meos attinet, voluntarie [Col. 0439B] concedo. Novi utique quod decima Dei pars est, et hanc sibi a priscis temporibus, ad subsidium levitarum, per Moysen retinere dignatus est. Unde nemini sapientium, ut reor, occullatur quod quisquis pertinaciter tali rapina vescitur, terribilem in futuro animadversionem promeretur. Aream praeterea molarum in saltu Bole do S. Mariae, ita ut de singulis molis duo nummi dentur ad luminaria ecclesiae. Et quisquis fraudem fecerit, quinque solidos solvat, pro qua re hactenus LX solidi solvebantur. Haec Odelina uxor mea, et filii mei Petrus et Radulfus concedunt. Inde habuimus beneficia et societatem fratrum, et pro testimonio unum equum centum solidorum, qui fuit Grimoldi de Salmarches, ego habui dono monachorum. [Col. 0439C] De hac itaque concessione ego cum uxore mea et filiis meis chartam facio, per quam fide mea absque malo ingenio inviolabilem Ecclesiae Dei donationem facio, ut, miserante Deo, conjungi merear fidelium collegio. Amen.

Germundus Rufus, de Monte-Forti, moriens dedit S. Mariae et monachis degentibus Manliae medietatem ex omnibus quae habebat in Puseolis, pro salute animae suae, Eremburge uxore sua, de cujus dote terra erat, cum filiis suis Hugone et Gualterio, concedente. Tunc statutum fuit quod haeredes, qui terram habebunt, omne servitium Domino, de cujus feudo illa est, facient. Redditus autem, qui de bosco et plano exierint, adunabuntur ubi utrisque communiter placuerit, et per medium partientur. In illa [Col. 0439D] die Hugo de Guacejo prior erat Manliae; quo astante cum multis aliis, posita est donatio super altare S. Mariae, antequam corpus supradicti traderetur gremio terrae. Deinde quando Gualterius, praefati Germundi filius, miles factus est, negavit se hanc donationem concessisse, volens asserere quod pater suus dederat illi prius quam monachis. Unde monachi Amalricum comitem, Montis-Fortis dominum, adierunt, et de inquietudine Gualterii apud eum clamorem fecerunt. Justitia igitur ejus cogente, talis inter dissidentes concordia facta est. Monachi XL solidos apud Montem-Fortem Gualterio tironi dedere, et ipse omnia superius memorata concessit eis coram Richelde Amalrici uxore. Sequenti autem Dominico, Manliae ambo fratres Hugo et Gualterius [Col. 0440A] praedictam concessionem confirmaverunt, et in praesentia David prioris, aliorumque fratrum, et Ansoldi, filiique ejus Petri, et totius cleri, omnisque populi in ecclesia adunati donationem super altare posuerunt. Deinde fratres eorum, Engenoldus et Herveus, haec eadem concesserunt. Hoc actum est anno quo Henricus rex Angliae invasit castrum S. Clari in Francia, et Ludovicus econtra rex Franciae castellum Gani construxit in Normannia; ex qua occasione inter eos ad multorum detrimenta furuerunt saeva praelia.

Nivardus de Hargervilla omnem terram de Punctelvilla, quam habebat, monachis de Manlia donavit, et medietatem decimae illius terrae; et inde habuit ex charitate monachorum XXVIII solidos. Simon [Col. 0440B] vero frater ejus hoc concessit, et inde subtolares corduanos Hugo prior ei dedit. Petrus autem et Guarimboldus, filii Nivardi, hoc quod pater eorum dederat, concesserunt, et inde subtolares sex nummorum unusquisque eorum habuit. Subsequenti Dominico ipse Nivardus Manliam venit, et donum super altare S. Mariae coram tota parochia posuit.

Goisfredus de Marco dum monachile schema suscipere Manliam venit, totam ecclesiam in Marco sitam, et dimidium atrii, decimaeque monachis B. Ebrulfi donavit. Haec Emmelina uxor ejus et filii eorum concesserunt, Guillelmus, Simon, Hugo, Stephanus et Paganus. Deinde Hugo Rufus de Fresneio, de cujus feudo Goisfredus tenuerat, Manliam [Col. 0440C] venit, precibusque monachorum quidquid Goisfredus monachis dederat, quietum ab omni servitio concessit; ita ut, si haeredes de Marco ei servierint, debitumve servitium denegaverint, monachi semper libere teneant. Hoc etiam Gualterius frater ejus concessit.

Gualterius Heldeburgis filius, postquam lethali plaga vulneratus fuit, monachis Manliae totam decimam, quam Puseolis de feudo Hervei filii Heroardi habebat, donavit, ibique Isemburgis uxor ejus, cum tribus Gualterii fratribus, Richardo et Tedbaldo atque Goisfredo, adfuit et concessit. Herveus quoque, filius Heroardi, omnes decimas, quas apud Puseolum habebat, annuit; et Simon de Toiri partem decimae, quae de feudo suo erat, monachis concessit. [Col. 0440D] Monachi autem, ne ulla superesset calumnia, dederunt Herveo unam domum cum multis utensilibus pro quatuor libris denariorum, et unum aripennem vineae ad guardam; quem Gualterius filius Alpes S. Mariae dederat; et Odelinae conjugi ejus, de cujus dote erat, unum fustaneum; Simoni autem XX solidos, et uxori ejus, de cujus haereditate erat, tres solidos.

Baldricus Rufus, de Monte-Forti, quando ad monachatum venit, monachis Manliae redditum, quem apud Medantum habebat, X videlicet solidos et unum sextarium salis dedit. Haec ei Fiscannenses monachi, qui Medanto morantur, in die festivitatis S. Remigii reddebant. Dedit etiam idem Baldricus quidquid habebat in ecclesia et in decima de Jumelvilla, [Col. 0441A] et XII denarios, quos filii Burgae dabant ei pro censu de Concita. Uxor vero ejus haec concessit, et inde unam vaccam habuit. Goisfredus quoque filius ejus supra memoratas res monachis annuit, et ob hoc unum equum pro LX solidis, et XX solidos ab eis recepit. Inde firmi testes fuerunt Ansoldus, Manliae dominus, et Petrus filius ejus, Goisfredus filius Richerii et Grimoldus filius Almani, Amalricus Floenel et multi alii. Mortuo autem Baldrico, filius ejus omnia supradicta negavit; unde XX solidis iterum ei datis iteratam concessionem adjecit. Medantum itaque cum David priore perrexit, et Fiscannensibus monachis apud S. Georgium morantibus praecepit ut ex illa die X solidos et sextarium salis, quae solebant patri suo reddere, singulis annis redderent [Col. 0441B] monachis Manliae. Guillelmus etiam, filius Henrici de Richeburg, de cujus feudo erat, monachis concessit; a quibus X solidos et dimidium vini modium in charitate recepit.

Eremburgis filia Petri de Manlia, et Amalricus filius ejus medietatem illam decimae, quam injuste tenuerant, Deo reddiderunt, donumque super altare Sanctae Dei Genitricis Mariae coram populo imposuerunt. Hujus nimirum doni fautor et fidelis instigator domnus Ansoldus adfuit, et cum filiis suis Petro et Radulfo concessit. Tunc monachi, ad redimendam decimam, quia Guillelmus de Manlia in vadimonio pro XX libris eam habebat, decem libras Eremburgi dederunt, et tres aripennes vineae ipsi [Col. 0441C] et haeredi ejus concesserunt.

Postquam autem velata fuit eadem Eremburgis, iterum ipsa et praedictus Amalricus, filius ejus, partem suam de decima saepe memorata Deo reddiderunt et donum, sicut antea, super altare Matris Domini per textum Evangeliorum imposuerunt. Ibi Guillelmus de Manlia et Rodbertus nepos ejus et Goisfredus sororius ipsius, cum Odone Pagano et Odone filio Gualonis et Fulcone clerico et Goisfredo Richerii filio adfuerunt, Deoque, qui mulierem, nefariae rapacitatis lethali sarcina onustam, alleviavit, gratias egerunt.

Habitatorum itaque solertia, donisque confluentium [Col. 0441D] Manliensis domus crevit et locupletata est; sed post aliquod tempus, Ansoldo laudabili patrono cadente, debilitata est. Is etenim, postquam LIII annis arma militiae gessit, jam seniles annos attingens, aegrotare coepit, et aeger fere VII septimanis ad tribunal Summi iturus, sese confessione et poenitentia praeparavit. Et quamvis lecto non decumberet, sed ecclesiam quotidie peteret, et vivacitate memoriae cum facundia vigeret, agnovit tamen se naturas corporis sui, quibus physici perniciem hominibus vel incolumitatem praedicunt, amisisse, mortisque imminentis conditionem evadere non posse. Unde, memor aeternae salutis, ex toto ad Dominum se convertit, avideque pro vita perenni complere festinavit quae a sapientibus audierat, et libenter [Col. 0442A] retinuerat. Quadam siquidem nocte, audito sonitu signi, surrexit, cum uno cliente suo ad ecclesiam venit, Deumque, ut satisfactionem suam acciperet atque voluntatem impleret, exoravit. Finito autem matutinali servitio, monachos vocavit, votum suum eis aperuit, et monachatum ab eis petiit. Tunc ibi David prior erat, et secum honorabiles monachos ac sacerdotes habebat, Joannem scilicet Remensem, Osbernum et Odonem.

His nimirum Ansoldus associari habitu peroptavit, sicut mente, dicens se omnem pietatem conjugis et filiorum amisisse, dominium terrae nullo modo amplius tenere, mortem sibi propinquam esse, ideoque soli Deo velle adhaerere, eosque petitionem sibi non debere negare. Monachi autem, haec audientes, [Col. 0442B] de bona voluntate viri laetati sunt; per biduum tamen, propter absentiam primogeniti filii sui et haeredis futuri, quod petierat distulerunt. Ille vero dilationem tantam aegre tulit, appetens invisibilia, quae vigilantibus servis pater familias retribuit. Asserebat enim hoc totum desiderium suum esse et totum velle, cum pauperibus Christi vivere, et cum eisdem vitam finire, ut promissionem, quam suis Deus pollicetur, posset habere. Denique biduo transacto, ut filium advenisse audivit, conjugem suam cum eodem ad se protinus accedere jussit. Quibus praesentibus, filio coram multis militibus multa intimavit, et eum coram pluribus diversae aetatis et sexus sic admonuit:

[Col. 0442C] Fili charissime, quem nutrivi deliciose, volens haeredem et successorem meum Deo et hominibus acceptabilem relinquere, nunc ea quae te moneo devotissime, retineto intentissime. In primis Deum semper et super omnia dilige. Pontificem tuum et regem, ut patronos tuos, time, venerare; eorumque praeceptis, prout poteris, ne obliviscaris obedire. Pro eorum prosperitate quotidie Deum deprecare, ut meritis et tuitione boni praesulis perpes salus detur animae tuae, et pacifici regis moderamine possis temporalem honorem quiete et juste possidere. Hominibus tuis fidem quam debes exhibe, eisque, non ut tyrannus, sed ut mitis patronus, dominare. Dominium tuum in agris, nemoribus, pratis et vineis prudenter conserva, aliisque dando minuere devita. Rapinas noli exercere; fures [Col. 0442D] et raptores a te penitus abige. Res tuas legitime custodi, et res alienas per violentiam et invasionem tollere noli. His nempe rebus venit ira, deinde discordia; sequuntur latrocinia, caedes et incendia, damna et homicidia, et alia mala fiunt innumera. Sapiens est qui causas malorum, quae videt aliis evenire, ne sibi contingant, scit praecavere. Haec mea custodi ultima mandata. Matrem nostram sanctam Ecclesiam semper dilige et frequenta. Verbum Dei, quod cibus est animae et vita, missas debitumque Dei servitium quotidie reverenter ausculta. Servos Dei verbis et operibus honora; maxime dominos et fratres nostros monachos, hujus Ecclesiae ministros, prout poteris, venerare et adjuva; consilio et auxilio tuo, si necesse habuerint, sustenta. Res, quas pater meus [Col. 0443A] et ego dedimus eis pro nostra salute, ut in pace et quiete habeant, libenter concede. De rebus et redditibus suis nunquam velis eos diminuere, nec aliquam eis violentiam per subditos tuos patiaris inferre. Ipsi nimirum, si fidus fautor eorum studueris esse, indesinenter Deum exorabunt pro te. Nunquam igitur eos, sive res eorum odio habeas, sed semper diligas; et si Dominus tibi vitam ac prosperitatem dederit, accrescere facias. Haec itaque si custodieris et feceris, benedictionem Dei, quam sancti Patres nostri haeredibus suis reliquerunt, ex parte Dei tibi concedo, et ut super te veniat et maneat, Deum exoro. Si vero secus, quod absit, egeris, maledictionem ex auctoritate Dei et sanctorum Patrum tibi relinquo.

[Col. 0443B] Finita vero ad filium hac oratione, memorabilis heros Odelinam uxorem suam tali aggreditur allocutione: Grata soror et amabilis conjux Odelina, quaeso, mea benigniter nunc exaudi precamina. Hactenus conjugii fidem mutuo nobis legitime custodivimus, et sine litigio turpique querela, plus quam viginti annis, opitulante Deo, simul viximus. Honestam sobolem per legitimam copulam genuimus; quam ut salubriter suo Creatori subdatur, sedulis incites hortatibus. Ecce ducor ad extrema, et velim, nolim, mortis appropinquo confinia. Ecce juxta morem universae carnis dilabor, et commune debitum persolvere compellor. Nolo te per multa pertrahere colloquia. Cum vita tua multis doctrina possit esse, hoc solum [Col. 0443C] consuetis bonis tuis adde, ut amodo casta vivas in sancta viduitate. Mihi vero licentia detur a te ut monachus fiam, et indumenta sancti Patris Benedicti, quamvis sint nigra, relictis saeculi pomposis vestibus, accipiam. Cupio eorum adipisci consortia, qui pro Christo relinquunt mundi blandimenta. A conjugali ergo nexu me, quaeso, absolve, domina, meque fideliter Deo commenda, ut ab omni expeditus mundiali sarcina, monachili merear designari habitu et tonsura. Hoc ex intimo corde deposco, hoc votis omnibus concupisco, ut anima mea in monachili possit computari collegio, sumptoque religionis schemate, renovata, in praesenti jam cantare saeculo: «Nigra sum, sed formosa (Cant. I, 4) .» Nigra sum per hispidae vestis nigredinem et deformitatem, sed formosa per [Col. 0443D] sancti propositi humilitatem, Deoque placentem devotionem.

Haec Ansoldo dicente et his similia, bona mulier ejus voluntati nunquam resistere assueta, multis fletibus perfusa, sed sine clamoribus, reverenti vigens modestia, solitoque more obediens marito, concessit petita. Tunc sancta Ecclesia vigiliam Natalis Domini festive celebrabat; et vehemens ventus intolerabiliter orbem concutiebat, silvas et domos, aliaque aedificia dejiciebat, multisque damnis in mari et in terra factis, humana mirabiliter corda terrebat. Concessione itaque facta, tiro Christi mox tonsuratur, neophytus sacris vestibus induitur, quibus per triduum indutus, Christo, ut cum eo resurgere possit, consepelitur. Tertia denique die [Col. 0444A] mortem sentiens, fratres acciri fecit, ac ut sibi morientium commendationem facerent, rogavit. Qua peracta, aquam benedictam et crucem sibi afferri petiit. Quibus allatis, aqua se aspersit, crucem adoravit, Christoque, qui in cruce pependit, sic se, quodam sophista praeloquente, commendavit: In manus tuas, Domine Deus, licet olim peccator, nunc vero poenitens, commendo, sicut servus se debet committere domino suo, spiritum meum. Quo dicto, ut credimus, feliciter exspirat. Inde vigiliae cantantur, psalmi et orationes in ejus exitu cum multis suspiriis dicuntur, et missae devote celebrantur. Quibus rite patratis, terrae matri omnium, ad custodiendum et reddendum, committitur, dum S. Joannis apostoli et evangelistae assumptio ab [Col. 0444B] Ecclesia Dei celebratur. His utique exsequiis Odo Monasterolensis interfuit, ibique sacerdotale officium peregit, brevique loco nomen et officium, diemque obitus ejus, et magnam pro eo precem sic comprehendit:

Militia clarus et audacia, Petrus, vicinis metuendus, Manliae praefuit, sed a paternis vestigiis in quibusdam operibus suis exorbitavit. Nam juvenili levitate usus, mimos et aleatores dilexit; adolescentum [Col. 0444C] persuasionibus favens, rapacitati studuit, pauperesque colonos, tam suos quam alienos, plerumque oppressit. Aliena temere diripit, et sua infrunite distrahit. Unde, sicut ipse suis damnosus est contribulibus, sic finitimi praedones non minus inhianter insidiantur et nocent ipsi suisque hominibus. Iratus durissima facile minatur, laetus improvide difficilia pollicetur; in utroque mendax frequenter comprobatur. Uxorem post obitum patris sui duxit nobilissimam, nomine Adam, Burchardi de Montemorentii neptem, et comitis Gisinarum filiam. Monachos et clericos verbis honorat, et correptiones eorum placide tolerat; sed excusatione juvenilis aetatis impudentiam suam obnubit, et emendationem vitae in maturiori aevo, quod utinam fiat! [Col. 0444D] promittit. Nunc ea quae ab ipso vel sub ipso monachis data sunt, breviter annotabo.

Ansoldus moriens optimum palefridum monachis dimisit, pro quo Petrus, patre rogante, terram de Monte-Marcenii monachis dedit, eisque tunc omnia, quae praedecessores ejus dederant, concessit. Vineam quoque de Clarofonte, quam Joannes de S. Dionysio, et Maria uxor ejus, et Ernulfus eorum filius S. Mariae prius sponte dederant; sed postmodum, Jerusalem adire volentes, cuidam Britoni de Monte-Forti, nomine Fulconi, monachis calumniantibus, vendiderant; Petrus episcopali justitia Britoni ablatam in sua manu accepit; sed eamdem paulo post, divinitus infirmitate tactus, in confessione sua liberam ab omni censu S. Mariae reddidit. [Col. 0445A] Fructum etiam vineae in ipso anno, ad emendam imaginem, sanctae Virgini obtulit.

Grimoldus, nepos et haeres Stephani de Manlia, totam decimam terrae suae, tam de feudo Ansoldi quam de feudo Pagani, decimamque molendini sui et vinearum suarum monachis dedit, et donum super altare, cum Petronilla uxore sua, posuit. Deinde, ad obitum praefatae conjugis suae, duo arpenta terrae in Monte-Tedberti monachis annuit. Hic in Jerusalem cum Stephano Blesensi comite perrexit, in itinere illo multa gravia pertulit, et inde reversus legitime vixit.

Geroldus quoque, cognomine Costatus, praedicti Grimoldi sororius, infirmatus est, divinoque verbere [Col. 0445B] territus, quamdam decimam, quam in territorio Marolii possidebat, partemque suam atrii ejusdem villae monachis dedit, annuente conjuge sua, in cujus dote erat, Petro quoque domino Manliae volente et concedente, de cujus feudo erat. Albericus autem de Marolio XII jugera terrae, quae in supercilio montis, in territorio Marolii ad occidentem, sita est, monachis dedit.

Odo filius Gualonis, eques honorabilis, ad obitum Arnulfi filii sui dedit monachis de Manlia tria jugera terrae, quae tunc temporis Fulco presbyter excolebat. Duos quoque vini modios similiter dedit darique de vineis suis, per singulos annos constituit; ita ut nullatenus successione vel mutatione haeredum Manliensis ecclesia praedictum donum [Col. 0445C] perderet, meritoque pro animabus filiorum ejus, Petri, Arnulfi et Milonis, aliorumque amicorum ejus Deum jugiter exoraret. Paucis denique transactis diebus, contigit praefatum Odonem infirmari. Ex qua infirmitate, velut bonus filius de flagello patris, proficere cupiens, conjugem suam Beliardem, nurum quoque suam Corneliam, filiam quoque Siciliam cum genero suo Gaufredo ad se convocavit, eisque annuentibus, omnes decimas suas Deo sanctaeque Mariae donavit. Unde praefatae mulieres, una cum Gaufredo, ex Odonis praecepto Ecclesiam petierunt, et donum super altare posuerunt. Quo facto, aegritudine ingravescente, factus est ibidem monachus, et in infirmaria monachorum jacuit X [Col. 0445D] diebus. Interea Gualterius Audax, filius ejus, de Trecassino, ubi diu moratus fuerat, advenit patremque adhuc viventem reperit. A quo rogatus, quidquid genitor Ecclesiae Dei dederat, et parentes sui annuerant, ipse concessit, tria videlicet jugera terrae, duos vini modios unoquoque anno, omnes decimas, quas pater ejus possederat in annona, in vino et in primitiis. Quarum omnium rerum, mortuo patre et sepulto, Gualterius donum super altare S. Dei Genitricis per unum librum misit, et patrem imitatus, huc usque bonus monachorum vicinus exstitit.

Tempore Hugonis de Vaceio et David, aliorumque priorum, qui Manliae laboraverunt utiliter, notum fuit multis, notumque fore volumus posteris [Col. 0446A] quod Tesza, uxor Bernardi Caeci, dedit monachis S. Ebrulfi Manliae degentibus medietatem terrae S. Columbae, tam plani quam nemoris, praeter duo arpenna terrae, quae dedit eisdem, ubi possent domum aedificare, et hospites sine alterius parte, si vellent, habere. Hoc autem fecit, concedentibus dominis suis, Goisleno scilicet, qui aliam medietatem terrae propter penuriam servitii tunc in dominio tenebat, et Guaszone de Pexeio, qui capitalis dominus erat. His nimirum patronis monachi multam diverso tempore pecuniam dedere, optantes in legitima pace rem ecclesiasticam augere, et commoditatem aliquam subsequentibus sociis providere. Primus itaque, qui cupidus et magnanimus erat, hoc negotium in prioratu suo inchoavit, et praefatae [Col. 0446B] Teszae X solidos, et Odoni filio ejus unum fustaneum, atque Guillelmo genero ejus X solidos tribuit. Goisleno etiam dedit unum equum pro quatuor libris, et uxori ejus XX solidos, atque Guaszoni XXV solidos, et corneum scyphum, ejusque conjugi alium. Haec et alia plura supradicti homines de charitate monachorum habuerunt; et donum super altare Domini ponentes coram multis testibus, firmiter omnia concesserunt. Sed postmodum, stimulante iniquitate, pluribus modis rupto foedere, mentiti sunt. Praecipue Guaszo, qui fortior omnibus erat, aliosque si deviarent, corrigere debuisset, eleemosynam inquietavit, praedam hospitum cepit, et domos eorum subvertit. Unde idem locus, sicut dudum fuerat, solitarius factus est. Monachi enim [Col. 0446C] tali necessitate locum interim dimiserunt. Denique, transactis pluribus annis, Amalricus Guaszonis filius interfectus est. Tunc monachi lugubrem pro morte filii Guaszonem adierunt, eumque, ut damnum, quod eis intulerat, emendaret, rogaverunt. Ille vero morte filii sui compunctus, suppliciter eis respondit, et malum quod commiserat se emendaturum promisit. Praefatum itaque mandavit Goislenum et Amalricum de Belveder, cui nuper ipsum feudum reddiderat, et de quo tunc temporis Goislenus illud tenebat. Illi ergo apud Fraxinos convenerunt, et de correctione facinoris tractaverunt. Guaszone cum monachis rogante, Amalricus concessit donum quod Tesza fecerat, et Guaszo ac Goislenus concesserant. Assensu itaque et consensu [Col. 0446D] omnium facto, praedicti domini, Guaszo scilicet, Amalricus et Goislenus, monachos palam saisiverunt; et hoc Grimoldus de Manlia, et Rogerius filius ejus, aliique multi viderunt et audierunt. Statuto denique die Amalricus apud Manliam venit, donumque quod apud Fraxinos monachis concesserat, super altare Sanctae Mariae posuit, et ex charitate monachorum XX solidos Medantensium recepit.

Sic studiosorum procuratione monachorum Manliensis Cella surrexit, et largifluis exhibitionibus confluentium ad laudem Dei competenter crevit. Erat enim idem vicus vineis et uberibus agris optime consitus, Maldra quoque fluvio per medium [Col. 0447A] currente irriguus, nobiliumque copia militum fortiter munitus. Hi nimirum ecclesiae in vita sua libenter dant de terris suis et de aliis facultatibus; reverenter ab eis honoratur ordo monasticus, et in mortis metu pro animae subsidio totis expetitur affectibus. Ibidem milites claustrum servant cum monachis, saepe de practicis simul tractant et theoricis. Sic schola fit viventium et refugium morientium.

Tempore Petri senioris, Mainerius abbas Philippum regem Francorum expetiit, et res in regno ejus Uticensibus datas humiliter ab eo requisivit. Ille vero benigniter ea, quae data erant, concessit; eosque qui secum erant, ut abundantius darent, clementer et hilariter admonuit. Hoc in itinere [Col. 0447B] inter Speonnam et Medantum factum est. Deinde, tempore Petri junioris, Ludovicus rex Manliam venit, et in eumdem Petrum pro quibusdam reatibus insolentis juventae iratus, lapideam munitionem, qua prudens Ansoldus domum suam cinxerat, cum ipsa domo dejecit. Tunc idem rex hospitium in domo monachorum suscepit, et quaeque tempore trium dominorum, Petri, Ansoldi, alteriusque Petri data eis fuerant, vel ipsi emerant, regali concessione confirmavit. Tunc Guarinus Sagiensis, vir callidus et bene litteratus, prioratum habebat, servitioque suo et familiari colloquio a rege sanctionem exegit omnium rerum quas eidem loco procuraverant Goisbertus et Guidmundus, Guillelmus [Col. 0447C] et Hugo, David et Rannulfus, aliique priores ejusdem Cellae. Haec de Manlia in praesenti libello dixisse sufficiat.

Famosus archiater Goisbertus, postquam Manliae basilicam, ut diximus, coepit, cum quibusdam notis amicisque suis de communi utilitate monasterii sui tractare studuit. Quibus illi acquiescentibus, abbatem suum obnixe rogavit ut prioratum Manliae alii commendaret, quatenus ipse ad aliarum procurationem rerum liberior procederet. Quod et factum est. Guidmundus enim, qui Solengiaci presbyter fuerat, vir bonus, in loco ejus subrogatus est, et praefatus medicus, pro suorum commoditate fratrum, toto nisu plures Gallorum equites aggressus est. Quosdam quidem illexit medicinali cura [Col. 0447D] et subventu, aliosque muneribus, utrosque vero facundis hortatibus.

Unfridus igitur cognomento Harenc, et Havisa uxor ejus, et filii ejusdem Havisae, Paganus videlicet ac Alexander, et Rogerius de Rolla Crota, uxorque ejus Basilla, et filius Basillae Guiardus, concesserunt Deo et sancto Ebrulfo ecclesiam de Villariis Vastatis, et decimam ad eamdem pertinentem, et terram uni carrucae sufficientem. Concesserunt etiam totius villae herbergagium, absque ullius participatione quietum; terram quoque, tam in mansuris quam in rupturis totius parochiae, hominibus ibidem hospitatis excolendam, reservato sibi tantummodo camparto. Istud autem donum coram domino Rodberto, apud Ivereium fuit factum, [Col. 0448A] ipso concedente cum filiis suis Ascelino Goello et Guillelmo. Ipse quidquid in eadem villa habebat concessit, pro qua re totum beneficium loci et unam unciam auri recepit. Non multo post stimulo gravis morbi divinitus in verendis percussus est, metuque mortis monachus Beccensis abbatiae factus est. Ascelinus autem Goellus, filius ejus, haereditario jure patrimonium ejus obtinuit, et famosis facinoribus super omnes contribules suos diu claruit. Castrum enim apud Brehervallum munitissimum construxit, saevisque praedonibus ad multorum perniciem replevit. Arcem Ibreii furtim cum ingenti calliditate coepit, dominumque suum Guillelmum Bretoliensem bello victum comprehendit, et in arctissimo carcere graviter coercuit. Mille libras [Col. 0448B] Drocensium et praefatae turris asylum ab illo pro redemptione violenter extorsit, et Isabel filiam ejus uxorem duxit, ex qua VII filios genuit. Hic cum uxore sua et filiis omnes res, quas sanctus Ebrulfus de feudo ejus habebat, Vilerias scilicet Vastatas, et medietatem decimae de Montinneio concessit, et inde ex charitate monachorum LX solidos habuit, et chartam concessionis suae apud Brehervallum confirmavit. Idem alio tempore, apud B. Helerium in domo monachorum, Sancto Ebrulfo concessit ut omne dominium ejus a passagio liberum esset in illo loco, et in omni terra ejus. Filii quoque ejus Rodbertus et Guillelmus, cognomento Lupellus, postmodum concesserunt, firmumque tenorem diu [Col. 0448C] modo tenuerunt.

Hugo Paganus Crassa-Lingua, et Agnes uxor ejus, atque Guido filius eorum concesserunt sancto Ebrulfo vicecomitiam, id est viariam, quantam habebant in Villariis Vastatis, et ob hoc a monachis quondam susceperunt X solidos et unum cervi corium, et alio tempore XX solidos. Filius autem X solidos Medantensium pro concessione recepit. Chartam vero hujus pacti Joannes Remensis, praeloquente Hugone Fraisnello, ante turrim Brehervalli dictavit, et Hugo Paganus cum suis confirmavit. Post aliquod temporis praefatus Hugo monachus factus est; et filii ejus Rodulfus, Simon et Rodbertus monachis vicecomitiam auferre conati sunt. Monachi vero, ut habita in pace possiderent, [Col. 0448D] Rodulfo, qui primogenitus erat, dederunt centum et decem solidos nummorum Medantensium, Simonique quinque solidos, et Rodberto subtolares corduanos.

Anno quo Goellus obiit, Alexander et Gislebertus dederunt sancto Ebrulfo unum campum de mansura Rodberti cujusdam villani, in praesentia Rodberti de Sancto Nicolao, ipso Rodberto conquerente quod terram non haberet uni carrucae sufficientem. Quidquid Fulco de Sancto Albino in Villariis de terra sua dedit Santo Ebrulfo, haeredes ejus Tedricus et Rainerius concesserunt, et uxores eorum Emmelina et Tescelina, ex quibus erat haereditas, retinentes inde partem aliquam ad hospitandum, domino illorum Alexandro annuente.

[Col. 0449A] Prolixam narrationem de rebus Uticensi ecclesiae datis protelavi; sed necdum omnes in praesenti comprehendere valui. Sunt etenim parvae, et a mediocribus aut blanditiis abstractae, aut vi, seu pretio, vel alio quolibet modo extortae, sparsimque per plurimas d i oeceses diffusae, in quibus monachorum numerus secundum quantitatem possessionis [Col. 0450A] constituitur, et pro fautoribus suis in hymnis et precibus et continenti vita Domino quotidie famulatur. Quae restant, in sequenti opusculo veraciter colligentur, et notitiae fratrum, qui nobis ad laborandum in agro Dominico succedent, liquido pandentur.